Document · PDF

210143 Bijlage 2 Nota Leids religieus erfgoed 2021, kaders voor de toekomst.

Gemeenteraad 10 maart 2022, gemeente LeidenBij agendapunt: RV 21.0143 Nota religieus erfgoed Leiden Kaders voor de toekomst28.081 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 4

Leids religieus erfgoed Kaders voor de toekomst. VOORHEEN KERKENVISIE, 14 DECEMBER 2021

Inhoud

Colofon Conceptnota Leids religieus erfgoed is een uitgave van de gemeente Leiden

Voorwoord

Opmaak: Dsign Cafe Samenstelling en teksten: KAAder kerkadvies i.s.m.

1. Inleiding

gemeente Leiden

Voorwoord Gebedshuizen bepalen al eeuwenlang het zicht op Leiden. Het zijn monumenten die actief deel uitmaken van de stad als plekken van bezinning en ontmoeting. Dit rijke erfgoed wordt, vaak ook al eeuwenlang, verzorgd door de kerkgenootschappen en besturen. Met deze (en andere) partners zijn we in gesprek gegaan over de toekomst van de gebouwen.

Eindredactie: KAAder kerkadvies i.s.m. gemeente Leiden

2. Het kerkenlandschap van Leiden

12 Disclaimer tekst

3. Bestaand Leids beleid rond de bedehuizen

Bij het samenstellen is de grootst mogelijke zorgvuldigheid nagestreefd. Toch kan de informatie in deze uitgave niet juist of

4. Proces Nota Leids religieus erfgoed

onvolledig zijn. De gemeente Leiden is hiervoor niet aansprakelijk. Als u van mening bent dat er beeldmateriaal is gebruikt waarover

5. Leidse religieuze gemeenschappen en hun bedehuizen

u het beeldrecht heeft, neem dan contact op met de gemeente Leiden via postbus 9100, 2300 PC Leiden.

6. SWOT-analyse rond de historisch-monumentale bedehuizen

Landelijk zien we een tendens van een teruglopend aantal bezoekers. Met als gevolg soms leegstand en herbestemming van religieus erfgoed. Daarom is, in navolging van landelijk beleid, deze nota Leids religieus erfgoed ontwikkeld. Om te onderzoeken hoe het in Leiden staat met de toekomst van onze (vaak monumentale) gebedshuizen. Blijven ze als kerk, moskee of synagoge in gebruik? Of verwachten we leegstand en herbestemming? Wat zijn de waarden van de gebouwen en hun interieur? Wat willen we in de transitie behouden voor onze stad?

Het voorliggend document vormt daarbij een basis en kan in de komende jaren ook tot nadere gesprekken leiden.

7. Waarderingsmethodiek en waardering

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen, in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt

8. Het Leidse Transformatieproces

worden in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch,

De rijkdom aan religieus erfgoed die hier onderzocht is zal u in ieder geval verrassen. Ook ik kwam, geboren en getogen in Leiden, tijdens mijn ronde langs de diverse gebedshuizen veel mooie verrassingen tegen.

mechanisch door fotokopieën of enig andere manier, zonder voor-

9. Transformatie per bedehuis

10. Beleidslijnen gemeente en bedehuizen

Kerkenvisie Leiden, 2021

afgaande schriftelijke toestemming van de gemeente Leiden.

Yvonne van Delft Wethouder Werk, Inkomen, Economie en Cultuur

Leids religieus erfgoed, 2021

Inleiding Hoofdstuk 1

Leids religieus erfgoed, 2021 4

Leids religieus erfgoed, 2021

Inleiding Hoofdstuk 1

Voor u ligt de nota 'Leids religieus erfgoed'. Het begrip 'kerkenvisie' kent u wellicht beter. In deze inleiding leggen we uit waarom deze titel is gekozen.

Wat is een kerkenvisie? Een kerkenvisie geeft inzicht in de aanwezige bedehuizen in een gemeente en wat er in de komende jaren rond de bedehuizen naar verwachting zal gaan gebeuren en wordt veelal in samenwerking met de religieuze gemeenschappen opgesteld. Mede naar aanleiding van de inventarisatie worden inhoudelijke kaders en procesmatige afspraken tussen gebouweigenaren en gemeente opgesteld. Daarmee vormt het een basis voor de gemeentelijke visie op de toekomstige rol en betekenis van de bedehuizen in de stad. Hiermee kunnen de gemeente en ook de eigenaar anticiperen op toekomstige problemen bij bedehuizen en weet de gebouweigenaar waar hij aan toe is.

Aanleiding en doel Met het landelijk programma ‘Toekomst religieus erfgoed’, stimuleert de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed samen met enkele partners iedere gemeente inhoudelijk en financieel om een eigen vormvrije ‘kerkenvisie’ te ontwikkelen. Bedehuizen hebben veelal een bredere betekenis dan alleen voor de geloofsgemeenschappen zelf. Dat blijkt iedere keer bij ontwikkelingen rondom de toekomst en het gebruik van bedehuizen. Tot voor kort werd hierop door de lokale overheid vaak ad hoc en per individueel bedehuis gereageerd. Hierbij ontbrak het zicht op de samen-

Leids religieus erfgoed, 2021

Gebruikte terminologie: geloofsgemeenschappen en bedehuizen. In deze nota gebruiken we voor de verschillende kerkgenootschappen en geloofsovertuigingen de universele term geloofsgemeenschappen. Voor de verschillende religieuze gebouwen (waaronder moskee, synagoge, kerk) gebruiken we de term bedehuizen als we over de verzameling van religieuze gebouwen spreken. Als we specifiek spreken over bijvoorbeeld een moskee gebruiken we die specifieke termen.

hang met de andere bedehuizen in de stad. Daarom heeft het Rijk gemeentebesturen gevraagd een visie te ontwikkelen op de toekomst van hun bedehuizen, in gezamenlijkheid met de gemeenschappen. Het doel van de kerkenvisie is dan ook het geven van een transformatieperspectief voor de monumentale en waardevolle bedehuizen als een transformatie aan de orde is. Het achterliggende doel is daarbij het behoud van deze gebouwen en hun waarden voor de toekomst, voor de stad en haar inwoners. Voor bedehuizen met beperkte cultuurhistorische waarde hoeft behoud niet per definitie het doel te zijn.

Leids religieus erfgoed, 2021

Leiden Ook in Leiden heeft het college besloten om een kerkenvisie op te laten stellen. We noemen deze - vanwege het feit dat het om bedehuizen in de meest brede zin gaat - nota Leids religieus erfgoed. Hierin krijgen - behalve de kerken - de synagoge, de moskee en alle andere bedehuizen een plek. Deze categorie gebouwen vertegenwoordigt in Leiden een grote cultuurhistorische en maatschappelijke waarde. Bedehuizen beheersen het stadsbeeld en zijn iconische gebouwen voor de Leidenaren. Uniek is ook dat de monumentale bedehuizen worden gedragen door vrijwilligers, die daarmee

dus zorgdragen voor de topmonumenten van Leiden. Geloofsgemeenschappen en gemeente kijken daarom gezamenlijk naar wat de toekomst van deze bedehuizen is en anticiperen indien mogelijk tijdig op vraagstukken.

