210143 Bijlage 2 Nota Leids religieus erfgoed 2021, kaders voor de toekomst.

132

onder andere bekend van de verbouwing van de Leidse Schouwburg in 1865. Tegenwoordig wordt de Lokhorstkerk gebruikt door de Doopsgezinden en de Remonstranten. Hoewel zij het gebouw delen en nauw samenwerken hebben de gemeenschappen hun zelfstandigheid en eigen voorgangers. In 1992 werd er een stichting (Stichting tot Beheer van de Lokhorstkerk) opgericht die zich ontfermt over het beheer en behoud van de Lokhorstkerk. Het gebouw is sinds 1968 een Rijksmonument.

Het brede voorgebouw neemt een ruime plaats in in de straat, maar is lager dan de naastgelegen bebouwing en eveneens dan de bebouwing aan de andere kant van de smalle straat. De kerk staat in lijn met de naastgelegen gebouwen, maar heeft een smalle stoep voor het gebouw. Deze stoep stopt aan weerszijden van de ingang waardoor de entree makkelijk toegankelijk is. De Pieterskerkstraat waaraan de Lokhorstkerk staat, voelt knus en open: onder andere door de lage uitvoering van het voorpand van de kerk waardoor de smalle straat licht blijft en toegankelijk oogt. De kerk past daarmee qua stijl goed in de historische omgeving.

Tegenwoordig wordt de

Naam

Lokhorstkerk

Adres

Pieterskerkstraat 1a

Lokhorstkerk gebruikt

Wijk

Binnenstad zuid

Gebruik

Kerk

door de Doopsgezinden en de Remonstranten.

133

24 Pieterskerkstraat 1a, Leiden

Lokhorstkerk

Huidige denominatie

Overig / Doopsgezind /

Remonstrants

Voormalige denominatie

Overig / Doopsgezind

Bouwjaar  1860

Gebruik en beleving De kerkzaal van de Lokhorstkerk is eenvoudig en licht. De bovenste twee delen van de muren (inclusief de tonggewelven) zijn wit geschilderd. Het onderste gedeelte is grijs en wordt gescheiden van de bovenste helft met een houten lijst. In de zaal bevinden zich karakteristieke witte gietijzeren zuilen waarachter vroeger de mannengalerij aanwezig was die tijdens de vergroting in 1648 werd gemaakt. Deze galerij werd weer verwijderd tijdens de verbouwing van 1860. Het huidige meubilair en de gietijzeren zuilen zijn ook afkomstig uit de tijd van deze verbouwing. Doordat het interieur van de kerk allemaal uit dezelfde tijd stamt, vormt het een mooi geheel. De donkerhouten meubels en de houten scheidingslijst op de wand steken sfeervol af tegen het witte en lichte geheel. In het midden van de kerkzaal staan stoelen en daaromheen staan de banken. Vroeger waren deze stoelen bedoeld voor de vrouwen – veilig in het midden – zodat de mannen hen konden beschermen als dat nodig was.

Architect

J.W. Schaap

Monument

Rijksmonument

Het orgel in de kerk komt uit 1774 en is in 1807 uitgebreid. Daarna is het door de jaren heen meerdere keren aangepast. In 1999 is het orgel weer in de staat van 1807 teruggebracht en opnieuw beschilderd naar het evenbeeld uit 1774. Ook opvallend in het interieur van de kerk zijn de kroonluchters in Art Nouveaustijl uit 1906.

134

135

25 Levendaal 16, Leiden

Samenhang met de omgeving

Synagoge Algemeen In eerste instantie werd de Joodse godsdienst in Leiden beoefend in een privéwoning aan de Vismarkt, maar vanaf 1723 werd een pand aan het Levendaal in gebruik genomen en ingericht als synagoge. De groei van de Joodse bevolking leidde ertoe dat de Leidse stadsraad beperkende maatregelen nam ten aanzien van het vestigingsbeleid van Joden in de stad. Toch mocht de gevel tien jaar later, met toestemming van de overheid, aangepast worden aan de functie van het gebouw. In 1762 werd er een geheel nieuwe synagoge gebouwd op dezelfde plek. Deze nieuwe sjoel had - in tegenstelling tot de eerdere - een ritueel bad en een vergaderruimte. De gevel zoals die vandaag de dag te zien is, met Hebreeuwse gevelinscriptie, stamt uit deze tijd. In 1807 vond de buskruitramp plaats in Leiden waardoor veel gebouwen schade opliepen. Zo ook de synagoge. In eerste instantie werd geprobeerd het pand met restauraties op te lappen, maar in 1858 bleek dit niet genoeg te zijn en werd vrijwel het gehele pand gerenoveerd. Alleen de gevel bleef

