210143 Bijlage 2 Nota Leids religieus erfgoed 2021, kaders voor de toekomst.
Tekst van het document
Leids religieus erfgoed, 2021
67
7
2
5 10
99 11 29
14
24 46 27
12
13 28 26 25
Toekomstkaart Leiden
34
35
Minimaal te behouden bij evt. transformatie: Icoon Stap 1
Interieur
2
Ruimtelijkheid
3
Publieke toegankelijkheid
4
Gebouw
5
Stedenbouw
6
Niets
68
Leids religieus erfgoed, 2021
38
42
Leids religieus erfgoed, 2021
69
Beleidslijnen gemeente en bedehuizen Hoofdstuk 10
Leids religieus erfgoed, 2021 70 Kerkenvisie Leiden, 2021
Leids religieus erfgoed, 2021
71
Beleidslijnen gemeente Hoofdstuk 10
Voorliggende nota is beoogd als een basisversie. Het legt een belangrijke basis qua inventarisatie, informatie, inzicht waardering van de monumentale gebouwen. De inhoud van deze nota gaat uit van wat op dit moment mogelijk is binnen de kaders van de huidige capaciteit en middelen. De rol die we als gemeente in het proces nemen bestaat uit de beoordeling van plannen en de vergunningverlening. De gemeente denkt via het reguliere vooroverleg vanuit haar rol mee over wat wenselijk en mogelijk is, door middel van toepassing van de Leidse transformatieladder. Daarnaast neemt de gemeente de volgende rollen en verantwoordelijkheden op zich en richt zich daarbij op zowel behoud van de oorspronkelijke functie als op transformaties, al naar gelang iets aan de orde is.
ROL EN VERANTWOORDELIJKHEID GEMEENTE 1. Vaststellen en actualiseren nota en hanteren transformatieproces en ladder als toetsingskader bij transformaties De gemeente stelt, na overleg met de eigenaren, de nota vast en actualiseert deze. De gemeente stelt het transformatieproces en de bijbehorende ladder (H. 8) vast als toetsingskader bij ontwikkelingen rond de bedehuizen, daar waar het een bestemmingswijziging betreft. Zij hanteert daarbij de op basis van de inventarisatie en waardenstelling opgestelde Kaders richting Toekomst bedehuizen (H.9, p 67) .
72
Leids religieus erfgoed, 2021
2. Contactpersoon religieus erfgoed Vanuit het proces om te komen tot de nota Leids religieus erfgoed heeft de kerngroep nu een contactpersoon bij de gemeente Leiden. Deze persoon vormt een eerste aanspreekpunt voor allerlei soorten vragen rondom deze bedehuizen. Vervolgens kan worden doorverwezen naar de juiste afdeling of persoon binnen de gemeente Leiden. Bijvoorbeeld voor vragen over de waarde, de transformatieladder en ook voor tijdige uitwisseling van informatie.
3. Benutten bestaand instrumentarium Bestaande instrumenten en wettelijke kaders als de Omgevingsvergunning (uit de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht) en het omgevingsplan en de Erfgoedwet zullen worden ingezet. Onderdelen van de nota zullen worden geborgd in het omgevingsplan. De nota vormt zodoende leidraad voor de beoordeling. We stimuleren (vroeg) vooroverleg voorafgaande aan de besluit- en planvorming.
4. Duurzaamheidsadvies Uiteraard is dit thema ook van belang bij een herbestemming, maar de primaire focus ligt op de bedehuizen die nog in religieus gebruik zijn en dat willen blijven. In het geval van een monument zal worden aangesloten bij de werkwijze zoals die bij andere monumenten gebruikelijk is. In alle gevallen is een gratis duurzaamheidsadvies voor historische panden verkrijgbaar.
Leids religieus erfgoed, 2021
73
5. Instellen tafel religieus erfgoed Eén of twee keer per jaar zal de gemeente een zogenaamde ‘tafel religieus erfgoed’ organiseren voor de kerngroep, al dan niet ad hoc aangevuld met kennis van derden. Op basis van vrijwilligheid kunnen deze bedehuizen en gemeente elkaar ontmoeten. In het proces van opstellen van de nota is hier al een begin mee gemaakt. Aan de tafel kunnen informatie-uitwisseling, onderling contact, ideeënvorming en ervaringen onderwerp van gesprek zijn.
6. Opname in toekomstig gemeentelijk beleidsinstrumentarium De gemeente zal in haar toekomstige beleidsplannen (zoals bijvoorbeeld ruimtelijk, cultuurhistorisch, sociaal-maatschappelijk en vrijwilligersbeleid) de link leggen met de nota om daarmee de rol en betekenis van de bedehuizen voor de stad en de lokale gemeenschap beter in haar beleid te verankeren. De gemeente streeft ernaar de belangen van de historisch-monumentale bedehuizen expliciet mee te wegen.
NIEUWBOUW Het bovenstaande betekent ook dat een aanvraag van een geloofsgemeenschap voor het bouwen van een nieuw bedehuis een zorgvuldige en onderbouwde afweging vraagt. Gezien het stappenschema van de ladder komen leegstaande of leegkomende bedehuizen allereerst in aanmerking om in die ruimtebehoefte te voorzien. Een besluit tot nieuwbouw behoort daarom altijd te worden voorzien van een deugdelijk onderzoek naar mogelijk (her)gebruik van bestaande (kerk) gebouwen. De noodzaak van nieuwbouw moet worden aangetoond, voordat kan worden meegewerkt aan nieuwbouw.
Rol en verantwoordelijkheid bedehuizen
kerkgenootschap als gebouweigenaar. 2. D e eigenaren zullen regelmatig overleggen met de gemeente en de andere bedehuizen over actuele onderwerpen die de bedehuizen en ook de gemeente aangaan. Ook zullen de eigenaren hier aangeven wat de (bijgestelde) verwachtingen zijn t.a.v. het gebruik van hun gebouw. Dit overleg zal in principe plaatshebben aan de in te stellen tafel religieus erfgoed. 3. E igenaren van bedehuizen richten zich in een zo vroeg mogelijk stadium in het kader van vooroverleg tot de gemeente om te voorkomen dat er vastomlijnde standpunten worden ingenomen die niet passen bij de kaders en richting van de nota. 4. B edehuizen volgen bij een benodigde transformatie het transformatieproces zoals geschetst in deze kerkvisie. 5. Bij een transformatie gelden de in de nota weergegeven waarden per gebouw als vertrekpunt. 6. T ip: maak gebruik van het aangeboden duurzaamheidsadvies. 7. T ip: maak gebruik van ‘de stad’, zeker ook waar het de benodigde bestuurskracht betreft. Maak allianties en verbindingen: dit biedt kansen gezien de grote betrokkenheid van de stad bij dit erfgoed.
TOT SLOT Voorliggende nota zet vooral in op het creëren van een belangrijke basis qua inventarisatie en waardering van het religieus erfgoed. Voor het eerst is deze groep bijzondere gebouwen in samenhang in kaart gebracht. De gemeentelijke inzet is beperkt, maar binnen de bestaande middelen en capaciteit doen we wat we kunnen. Waar mogelijk stimuleren we nieuwe allianties of leggen slimme verbindingen. Het contact met de eigenaren is daarbij essentieel. Wij danken deze eigenaren voor hun actieve bijdrage in het proces van totstandkoming van deze nota Leids religieus erfgoed.
1. De verantwoordelijkheid voor het transformatieproces, aanvraag van een omgevingsvergunning of aanvraag wijziging van het bestemmingsplan ligt bij het
74
Leids religieus erfgoed, 2021
Leids religieus erfgoed, 2021
75
Bijlage Bijlage 1
Historie Leiden en de bedehuizen 76
Leids religieus erfgoed, 2021
Leids religieus erfgoed, 2021
77
Bijlage 1
Gebedshuizen in leiden Een nota Leids religieus erfgoed gaat over Leidenaren en hun religie. Dat is een onvoorstelbaar rijk en boeiend verhaal omdat het wel en wee van de bevolking al eeuwen z’n weerslag vindt in het religieuze leven en de daarbij horende gebouwen. Vanaf het ontstaan van Leiden is het christendom eeuwenlang de algemene en officiële religie. Bedehuizen zijn, tot de 19e eeuw, openbare gebouwen. De kerkelijke functie staat voorop maar onder de paraplu van de religie is er een heel scala aan functies zoals rechtspraak, armenzorg, openbare aankondigingen die allemaal plaats kunnen vinden in het kerkgebouw. De kerk is open van zonsopgang tot zonsondergang en het is een constant komen en gaan van bezoekers. In steden heeft het stadsbestuur vaak een grote invloed op de parochiekerk(en). Het kostbare gebouw is een belangrijke uiting van stedelijke trots waar burgers en bestuur veel geld voor over hebben. De toren is veelal het symbool van de stedelijke gemeenschap en bewaarplaats van belangrijke archieven. De klokken ordenen het leven en geven uiting aan algemeen gedeelde gevoelens als rouw en blijdschap.