Kaders De kaders waarbinnen de nota Leids religieus erfgoed is opgesteld zijn als volgt: 1. De nota is ontwikkeld vanuit het oogpunt van het erfgoed en kan dus worden gezien als één van de uitwerkingen van de Leidse Erfgoednota. In de Erfgoednota staat de vraag centraal: Hoe benutten we de kansen en kwaliteiten van erfgoed in Leiden, Stad van Ontdekkingen? 2. V oorliggende nota richt zich daarom primair op een kerngroep van historisch-monumentale bedehuizen binnen de Leidse gemeentegrens, voor zover deze oorspronkelijk zijn gebouwd als gebedshuis en nog als zodanig in gebruik zijn. Binnen de totale groep is het volgende onderscheid te maken: - kerngroep: 18 bedehuizen met monumentale status (rijks- of gemeentelijk) of met elementen van monumentale kunst (*); - toevoeging kerngroep: de Pieterskerk en de Lutherse Kerk. De eerste vanwege de bijzondere betekenis en positie in de stad en de tweede vanwege het feit dat deze wacht op een nieuwe functie; - kerngroep totaal: 20 bedehuizen: voor deze groep wordt beleid vastgesteld; - overig: er zijn 8 van oorsprong als bedehuis gebouwde en nog in gebruik zijnde gebouwen met een beperkte cultuurhistorische waarde; - herbestemde bedehuizen: 15 stuks. Deze gebouwen worden in de inventarisatie meegenomen, maar maken verder geen onderdeel uit van de kaders en de nota.

(*) De waarde van de monumentale kunst heeft de gemeente een aantal jaar geleden in het beleid opgedeeld in categorie A t/m D. A staat daarbij voor de hogste en D voor de laagste waarde.

Leids religieus erfgoed, 2021

Uiteraard kent Leiden ook denominaties die een gebouw gebruiken dat niet binnen deze definitie past (bijv. een school). Deze worden in deze nota buiten beschouwing gelaten, maar zouden eventueel wel een rol kunnen spelen in het gebruik van ruimtes in de bedehuizen. 3. U iteindelijk zal de nota onderdeel worden van het ruimtelijk beleid. Bij het opstellen van het Omgevingsplan gaan we kijken in hoeverre en hoe verwerking van de nota zijn beslag gaat krijgen. 4. Tot slot gaat de nota Leids religieus erfgoed uit van de mogelijkheden die de gemeente Leiden heeft binnen de bestaande (personele) capaciteit en middelen. De nota is in samenspraak met de eigenaren van de kerngroep van 20 historisch-monumentale bedehuizen en stakeholders uit de stad en vanuit de gemeente opgesteld. Voorafgaand aan vaststelling in de gemeenteraad is er de mogelijkheid van inspraak geweest, zodat eenieder zijn of haar reactie heeft kunnen geven. Het proces heeft uiteindelijk geleid tot voorliggende nota. Deze nota geeft kaders aan bij ontwikkelingen rond de historisch-monumentale bedehuizen , zowel gericht op behoud van de oorspronkelijke functie als bij transformaties. Ook wordt er een aanzet gegeven voor de verschillende waarden van de bedehuizen. Er worden geen concrete toekomstige functies benoemd: een uitwerking per casus is pas aan de orde als de tijd daarvoor klaarblijkelijk rijp is.

Inhoud Het document is opgebouwd uit een tiental hoofdstukken. Omwille van de leesbaarheid zijn nadere onderbouwingen, uitwerkingen en details in verschillende bijlagen opgenomen. Het kerndocument is daarom op zichzelf staand te lezen en geeft de essentie weer. Daarbij bevat hoofdstuk 10 de belangrijkste afspraken voor de nabije toekomst.

Leids religieus erfgoed, 2021

Het kerkenlandschap van Leiden Hoofdstuk 2

Leids religieus erfgoed, 2021 10

Leids religieus erfgoed, 2021

Het kerkenlandschap van Leiden Hoofdstuk 2

In dit hoofdstuk is een beeldende inventarisatie gemaakt van de verschillende bedehuizen die Leiden kent. De inventarisatie geeft een mooi overzicht van de rijkdom die de stad op dit gebied kent en hoe die over de stad is verdeeld. We hebben - zoals ook vermeld in de inleiding - onderscheid gemaakt tussen de kerngroep van 20 historisch-monumentale bedehuizen, 8 overige bedehuizen en 15 herbestemde gebouwen. De gebouwpaspoorten met meer informatie over de specifieke bedehuizen zijn te vinden in Bijlage 2. Daar zijn ook nog enkele aanvullende kaarten te vinden, met daarop onder andere alleen de kerngroep. Hoe dit kerkenlandschap zich verhoudt tot de historische ontwikkeling van Leiden is te vinden in Bijlage 1. Dit geeft een beeld van de samenhang van de stadsontwikkeling en de kerken. Hierdoor zijn zowel de stad als ook de ontwikkelingen rond de bedehuizen beter te begrijpen. Mede op basis hiervan kunnen er ook lijnen naar de toekomst worden doorgetrokken.

Leids religieus erfgoed, 2021

Kerkenvisie Leiden, 2021

4 8

2 Legenda Kerngroep Overige bedehuizen Herbestemd NIet als bedehuis gebouwd

14 Kerkenvisie Leiden, 2021

Leids religieus erfgoed, 2021

26 22

34 30

Leids religieus erfgoed, 2021

Middelstegracht 4 22 Kapel Sint-Franciscus Liefdewerk, Nieuwstraat 45 23 De Christengemeenschap, Vestestraat 39-49

Binnenstad Noord 9 Marekerk, Lange Mare 48 10 St. Petruskapel begraafplaats Zijlpoort, Haven 64

45 International Christian Fellowship, Haagweg 6

34 H.H. Fredericus en Odulphuskerk, Zoeterwoudsesingel 50 35 St. Petruskerk, Lammenschansweg 40-A 36 Vredeskerk, Van Vollenhovenkade 22-24

Gebedshuizen in leiden

Stevenshofdistrict 46 Maria Middelares, Rijndijk 283

24 30

Religie

Kapel

Moskee

Synagoge

31 22

32 28

Overig

33 13

26 Kerk

46 41

43 45

Gebedshuizen in Leiden

25 37

Bouwperiode

35 oud: <1600

1600 tot 1800

1800 tot 1900

1900 - 1939

1940 - 1965

1966 - nu

3 Denominatie

8 6

Katholiek

PKN

Gereformeerd

Evangelisch en Pinkster

Internationaal

15 Nieuwe gemeente

Leeg

Herbestemd

46 41

33 13 27

14 19

31 22

32 28 26

25 37

Leids religieus erfgoed, 2021

noordzijde

Overig

Gebruik

Oorspronkelijke gemeente

zuidzijde

Leids religieus erfgoed, 2021

20 1

43 47

46 41

Gebedshuizen leiden Gebedshuizen ininLeiden 1 2 3 4 5 6 7 8

Merenwijk Regenboogkerk, Watermolen 1 Leiden Noord Herensingelkerk, Herensingel 3 Islamitisch Centrum Imam Malik, Nieuwe Marnixstraat 8 Koninkrijkszaal van Jehovah’s getuigen, Bonairestraat 19 Baptistenkerk, Driftstraat 49-A Moskee Mimar Sinan, Curaçaostraat 3 Kapel Onze Lieve Vrouw van de Heilige Rozenkrans, Sumatrastraat 197 Monuta Van der Luit, Willem de Zwijgerlaan 177-179

Binnenstad Noord 9 Marekerk, Lange Mare 48 10 St. Petruskapel begraafplaats Zijlpoort, Haven 64

11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23

Hartebrugkerk, Haarlemmerstraat 104 Herengrachtkerk, Herengracht 70 Hooglandse kerk, Nieuwstraat 20 Evangelisch Lutherse kerk, Hooglandse Kerkgracht 26-28 Bethlehemkerk, Lammermarkt 57 Gereformeerde kerk, Nieuwe Rijn 76 Oude Vestkerk, Oude Vest 133 St. Caeciliaklooster, Lange Sint Agnietenstraat 10 RK kapel St.- Elisabethziekenhuis, Hooigracht 15-25 RK Kapel Elisabethgasthuishof, Caeciliastraat 16 Kapel Sint Anna Aalmoeshuis, Middelstegracht 4 Kapel Sint-Franciscus Liefdewerk, Nieuwstraat 45 De Christengemeenschap, Vestestraat 39-49