136

in zijn oorspronkelijke staat aanwezig. Behalve de schade aan de synagoge werden ook de Joodse school en het Joods archief tijdens de buskruitramp vernietigd. Rond dezelfde tijd van de wijding van de gerenoveerde synagoge werd ook een nieuwe Joodse school in gebruik genomen. Rond de jaren ‘20 en ‘30 van de 19e eeuw groeide de Joodse bevolking van Leiden gestaag. In de Tweede Wereldoorlog, tussen 1942 en ‘43, werden alle Leidse Joden die niet hadden weten onder te duiken gedeporteerd. Na de oorlog is daardoor een groot deel van de Leidse Joden niet meer teruggekeerd. In 1947 wordt de synagoge deels hersteld en weer in gebruik genomen nadat hij in de oorlog door NSB’ers was toegetakeld en leeggeroofd. Door de jaren heen volgden er meer restauraties die uiteindelijk in 1978 voltooid waren.

De synagoge kijkt uit op de Garenmarkt die recent is ingericht als groen plein met daaronder een parkeergarage. Het gebouw in Binnenstad Zuid is een bakstenen zaalpand met schilddak en heeft geen toren. Het is gesitueerd op de hoek van het Levendaal en de Korevaarstraat en is daardoor van zowel de voorkant als de rechterzijkant zichtbaar. De gevel van de synagoge is voorzien van een kroonlijst en is symmetrisch vormgegeven met in het midden de entree en aan beide zijden in het midden van het gebouw een boogvenster. Boven de gevel is een gevelsteen ingemetseld met daarop een Hebreeuwse tekst. Aan dezelfde straat zijn tegenwoordig ook een Joods studentenhuis en een Joods studiecentrum gevestigd. Het Joodse weeshuis dat in dezelfde buurt stond, heeft ondertussen een andere bestemming gekregen. De sjoel staat in dezelfde lijn als de naastgelegen panden en schikt zich ook qua grootte zich goed in het straatbeeld. Daardoor is het geen opvallend gebouw. Wel is er een smalle strook eigen stoep aan de voorkant van de synagoge. Qua statuur is de synagoge misschien een vrij onopvallend gebouw, maar door zijn monumentaliteit en gesloten karakter (in vergelijking met de naastgelegen panden) springt het alsnog in het oog.

De synagoge van de Joodse Gemeente Leiden is een Rijksmonument.

Naam

Synagoge

Huidige denominatie

Joods

Adres

Levendaal 16

Voormalige denominatie

n.v.t.

Wijk

Binnenstad zuid

Bouwjaar  1762

Gebruik

Kerk

Architect

J. van Lith

Monument

Rijksmonument

137

25 Levendaal 16, Leiden

Synagoge Gebruik en beleving Het eenbeukige gebouw is vanbinnen wit geverfd en heeft donker houten inventaris, een eveneens donker houten vloer en een tongewelf. De uitstraling is toch licht. Dit komt mede door de grote boogvensters die met hun glas in loodramen kleur en licht toevoegen aan de ruimte. De banken zijn in rijen tegen de wanden gesitueerd en kijken richting het midden van de sjoel – naar de bima. Dit is een verhoogde plek in de synagoge vanaf waar de diensten worden voorgegaan en de Thora gelezen wordt. De ark waar de Thora zich in bevindt, wordt door vier witte zuilen omgeven waarop een timpaan rust. Dit geeft de ark een classicistische uitstraling. Voor de kast waarin de Thora ligt, hangt een parochet (gordijn). De Leidse synagoge heeft meerdere antieke parochot, waaronder die van andere opgeheven Joodse gemeenten. Naast de ark is een chanoeka te vinden. Deze kandelaar wordt alleen aangestoken tijdens Chanoeka en heeft negen armen in tegenstelling tot de zevenarmige menora. Ook prachtig zijn de verschillende kroonluchters die in de synagoge hangen. Tegenwoordig is er een stichting (Vrienden van de Leidse Synagoge) die vooral bestaat uit niet-Joden die de synagoge financiële – en waar nodig morele – ondersteuning biedt.