Periode 1| De eerste bedehuizen Drie parochiekerken in de middeleeuwen Zoals bij veel Nederlandse steden is er weinig bekend over het begin van de kerkelijke organisatie en de daarbij behorende gebouwen. Wel weten we dat de Pieterskerk als kapel bij het grafelijk hof is ontstaan en dat het huidige gebouw minstens één voorganger heeft gehad. Hoeveel dat er waren en hoe die er uit zagen is gissen. De
78
Leids religieus erfgoed, 2021
Pieterskerk is lang een privékerk van de graaf van Holland waar de bewoners van het jonge Leiden gebruik van mogen maken, maar niets over te zeggen hebben. Dat verandert als in de loop van de 14e eeuw er twee parochiekerken bij komen: de St. Pancraskerk (Hooglandse kerk) en de Onze Lieve Vrouwekerk. In deze bedehuizen had de burgerij een flinke stem. Heel bijzonder was dat de Leidenaren het voor elkaar kregen om in de St. Pancras een kapittel te stichten. Het oprichten van een dergelijk college van hoge geestelijken was in de middeleeuwen voorbehouden aan vorsten en prelaten. De stichting van het kapittel van St. Pancras is één van de weinige keren in de Europese geschiedenis dat zoiets gebeurt op initiatief van stedelijke burgerij. De rijke Leidenaren en de stad schenken gul en bouwen vol trots aan hun bedehuizen. Zowel de Hooglandse kerk als de Pieterskerk zijn in maat en aanleg een Hollandse weergave van de grote Franse kathedralen. Naast de parochiekerken kende Leiden een groot aantal kloosters. Dit zijn typische stadskloosters: relatief kleine instellingen van bedelordes van de derde orde, veelal ontstaan onder invloed van de Moderne Devotie. Dat betekent dat de kloosterlingen leken zijn die wel een gelofte afleggen maar grotendeels in hun eigen onderhoud
voorzien door handwerk. Veel van die kloosters zijn voor vrouwen zoals de Dominicanessen aan het Rapenburg (Academiegebouw) of de Franciscanessen in het klooster Nazareth op de plek waar nu het Meermanshof staat. Door schenkingen van de burgerij kan zo’n kloosterkapel toch fors worden uitgebouwd en rijk voorzien van altaren. Aan de andere kant hebben veel burgers kritiek op deze kloosterlingen die ze beschuldigden van valse concurrentie en een luxe leventje.
Periode 2 |Na de Reformatie Protestants zelfbewustzijn en schuilkerken De Reformatie maakt een einde aan een groot deel van deze bonte wereld van vroomheid en wereldlijke belangen. De kloosters worden opgeheven. De parochiekerken worden, na plundering en ‘zuivering’, in gebruik genomen door de aanvankelijke Calvinistische minderheid en zijn het volle eigendom van de stad. Het blijven echter nadrukkelijk openbare gebouwen. Voor al die kloosterkapellen is geen
Leids religieus erfgoed, 2021
79
religieuze functie meer en er volgt een grootschalige herbestemming. De nieuwe universiteit trekt na 1575 in diverse kloosters aan het Rapenburg. Andere worden ingezet voor armen-of ziekenzorg. De St. Jacobskapel (huidige Lodewijkskerk) wordt graanpakhuis. De drie grote middeleeuwse stadskerken blijven als kerk in gebruik en zijn aanvankelijk ruim genoeg. Tijdens de 17e -eeuwse bloeiperiode bouwt de stad met de Marekerk een nieuw en kostbaar symbool van stedelijke trots en Protestants zelfbewustzijn. Overigens was dit niet het eerste Protestantse bedehuis van na de Reformatie: dat was de Lutherse Kerk. Daarnaast komen er al snel calvinistische minderheden zoals Franstalige (Walen) en Duitsers. Die krijgen één van de vele kapellen als onderkomen toegewezen. Naast de officiële Gereformeerde kerk blijft de Katholieke kerk actief en ontstaan er andere niet-calvinistische gemeenschappen als Lutheranen, Doopsgezinden, Remonstranten, Oudkatholieken maar ook een Joodse gemeenschap en een Vrijmetselaarsloge. De eerste protestantse kerk die gebouwd wordt in de stad is de Lutherse kerk in 1618. Na een periode van vaak halfslachtige vervolging, komen deze groepen in de 18e eeuw in rustiger vaarwater en kunnen eigen bedehuizen oprichten.
Het compromis is dat ze hiervoor, tegen betaling, wel toestemming krijgen van het stadsbestuur, maar dat die bedehuizen vanaf de straat niet duidelijk herkenbaar mogen zijn: schuilkerken. Leiden valt op omdat er, mede door de 17e -eeuwse bloei, zoveel bedehuizen voor verschillende stromingen zijn gebouwd. De hele religieuze geschiedenis van Nederland tot 1900 is vertegenwoordigd met één of meerdere waardevolle gebouwen.
huizen op ter richten. Aan de andere kant vervalt daarmee de meer openbare en publieke functie van de oude bedehuizen en worden ze louter nog gebruikt voor de godsdienst. Vooral voor de Rooms-Katholieke gemeenschap breekt een tijd aan van emancipatie. Dit kerkgenootschap ‘herovert’ zijn plaats in het publiek domein en het stadsbeeld. Leiden bezit met de Lodewijkskerk één van de vroegste voorbeelden van publieke Katholieke kerkbouw in Nederland na de reformatie. Eveneens uitzonderlijk is Leiden door het ontbreken van grote neogotische bedehuizen. Waar in bijna alle andere Nederlandse steden en dorpen enorme neogotische torens de middeleeuwse voorgangers concurreren, kiest Leiden in de 19e eeuw voor deftige en meer ingetogen en of klassieke gebouwen zoals de Hartebrugkerk en de voormalige St. Petrus (Langebrug). Pas in 1925 met de Josephkerk en in 1935 met de Petruskerk is de Roomse kerk nadrukkelijk aanwezig in het silhouet van de stad. Het ontwerp van Kropholler van de Petruskerk vormt samen met de omringende woningbouw een stedenbouwkundig ensemble van uitzonderlijke kwaliteit. Naast de Katholieke kerk gaan ook de afgescheiden Calvinisten bedehuizen bouwen. Van die groepen zijn helaas twee belangrijke gebouwen alweer verdwenen: de Christelijk
Periode 3 | Scheiding kerk en staat Katholieke emancipatie en nieuwe Gereformeerde bedehuizen Na het scheiden van kerk en staat rond 1800, komt ook in Leiden de mogelijkheid voor alle geloofsgemeenschappen om als zodanig herkenbare bede-
80
Leids religieus erfgoed, 2021
Leids religieus erfgoed, 2021
81
hun denominatie over de wijk verspreid. Daarbij is het aanvankelijk de bedoeling dat ze door de architectuur en een hoge toren een stedenbouwkundige rol zouden spelen. Dat is echter alleen gelukt bij de Gereformeerde Bevrijdingskerk (Arent Bruunstraat).
ander gebruik. Voorliggende nota anticipeert daar op. Aan het einde van dit document is daarom een kaart te vinden met daarop de situatie zoals die er – conform de kaders van de nota - over enkele decennia uit zou kunnen zien.
Periode 5 | Recente geschiedenis Bedehuizenbouw stopt en de komst van moskeeën
Gereformeerde kerk aan de Middelstegracht en de Gereformeerde Zuiderkerk aan de Lammenschansweg. Daarnaast bouwen deze nieuwe protestantse richtingen bedehuizen in de binnenstad die vaak nog lijken op de oude schuilkerken. Het zijn eenvoudige kerkjes voor de ‘kleine luyden’, voornamelijk herkenbaar aan een ruime deur aan de straat. Voorbeelden zijn nog de Herengrachtkerk, de Gereformeerde kerk aan de Oude Vest (herbestemd) en de Christelijk Gereformeerde kerk aan het Steenschuur (herbestemd).