Binnenstad Zuid Lokhorstkerk, Pieterskerkstraat 1a Synagoge, Levendaal 16 Loge Vrijmetselaars, Steenschuur 6 Pieterskerk, Pieterskerkhof 1a Lodewijkkerk, Steenschuur 17-19 Waalse Kerk, Breestraat 62-64 Academiegebouw, Rapenburg 73 Opstandingskerk, Steenschuur 9 Kapel Sint-Agnietenbegijnhof, Rapenburg 70 33 Christelijke Gemeente Langebrug, Langebrug 63

24 25 26 27 28 29 30 31 32

Roodenburger District 34 H.H. Fredericus en Odulphuskerk, Zoeterwoudsesingel 50 35 St. Petruskerk, Lammenschansweg 40-A 36 Vredeskerk, Van Vollenhovenkade 22-24 37 St.-Lidwinahuis, Zoeterwoudsesingel 34

Bos- en Gasthuisdistrict 38 Antoniuskerk, Boshuizerlaan 11-13 39 Apostolisch Genootschap, Cesar Franckstraat 38 40 Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen, Brahmslaan 2 41 Islamitisch Centrum Al Hijra, Ter Haarplein 1-5 42 Opstandingskerk, Aerent Bruunstraat 1-3 43 St.- Leonardus a Portu Mauritio, Haagweg 13a 44 Klooster Mater Dolorose, Vrouwenweg 1 45 International Christian Fellowship, Haagweg 6

47 Kapel van het Diaconessenhuis, Houtlaan 55

43 3 6

46 41

41 2

9 11

23 14 12 24 33 13 27 19 21 22 30 32 16 28 31 26 25

8 6

15 18

23 14 12 24 33 13 27 19 21 22 30 32 16 28 31 26 25 29

35 36

39 40

23 14 12 24 33 13 27 19 21 22 30 32 16 28 31 26 25 29

noordzijde

5 10

Stevenshofdistrict 46 Maria Middelares, Rijndijk 283

zuidzijde

Leids religieus erfgoed, 2021

Leidse kerkenlandschap in cijfers Hoofdstuk 2.2 De Leidse bedehuizen zijn zeer beeldbepalend voor de stad en het stadsbeeld. In Leiden zijn het vooral de schepen van de Pieterskerk en de Hooglandse kerk en het silhouet van de Marekerk die dit beeld domineren, maar tegelijkertijd spelen de andere bedehuizen ook een grote rol in de beleving van de stad. Om meer inzicht te krijgen in de betekenis van de bedehuizen voor de stad, hebben we een aantal diagrammen opgesteld. Deze zijn te vinden in bijlage 3. Verschillende gegevens en eigenschappen van de gebedshuizen in Leiden zijn in deze bijlage overzichtelijk in beeld gebracht. Het doel hiervan is om grote lijnen te kunnen zien en lijnen te ontdekken. In dit hoofdstuk gaan we uit van alle gebedshuizen in Leiden, dus de kerngroep inclusief de herbestemde en niet historisch-monumentale gebouwen.

- het Leidse kerkenlandschap loopt redelijk voorspelbaar en evenredig met de stadsontwikkeling. Uniek is de hoge mate van historiciteit en monumentaliteit: - 50% van de bedehuizen heeft een rijksmonumentale status; - 50% van de bedehuizen is gebouwd voor 1900; - na 1945 zijn relatief weinig nieuwe bedehuizen gebouwd. Uniek zijn ook de verschillende vormen van concentraties: - van de bedehuizen staat een ruime helft in de historische binnenstad: - ruim 75% van de 15 herbestemde bedehuizen staat in de binnenstad. Eén bedehuis is op dit moment niet in gebruik en wacht op een nieuwe toekomst: de Lutherse Kerk.

Het kerkenlandschap De rode draad door de Leidse bedehuizen is als volgt: - 46 bedehuizen, waarvan er 43 oorspronkelijk zijn gebouwd als bedehuis; - zo'n 30% is in de loop van de tijd herbestemd; - van de nog in gebruik zijnde bedehuizen is maar liefst 70% historisch-monumentaal;

Leids religieus erfgoed, 2021

Bestaand Leids beleid en de bedehuizen Hoofdstuk 3

Leids religieus erfgoed, 2021 24

Leids religieus erfgoed, 2021

Bestaand Leids beleid en de bedehuizen Hoofdstuk 3

Met de nota Leids religieus erfgoed willen we geen nieuw op zichzelf staand beleidsinstrument ontwikkelen. Uiteindelijk zullen de beleidskaders zoals die in deze nota zijn opgenomen, deel gaan uitmaken van het omgevingsbeleid en aanverwante beleidsvelden. Tot op heden maken de bedehuizen geen (specifiek) onderdeel uit van het gemeentelijke beleid. Toch zijn de bedehuizen van grote waarde en betekenis voor de stad. De bedehuizen zijn een zeer belangrijk onderdeel van het Leids cultureel erfgoed en (potentiële) toeristische trekpleisters vanwege hun cultuurhistorie, architectuur en interieur. Daarnaast zijn de bedehuizen veelal belangrijke plaatsen voor samenkomst en ontmoeting en plaatsen voor diverse uitingen van kunst en cultuur en vormen van religieuze beleving. Die betekenis kan – zeker ook bij een herbestemming van historisch-monumentale gebouwen – anders, groter, breder worden. We willen zorgen dat de rol en betekenis van de (monumentale) bedehuizen worden meegenomen bij de toekomstige (beleids-)ontwikkelingen in de stad.

Leids religieus erfgoed, 2021

Daarom leggen we in deze paragraaf alvast een eerste verbinding van de nota met bestaande visies en beleid.

Erfgoed De nota Leids religieus erfgoed richt zich primair op de historisch-monumentale bedehuizen en is daarmee mede ontwikkeld vanuit het oogpunt van het erfgoed. De Leidse Erfgoednota stelt de vraag ‘Hoe benutten we de kansen en kwaliteiten van erfgoed in Leiden, Stad van Ontdekkingen?’ centraal. De drie ambities die de Erfgoednota vervolgens benoemt, zijn zeer relevant voor de kerngroep van bedehuizen: 1. L eiden staat met al haar erfgoedkennis en collecties nationaal en internationaal aan de top; 2. L eiden wil haar historische omgevingskwaliteit behouden, benutten en versterken voor een aantrekkelijke, vitale en toekomstbestendige stad; 3. L eiden bruist van erfgoedbeleving voor en door bewoners en bezoekers.

Leids religieus erfgoed, 2021

Met name In de uitwerking van ambitie 2 uit de Erfgoednota vinden we een aantal voor de nota relevante punten die mede als uitgangspunt hebben gediend bij de nota Leids religieus erfgoed: Verder kunnen de bedehuizen een bijdrage leveren aan het realiseren van de derde ambitie: deze gebouwen hebben over het algemeen een grote belevingswaarde. Verbinding van de historisch-monumentale bedehuizen met het erfgoedbeleid is hiermee onmiskenbaar. Voor het overige zijn op dit vlak o.a. de Erfgoedwet en de wet op de beschermde stadsgezichten en ook de Subsidieregeling Historisch Stadsbeeld en het duurzaamheidsadvies voor monumenten relevant.

Stadsontwikkeling Stedenbouwkundig spelen – zeker de historisch-monumentale - bedehuizen in Leiden een grote rol. Dit kan zijn vanuit hun beeld in de skyline, vanuit hun betekenis voor de wijk of buurt of vanwege ruimtelijk-functionele aspecten. Juist ook bij ontwikkelingen in de fysieke omgeving van het kerkgebouw, speelt de dynamiek rond de toekomst van het kerkgebouw een belangrijke rol. Belangrijk is om vooraf te weten wat de kaders voor verdere ontwikkelingen in de toekomst zijn. Voor het uiteindelijk op te stellen specifieke toekomstperspectief per bedehuis, vormt het beleidsstuk ‘Verder met de binnenstad. Gebruikshandleiding voor ontwikkelingen in de binnenstad van Leiden’ een belangrijk uitgangspunt en kader voor de bedehuizen in de binnenstad (vastgesteld oktober 2012). Verder zijn er verschillende Gebiedsontwikkelingsperspectieven (GOP's) vastgesteld of in ontwikkeling. Deze GOP’s schetsten de ambitie voor de ontwikkeling van een gebied en benoemt daarbij de kansen en mogelijkheden om dit waar te maken. Het ontwikkelperspectief betrekt nadrukkelijk ook niet-fysieke aspecten zoals sociale elementen, duurzaamheidsambities en ambities voor een gezonde leefomgeving. Hierin worden de bedehuizen als factor van fysiek (en sociaal-maatschappelijk!) belang meegenomen.