138

139

26 Steenschuur 6, Leiden

Samenhang met de omgeving

Loge Vrijmetselaars Algemeen Aan de Steenschuur in Binnenstad Zuid ligt de Vrijmetselaarsloge ‘La Vertu’. Het begrip ‘loge’ kan zowel verwijzen naar het gebouw waarin Vrijmetselarij samenkomt of naar een specifiek genootschap van Vrijmetselarij. Het Vrijmetselaarsgebouw en -genootschap van Leiden heten beiden La Vertu. La Vertu is één van de oudste loges (genootschappen) van Nederland en is opgericht in 1757. Dit is herleidbaar doordat elke loge een nummer krijgt bij oprichting. La Vertu is loge 7 wat betekent dat ze de zevende officiële loge van Nederland waren. Het gebouw is één van de weinige overgebleven logegebouwen van Nederland. Omdat de Vrijmetselarij zichzelf niet ziet als een religie kan worden bediscussieerd of hier sprake is van een religieus gebouw. Vanwege de zoektocht naar zingeving, waarbij rituelen en symbolen centraal staan en het bijeenkomstkarakter ervan, wordt dit gebouw in deze nota toch meegenomen.

140

In 1872 werden de twee panden aan de Steenschuur, waar voorheen een moutfabriek en een azijnmakerij gevestigd waren, opgekocht door de Vrijmetselarij. Deze panden werden vervolgens omgebouwd tot logegebouw La Vertu. De kern van het huidige gebouw is dan ook ouder dan 1872. Het ontwerp van de gevel is eclectisch, wat betekent dat de stijl een mengelmoes van verschillende stijlen is. Oorspronkelijk was de loge van binnen nog in tweeën gesplitst: de ene helft bestond uit vergaderruimtes en de andere zijde was een woonhuis. Ondertussen is ook de binnenkant samengevoegd. La Vertu wordt ook door andere loges gebruikt. Het interieur van de loge is vrijwel gaaf bewaard gebleven. Het pand is een Rijksmonument.

La Vertu is een statig pand aan de Steenschuur in een eclectische stijl. Het gebouw heeft twee entrees in het midden met aan weerszijden een boograam. Tussen de deuren hangt een bronzen plaquette met daarop ‘Loge La Vertu 19 october 1757’. De vier vensters op de eerste verdieping hebben een dubbele boog. De loge wordt gekenmerkt door een gevel van rode bakstenen met daarin gevelbanden en -bogen van gele bakstenen. In het midden van het gebouw, op de grens van de gevel en het fronton, is het ronde venster zichtbaar met daarin de passer en de winkelhaak: de symbolen van de Vrijmetselarij. Hoewel het pand twee zadeldaken heeft, zijn deze niet zichtbaar. Dit komt doordat de gevel hoog is opgetrokken. De loge vormt een doorlopende gevelwand met de andere bebouwing aan de Steenschuur. Het pand ligt direct aan de stoep, net zoals de naastgelegen gebouwen en kijkt uit op de gracht.

Naam

La Vertu, Loge Vrijmetselaars

Huidige denominatie

Overig

Adres

Steenschuur 6

Voormalige denominatie

Overig

Wijk

Binnenstad zuid

Bouwjaar  1868

Gebruik

Loge

Architect

onbekend, initiatiezaal Jan Neysingh

Monument

Rijksmonument

141

26 Steenschuur 6, Leiden

Loge Vrijmetselaars Gebruik en beleving Het oorspronkelijke interieur van La Vertu uit 1872 is tijdens de Tweede Wereldoorlog door de Duitsers vernield. Na de oorlog, in 1950, heeft architect Jan Neysingh, die zelf ook lid was van loge La Vertu, een nieuw ontwerp voor het interieur gemaakt. Het interieur van de zaal waar de rituelen in uitgevoerd worden (de werkplaats of tempel genoemd) is eveneens ontworpen door Neysingh en nog helemaal gaaf. Het originele interieur van Neysing is grotendeels zandkleurig en kent veel symboliek. Samen met de geblokte linoleumvloer en het witte tonggewelf straalt de ruimte eenheid uit. De zijkanten van de ruimte zijn voorzien van smalle zuilen met daarvoor een dubbele rij stoelen en aan weerzijden van de ingang staan twee bredere zuilen. Deze twee zuilen zijn respectievelijk voorzien van een gouden ‘B’ en ‘J’ die staan voor Boaz en Jachin welke op hun beurt weer staan voor kracht en wijsheid. Boven de ingang is een smalle galerij aanwezig waarop in het midden boven de ingang een cirkel staat met de tekst ‘Ken u zelve’. In het midden van de ruimte staan drie hoge ijzeren kandelaars.