Periode 4 | Wederopbouwperiode Bescheiden bedehuizen in de nieuwe uitbreidingswijken Na 1945 begint ook Leiden aan de wederopbouw van de stad en samenleving. Belangrijke thema’s zijn de enorme woningnood en de totaal verpauperde binnenstad. Na een start met kleine uitbreidingen wordt al snel begonnen met een grote nieuwe wijk in Leiden Zuidwest. Typerend voor de aarzelende start van de Wederopbouw is dat een tweetal belangrijke bedehuizen uit deze periode, de Vredeskerk (Burggravenlaan) en de kerk van de Apostolische Gemeenschap (Sumatrastraat), zijn gebouwd als aanvulling op een vooroorlogse wijk. In Zuidwest zijn de nieuwe bedehuizen een onderdeel van de geplande sociale voorzieningen. Er wordt niet voorzien in een maatschappelijke samenhang tussen bedehuis en de buurt. De bedehuizen staan, ongeacht
82
Leids religieus erfgoed, 2021
Met de doorzettende ontkerkelijking na 1970 en de nog aanwezige grote historische bedehuizen, stopt na de wederopbouwperiode de kerkbouw in Leiden bijna volledig. De bewoners van nieuwe wijken als de Stevenshof kunnen gebruik maken van de bestaande gebouwen. Een uitzondering vormt de Regenboog in de Merenwijk. Een kerk die niet meer opvalt door spectaculaire architectuur of kunst, maar die de oecumene en veranderende rol van de kerk in de samenleving weerspiegelt. De meest recente ontwikkeling is de bouw van moskeeën. De Islamitische geloofsgemeenschap heeft decennialang gebruikt gemaakt van bestaande gebouwen die vaak nauwelijks als gebedshuis herkenbaar zijn. Met de verbouwing van de voormalige Gereformeerde Petrakerk (Curacaostraat) ontstaat voor het eerst in Leiden een als zodanig herkenbare moskee. Met een bescheiden koepel en met de vernoeming naar één van de grootste architecten uit de 16e eeuw, Mimar Sinan, is de Turkse identiteit onmiskenbaar. Beide recent nieuwgebouwde moskeeën aan de Haagweg en de Willem de Zwijgerlaan zijn geïnspireerd door de moskee-architectuur van de Maghreb. Daarmee zijn tot slot twee grote bouwtradities toegevoegd aan het corpus van gebedshuizen in Leiden.
Periode 6 | Toekoms Door de krimp van het aantal kerkgangers en de beschikbare financiële middelen, komen er in de toekomst naar verwachting steeds meer bedehuizen beschikbaar voor
Leids religieus erfgoed, 2021
83
Bijlage 2
Kerkenlandschap
84
85
1
Gebedshuizen in Leiden
Gebedshuizen in Leiden
1 2 3 4 5 6 7 8
Merenwijk Regenboogkerk, Watermolen 1 Leiden Noord Herensingelkerk, Herensingel 3 Islamitisch Centrum Imam Malik, Nieuwe Marnixstraat 8 Koninkrijkszaal van Jehovah’s getuigen, Bonairestraat 19 Baptistenkerk, Driftstraat 49-A Moskee Mimar Sinan, Curaçaostraat 3 Kapel Onze Lieve Vrouw van de Heilige Rozenkrans, Sumatrastraat 197 Monuta Van der Luit, Willem de Zwijgerlaan 177-179
Binnenstad Noord 9 Marekerk, Lange Mare 48 10 St. Petruskapel begraafplaats Zijlpoort, Haven 64
11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23
Hartebrugkerk, Haarlemmerstraat 104 Herengrachtkerk, Herengracht 70 Hooglandse kerk, Nieuwstraat 20 Evangelisch Lutherse kerk, Hooglandse Kerkgracht 26-28 Bethlehemkerk, Lammermarkt 57 Gereformeerde kerk, Nieuwe Rijn 76 Oude Vestkerk, Oude Vest 133 St. Caeciliaklooster, Lange Sint Agnietenstraat 10 RK kapel St.- Elisabethziekenhuis, Hooigracht 15-25 RK Kapel Elisabethgasthuishof, Caeciliastraat 16 Kapel Sint Anna Aalmoeshuis, Middelstegracht 4 Kapel Sint-Franciscus Liefdewerk, Nieuwstraat 45 De Christengemeenschap, Vestestraat 39-49
47 Binnenstad Zuid Lokhorstkerk, Pieterskerkstraat 1a Synagoge, Levendaal 16 Loge Vrijmetselaars, Steenschuur 6 Pieterskerk, Pieterskerkhof 1a Lodewijkkerk, Steenschuur 17-19 Waalse Kerk, Breestraat 62-64 Academiegebouw, Rapenburg 73 Opstandingskerk, Steenschuur 9 Kapel Sint-Agnietenbegijnhof, Rapenburg 70 33 Christelijke Gemeente Langebrug, Langebrug 63
24 25 26 27 28 29 30 31 32
34 35 36 37
Roodenburger District H.H. Fredericus en Odulphuskerk, Zoeterwoudsesingel 50 St. Petruskerk, Lammenschansweg 40-A Vredeskerk, Van Vollenhovenkade 22-24 St.-Lidwinahuis, Zoeterwoudsesingel 34
Bos- en Gasthuisdistrict 38 Antoniuskerk, Boshuizerlaan 11-13 39 Apostolisch Genootschap, Cesar Franckstraat 38 40 Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen, Brahmslaan 2 41 Islamitisch Centrum Al Hijra, Ter Haarplein 1-5 42 Opstandingskerk, Aerent Bruunstraat 1-3 43 St.- Leonardus a Portu Mauritio, Haagweg 13a 44 Klooster Mater Dolorose, Vrouwenweg 1 45 International Christian Fellowship, Haagweg 6
26 3 8 6
Stevenshofdistrict 46 Maria Middelares, Rijndijk 283
1
20
47
43
45
3 8
41
20
2
43
45
46 41
18
6
2
15 9
13
10
14
34
7
47 Kapel van het Diaconessenhuis, Houtlaan 55
2
15
46
4
9
4
5
7
18
9
5 10
17
11
23 14 12 24 33 13 27 19 21 22 30 32 16 28 31 26 25 29
27 35
10
17
11
37
23 14 12 24 33 13 27 19 21 22 30 32 16 28 31 26 25 29
37
34
35
34
36
38
35
39
38
36
11
24 28
39 40
40
42
42
36
5
44
7
86
Leids religieus erfgoed, 2021 44
12
25
29
38
Leids religieus erfgoed, 2021
87
Selectie historisch-monumentale gebedshuizen in leiden
noordzijde
88
Leids religieus erfgoed, 2021
zuidzijde Leids religieus erfgoed, 2021
89
Bijlage 2
Kerkenpaspoorten In deze paragraaf is een beeldende inventarisatie gemaakt van de verschillende bedehuizen die Leiden kent. De inventarisatie geeft een mooi overzicht van de rijkdom die de stad op dit gebied kent. De 20 historisch-monumentale bedehuizen binnen de Leidse gemeentegrens (voor zover oorspronkelijk als gebedshuis gebouwd en nog als zodanig in gebruik) krijgen hierbij de meeste aandacht. Deze bedehuizen hebben een monumentale of in enig opzicht beschermde status. In veel gevallen speelt de monumentale status
90 Kerkenvisie Leiden, 2021
van het orgel / de orgels ook een grote rol in de waarde van het interieur. De overige 8 gebouwen die nog in gebruik zijn als bedehuis zijn ook in de inventarisatie opgenomen, zij het iets compacter. De 15 herbestemde bedehuizen worden alleen getoond met een enkel beeld van het exterieur, het interieur en de functie. Deze laatste groep gebouwen is – ter informatie – opgenomen in de inventarisatie, maar maakt verder geen deel uit van de nota.
Leids religieus erfgoed, 2021
91
Bijlage 2
Legenda: Elementen van gebedshuizen
SAMENHANG MET DE OMGEVING Plaats in dorp of stad
in centrum
in vooroorlogse wijk
GEBRUIK EN BELEVING Route naar eredienstruimte
in uitbreidingswijk
in periferie
via centrale hal
De directe omgeving
in het groen / water
onderdeel van
gelijkwaardig
uitzondering in
basiliek of hallenkerk
centraalbouw
kruiskerk
zaal
anders
lengte
breedte
combi lengte / breedte
anders
avondmaal
podium
anders
omgeving
Relatie entree en omgeving
in het groen / water
Oriëntatie
aan / op een plein
rondom
Hoogtepunt
92
via trap
Type
straatwand
langs straat / stoep
directe toegang
Belangrijkste focuspunt van de eredienstruimte
geïntegreerd
onderdeel
hoogtepunt
compositie
vrijstaand
op het dak
geen
preekstoel /
altaar
lezenaar
Leids religieus erfgoed, 2021
93
Bijlage 2
Kerkenpaspoorten - Kerngroep
94
Leids religieus erfgoed, 2021
Leids religieus erfgoed, 2021
95
2 Herensingel 3, Leiden
Herensingelkerk Algemeen De ‘O.L.V. ten hemel opneming- en St. Josephkerk’, beter bekend als de Herensingelkerk, is een Rooms Katholieke interbellumkerk uit 1925 gesitueerd in Leiden Noord. Het was de vierde parochiekerk die in Leiden werd gebouwd en de eerste die niet binnen de singels stond. Omdat de kerk in een toentertijd nieuwe arbeiderswijk met voornamelijk Katholieke gezinnen kwam te staan, werd hij gewijd aan Sint. Joseph: patroon van de arbeiders. Toen de St. Josephparochie in 1934 met de O.L.V. Hemelvaartparochie werd samengevoegd kreeg het kerkgebouw zijn dubbele naam. De architecten van de kerk, het Leidse architectenduo vader Leo van der Laan en zoon Jan, kregen de opdracht
een eigentijds ontwerp te maken dat de kerk dichter bij de gelovigen zou moeten brengen en waar duizend mensen de mis moesten kunnen bijwonen. Daarnaast moest de kerk een aanwinst zijn voor het stadsbeeld en mocht het niet te veel kosten. Het resultaat was een kerk in de vorm van een basiliek met vele dakkapelletjes op het zadeldak. De stijl die gekozen werd voor de kerk is nauwverwant aan de Nieuwe Haagse School en is in deze kerk vooral terug te zien in de strakke lijnen en baksteenesthetiek. De Herensingelkerk kan gezien worden als een belangrijk werk uit het vooroorlogse oeuvre van architectenduo van der Laan en is een Rijksmonument.