Leids religieus erfgoed, 2021

Omgevingsvisie De nota Leids religieus erfgoed moet ook worden gelezen in het overkoepelende kader van de Omgevingsvisie Leiden 2040. In deze omgevingsvisie wordt richting gegeven aan de ruimtelijke en maatschappelijke ontwikkeling van de stad. Hierin zijn in ieder geval de volgende zaken voor de nota Leids religieus erfgoed relevant: - Het profiel / het DNA van Leiden is ‘stad van internationale kennis en historische cultuur’; - Historische kwaliteiten worden ingezet bij de ontwikkeling van de stad. Zo is onder andere opgenomen: We behouden en benutten zo veel mogelijk de historische bebouwing en structuur voor de kwaliteit en identiteit van de woonomgeving en

maken deze beter beleefbaar, ook buiten de binnenstad. - Erfgoed krijgt waar mogelijk een functie en waar nodig een nieuwe functie. Het functioneert (weer) als icoon van de wijk. - In geval van een vraag naar maatschappelijke voorzieningen kijken we of huisvesting in een bedehuis wenselijk / mogelijk is. - We behouden en versterken op deze wijze de diverse identiteiten in de stad en maken een historisch icoon herkenbaar en beleefbaar. Duidelijk is dat de (historische) bedehuizen een belangrijke rol spelen in de toekomstige ontwikkeling van de stad. Bij het formuleren van nadere uitgangspunten voor een locatie zal ook het in de omgevingsvisie aangegeven leefmilieu een belangrijke rol spelen.

Uiteindelijk zal het (thematische) beleid van de nota opgenomen worden in het omgevingsbeleid binnen de Omgevingswet. Voorliggende nota Leids religieus erfgoed bestaat vooral uit kaderstellend en uitvoerend beleid voor deze specifieke gebouwen.

Overig beleid Naast het specifiek genoemde beleid, spelen o.a. de Horecavisie, Visie bezoekerseconomie, Cultuurnota, Sociaal-maatschappelijk beleid en het huisvestingsbeleid een rol bij de toekomst van de bedehuizen. De afweging van de verschillende deelbelangen vormt onderdeel van de uitvoering van deze nota.

Leids religieus erfgoed, 2021

Proces Nota Leids religieus erfgoed Hoofdstuk 4

Leids religieus erfgoed, 2021 30

Leids religieus erfgoed, 2021

Proces Nota Leids religieus erfgoed Hoofdstuk 4

De gemeente ziet de verantwoordelijkheid voor de bedehuizen als een primaire verantwoordelijkheid van de gebouweigenaren zelf. Tegelijkertijd vormen de monumentale bedehuizen een belangrijk onderdeel van het Leidse erfgoed en van de toekomst van de stad.

Met behulp van een vragenlijst hebben we nog meer inzicht gekregen in de gebouwen en in de verwachtingen van deze bedehuizen t.a.v. de toekomst, zoals behoud en afstoot, draagkracht en andere zaken. De vragenlijst is ook gestuurd naar de overige bedehuizen, maar daar hebben we helaas geen reactie op gehad.

De gemeente heeft daarom bij de opstelling van deze nota het initiatief genomen en samengewerkt met de gebouweigenaren van de monumentaal-historische gebouwen. De nota Leids religieus erfgoed is ontwikkeld door KAAder kerkadvies in opdracht en onder begeleiding van de gemeente Leiden.

Interne stakeholders

Als eerste hebben we een rondje langs een aantal bedehuizen gemaakt, waarbij we ook bij een aantal bedehuizen binnen zijn geweest en kennis hebben gemaakt met de betrokkenen. Ook wethouder Van Delft was hier deels bij aanwezig. Na een stukje inventarisatie en analyse (desk-research) zijn we met de eigenaren / besturen van de kerngroep op verschillende momenten in gesprek gegaan, zowel gezamenlijk in diverse (digitale) bijeenkomsten en desgewenst ook individueel. Voor dat gesprek is de tijd genomen: het contact en de uitwisseling van informatie is zeer waardevol en vormt als zodanig ook belangrijke input voor het opstellen van de nota.

Leids religieus erfgoed, 2021

Ondertussen hebben we enkele overleggen gehad met externe en interne stakeholders. De resultaten van de bijeenkomsten met interne stakeholders en individuele gesprekken over specifieke onderwerpen zijn meegenomen in voorliggende nota. De hoofdlijn van de interne stakeholders m.b.t. de historisch-monumentale bedehuizen was als volgt: 1. Algehele ontmoeting en verbinding moet mogelijk blijven, zij het op nieuwe manier; 2. Vorm een alliantie t.b.v. de voorziene afname van bestuurskracht. Ook kwamen er (zeer) veel inspirerende ideeën over eventuele herbestemmingen en de functies die een bedehuis zou kunnen krijgen. Uiteindelijk heeft dat nog geen concrete plek gekregen in de nota omdat we juist nog niet willen voorsorteren op

Leids religieus erfgoed, 2021

functies. Wel hebben we kaders willen scheppen waarbinnen een herbestemming of transformatie zou kunnen plaatsen.

Gesprekken met externe stakeholders Behalve gesprekken met interne stakeholders en de eigenaren, hebben we in het proces van het opstellen van de nota Leids religieus erfgoed ook gesproken met een aantal van de belangrijkste externe Leidse stakeholders en bewonersvertegenwoordiging. Vanuit de bewonersvertegenwoordiging is beperkt deelgenomen. Met partijen als o.a. Historische Vereniging Oud-Leiden, de Pieterskerk, Museum de Lakenhal, Centrummanagement Leiden, Leiden Convention Bureau, Cultuurmakelaar en andere partijen in de stad is van gedachten gewisseld over de nota Leids religieus erfgoed en de waarde die deze partijen aan de bedehuizen hechten en welke rol zij in de toekomst voor zichzelf zien t.a.v. de bedehuizen. De belangrijkste hoofdlijn die de externen ons meegaven m.b.t. historisch-monumentale bedehuizen waren: `````````````````````` 1. B epaal vooraf de waarden van een gebouw; 2. Houdt deze gebouwen in stand en behoud daarbij de diversiteit; 3. Onttrek deze gebouwen NIET aan de publieke ruimte.

En verder In het kader van de opdracht vanuit de raad en het College zal de nota Leids religieus erfgoed - inclusief de verwerking van de inspraakreacties - worden vastgesteld in de raad.

Leids religieus erfgoed, 2021

Leidse religieuze gemeenschappen en hun bedehuizen Hoofdstuk 5

Leids religieus erfgoed, 2021 36

Leids religieus erfgoed, 2021

Leidse religieuze gemeenschappen en hun bedehuizen Hoofdstuk 5

Uit de bijeenkomsten en gesprekken met de eigenaren van de kerngroep en via de vragenlijst hebben we veel relevante en interessante informatie gekregen. Centraal in de contacten stonden de toekomstplannen en - verwachtingen van de betrokkenen ten aanzien van hun gebouw. In dit hoofdstuk brengen we een aantal lijnen hiervan in beeld. Uitgebreidere analyse, beschrijving en onderbouwing is te vinden in Bijlage 4. Het is niet verwonderlijk dat tweederde van deze groep gebouwen een rijksmonumentale status heeft en de rest gemeentelijke monumenten zijn of beeldbepalende panden. Het gebruik van de bedehuizen uit de kerngroep is in hoofdzaak religieus. Al deze gebouwen kennen een vorm van bescherming: tweederde heeft een rijksmonumentale status. Dat alles is niet verwonderlijk omdat de voorselectie bestond uit historisch-monumentale bedehuizen die nog als zodanig in gebruik zijn. Qua denominatie valt het op dat ruim 50% van de kerngroep 'katholiek' te noemen is. Hieronder vallen bijvoorbeeld ook de Petruskapel op de begraafplaats en ook de Oud-Katholieke kerk aan de Zoeterwoudsesingel. De tweede grote speler is de Protestantse Gemeente van Leiden.