142

143

27 Pieterskerkhof 1a, Kloksteeg 16, Leiden

Samenhang met de omgeving

Pieterskerk Algemeen Al vanaf de twaalfde eeuw heeft op de plek van de huidige Pieterskerk een gebedshuis gestaan. Het ging hier om een hofkapel van de graven van Holland. De Pieterskerk was de eerste kerk in Leiden die in 1268 tot parochiekerk werd verheven. Het gebouw had echter niet alleen een religieuze functie, maar ook een sociale en werd gebruikt als fysieke doorgang van de Herensteeg naar de Pieterskerkstraat. In de veertiende eeuw werd besloten tot een totale vernieuwing van de kerk: in gotische stijl. Uiteindelijk duurde de bouw aan deze nieuwe kerk zo’n 180 jaar. Het resultaat was een gotische kruisbasiliek. De toren die al in de veertiende eeuw nieuw gebouwd was, stortte in 1512 in en is nooit meer herbouwd. Ook de kapellenkrans die om het koor zou komen is nooit gemaakt. Toen de kerk na de Reformatie protestants werd, zijn de muren met witte pleister bedekt, kapellen en altaren verwijderd en werd de preekstoel het middelpunt van het kerkelijk interieur. In de zeventiende eeuw besloot de kerk tot het bouwen van een aantal huizen tegen de kerk aan om inkomsten te

144

genereren. Deze werden bijna allemaal ontworpen door stadsarchitect Arent van ’s-Gravesande. In de negentiende eeuw werden veel van deze huisjes weer gesloopt. Degene die zijn overgebleven worden echter tot de dag van vandaag bewoond. De kerk is van 1572 tot 1971 in gebruik van de Hervormde kerk geweest. In 1971 werd de kerk aan de eredienst onttrokken en een aantal jaren later, in 1976, werd het kerkgebouw overgedragen aan een stichting die het tot op de dag van vandaag exploiteert.

De Pieterskerk midden in de Pieterswijk is van oudsher de stadskerk van Leiden. De vijf beukige gotische kerk neemt dan ook een prominente plek in. Gelegen aan het Pieterskerkhof is de Pieterskerk een stedenbouwkundig baken op meerdere schaalniveaus, mede door zijn grootte en hoogte; zelfs zonder ingestorte toren. De kerk is opgetrokken uit rode baksteen en heeft vele grote gotische spitsboogvensters en steunberen. Aan weerzijden van de ingang staan twee smalle ronde torens die even hoog zijn als het middenschip. Op het koor is een dakruiter aanwezig. Doordat de kerk met aangebouwde huisjes helemaal vrij staat, is hij van alle kanten goed zichtbaar. De bebouwing in de omgeving van de kerk is veelal ook historisch waardoor de kerk samen met de omgeving een gaaf historsich stadsbeeld vormt. De ingang bevindt zich aan een pleintje van klinkers met meerdere bomen. Voor de kerk zelf, achter een hek, is ook groen aanwezig.

Naam

Pieterskerk

Huidige denominatie

geen

Adres

Pieterskerkhof 1a, Kloksteeg 16

Voormalige denominatie

PKN

Wijk

Binnenstad zuid

Bouwjaar  1394-1550

Gebruik

cultuur

Architect

o.a. R. van Keulen, A. van Doem

Monument

Rijksmonument

145

27 Pieterskerkhof 1a, Kloksteeg 16, Leiden

Pieterskerk Gebruik en beleving Het interieur van de Pieterskerk is imposant met een veelvoud aan zuilen en kruisgewelven in de zijbeuken. Het interieur is meerdere keren drastisch gewijzigd: tijdens de Reformatie, rond 1860 en later ook tijdens de restauratie in 1977. Ten tijde van de Reformatie veranderde de Pieterskerk van een katholieke naar een protestantse kerk. Dit betekende vooral dat de preekstoel het centrale punt werd van het kerkelijk interieur en dat beelden en altaren werden verwijderd. Ook werden de muren gepleisterd. Deze pleisterlaag is er in de jaren ‘30 van de twintigste eeuw weer af gehaald.

Ook de Pieterskerk liep schade op tijdens de ramp met het kruitschip in 1807. Uiteindelijk werd de kerk tussen ongeveer 1880 en 1931 weer helemaal opgeknapt. De neogotische glas-in-loodramen ontworpen door W.C. Mulder komen onder andere uit deze tijd. In 1860 werd een nieuw bankenplan in neogotische stijl ontworpen door timmerman Pieter van der Kamp. Tijdens de restauratie van 1977-1982 is het grootste deel van dit interieur weer verwijderd.