Samenhang met de omgeving Ook de aangebouwde pastorie en de kerktoren werden ontworpen door architectenduo Leo en Jan van der Laan. De kerk, toren en pastorie, in dezelfde architectonische stijl gebouwd en bedoeld voor dezelfde godsdienst, vormen hierdoor samen een opvallend ensemble in het straatbeeld. Het ensemble maakt onderdeel uit van de singelbebouwing. Het kerkgebouw valt op door zijn omvang en hoogte en vormt daardoor een opvallend contrast met de andere bebouwing in de straat. De Herensingelkerk was lange tijd één van de hoogste gebouwen van dit deel van Leiden Noord en ook de grootste in gebruik zijnde Rooms-Katholieke kerk van de stad. Het kerkgebouw vraagt, komend vanuit de binnenstad, de aandacht en draagt in belangrijke mate bij aan het stadsgezicht ter plaatse. Dit wordt versterkt doordat het ensemble direct gelegen is aan de straat en aan de singel waardoor het goed in het zicht staat. Daarnaast ligt de kerk ook in een belangrijke zichtas over de Herengracht en is daarmee ook van belang voor de binnenstad. De naastgelegen pastorie voegt zich door haar positie in de rooilijn en haar hoogte meer in de naastgelegen schaal van de bebouwing. De voorzijde van de kerk wordt begrensd door een omheining bestaande uit baksteen en hekwerk met daarachter een kleine strook grond met wat groenvoorziening.
Hier moet men doorheen voordat de kerk kan worden binnengegaan door een van de symmetrische entrees die zich aan de voorzijde bevinden. De omheining vervolgt zich voor de pastorie op een lagere hoogte.
96
Naam
Herensingelkerk
Adres
Herensingel 3, Alexanderstraat 1, 1a
Wijk
Leiden noord
Gebruik
Kerk
97
2 Herensingel 3, Leiden
Herensingelkerk Gebruik en beleving Het schip van de kerk is symmetrisch ingedeeld gezien vanuit de hoofdentree en is erg hoog. Dit draagt bij aan een gevoel van ruimtelijkheid. Tussen de hoge, betonnen, paraboolvormige spanten is een houten rasterpatroon te zien in het gewelf. Opvallend zijn de muurschilderingen daterend uit 1931 van de hand van Alexander Petrus Asperslagh en de zestien kruiswegstaties gemaakt door Wijnand Geraets uit 1943. De muurschildering in warme geel- en oranjetinten van de heilige-drie eenheid en de engelen bevindt zich achter het altaar en is in Art Nouvseau stijl ontworpen. Een ander aspect dat de Herensingelkerk kenmerkt en voor een bijzondere beleving zorgt, is de lichtinval. De kerk is zo ontworpen dat het licht op drie verschillende sterkten het gebouw binnenvalt. Het licht valt ‘normaal’ op het schip en sterker op het priesterkoor. Dit komt door hooggeplaatste vensters aan beide zijden. Het altaar vangt als laatste het meeste licht door aan het oog onttrokken vensters. Het lichtplan in samenspel met de muurschildering van Asperslagh zorgt ervoor dat de aandacht bij binnenkomst meteen naar het altaar wordt getrokken en geeft een gevoel van lichtheid en warmte in de kerk.
Het interieur van de Herensingelkerk verkeert grotendeels nog in zijn oorspronkelijke staat. Er is een orgel, gebouwd door Valckx en van Kouteren aanwezig uit 1928/1929. Dit is een van de oudste bestaande werken van deze Rotterdamse orgelbouwers. Het instrument werd in 1977 gerestaureerd. In 1955 werd een deel van de glas-in-lood ramen vervangen voor de huidige en de kap van de kerk werd in 1979 vernieuwd.
De kerk is zo ontworpen dat het licht op drie verschillende sterkten het gebouw binnenvalt.
Huidige denominatie
RK
Voormalige denominatie
n.v.t.
Bouwjaar 1925
98
Architect
L. en J. Van der Laan
Monument
Rijksmonument
99
5 Driftstraat 49-A, Leiden
Samenhang met de omgeving
Baptistenkerk Algemeen De door architect Gijs van Hoogevest ontworpen kerk werd in 1934 oorspronkelijk voor de Hervormde Gemeente in Leiden gebouwd en kwam bekend te staan als de Bethlehemkerk of ook wel de Kooikapel. Die laatste naam heeft te maken met de wijk waarin de kerk staat die ‘de Kooi’ heet en is een verwijzing naar de oude eendenkooi die hier voor de stadsuitbreiding stond. Architect Gijs van Hoogevest koos ervoor het gebouw in de stijl van het zakelijk expressionisme te ontwerpen. Dit is vooral terug te zien in de sobere bouwvormen van de kerk en het doorgaande gevelvlak dat is gecreëerd doordat de toren op de hoek samensmelt met de gevel.
De robuuste zaalkerk met zadeldak is gesitueerd op een kruispunt te midden van woonwijk de Kooi en valt op door het hoogteverschil met de omliggende bebouwing en zijn toren. Door zijn hoogte is de kerk een herkenningspunt in de buurt. Het gebouw zelf is sober. Zowel qua kleuren (bruin en grijs) als qua bouwstijl (weinig versiering of details). Dit komt overeen met een deel van de bebouwing die om het gebouw heen staat.
Het gedeelte van de wijk waarin de kerk zich bevindt werd gelijktijdig met de bouw van de kerk stedenbouwkundig vormgegeven naar een plan van architectenbureau Granpré Molière, Verhagen en Kok. Veertig jaar later, in de jaren ’70 raakte de kerk echter buiten gebruik en in 1987 werd het gebouw in gebruik genomen door de Baptistengemeente. In 2010 is de kerk aangemerkt als gemeentelijk monument samen met de aangrenzende kosterwoning en het wijkgebouw welke beiden ook zijn ontworpen door Gijs van Hoogevest. Door de uniforme bouwstijl is sprake van ensemblewaarde. In de jaren ‘50 vond een renovatie plaats aan de kerk en het wijkgebouw.
De kerk vormt samen met de kosterswoning en het wijkgebouw een ensemble dat samenhangt in vormentaal, materialisering en detaillering. De ingang van de kerk aan de Ambonstraat ligt direct aan de ietwat verhoogde stoep en staat op gelijke hoogte met de naastgelegen rijtjeshuizen. Aan de westzijde van de kerk is een strook groen aangelegd die is afgebakend van de stoep met een bakstenen muurtje. De aanleg van deze groenstrook was een voorwaarde (van de gemeente) om een vergunning te verkrijgen voor het bouwen van de kerk met kosterswoning en wijkgebouw omdat tijdens de stadsuitbreiding van Leiden in 1933 veel waarde werd gehecht aan groenvoorzieningen. Aan de oostzijde wordt de kerk van de andere bebouwing gescheiden door een tuin, maar deze wordt vanaf de voorzijde onttrokken aan het oog door een bakstenen muur.
De door architect Gijs van Hoogevest ontworpen kerk werd in 1934 oorspronkelijk voor
Naam
Baptistenkerk
Adres
Driftstraat 49a, Ambonstraat 11
de Hervormde Gemeente in Lei-
Wijk
Leiden noord
Gebruik
den gebouwd en kwam bekend
Kerk
te staan als de Bethlehemkerk of ook wel de Kooikapel.