Leids religieus erfgoed, 2021

Uit de vragenlijsten - Gevraagd naar de toekomstverwachting is er een duidelijk verschil te ontdekken tussen de verwachtingen op basis van het pre-coronatijdperk en het post-coronatijdperk. De verwachtingen worden naar beneden bijgesteld. - De verwachting in ledentallen en betrokkenheid lijkt redelijk 'stabiel' voor de komende 5 tot 10 jaar. Verwachte groei komt sporadisch voor, sterke krimp ook. - Op de vraag naar de (financiële) verwachting ten aanzien van het gebouw geeft één gemeenschap aan dat zij het geheel niet meer redt, twee verwachten het nog 1 tot 5 jaar vol te houden en twee stellen de toekomstverwachting op 5 tot 10 jaar. Voor het overige is de verwachting 10 jaar of langer. - De herkomst van de bezoekers verschilt per kerk, maar de meeste bezoekers van de bedehuizen komen allemaal uit de regio of deels uit de regio. Er lijkt geen gemeenschap bij te zijn waar de bezoekers direct uit de buurt komen.

Leids religieus erfgoed, 2021

- De 'overcapaciteit' van de grote bijeenkomstzaal is overwegend fors: het reguliere aantal bezoekers van reguliere bijeenkomsten ligt soms een veelvoud lager dan de aanwezige capaciteit. - Een rijksmonumentale status lijkt geen garantie op een instandhoudingstermijn van meer dan 10 jaar door de huidige eigenaar.

Uit de gesprekken: Uit de gesprekken met de eigenaren bleek een aantal zaken. - Een deel van de eigenaren van de monumentale bedehuizen verwacht dat het grootste knelpunt in de toekomst de ‘beschikbaarheid van financiën / de onderhoudskosten’ zal zijn.

Leids religieus erfgoed, 2021

- Verder blijkt de sterke afhankelijkheid van de vaak oudere bestuursleden en vrijwilligers essentieel. Dit wordt gezien als het tweede grote knelpunt in de toekomst: de afname van de beschikbaarheid hiervan gaat soms sneller dan gewild. - Uiteindelijk werd dat ook gezien als voorwaardelijk voor de instandhouding van de gebouwen. - De eigenaren uit de kerngroep geeft aan te streven naar een zolang mogelijk religieus gebruik en verwacht dat dit ook redelijkerwijs mogelijk zal zijn voor in ieder geval de komende 10 jaar. Dit beeld sluit aan bij de verwachtingen van de gemeenschappen, maar onderstreept tevens de wil om het gebouw met haar oorspronkelijke functie te behouden.

Leids religieus erfgoed, 2021

SWOT-analyse rond de historisch-monumentale bedehuizen Hoofdstuk 6

Leids religieus erfgoed, 2021 42 Kerkenvisie Leiden, 2021

Leids religieus erfgoed, 2021

SWOT-analyse rond de historisch- monumentale bedehuizen Hoofdstuk 6 Een SWOT is een sterkte – zwakte analyse en betekent Strengths, Weaknesses, Opportunities, Threats. Deze sterktes, zwaktes en kansen en bedreigingen rond de kerngroep bedehuizen zijn in bijlage 5 te vinden. Dit is zeker geen uitputtende lijst, maar geeft wel een overzicht van zaken die spelen rond deze gebouwen. Op basis van de SWOT-matrix en een achterliggende confrontatie kunnen de volgende conclusies worden getrokken met betrekking tot de historisch-monumentale bedehuizen van Leiden. e bedehuizen kennen veel sterktes. Als deze (verder) benut worden (‘het offensief’) 1. D kunnen de bedehuizen een brede en een belangrijke rol vervullen in de Leidse samenleving. De sterktes die in ieder geval ‘in de strijd kunnen worden geworpen’ zijn de cultuurhistorische waarde en de betekenis voor het cultuurtoerisme, de bijzondere locaties en mogelijkheden voor het bieden van podium. 2. E r is echter ook sprake van een aantal zwaktes. Een aantal zwakten is mogelijk om te zetten naar een sterkte door een afgewogen ingreep. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de aanwezige voorzieningen en de monofunctionaliteit, Andere zwakten zijn inherent aan het type gebouw of de locatie en niet zondermeer te wijzigen (onderhoud, verwarming / verduurzaming, parkeren). Hiervan zijn de hoge onderhoudskosten de belangrijkste.

Daarnaast is de benodigde bestuurskracht, uitvoeringskracht / vrijwilligers en expertise beperkt aanwezig en naar reële verwachting ook (sterk) afnemend. Dit punt is van

Leids religieus erfgoed, 2021

groot belang voor de toekomst van de bedehuizen. maar nieuwe bestuurders zijn binnen de organisaties moeilijk te vinden. 3. E r liggen ook veel kansen voor de bedehuizen. Deze kansen liggen vooral op het gebied van het benutten van samenwerkingen met derden (overheden, andere bedehuizen). Ook liggen er kansen vanwege de binding van mensen met het gebouw en het feit dat deze groep uitgebreid kan worden in de toekomst. Het historisch karakter en de specifieke locaties maken dat er veel potentie in de gebouwen aanwezig is in relatie tot cultuurtoerisme, podiumfuncties, ontmoeting. Tot slot is er sprake van een relatief gunstig (economisch en maatschappelijk) klimaat voor de bedehuizen. edreigingen zijn er helaas ook. Het karakter hiervan verschilt. Het meest belangrijke 4. B aspect met betrekking tot de toekomst van de monumentale bedehuizen gaat over de aanwezigheid van bestuurskracht. Het proces van afstoot en herbestemming is dusdanig complex en sterk afhankelijk van de (nog aanwezige?) bestuurskracht. Deze bestuurskracht is naar verwachting (sterk) afnemend. Daarmee wordt de kans op 'laissez-faire' en daarmee het verlies van waarden reëel. Als er niet tijdig wordt ingezet op een zekere bescherming van de (onbeschermde maar wel aanwezige) waarden, zal (een deel van) de waarde voor de stad Leiden teniet gaan ((bijvoorbeeld publieke toegankelijkheid en roerende collecties).

Leids religieus erfgoed, 2021

Waarderingsmethodiek en waardering Hoofdstuk 7

Leids religieus erfgoed, 2021 46

Leids religieus erfgoed, 2021

Waarderingsmethodiek Hoofdstuk 7.1 Om te kunnen komen tot richtinggevende uitspraken voor de toekomst hebben we een globale waarderingsmethodiek toegepast. Een uitgebreidere toelichting op de waarderingssystematiek is te vinden in Bijlage 6. De waarderingsmethodiek benoemt de waarden binnen deze specifieke gebouwgroep zo objectief mogelijk en geeft inzicht in de verschillende soorten waarden. De belangrijkste criteria zijn de cultuurhistorische, stedenbouwkundige, architectonische en de interieuraspecten. Ieder waarderingscriterium bevat vervolgens weer drie deelaspecten. Ook geeft de waardering een beeld van een bedehuis in verhouding tot de andere bedehuizen en de stad Leiden. De methodiek geeft ook inzicht in de afwegingen die worden gemaakt. Juist omdat de waarden relatief ten opzichte van elkaar zijn, zijn ze niet onomstotelijk zwart of wit. De waarden vormen de basis / het vertrekpunt bij grotere of kleinere transformaties. Wat de toekomst van deze gebouwen ook brengt; deze waarden willen we behouden voor de stad en waar mogelijk (de beleving ervan) zelfs versterken. Op basis van de te behouden waarden wordt vervolgens de instaptrede op de transformatieladder bepaald (zie navolgend hoofdstuk).