146

Er zijn twee orgels aanwezig: een Van Hagerbeer-orgel aan de westgevel en een Thomas Hill-orgel in de zuidelijke kooromgang. Het Van Hagerbeer-orgel bevat nog pijpen uit het orgel dat in 1446 werd gebouwd. Deze pijpen behoren tot de oudste nog in gebruik zijnde orgelpijpen ter wereld. In 1638 werd het orgel geheel gerenoveerd door Galtus en Germer van Hagerbeer, aan wie het orgel zijn naam ook te danken heeft. Door de jaren heen werd het orgel nog meerdere malen grondig gerestaureerd en gewijzigd om de (veranderende) gewenste klankkleur te verkrijgen. In 1998 werd het orgel weer teruggebracht naar de 17e eeuwse situatie. Daarmee werd het uniek in Nederland en ver daarbuiten. Het andere orgel: het Thomas Hill-orgel werd in 1883 gebouwd door de bekende orgelbouwer Thomas Hill en is nog zo goed als gaaf. Het orgel staat op de plek waar zich vroeger het koororgel bevond dat later is verhuisd naar de Marekerk.

147

28 Steenschuur 17-19, Leiden

Samenhang met de omgeving

Lodewijkkerk Algemeen De historie van de Lodewijkkerk is sterk verbonden met de Leidse kruitramp van 1807, die een groot deel van de binnenstad in puin veranderde. Ook de katholieke schuilkerk aan de Nieuwe Rijn raakte beschadigd. Op verzoek, en met financiële steun van koning Lodewijk Napoleon werd de oude St. Jacobskapel aan de Steenschuur aangewezen als vervanging van de katholieke schuilkerk. De kapel werd hersteld en voorzien van een nieuw interieur. De architect, J. Giudici, werd persoonlijk door Lodewijk Napoleon aangesteld. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de kerk werd gewijd aan Lodewijks schutspatroon, Lodewijk de heilige. De Lodewijkkerk heeft één van de oudste katholieke kerkinterieurs van West-Nederland. Jan Giudici, een in Nederland wonende Italiaan, ontwierp een indrukwekkend witgepleisterd, classicistisch interieur.

148

De historie van het gebouw gaat dus veel verder terug, naar het jaar 1477. In dat jaar werd op de plek van de huidige kerk de kapel van het Sint Jacobsgasthuis gesticht. De kapel werd - na de Reformatie - in 1567 verkocht aan de stad Leiden, die het in gebruik nam als graanpakhuis. Toen het eind 16e eeuw weer beter ging met de stad, kreeg het gebouw een toren en een klokkenspel. Ook veranderde de bestemming in die van Saaihal, een plaats waar de lakens -een bloeiende industrie in Leiden- werden gekeurd. Dit bleef zo tot de kruitramp in 1807. In 1957 is de kerk gerestaureerd en uitgebreid met een zijbeuk en een doopkapel naar ontwerp van de architecten van Oerle en Schrama.

De toren van de Lodewijkkerk is beeldbepalend voor het silhouet van dit deel van de Leidse binnenstad en de gracht. De toren uit 1594 bleef qua naam in tegenstelling tot de kerk, toegewijd aan Sint Jakob. Zij verloor echter haar religieuze functie. De spits van de Sint Jacobstoren is afkomstig van de vroegere Raemtoren en werd in 1594 geplaatst op, toen nog, de Saaihal. De Lodewijkkerk maakt onderdeel uit van de straatwand van de Steenschuur (één van de straten aan de Rapenburg, de meest prominente gracht van Leiden) en onderscheidt zich – op de toren na – nauwelijks qua schaal van de overige bebouwing. De omgeving van de kerk is nauwelijks veranderd door de tijd.

De Lodewijkkerk is een Rijksmonument.

Naam

Huidige denominatie

RK

Lodewijkkerk

Adres

Voormalige denominatie

n.v.t.

Steenschuur 17-19

Wijk

Bouwjaar  1538

Binnenstad zuid

Gebruik

Architect

J. Giudici (1809; verbouwing)

Kerk

Monument

Rijksmonument

149

28 Steenschuur 17-19, Leiden

Lodewijkkerk Gebruik en beleving Bij het betreden van de kerk wacht een verrassing. Achter de voordeur bevindt zich een voornaam en chique classicistisch kerkinterieur, één van de oudste katholieke kerkinterieurs van West-Nederland. Het volledig witte interieur is ontworpen door de in Nederland werkzame Italiaanse architect Carlo Giovanni Francesco Giudici, in Nederland bekend als Jan Giudici. Het interieur bevat o.a. het recent herstelde orgel van Mittereither. De uitbreiding uit 1957 onderscheidt zich qua kleur niet van het oorspronkelijke gebouw, maar wel in vormentaal.