100
Huidige denominatie
Evangelisch en Pinkster
Voormalige denominatie
PKN
Bouwjaar 1934 Architect
G. van Hoogevest
Monument
Gemeentelijk monument
101
5 Driftstraat 49-A, Leiden
Baptistenkerk Gebruik en beleving Doordat voor het interieur voornamelijk dezelfde materialen zijn gebruikt, namelijk hout en baksteen, is de sobere, maar krachtige vormgeving van het exterieur ook binnen terug te vinden. In de kerkzaal vallen gelijk de ribben die de kap ondersteunen en paraboolvormig zijn op. In 1953 is op de zuidelijke galerij een orgel, gemaakt door Willem van Leeuwen, geplaatst. Dit is vermoedelijk gebeurd tijdens de restauratie van de kerk. Hoewel het orgel nog steeds aanwezig is, wordt het zelden meer gebruikt. Op de noordelijke galerij zijn nog de oorspronkelijke houten kerkbanken te vinden. Ook het glas-in-loodraam van het ronde venster hoog boven de ingang dateert hoogstwaarschijnlijk uit de tijd van de restauratie.
102
103
7 Sumatrastraat 197, Leiden
Samenhang met de omgeving
Kapel Onze Lieve Vrouw van de Heilige Rozenkrans Algemeen Deze kerk van het priesterbroederschap Sint-Pius X is oorspronkelijk in 1961 gebouwd als gebouw voor het Apostolisch Genootschap – een religieuze-humanistische organisatie. Het gebouw is ontworpen door Piet van der Sterre en valt vooral op door de in het oog springende vierkante glas-in-loodramen en vierkante bakstenen metselmotieven die de voorgevel (en tevens achtergevel) bedekken. Daarnaast springt het betonnen reliëf van het embleem van het Apostolisch Genootschap in het oog dat op de voorgevel is bevestigd. Niet zeker is wie de ramen en het reliëf ontworpen heeft, maar mogelijk zijn ze eveneens van de hand van Piet van der Sterre. De kerk op zichzelf geniet geen monumentenstatus, maar de gebouw-gebonden kunst is wel van monumentale waarde.
104
Het rechthoekige, voornamelijk bakstenen gebouw is voorzien van een plat dak met later aangebouwde pastorie. Het heeft een levendige uitstraling door de glas-in-loodramen die de voor- en achtergevel bedekken en de lichte kleuren die zijn gebruikt in het ontwerp. Het is een vrijstaand gebouw in Leiden Noord, gelegen aan de Sumatrastraat. Dit is een brede doorgaande straat die gekenmerkt wordt door verschillende soorten en maten bebouwing en functies.
Ook is de kerk waardevol als enige wederopbouwkerk in Leiden met de heel typerende opzet van kerkzaal boven gemeenschapsruimten. In 2012 werd het gebouw officieel in gebruik genomen door het Katholieke priesterbroederschap Sint-Pius X na een grondige verbouwing en inrichting van het priesterkoor. Eerder, in 2000, had het Apostolisch Genootschap al een pastorie laten bouwen rechts van het gebouw, in vergelijkbare bouwstijl.
Naam
Kapel O.L.V. van de Heilige Rozenkrans
Adres
Tegenover de Kapel Onze Lieve Vrouw van de Heilige Rozenkrans staat een ander opvallend gebouw, namelijk het Marecollege. Deze twee tegenover elkaar liggende, grote, vrijstaande gebouwen (in geheel andere stijlen) creëren samen een opvallend straatbeeld. De entree van de kapel ligt niet direct aan het trottoir, maar wordt afgescheiden van de stoep met een laag hekje waarachter een kleine tuin is aangelegd die zich voortzet aan de linkerzijde van het gebouw. Deze groenstrook zorgt voor een mooie overgang naar de singel die langs het pand loopt. Aan de achterzijde wordt het perceel begrensd door een parkeerplaats.
In 2012 werd het gebouw officieel in gebruik genomen door het Katholieke priesterbroederschap Sint-Pius X na een grondige verbouwing en inrichting van het priesterkoor.
Huidige denominatie
RK - Pius X
Sumatrastraat 197
Voormalige denominatie
Apostolisch Genootschap
Wijk
Leiden noord
Bouwjaar 1961
Gebruik
Kapel
Architect
P. van der Sterre
Monument
Mon. Kunst
105
7 Sumatrastraat 197, Leiden
Kapel Onze Lieve Vrouw van de Heilige Rozenkrans Gebruik en beleving Op zonnige dagen werpt het betonnen embleem dat op de gevel is bevestigd, een veranderende schaduw op de voorzijde van het gebouw. Op de begane grond liggen kleine vergaderruimtes, de sacristie, een keuken en een hal met een trappenhuis. Deze worden verlicht door grote glas-in-loodramen. Op de eerste verdieping is de grote zaal te vinden waar oorspronkelijk de diensten van het Apostolisch Genootschap plaatsvonden. Dit is nu de kerkzaal. Deze ruimte werd vroeger verlicht door alle glas-inloodramen in de geblokte compositie. Tegenwoordig wordt de ruimte alleen nog verlicht door de bovenste rij ramen. De onderste rij is afgeschermd met een wand. In de kerk is een Verschueren orgel afkomstig uit België aanwezig. Het classicistisch marmeren altaar is afkomstig uit Vlaanderen en vervangt de oude preekstoel.
106
107
9 Lange Mare 48, Leiden
Samenhang met de omgeving
Marekerk Algemeen Deze rijksmonumentale, achtzijdige koepelkerk in centraalbouw was één van de eerste kerken in Nederland die speciaal werd ontworpen voor de protestantse eredienst. De bouw van de kerk begon in 1639 en duurde ongeveer tien jaar. Het ontwerp in de stijl van het Hollands classicisme is van de hand van de Leidse stadsarchitect Arent van ’s Gravesande.Het portaal is ontworpen door zijn leermeester Jacob van Campen in 1659. Het stadsbestuur gaf opdracht tot het bouwen van de Marekerk omdat door de stadsuitbreiding aan de noordzijde de behoefte aan een nieuwe protestantse kerk in die buurt was ontstaan. In eerste instantie werd gedacht aan een kruiskerk met vier korte armen en een toren in het midden. Van ’s Gravesande zag echter meer in een koepelkerk en overtuigde het bestuur met een uitgebreide
maquette van het ontwerp van de kap. De maquette is nog steeds te bezichtigen in museum de Lakenhal. Ondertussen kenmerkt de kerk met zijn koepel en lantaarn niet alleen al eeuwen het stadsgezicht van Leiden. Deze kerk is namelijk ook van grote invloed geweest op de protestantse kerkbouw in Europa. De Marekerk zorgde er met zijn vorm en ontwerp namelijk voor dat deze bouwvorm niet langer werd beschouwd als intrinsiek katholiek, maar ook – en juist – voor de protestantse erediensten met een liturgische opzet van plaatsen rondom het woord. Om deze kerk en zijn bouwkundige vorm te kunnen maken was een indrukwekkende constructie nodig die echter door de afwerking van het interieur niet zichtbaar is. De bovenbouw van de kerk wordt namelijk gedragen door stenen bogen die schuilgaan achter het classicistische lijstwerk.
De Marekerk is aan drie zijden omringd door bebouwing. Alleen de zandstenen voorgevel met timpaan aan de zijde van de Lange Mare wordt niet aan het oog onttrokken door omliggende gebouwen. Deze rijkversierde gevel is een toonbeeld van classicisme en straalt rijkdom en allure uit. De hoogte en omvang van de koepel zorgen er echter voor dat de kerk ondanks de omliggende bebouwing op grotere afstand niet te missen is en zijn stempel drukt op het stadsaangezicht van Leiden. De iets verhoogde entree met grote houten deur is gelegen aan de Lange Mare. Het kerkgebouw is beduidend verder naar achteren geplaatst dan de gebouwen aan dezelfde straat. De ruimte voor het kerkgebouw vormt een klein plein voor de ingang. De omgang van de kerk is lager. De steunberen zorgen voor een mooie overgang tussen de hogere koepel en deze lagere buitenste ring van de kerk. Door de lagere omgang en de steunberen van de kerk is het contrast tussen de imposante koepel en de omliggende bebouwing daarnaast eveneens verkleind en is een mooie overgang ontstaan.
Deze rijksmonumentale, achtzijdige koepelkerk in centraalbouw was één van de eerste kerken in Nederland die speciaal werd ontworpen voor de protestantse eredienst.
Naam
Marekerk
Adres
Lange Mare 48
Wijk
Binnenstad noord
Huidige denominatie
PKN
Gebruik
Kerk
Voormalige denominatie
n.vt.