Leids religieus erfgoed, 2021

Op de volgende pagina's worden voor de bedehuizen uit de kerngroep de genoemde waarden toegepast. De onderbouwing en nadere omschrijving per aspect per bedehuis is ook te vinden in Bijlage 6. De waardering van de bedehuizen uit de groep 'overig' is daar ook te vinden. Van belang om op te merken is dat als een gebouw vanuit dit perspectief weinig tot geen waarde vertegenwoordigt dat dat niet betekent dat een gebouw voor de desbetreffende religieuze gemeenschap geen waarde vertegenwoordigt of dat er geen sprake zou zijn van een waarde in het economisch verkeer.

Waardering Hoofdstuk 7.2 Uit de waardering van de individuele bedehuizen uit de kerngroep (zie naastgelegen tabel en ook Bijlage 6) volgt dat er (sterke) verschillen zijn in de hoeveelheid en aard van de waarden die aanwezig zijn. In willekeurige volgorde en niet uitputtend: - Er is sprake van een relatief groot aantal bedehuizen met zeer veel hoge waarden. - Het aantal hoog gewaardeerde interieurs / ensemblewaarden ligt nog hoger. - De sociaal-culturele waarde van maar liefst de helft van de groep is hoog. Hier vormt de relatie van de bedehuizen met de ontwikkeling van de stad Leiden en haar inwoners de rode draad. - Dit geldt ook voor de religieuze betekenis: door verschillende historische, maatschappelijke en religieuze ontwikkelingen zijn er in Leiden bijzondere gebouwen gebouwd. - De stedenbouwkundige betekenis is voor slechts een beperkt aantal bedehuizen groter dan de schaal van de buurt.

Leids religieus erfgoed, 2021

Waardebepaling gebedshuizen in Leiden Rood en groen zijn de echte uitzonderingen: daartussen gradaties cultuurhistorie