150

151

29 Breestraat 62-64, Leiden

Samenhang met de omgeving

Waalse Kerk

De Waalse kerk bevindt zich aan de Breestraat, een drukke winkelstraat in het hart van de binnenstad. Het kerkgebouw met kleine toren voegt zich in de straatwand. De kerk staat naast de stadsgehoorzaal, die het kerkgebouw in hoogte en uitbundigheid overtreft. Toch heeft de kerk een stedenbouwkundige functie als voorbeeld van één van de historische bedehuizen in de binnenstad van Leiden die goed opgaan in het straatbeeld en vanwege de samenhang met de gebouwen van het voormalige Sint Catharina Gasthuis.

Algemeen De Waalse kerk is de van oorsprong 13e eeuwse kapel van het Sint Catharina Gasthuis. In 1638 ging de kapel dienstdoen als hulpkerk van de snelgroeiende Waalse gemeente. En sindsdien is dit gebouw, met een korte onderbreking in de 18e eeuw, in gebruik als Waalse kerk met franstalige erediensten. De Waalse kerk ontstond in Leiden, doordat zich aan het einde van de 16e eeuw een grote groep Waalse vluchtelingen in de stad vestigde. Dit waren franstalige protestanten die waren gevlucht voor kerkelijke vervolging elders. Het stadsbestuur van Leiden bood hen in 1584 de Onze Lieve Vrouwekerk aan, die na de Reformatie buiten gebruik was geraakt. Door sterke groei van de Waalse

gemeente ontstaat al snel ruimtegebrek en wordt deze kapel als tweede kerk in gebruik genomen. De groei is echter maar korstondig en na enkele decennia wordt deze gasthuiskapel overbodig. In de periode daarna (ca. 1738 tot 1819) gebruiken de Walen alleen de Onze Lieve Vrouwekerk en wordt de gashuiskapel gebruikt als slachthuis. In het jaar 1819 wordt de Onze Lieve Vrouwekerk afgebroken en krijgt de Waalse gemeente deze kapel in haar eigendom. De huidige toren is van 1739 en de voorgevel is verbouwd in 1890. Naast de kerk bevindt zich een kosterswoning, een voormalige zijbeuk van de kerk uit 1635.

De Waalse kerk ontstond in Leiden, doordat zich aan het einde van de

152

Naam

Waalse Kerk

16e eeuw een grote groep Waalse

Huidige denominatie

PKN

Adres

Breestraat 62-64

Voormalige denominatie

overig

Wijk

Binnenstad zuid

vluchtelingen in de stad vestigde.

Gebruik

Kerk

Bouwjaar  1635 Architect

onbekend

Monument

Rijksmonument

153

29 Breestraat 62-64, Leiden

Waalse Kerk Gebruik en beleving De voormalige kapel heeft een intiem, historisch interieur. De sfeer wordt intiem door de beperkte lichtinval (voornamelijk door de vensters in de voorgevel) en het lage tongewelf. De kerkruimte is in de dwarsrichting georienteerd rondom de preekstoel. De groengeverfde banken, dooptuin en lambrisering vormen een samenhangend geheel. Een deel van de banken is, ten behoeve van een meer flexibel gebruik van de ruimte, verwijderd. Achterin de ruimte staat een bijzonder, historisch orgel uit 1746 van de orgelbouwers Steevens en Assendelft, van oorsprong afkomstig uit de Onze Lieve Vrouwekerk.

154

155

34 Zoeterwoudsesingel 50, Leiden

Samenhang met de omgeving

H.H. Fredericus en Odulphuskerk

De Oud-katholieke kerk heeft als ensemble een stedenbouwkundige rol als waardevol onderdeel van de singelbebouwing langs de Zoeterwoudse singel en haar ligging op de hoek met de Cronesteinkade. Qua schaal en architectuur is het gebouw relatief bescheiden.