Bouwjaar 1649
108
Architect
A. van 's-Gravesande
Monument
Rijksmonument
109
9 Lange Mare 48, Leiden
Marekerk Gebruik en beleving De Marekerk is sinds zijn bouw nagenoeg ongewijzigd gebleven. De banken en de preekstoel die beiden ook door Van ’s Gravesande werden ontworpen zijn doormiddel van ‘proefpreken’ geplaatst op de plekken met de beste verstaanbaarheid. De begane grond van de kerk heeft geen ramen en wordt gekenmerkt door massieve Ionische zuilen. De pilasters in de tamboer zijn in Korintische stijl. Doordat ramen ontbreken op de begane grond valt het licht via de tamboer naar binnen. In 1733 is het Garrelsorgel vanuit de Leidse Pieterskerk in de Marekerk geplaatst. Aan dit bijzondere orgel is in de loop van de tijd veel gesleuteld. In 1560 werd dit instrument gemaakt door Peter de Swart voor de Pieterskerk en in 1629 werd het orgel omgebouwd door Jan Jacobsz. van Lin. Rond de verhuizing en later werd het orgel nog vershillende keren aangepast. Voor het laatst in in 1965 door D.A. Flentrop). Tegenwoordig telt het orgel 29 stemmen die verdeeld zijn over drie klavieren. Naast het Garrelsorgel is de Marekerk in het bezit van een kistorgel. Het kerkgebouw zelf is ook meerdere keren gerestaureerd, onder andere in 1929 en tussen 1940/1950 toen de ondersteuning van de koepel was gaan rotten. Bij die laatste restauratie is er een betonring aangebracht om verdere verzakking van de koepel te voorkomen.
110
111
10 Haven 64, Leiden
St. Petruskapel begraafplaats Zijlpoort Algemeen De Rooms-Katholieke Sint Petruskapel die gesitueerd is op de eveneens Rooms-Katholieke begraafplaats Zijlpoort is ontworpen door de Leidse architect Theo Molkenboer in 1828. Molkenboer was één van de bekendste kerkenarchitecten uit de 19e eeuw en deze kapel is één van zijn eerste werken. De Sint Petruskapel is een eenbeukige kapel in neoclassicistische stijl met een voorgevel in neogotische stijl welke wordt gekenmerkt door een groot roosvenster. Deze voorgevel is minder oud dan de rest van de kapel en stamt uit het einde van de 19e eeuw net zoals de houten dakruiter. De kapel is uitsluitend in gebruik voor rouwceremonies en afscheidsdiensten en is een rijksmonument. De begraafplaats en bijbehorende kapel werden in 1828 gewijd na een verzoek aan de gemeente Leiden voor een Rooms Katholieke begraafplaats. Vanuit hygiënisch
oogpunt werd namelijk in 1827 besloten dat men vanaf 1829 niet meer in de kerk mocht begraven. Dit betekende dat Katholieken vanaf dat moment niet meer begraven zouden worden in gewijde grond, maar op algemene begraafplaatsen. Omdat dit niet overeenkwam met hun opvattingen over leven na de dood werd in 1827 een aanvraag gedaan bij de gemeente Leiden voor een Katholieke begraafplaats. Deze werd goedgekeurd waardoor de Katholieken met begraafplaats Zijlpoort een plek kregen waar de overledenen in gewijde grond begraven konden worden en de nabestaanden konden bidden voor hun dierbaren. Het was bijzonder dat er toentertijd een Rooms Katholieke begraafplaats met kapel mocht komen in het overwegend Protestantse Leiden, maar nog opvallender is dat deze zelfs binnen de singels lag, zij het op de vrijgekomen ruimte op de bolwerken. De begraafplaats werd in 2000 aangewezen als gemeentelijk monument.
Samenhang met de omgeving Aan beide zijden is er aan de kapel aangebouwd: een woning en dienstruimten. Het gebouw met zijn aangebouwde woning en dienstruimten staan op zichzelf in de nabijheid van de entree van de begraafplaats. De begraafplaats (en dus ook de kapel) liggen verscholen in het historische groen en maken in zekere mate deel uit van het in 2020 aangelegde Singelpark. De begraafplaats ligt op de overgang van de binnenstad naar de uitbreidingen buiten de singels. Zij maakt deel uit van de voormalige verdedigingswerken rond de stad.
Het was bijzonder dat er toentertijd een Rooms Katholieke begraafplaats met kapel mocht komen in het overwegend Protestantse Leiden, maar nog opvallender is dat deze zelfs binnen de singels lag.
112
Naam
St. Petruskapel, begraafplaats Zijlpoort
Adres
Haven 64
Huidige denominatie
RK
Wijk
Binnenstad noord
Voormalige denominatie
n.v.t.
Gebruik
Kapel
Bouwjaar 1820 Architect
Th. Molkenboer
Monument
Rijksmonument
113
10 Haven 64, Leiden
St. Petruskapel begraafplaats Zijlpoort Gebruik en beleving De Sint Petruskapel wordt alleen gebruikt voor rouwceremonies en afscheidsdiensten. Daarnaast is de ruimte regelmatig toegankelijk voor rust, stilte en devotie. In het interieur valt vooral het koor in de eenbeukige kerk op. Deze is versierd met van groeven voorziene pilasters. De kroonlijst gaat over in het koorgewelf. Het interieur van de kerk heeft een eenvoudige, rustieke uitstraling door de witte en zandkleurige tonen. Het licht valt binnen vanuit de noordzijde. De hooggeplaatste ramen aan de zuidzijde zijn, op één na, dichtgemetseld omdat het bijgebouw deze ramen blokkeert. Aan beiden zijden hangen kruiswegstaties die oorspronkelijk uit de Hartebrugkerk afkomstig zijn.
114
115
11 Haarlemmerstraat 104, Leiden
Hartebrugkerk
Samenhang met de omgeving De Hartebrugkerk ligt midden in het historisch centrum van Leiden op de hoek van de Haarlemmerstraat en de Lange Mare. Tegenwoordig is dit het belangrijkste winkelgebied van Leiden en mogen er geen auto’s rijden. De kerk staat niet in lijn met de andere gebouwen die aan de Haarlemmerstraat gebouwd zijn, maar staat in een scherpe hoek ten opzichte van deze bebouwing. Dit heeft – opvallend genoeg – niet te maken met religieuze oriëntatie, maar met de beschikbaarheid van ruimte en de ligging langs de Mare. Aan de oostzijde van het gebouw is geen andere bebouwing en ligt de kerk direct aan de Lange Mare. Aan de westzijde bevindt zich de voormalige pastorie, die in gebruik is voor detailhandel.
Algemeen De Rooms Katholieke Hartebrugkerk, ook wel de OnzeLieve Vrouwe Onbevlekt Ontvangen, is de eerste Katholieke kerk in Leiden die aan de openbare weg werd gebouwd nadat in 1798 alle godsdiensten voor de wet gelijk werden gesteld. De bouw van deze toentertijd nieuwe kerk sloot daarmee een periode af van schuilkerken waarin Katholieken hun geloof alleen in de privésfeer mochten praktiseren. De kerk stamt uit 1836 en is ontworpen door architect Theo Molkenboer die in die tijd meerdere Katholieke kerken ontwierp. Molkenboer ontwierp de kerk in neoclassicistische stijl onder leiding – en met subsidie – van het Ministerie van Waterstaat. Kerken die via deze constructie zijn gebouwd worden ook wel Waterstaatskerken genoemd. De neoclassicistische stijl
is duidelijk zichtbaar in de gevel van de kerk die meteen de associatie met een Romeinse tempel oproept door de vier Ionische zuilen. De Latijnse spreuk (Hic Domus Dei Est Et Porta Coeli: dit is het huis des Heren en de poort van de hemel) en het Alziend oog op de voorgevel werden later in 1904 toegevoegd. Door de Latijnse tekst kreeg de kerk de bijnaam Coelikerk. Eind 19e eeuw, rond 1897, werd de noordoostzijde van de imposante kerk uitgebreid met de huidige absis, waardoor er meer ruimte in de kerk ontstond voor nieuwe plaatsen. In 1990 werd het exterieur grondig gerestaureerd en tussen 1998 en 2003 vond er opnieuw een grote restauratie plaats: deze keer van het gehele kerkgebouw aan de binnen- en buitenkant.
De neoclassicistische zaalkerk met toren kijkt uit op de kruising van de Haarlemmerstraat, de Lange Mare en de Stille Mare, waardoor een pleinachtig knooppunt is ontstaan. Door de positionering van de Harteburgkerk ten opzichte van de overige bebouwing ligt de gevel centraal aan het kleine plein. Het plein zorgt ervoor dat de kerk goed zichtbaar is en bekeken kan worden. Andersom geeft de kerk met haar omvang en imposante gevel met zuilen het plein uitstraling. De Hartebrugkerk is om deze redenen een beeldbepalend gebouw in de Haarlemmerstraat en omgeving en tevens een rijksmonument. Aan de voorzijde van de kerk zijn drie entrees die aan het plein liggen. Op werkdagen is de kerk ook toegankelijk voor bezoekers.