straatnaam

kerk Herengrachtkerk

Herengracht 70

Baptistenkerk

Driftstraat 49a

OLV vd H. Rozenkrans La Vertu, Loge Vrijmetselaars

Sumatrastraat Steenschuur 6

Antoniuskerk

Boshuizerlaan 11-13

Lokhorstkerk

Pieterskerkstraat 1a

Opstandingskerk

Aerent Bruunstraat 1-3

Maria Middelares

Rijndijk 283

St. Petruskapel, Zijlpoort

Haven 64

Synagoge

Levendaal 16

Waalse Kerk

Breestraat 62-64

Herensingelkerk

Herensingel 3

Oud-Katholieke kerk

Zoeterwoudsesingel 50

Lutherse Kerk

Hooglandse Kerkgracht 26

St. Petruskerk

Lammenschansweg

Lodewijkkerk

Steenschuur 17-19

Hartebrugkerk

Haarlemmerstraat 104, 106, 110

Marekerk

Lange Mare 48

Pieterskerk

Pieterskerkhof

Hooglandse kerk

Moriaansteeg 1

bouwgeschie- sociaal denis cultureel

religieus

stedenbouw kavel/ensemble

buurt

wijk/stadsdeel

bouwstijl

architectuur

interieur

gebouwtype constructie/ beleving detail/mate- ruimte riaal

inventaris

in enige mate / enigzins / belang beperkt

ensemble

Weinig / laag / klein beetje

geen / zeer laag / niet belangrijk

in enige mate / enigzins / belang beperkt

Weinig / laag / klein beetje

behoorlijk / redelijk / van belang

in enige mate / enigzins / belang beperkt

Weinig / laag / klein beetje

in enige mate / enigzins / belang beperkt

veel / groot / belangrijk

Weinig / laag / klein beetje

in enige mate / enigzins / belang beperkt

behoorlijk / redelijk / van belang

in enige mate / enigzins / belang beperkt

Weinig / laag / klein beetje

behoorlijk / redelijk / van belang

in enige mate / enigzins / belang beperkt

behoorlijk / redelijk / van belang

Weinig / laag / klein beetje

veel / groot / belangrijk

in enige mate / enigzins / belang beperkt

veel / groot / belangrijk

in enige mate / enigzins / belang beperkt

Weinig / laag / klein beetje

veel / groot / belangrijk

behoorlijk / redelijk / van belang

in enige mate / enigzins / belang beperkt

Weinig / laag / klein beetje

in enige mate / enigzins / belang beperkt

Weinig / laag / klein beetje

behoorlijk / redelijk / van belang

in enige mate / enigzins / belang beperkt

behoorlijk / redelijk / van belang

in enige mate / enigzins / belang beperkt

behoorlijk / redelijk / van belang

in enige mate / enigzins / belang beperkt

veel / groot / belangrijk

in enige mate / enigzins / belang beperkt

behoorlijk / redelijk / van belang

in enige mate / enigzins / belang beperkt

veel / groot / belangrijk

in enige mate / enigzins / belang beperkt

veel / groot / belangrijk

Weinig / laag / klein beetje

geen / zeer laag / niet belangrijk

in enige mate / enigzins / belang beperkt

Weinig / laag / klein beetje

in enige mate / enigzins / belang beperkt

behoorlijk / redelijk / van belang

veel / groot / belangrijk

in enige mate / enigzins / belang beperkt

behoorlijk / redelijk / van belang

veel / groot / belangrijk

in enige mate / enigzins / belang beperkt

behoorlijk / redelijk / van belang

veel / groot / belangrijk

behoorlijk / redelijk / van belang

in enige mate / enigzins / belang beperkt

behoorlijk / redelijk / van belang

veel / groot / belangrijk

behoorlijk / redelijk / van belang

Weinig / laag / klein beetje

behoorlijk / redelijk / van belang

veel / groot / belangrijk

behoorlijk / redelijk / van belang

in enige mate / enigzins / belang beperkt

behoorlijk / redelijk / van belang

veel / groot / belangrijk

zeer veel / zeer groot / zeer belangrijk

behoorlijk / redelijk / van belang

Weinig / laag / klein beetje

veel / groot / belangrijk

behoorlijk / redelijk / van belang

veel / groot / belangrijk

behoorlijk / redelijk / van belang

zeer veel / zeer groot / zeer belangrijk

behoorlijk / redelijk / van belang

Weinig / laag / klein beetje

behoorlijk / redelijk / van belang

zeer veel / zeer groot / zeer belangrijk

behoorlijk / redelijk / van belang

Weinig / laag / klein beetje

behoorlijk / redelijk / van belang

veel / groot / belangrijk

behoorlijk / redelijk / van belang

veel / groot / belangrijk

behoorlijk / redelijk / van belang

veel / groot / belangrijk

behoorlijk / redelijk / van belang

veel / groot / belangrijk

behoorlijk / redelijk / van belang

veel / groot / belangrijk

behoorlijk / redelijk / van belang

veel / groot / belangrijk

behoorlijk / redelijk / van belang

veel / groot / belangrijk

behoorlijk / redelijk / van belang

veel / groot / belangrijk

behoorlijk / redelijk / van belang

Weinig / laag / klein beetje

veel / groot / belangrijk

zeer veel / zeer groot / zeer belangrijk

veel / groot / belangrijk

zeer veel / zeer groot / zeer belangrijk

veel / groot / belangrijk

in enige mate / enigzins / belang beperkt

veel / groot / belangrijk

in enige mate / enigzins / belang beperkt

behoorlijk / redelijk / van belang

veel / groot / belangrijk

behoorlijk / redelijk / van belang

veel / groot / belangrijk

behoorlijk / redelijk / van belang

zeer veel / zeer groot / zeer belangrijk

veel / groot / belangrijk

behoorlijk / redelijk / van belang

in enige mate / enigzins / belang beperkt

behoorlijk / redelijk / van belang

veel / groot / belangrijk

zeer veel / zeer groot / zeer belangrijk

behoorlijk / redelijk / van belang

veel / groot / belangrijk

behoorlijk / redelijk / van belang

in enige mate / enigzins / belang beperkt

veel / groot / belangrijk

behoorlijk / redelijk / van belang

veel / groot / belangrijk

zeer veel / zeer groot / zeer belangrijk

veel / groot / belangrijk

zeer veel / zeer groot / zeer belangrijk

in enige mate / enigzins / belang beperkt

zeer veel / zeer groot / zeer belangrijk

veel / groot / belangrijk

behoorlijk / redelijk / van belang

veel / groot / belangrijk

zeer veel / zeer groot / zeer belangrijk

in enige mate / enigzins / belang beperkt

zeer veel / zeer groot / zeer belangrijk

veel / groot / belangrijk

zeer veel / zeer groot / zeer belangrijk

veel / groot / belangrijk

zeer veel / zeer groot / zeer belangrijk

veel / groot / belangrijk

zeer veel / zeer groot / zeer belangrijk

Legenda geen / zeer laag / niet belangrijk Weinig / laag / klein beetje

Leids religieus erfgoed, 2021

in enige mate / enigzins / belang beperkt behoorlijk / redelijk / van belang

veel / groot / belangrijk zeer veel / zeer groot / zeer belangrijk

Leids religieus erfgoed, 2021

Het Leidse transformatieproces Hoofdstuk 8

Leids religieus erfgoed, 2021 54

Leids religieus erfgoed, 2021

Het Leidse transformatieproces Hoofdstuk 8.1 Om een bedehuis te kunnen behouden voor de toekomst zijn transformaties en herbestemmingen soms onvermijdelijk. 'Transformaties’ kunnen bestaan uit wijzigingen in gebruik, wijzigingen in de eigendoms- en beheersstructuur en wijzigingen aan, in of bij het gebouw, al dan niet als gevolg van een functiewijziging. Dit zijn dus situaties die kunnen optreden bij behoud van de oorspronkelijke religieuze functie of bij een herbestemming. Om de waarden zoals die in hoofdstuk 7 te vinden zijn - als een transformatie aan de orde is - te behouden voor de stad en haar inwoners, stellen we het volgende transformatieproces voor. Een uitgebreidere toelichting op het Leidse Transformatieproces is te vinden in Bijlage 7.

Uitgangspunten De volgende algemene uitgangspunten gelden in het proces van transformatie van bedehuizen in Leiden: - publieke toegankelijkheid is een belangrijke waarde; - ook na herbestemming moet het (cultuurhistorische) verhaal van kerk en stad verteld en beleefd kunnen worden; - er wordt gezocht naar oplossingen met een open blik en bredere scope dan alleen het gebouw zelf;

Leids religieus erfgoed, 2021

- er wordt gezocht naar combinaties in plaats van alleen naar ééndimensionale oplossingen.

Het Leidse Transformatieproces Transformaties van bedehuizen in Leiden bestaan uit de volgende fasen: 1. Het initiatief ligt bij de eigenaar: die meldt zich in een zo vroeg mogelijk stadium bij de gemeente. 2. O verlegfase: eigenaar en gemeente gaan vanaf dat moment in gesprek over de toekomst van het desbetreffende gebouw. De eigenaar blijft hierbij verantwoordelijk voor dit proces en de daaraan verbonden inzet. De gemeente is hierin gesprekspartner en leidraad voor het inhoudelijke gesprek en het publiekrechtelijke proces. 3. H et opstellen van een gedetailleerde waardebepaling. De in deze nota opgestelde waarden dienen hierbij als vertrekpunt. Eigenaar en gemeente komen nader samen overeen wat dat betekent voor de transformatie. 4. T oepassing van de Leidse Transformatieladder.

Leids religieus erfgoed, 2021

(Zie ook paragraaf 8.2.) Op deze ladder kunnen zes treden van steeds verdergaande vormen van transformatie worden ingezet. Het onderzoek naar een nieuwe toekomst voor bedehuizen begint altijd bij het vaststellen welke trede de instaptrede is. Dat verschilt per gebouw, afhankelijk van de geconstateerde waarden in deze nota. Na het vaststellen van de instaptrede worden de mogelijkheden op die trede onderzocht. Pas als die trede aantoonbaar niet leidt tot bevredigende oplossingen (of niet van toepassing blijkt) komt trede 2 in beeld, en zo verder. In deze nota bepalen we dus niet voor elk gebouw afzonderlijk en specifiek het pad naar de toekomst of de denkbare functies. Dat komt in beeld op het moment dat een transformatie aan de orde is, met de kennis van dat moment. Daarbij geven deze procesafspraken wel kaders voor de invulling van het bedehuis. De transformatieladder vormt de leidraad voor het nadere specifieke onderzoek. Bij de wegingen binnen de processtappen wordt de relatie met andere bedehuizen en voorzieningen meegenomen. Toepassing van dit proces betekent ook dat een aanvraag van een geloofsgemeenschap voor het bouwen van een nieuw bedehuis een zorgvuldige en onderbouwde afweging vraagt, passend bij de geschetste procesaanpak.

Leids religieus erfgoed, 2021

Transformatieladder Stap

Gebruik

Publiek

Ruimte en monumentaliteit

Voorbeeldfunctie

Religieus

Toegankelijk

Ervaarbaar

gebedshuis

Meervoudig

Toegankelijk

Ervaarbaar

gebedshuis plus

Publiek

Toegankelijk

Ervaarbaar

bibliotheek, evenementen, dorpshuis, expositie, gezondheidscentrum, kantoor, museum, muziek, school, ...

Toegankelijk

Niet ervaarbaar

bibliotheek, evenementen, dorpshuis, expositie, gezondheidscentrum, kantoor, museum, muziek, school, ...

Toegankelijk

Ervaarbaar

detailhandel, heroca, evenementen, expositie, gezondheidscentrum, hotel, kantoor, museum, muziek, ...

Toegankelijk

Niet ervaarbaar

detailhandel, heroca, evenementen, expositie, gezondheidscentrum, hotel, kantoor, museum, muziek, ...

Niet toegankelijk

Ervaarbaar

wonen, opslag

Privaat

Niet toegankelijk 5

Tijdelijk

Geen

Niet ervaarbaar

wonen, opslag

De Leidse transformatieladder Hoofdstuk 8.2 In het transformatieproces wordt gebruikt gemaakt van de Leidse Transformatielad der. Deze ladder geeft - afhankelijk van de geconstateerde waarden - de tredes weer waarlangs wordt gelopen als een transformatie aan de orde is. De tredes verlopen van religieus gebruik tot sloop. Daartussen zitten de tredes met een meer of mindere mate van publieke toegankelijkheid, publiek of privaat eigendom en ervaarbaarheid van de ruimte en de monumentaliteit. De instaptrede wordt bepaald aan de hand van de waarden (zie ook hoofdstuk 9). De transformatieladder vormt de leidraad voor het nadere specifieke onderzoek binnen het transformatieproces. Om van de instaptrede naar een volgende trede ‘over te stappen’ is per trede een breed gemotiveerde en gefundeerde onderbouwing nodig. Zeker ook waar het gaat om publieke toegankelijkheid: hiervan is geen eenduidige definitie te geven: hier is maatwerk noodzakelijk. Een uitgebreide toelichting op de Transformatieladder en de tredes is te vinden in Bijlage 8.

Meervoudig gebruik: naast het religieus gebruik vindt er in deze stap ook medegebruik door anderen plaats. Hierdoor kan het gebouw een bredere maatschappelijke betekenis krijgen en ontstaat een bredere financiële basis voor behoud.