Algemeen De Oud-katholieke kerk neemt een bijzondere plaats in binnen het kerkenlandschap van Leiden, vanwege de bijzondere en uitgesproken vormgeving van zowel het exterieur als het interieur. Het kerkgebouw op de hoek van de Zoeterwoudsesingel en de Crronesteinkade vormt samen met naastgelegen pastorie een ensemble. Het kerkgebouw werd in 1925 gebouwd in een chaletstijl naar het ontwerp van de Leidse architect Bernard Buurman. De chaletstijl uit zich in witgepleisterde gevels en houten vakwerkconstructies onder de dakgoten en in de topgevels. Binnen zijn de wanden voorzien van muurbeschilderingen van kunstschilder Chris Lebeau (1878-1945).

oeuvre waaronder grafische ontwerpen, textiel, theaterinterieurs, portretschilderijen, glas-in-lood en wandschilderingen. Deze religieuze schilderingen zijn uniek binnen het oeuvre van Lebeau die bekend stond als uitgesproken anarchist. Het decoratieprogramma van de kerkruimte is door Lebeau zelf bedacht. Gezien zijn politieke voorkeur en zijn onbekendheid met de christelijke leer is dat zeer uitzonderlijk. Lebeau heeft de bijbel geheel volgens eigen opvattingen geïnterpreteerd. In de schilderingen zijn dan ook sporen te vinden van zijn voorkeur voor anarchisten, onder meer in portretten van Gandhi, Lenin, Vanzetti en Sacco. Lebeau heeft overwegend gebruik gemaakt van realistische figuren. De mensen die zijn afgebeeld gaan gekleed in, toen eigentijdse mode, in plaats van de oosterse kledij die gebruikelijk was in de kerk.

Het kerkgebouw in chaletstijl vormt een ensemble met de omliggende bebouwing met eenzelfde bouwperiode. In deze stadsvilla’s keren ook witte gepleisterde gevels en houten vakwerk terug. De kerk heeft op de nok een dakruiter met een klok.

Lebeau was een veelzijdig kunstenaar met een breed

Binnen zijn de wanden voorzien van muurbeschilderingen van kunst-

156

Naam

Oud-Katholieke kerk

schilder Chris Lebeau

Adres

Zoeterwoudsesingel 50

Wijk

Roodenburger District

(1878-1945).

Gebruik

Kerk

Huidige denominatie

Oud-Katholiek

Voormalige denominatie

n.v.t.

Bouwjaar  1926 Architect

B. Buurman

Monument

Rijksmonument

157

34 Zoeterwoudsesingel 50, Leiden

H.H. Fredericus en Odulphuskerk Gebruik en beleving Bij binnenkomst gaat alle aandacht uit naar de kleurige wandschilderingen. Alle gepleisterde vlakken zijn beschilderd door Chris Lebeau in de Keimse waterglasschildertechniek. Centraal in de compostie staat Christus, zittend afgebeeld in de altaarnis. Daaromheen scharen zich grote groepen gelovigen. Aan de westzijde zijn de vier evangelisten afgebeeld, in de oostgevel is ‘geloof, hoop en liefde’ het overkoepelende thema. De rest van het interieur is sober gehouden. De ruimte bestaat verder uit een houten kapconstructie, houten banken, een granieten altaar en doopvont en een preekstoel met klankbord. Het interieur is bijzonder gaaf.

158

159

35 Lammenschansweg 40-A, Leiden

Samenhang met de omgeving

St. Petruskerk

De 70 meter hoge toren van de Sint Petruskerk is beeldbepalend voor het zuidelijk deel van Leiden en is al van ver te zien. De kerk ligt aan een belangrijke invalsweg van de stad en is daarmee zeer beeldbepalend.

Algemeen De Sint Petruskerk is één van de eerste kerken in Leiden die buiten de binnenstad werd gebouwd als integraal onderdeel van een stadsuitbreiding. Aanleiding hiervoor was de brand in de oude Petruskerk aan de Langebrug. De katholieken besloten deze kerk niet te herbouwen, maar in de zuidelijke uitbreidingswijk een nieuw kerkgebouw neer te zetten. Zo kreeg Leiden naast de Herensingelkerk, een tweede katholieke kerk die een rol speelt in het silhouet van de jongere stad. De kerk werd in 1936 gebouwd naar ontwerp van de architect Kropholler, in samenwerking met de Leidse architect van Oerle. De architectonische vormgeving van zowel het exterieur als het interieur is een schoolvoorbeeld van Krophollers ontwerpopvattingen. Eén daarvan was

dat de plattegrond van een kerk kort en breed moet zijn, in plaats van het meer gebruikelijk smal en lang. In een brede kerk hadden de gelovigen van Kropholler het beste zicht op de heilige handelingen tijdens de mis. Kropholler beschouwde het koor als het belangrijkste onderdeel. Ook vond hij dat de hedendaagse bouwkunst moest aansluiten bij de traditionele kerkbouw, door het gebruik van onder meer spitsbogen, de basiliekvorm en de klokkentoren en dat een kerk stevige muren moesten hebben. Dit alles zien we terug in de Sint Petruskerk.