De Latijnse spreuk (Hic Domus Dei Est Et Porta Coeli: dit is het Naam
Hartebrugkerk
huis des Heren en de poort van de hemel) en het Alziend oog
Adres
Haarlemmerstraat 104, 106, 110
Wijk
Binnenstad noord
Gebruik
Kerk
op de voorgevel werden later in 1904 toegevoegd. Door deze Latijnse tekst kreeg de kerk de bijnaam Coelikerk.
116
117
11 Haarlemmerstraat 104, Leiden
Hartebrugkerk
Huidige denominatie
RK
Voormalige denominatie
n.v.t.
Bouwjaar 1836
Gebruik en beleving
Architect
Th. Molkenboer & J.H. Tonnaer
De Hartebrugkerk heeft een licht interieur. Dit komt mede door de vele ramen en de crème-witte kleur op de wanden. Deze is in de jaren ’50 teruggebracht nadat de wanden begin 20e eeuw kleurrijk waren beschilderd. De wanden van de kerk zijn aan beide kanten van vele Korintische zuilen voorzien. De kroonlijst op deze zuilen draagt het tongewelf. In de kerkzaal is een preekstoel aanwezig uit 1880 ontworpen door het atelier van Te Poel en Stoltefus uit Den Haag dat vaker kerkelijk interieurstukken ontwierp. Ook is de kerk in het bezit van een orgel uit 1877 dat is gemaakt door de orgelbouwer M. Maarschalkerweerd.
Monument
Rijksmonument
De kerk heeft meerdere restauraties en aanpassingen gekend. In 1969 werd bijvoorbeeld een aantal plaatsen opgeofferd zodat men het priesterkoor ruimer en anders kon maken. Tussen 1979 en 1981 vond er een restauratie plaats aan de toren en het orgel en rond 2000 is het interieur gerestaureerd. In 2003 kon de kerk vervolgens weer in gebruik genomen worden. Ook zijn de meeste gebrandschilderde ramen door de jaren heen gerestaureerd. Doordat de Hartebrugkerk vaak open is voor bezoekers, is de kerk te midden van alle drukte in de Haarlemmerstraat een plaats waar de rust en stilte opgezocht kan worden.
118
119
12 Herengracht 70, Leiden
Samenhang met de omgeving
Herengrachtkerk
Doordat deze Rijksmonumentale kerk deel uitmaakt van een gesloten gevelwand met andere historische gebouwen en ook qua hoogte niet afwijkt van de omliggende bebouwing is hij niet meteen een aandachtstrekker of landmark in de buurt. Het pand met zijn drie grote spitsboogramen en twee kleine rozetvensters boven de ingangen zal de onoplettende voorbijganger waarschijnlijk dan ook niet meteen opvallen als kerkgebouw. Waarin het kerkgebouw wel afwijkt van zijn buren is in zijn breedte. Het brede pand ligt meteen in de rooilijn en kan gelijk vanaf de stoep binnengegaan worden door één van de twee ingangen.
Algemeen De Herengrachtkerk werd in eerste instantie tussen 1852 en 1854 gebouwd als kerkgebouw voor de Gereformeerde Kerk die toen net afgescheiden was van de Hervormde kerk en toestemming had gekregen een eigen kerk te bouwen. Het pakhuis dat eerst op deze plek stond moest plaatsmaken voor de nieuwe kerk. De oorspronkelijke kerk werd echter al snel vervangen door een groter exemplaar in 1878. Het huis aan de linkerzijde van de kerk dat kort daarvoor was opgekocht door de kerkelijke gemeente werd gesloopt waardoor de uitbreiding mogelijk werd. Dit is ook de reden waarom de Herengrachtkerk twee huisnummers
Naam
Herengrachtkerk
Adres
Herengracht 70
Wijk
Binnenstad noord
Gebruik
120
Kerk
heeft. Het huidige driebeukige kerkgebouw is ontworpen door W.F. van der Heijden in een stijl die elementen van zowel een neogotische stijl als een neoclassicistische stijl heeft. De twee ingangen die beide worden geflankeerd door twee Korintische pilasters zijn een voorbeeld van de neoclassicistische stijl en de drie spitsboogvensters van de neogotische. De kerk heeft geen klokkentoren en werd in 1903 gerestaureerd. In 1957 werd het gebouw verkocht aan de Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt en sindsdien is het kerkgebouw door deze gemeente in gebruik.
In 1957 werd het gebouw verkocht aan de Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt en sindsdien is het kerkgebouw door deze gemeente in gebruik.
Huidige denominatie
Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt
Voormalige denominatie
PKN / Gereformeerde Kerk
Bouwjaar 1878 Architect
W.F. v.d. Heijden
Monument
Rijksmonument
121
12 Herengracht 70, Leiden
Herengrachtkerk Gebruik en beleving Het interieur van de kerk bevindt zich grotendeels niet meer in zijn oorspronkelijke staat. In 1903 kwam er een uitbreiding van het aantal zitplaatsen nadat het aantal kerkgangers flink was toegenomen. Er werd een plan opgesteld door architect H. Bonda uit Amsterdam dat werd uitgevoerd door de Leidenaar F. De Zwart. De galerij werd uitgebreid en op de begane grond werden in een halve cirkel rondom de kansel banken opgesteld. In 1925 werd deze kansel vervangen door een nieuw exemplaar en werd aan beide kanten een deur ingang gemaakt. Toen het gebouw in 1957 werd overgenomen door de Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt zijn de zgn. armenbanken verwijderd en werd de galerij aan de onderzijde dichtgezet. In 1984, tijdens een restauratie naar de plannen van het architectenbureau Van de Sterre-Peetoom, werd het interieur verder gewijzigd en werden de houten banken vervangen voor stoelen. Wel zijn de oude herenbanken die links en rechts in de kerk stonden behouden gebleven en is er een extra bank toegevoegd achterin de kerk. Tijdens deze zelfde restauratie werd de preekstoel voorzien van een luifel en werd het orgelbalkon hersteld naar zijn grootte uit 1878. Aan de achterzijde van de kerk komt het licht de kerkzaal binnen via vier grote spitsboogvensters en een rond venster dat zich midden boven de preekstoel bevindt.
Opvallend is dat de buitenste twee spitsboogvensters niet in het midden van de zijbeuken zijn geplaatst, maar beiden meer richting het midden van de kerk. Dit geeft de indruk dat W.F. van der Heijden de kerk ontwierp met vooral het exterieur als uitgangspunt. Afgelopen jaar is het interieur nogmaals vernieuwd.
122
123
13 Nieuwstraat 20, Leiden
Samenhang met de omgeving
Hooglandse kerk
De Hooglandse kerk staat - met zijn aangebouwde panden – rondom vrij in de ruimte, in het hart van het historische Pancras, in de binnenstad van Leiden. De kerk wordt aan alle kanten omgeven door historische Leidse straatjes waardoor men de kerk van alle kanten kan bekijken, maar vooral vanaf de Hooglandse Kerkgracht is zij zeer bepalend vanaf maaiveld.
Algemeen De stadsuitbreiding van Leiden aan het eind van de dertiende eeuw in Binnenstad Noord zorgde voor een groeiende behoefte aan een kerkgebouw in dit gebied. Zodoende werd er begin veertiende eeuw in eerste instantie een houten kapel gebouwd ter ere van de martelaar Sint Pancratius: een ijsheilige. Hier komt ook de andere naam van de kerk ‘Pancraskerk’ vandaan. Al snel werd deze houten kapel echter vervangen door een eenvoudige stenen kerk. Toen in 1366 de Hooglandse kerk tot kapittelkerk werd benoemd, werd begonnen aan de bouw van een nieuwe en grotere kerk. De bedoeling was een basiliek te bouwen die zich kon meten met de West-Europese tijdgenoten. Dat in de Hooglandse kerk een kapittel werd gesticht, was erg uitzonderlijk omdat dit gebeurde op initiatief van de stedelijke burgerij waar dit normaal gesproken alleen voorbehouden was aan vorsten en hooggeplaatste geestelijken. Tevens vormde dit het grootste kapittel van Holland.
124
Naam
Hooglandse kerk
Adres
Moriaansteeg 1, Nieuwstraat 26c
Wijk
Binnenstad noord
Gebruik
Kerk
De bouw van de kerk stopte (aanvankelijk tijdelijk) in 1540 toen het geld op was. Toen in 1566 de beeldenstorm plaatsvond, zijn ook in de Hooglandse kerk veel vernielingen aangebracht en werd de kerk in 1572 Protestants. Hierdoor is er niets overgebleven uit het Katholieke tijdperk. Door de Reformatie en de bijbehorende deugd van soberheid zijn uiteindelijk ook het schip en de toren nooit voltooid. De westtoren en het dak van het schip zijn dan ook nog aanwezige delen van de oude kerk op deze locatie. Desalniettemin was het resultaat een gotische kruisbasiliek, typerend voor de architectuur van deze tijd. Speciaal is dat de Hooglandse kerk één van de weinige kerken in Nederland is waarbij beide dwarsbeuken ook zijbeuken hebben.