Trede 3 | Publieke functie Herbestemming met een publieke en publiek-toegankelijke functie. Onderdeel van de zoektocht in deze trede is het beleefbaar houden van de ruimte en de monumentaliteit.

Trede 4 | Private functie Herbestemming met private functie, al dan niet publiek toegankelijk, al dan niet met ervaarbare ruimteljikheid en monumentaliteit. In het uiterste geval blijft het gebouw slechts in materiële zin visueel aanwezig in het straat- of stadsbeeld.

Trede 5 | Tijdelijk gebruik Trede 1 | religieus gebruik Voortgaand religieus gebruik als hoofdfunctie. In algemene zin is het beste behoud van een monumentaal gebouw het behoud van de oorspronkelijke functie. In het geval van religieuze gebouwen kan echter passend aanvullend gebruik vanuit exploitatieve overwegingen van ondersteunend belang zijn.

Trede 2 | meervoudig gebruik

Leids religieus erfgoed, 2021

Tijdelijke functie of leegstand. Als de voorgaande stappen geen haalbare transformatie opleveren, kan het bedehuis wellicht een tijdelijke functie krijgen (of tijdelijk leeg staan). Daarmee blijft het gebouw nog behouden, wachtend op een betere toekomst.

Trede 6 | sloop Voor monumentale bedehuizen is deze stap niet aan de orde. Voor niet-monumentale bedehuizen kan dit - afhankelijk van de waarden - anders liggen.

Leids religieus erfgoed, 2021

Transformatie per bedehuis Hoofdstuk 9

Leids religieus erfgoed, 2021 62

Leids religieus erfgoed, 2021

Transformatie per bedehuis Hoofdstuk 9

In hoofdstuk 6 zjin de (kern)waarden van de verschillende bedehuizen voor de stad en haar inwoners weergegeven. De bedehuizen komen daarmee - als een transformatie aan de orde is - op een bepaalde trede op de transformatieladder te staan. Daarmee vormen zich categorieën; groepen van bedehuizen met eenzelfde soort opgave. Een deel heeft bijvoorbeeld een zodanige waarde dat behoud als bedehuis of een andere publieke functie uitgangspunt is, terwijl een ander deel eenvoudig geprivatiseerd en opgedeeld kan worden. De te behouden waarden en de instaptrede op de Transformatieladder laten zich vertalen naar concrete hoofdelementen die behouden zouden moeten worden in een transformatieproces.

waarden in het geding is, de plek op de transformatieladder en de betekenis hiervan voor het transformatieproces.

Stedenbouw Wijziging van de stedenbouwkundige opzet en principes is alleen mogelijk als deze waarden niet in het geding zijn. Voor de bedehuizen uit de kerngroep is dat niet van toepassing.

Gebouw In het geval dat ‘slechts’ behoud van de buitenschil van het gebouw is vereist , betekent dat vaak dat er een functiewijziging mogelijk is, al dan niet met aanpassingen in, op of aan het bedehuis.

Publieke toegankelijkheid Zo vragen positieve waarden op het gebied van cultuurhistorie, stedenbouw, architectuur en interieur om behoud van de stedenbouwkundige situatie, het gebouw, de publieke toegankelijkheid, de ruimtelijkheid en de interieurwaarde. Een gebouw met alleen een betekenis voor het straatbeeld vraagt om behoud van de stedenbouwkundige waarde, maar kan verder dus worden getransformeerd. In navolgende tabel is per bedehuis uit de kerngroep zichtbaar welke groep

Leids religieus erfgoed, 2021

Als publieke toegankelijkheid in het geding is, schept dat beperkingen voor de nieuwe functie en soms ook de eigendomssituatie. Maatwerk is hier van belang.

Ruimtelijkheid Ruimtelijkheid en publieke toegankelijkheid hangen soms met elkaar samen. Als de ruimtelijkheid in het geding is, gaat het echter over de ruimte en de ervaarbaarheid

Leids religieus erfgoed, 2021

Kaders richting Toekomst bedehuizen Leiden (van de totaliteit) daarvan. In veel gevallen valt dit samen met een zekere vorm van monumentaliteit.

nr.

kerk

Herensingelkerk

Baptistenkerk

Kapel OLV van de Heilige Rozenkrans

Marekerk

St. Petruskapel begraafplaats Zijlpoort

Hartebrugkerk

Toekomst?

Herengrachtkerk

Hoe de toekomst er in Leiden echt uitziet, weten we niet. Als een transformatie van een bedehuis noodzakelijk blijkt, zijn via de nota enkele inhoudelijke kaders opgesteld en procesafspraken gemaakt. Bij het opstellen van deze kaders is niet alleen gekeken naar het individuele gebedshuis afzonderlijk, maar ook naar het toekomstperspectief van het hele gebedshuizenlandschap op het gebied van bouwperiode, wijk en denominatie. Dit om te voorkomen dat gebedshuizen van bijvoorbeeld een bepaald type of bouwperiode of in een wijk geheel kunnen verdwijnen door de opgestelde kaders.

Hooglandsekerk

Lutherse kerk

Lokhorstkerk

Synagoge

La Vertu, Loge Vrijmetselaars

Pieterskerk

Lodewijkskerk

Waalse kerk

Oud-Katholieke kerk

St. Petruskerk

Antoniuskerk

Opstandingskerk

Maria Middelares

Interieur Ook dit onderdeel hangt soms samen met de publieke toegankelijkheid en ook de ruimtelijkheid. In veel gevallen is er in Leiden bij de kerngroep sprake van bijzondere interieurelementen of inventaris. Ook dit valt vaak samen met een zekere vorm van monumentaliteit.

In het hypothetische geval dat alle bedehuizen tot op de gestelde instaptrede zijn getransformeerd, ziet het kaartbeeld er uit zoals weergegeven. Dit betekent niet dat het bedoeld is als weergave van de toekomstige situatie of de te verwachten situatie. Er zijn - binnen het transformatieproces - ook vele andere toekomstperspectieven denkbaar, waarbij gebedshuizen hun religieuze functie houden of waarbij veel meer waarden dan minimaal vereist behouden blijven.

Leids religieus erfgoed, 2021

gebouw

publieke toegankelijkheid

ruimtelijkheid interieur Antoniuskerk:

van belang / van waarde / uitgangspunt

nader in te vullen

van belang / van waarde / uitgangspunt

nader in te vullen

van belang / van waarde / uitgangspunt

nader in te vullen

van belang / van waarde / uitgangspunt

nader in te vullen

van belang / van waarde / uitgangspunt

nader in te vullen

van belang / van waarde / uitgangspunt

nader in te vullen

van belang / van waarde / uitgangspunt

nader in te vullen

van belang / van waarde / uitgangspunt

nader in te vullen

van belang / van waarde / uitgangspunt

nader in te vullen

van belang / van waarde / uitgangspunt

nader in te vullen

van belang / van waarde / uitgangspunt

nader in te vullen

In dit geval heeft eerder besluitvorming in College en raad plaatsgevonden met daarbij een zorgvuldige weging van deze aspecten. Bij een herontwikkeling van deze locatie kan daarom worden afgeweken van de hier geconstateerde waarden, op basis van die besluitvorming. van belang / van waarde / uitgangspunt

nader in te vullen

van belang / van waarde / uitgangspunt

nader in te vullen

van belang / van waarde / uitgangspunt

nader in te vullen

van belang / van waarde / uitgangspunt

Legenda Antoniuskerk:

historisch of monumentaal van belang / van waarde / uitgangspunt nader in te vullen

stedenbouw

In dit geval heeft eerder besluitvorming plaatsgevonden in College en raad, met daarbij een zorgvuldige weging van deze aspecten. Bij een herontwikkeling van deze locatie kan daarom worden afgeweken van de hier geconstateerde waarden op basis van die besluitvorming.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/10966686/1