Door zijn grootte en hoogte, kenmerkend voor de gotische stijl, is de kerk zeer imposant. De kerk van rode baksteen en natuursteen met zijn vele imposante spitsboogramen is vanzelfsprekend een herkenningspunt in de omgeving en zeer duidelijk aanwezig in het stadsbeeld van Leiden. Daarnaast is de Hooglandse kerk een beeldbepalend gebouw voor zowel de directe omgeving als de gehele stad en geniet het een Rijksmonumentale status. Tijdens het bouwen van de nieuwe Hooglandse kerk in de veertiende en vijftiende eeuw werden er ook in de buurt van de kerk huizen voor de kanunniken, een gasthuis en een begijnhof gebouwd. Het Mierennesthofje bij de Lutherse kerk is een overblijfsel van dat laatste. Door de jaren heen bleef er af en toe op kleine schaal gebouwd worden aan de kerk. Zo werden er in de zeventiende eeuw rondom de kerk ‘kerkhuisjes’ gebouwd. Voorheen lagen hier graven, maar doordat deze toentertijd geruimd werden, kwam er plaats vrij. De huisjes werden verhuurd en werden daarmee een belangrijke bron van inkomsten voor de kerk. Het merendeel van deze huisjes is in de 19e eeuw weer gesloopt, maar een aantal staat er nog steeds.
125
13 Nieuwstraat 20, Leiden
Hooglandse kerk Gebruik en beleving Het interieur van de Hooglandse kerk is minstens zo imposant is als het exterieur. De grote, hoge ruimte wordt gekenmerkt door een veelvoud aan zuilen met koolbladkapitelen en baadt in het licht door de vele spitsboogvensters. Dat het interieur grotendeels in wit tinten is geschilderd versterkt dit nog eens. Het meubilair in de kerk is grotendeels afkomstig uit de 17e eeuw. Bijvoorbeeld de preekstoel en het doophek. Ook de banken die tegen de wanden van de zijbeuken staan dateren uit deze tijd. Het monumentale Van de Swart en Van Hagebeer orgel is iets ouder en stamt uit de 16e en 17e eeuw. Het originele meubilair en andere Katholieke inrichtingen zijn allemaal verloren gegaan tijdens de beeldenstorm en de daaropvolgende Reformatie.
Huidige denominatie
PKN
Voormalige denominatie
n.v.t.
Bouwjaar 1377-1500 Architect
onbekend
Monument
Rijksmonument
In het koor bevinden zich nog de grafstenen van de (bastaard)zoon van Willem van Oranje, Justinus van Nassau en zijn vrouw Anna de Merode.
126
127
14 Hooglandse Kerkgracht 26, Leiden
Samenhang met de omgeving
Evangelisch Lutherse Kerk
De bezoeker van de Evangelisch Lutherse kerk wacht een verrassing: achter de typisch 19e eeuwse voorgevel bevindt zich namelijk een 17e eeuwse schuilkerk. De van oorsprong volledige inpandige kerk werd in de 19e eeuw meer zichtbaar, doordat de huizen voor kerk gesloopt werden en er een nieuwe voorgevel kwam. Het gebouw heeft eenvoudige ruimtevorm -een rechthoekig gebouw met een zadeldak- met een gedecoreerde voorgevel.
Algemeen De Evangelisch Lutherse kerk is een belangrijke herinnering aan de enorme religieuze en internationale diversiteit en migratie die in de 17e eeuw ontstond in Leiden. Leiden valt op omdat er, mede door de 17e -eeuwse bloei, zoveel kerken voor verschillende stromingen zijn gebouwd. De Lutherse kerk uit 1618 is in Leiden het oudste voor de protestantse eredienst gebouwde kerkgebouw. Het kerkgebouw werd gebouwd als schuilkerk achter de huizen van de Hooglandse Kerkgracht, omdat kerkgemeenschappen die niet tot de calvinistische kerk hoorden, geen kerken aan de straat mochten bouwen.
de 19e eeuw zijn de huizen voor de kerk afgebroken zodat er een voorplein voor de kerk kwam. Vervolgens werd de voorgevel van de kerk verfraaid en werd naast de kerk een consistorie gebouwd. Het gebouw laat daarmee goed zien hoe de ontwikkeling van schuilkerk naar ‘gewone’ kerk is gegaan.
De kerk is een geheel inpandig, rechthoekig gebouw met drie beuken. Later werden twee galerijen toegevoegd. In
De Evangelisch Lutherse kerk is sinds 2018 buiten gebruik en verkocht en in afwachting van nieuw gebruik. Het gebouw is een rijksmonument.
De Lutherse kerk is vanaf de Hooglandse Kerkgracht te betreden via een voorplein. Deze terugliggende positie zorgt voor een ondergeschikte rol in het straatbeeld van de Hooglandse Kerkgracht. Oorspronkelijk maakte de Lutherse kerk ruimtelijk en functioneel deel van uit van een ensemble. De later gebouwde consistorie was daar een belangrijk onderdeel van. Deze voegt zich nog wel in het straatbeeld van de Hooglandse Kerkgracht, maar maakt functioneel gezien geen deel meer uit van het ensemble (herbestemd tot woonhuis). Ook de gebouwdelen aan de Middelweg maakten oorspronkelijk deel uit van het complex van de Lutherse kerk.
Het zeer waardevolle interieur van de kerk vormt een combinatie van internationale invloeden met NederlandsCalvinistische invloeden. De unieke schilderingen laten een Lutherse Duitse traditie zien in dit Hollandse gebouw.
Uniek interieurensemble
128
Naam
Evangelisch Lutherse Kerk
Adres
Hooglandse Kerkgracht 26
Wijk
Binnenstad noord
Gebruik
Geen
met schilderingen van de Leidse schilder Joris van Schooten.
Huidige denominatie
geen
Voormalige denominatie
PKN / Evangelisch Lutherse gemeente
Bouwjaar 1618 Architect
onbekend, voorgevel H.J. Jesse
Monument
Rijksmonument
129
14 Hooglandse Kerkgracht 26, Leiden
Evangelisch Lutherse Kerk Gebruik en beleving De Lutherse kerk heeft een zeer waardevol historisch interieur dat teruggaat tot de 17e eeuw. Het orgel dateert in oorsprong uit 1672, is gewijzigd en uitgebreid in 1788 door Andries Wolffert. Boven de ingang bevindt zich een balkon met op de borstwering een reeks zeer bijzondere geschilderde panelen uit 1640, geschilderd door de Leidse schilder Joris van Schooten. De schilderingen, het houtsnijwerk aan de resten van de dooptuin en het orgel vormen een uniek interieur-ensemble. Een deel van de roerende inventaris verhuisde voor de recente verkoop naar Amsterdam, bestemd voor het Luther Museum in gebouw Wittenberg. Eén kroonluchter, afkomstig uit de Synagoge, is toen aangekocht door de Leidse Pieterskerk.
130
131
24 Pieterskerkstraat 1a, Leiden
Samenhang met de omgeving
Lokhorstkerk
Doordat de oorspronkelijke woonhuizen nog steeds voor de kerk staan, is het kerkgebouw in haar verschijningsvorm nog steeds een schuilkerk. Ondanks dat de woningen inmiddels in gebruik zijn als zaalruimte bij de kerk en het feit dat de entree van de kerk dus wel direct aan de straat ligt. Nadat alle denominaties in Nederland weer zichtbaar mochten zijn, is de kerk dus nog steeds geen gebouw dat opvalt, laat staan als kerk. De kerk heeft geen toren. Het symmetrische voorpand heeft een simpele neoklassieke entree in het midden die aan beide kanten wordt geflankeerd door drie gelijke ramen met rasters. De gevel heeft een kroonlijst met timpaan. Achter het voorpand rijst op het binnenterrein de tweebeukige kerkzaal met dubbel zadeldak op met zijn neogotische ramen die uit de verbouwing van 1860 stammen.
Algemeen De eenvoudige, van oorsprong Doopsgezinde, Lokhorstkerk is in 1638 gebouwd als schuilkerk. Het huis van de familie Lokhorst, dat eerst op deze plek stond, werd gesloopt. De kerk ligt in het oudste deel van Leiden: de Pieterswijk. Vrij snel na de bouw werd in 1648 de kerk alweer vergroot. Omdat bedehuizen van andersdenkende kerkelijke gemeenten gedoogd werden, maar in die tijd niet zichtbaar mochten zijn vanaf de straat, stonden er huizen om en voor de kerk. Tot 1795 deed de kerk dienst als schuilkerk. De huidige gevel aan de straat stamt uit 1823. Van 1859 tot 1860 werd het pand nog eens deels verbouwd door de architect J.W. Schaap. Deze Leidse stadsarchitect is