De kerk staat in de Professorenwijk-West ten zuiden van de binnenstad. De kerk vormt een stedenbouwkundig geheel met de omliggende herenhuizen, die eveneens door Kropholler en Van Oerle zijn ontworpen. Deze herenhuizen vormen een driehoek tussen de Zeemanlaan, de Lorentzkade en de Lammenschansweg. Tevens behoorden tot het oorspronkelijke ontwerp het parochiehuis en de pastorie, waarvan het eerste niet is gerealiseerd. De kerk vormt het hoogtepunt van deze compositie en heeft dus een belangrijke stedenbouwkundige rol. Dit is in overeenstemming met de opvattingen van de architecten dat de kerk het centrum van een gemeenschap behoorde te zijn. Er woonden dan ook tientallenjaren lang relatief veel katholieke gezinnen in dit huizenblok. Ook bevinden zich hier het St. Lidwinahuis en de bijbehorende school. De kerk is samen met het gehele ensemble aangewezen als rijksmonument. Hiertoe behoren ook de twee straatlantarens en de zitbanken voor de kerk. De omgeving van de kerk is dan ook vrijwel ongewijzigd, op de latere invulling van de locatie -die bedoeld was voor het parochiehuis- na.

In 1958 werd de kerk aan de zuidkant uitgebreid met een kapel naar ontwerp van de architecten Van Oerle en Schrama, in overleg met Kropholler. Het interieur werd in 1964 aangepast, naar aanleiding van het Tweede Vaticaans Concilie.

De Sint Petruskerk is één van

RK

Voormalige denominatie

n.v.t.

St. Petruskerk

Adres

Lammenschansweg 40a, Lorentzkade 16a-e

Wijk

Roodenburger District

de binnenstad werd gebouwd

Bouwjaar  1936

Gebruik

Kerk

als integraal onderdeel van

Architect

A. Kropholler en H.A. van Oerle

Monument

Rijksmonument

de eerste kerken die buiten

een stadsuitbreiding. 160

Huidige denominatie

Naam

161

35 Lammenschansweg 40-A, Leiden

St. Petruskerk Gebruik en beleving Het interieur van de Sint Petruskerk vormt een eenheid doordat architect Kropholler ook het merendeel van het kerkmeubilair ontwierp. In de eerste jaren was het interieur van de kerk nog niet voltooid en bestond de vloer uit kaal beton. In de jaren die volgden werd het interieur verder aangekleed. Zo zijn in 1938 twee glas-in-loodvensters gemaakt door Han Bijvoet. Het orgel uit 1936 is van de firma Pels & Zn. In de loop van de tijd is de inrichting van het liturgisch centrum een aantal keer aangepast, als gevolg van gewijzigde liturgische inzichten. Bijzonder is dat de communiebanken gebleven zijn. De eerste aanpassing volgde na het Tweede Vaticaans Concilie, in 1964. Toen werd een tweede altaar voor het hoofdaltaar geplaatst. Dit tweede altaar werd verwijderd, toen het hoofdaltaar in 1990 verplaatst werd vanuit de absis naar het middenschip. Bij de verplaatsing is het middendeel van de tombe verwijderd, waardoor een tafelmodel is ontstaan. De banken werden rond het altaar geplaatst. De communiebanken dienen nu deels als afbakening van de ruimte rond het altaar. Andere onderdelen van de communiebanken zijn verplaatst naar de absis. Het doopvont is verplaatst naar de middenas van het schip, midden tussen het altaar en koorbalkon. Ook zijn er veel beelden en andere kunst in de loop van de tijd verplaatst, verwijderd of toegevoegd.

162

163

38 Boshuizerlaan 11-13, Leiden

Samenhang met de omgeving

Antoniuskerk

De Antoniuskerk ligt op de hoek van de Churchilllaan en de Vijf Meilaan, twee hoofdwegen van de naoorlogse uitbreidingswijk in het zuidwesten van Leiden. De kerk bevindt zich tegenover winkelcentrum de Luifelbaan, het hart van de wijk. Door de centrale ligging heeft de kerk een belangrijke stedenbouwkundige rol. De zichtbaarheid en herkenbaarheid van het complex is door de schaal, geslotenheid van het exterieur en het omliggende hoge groen, echter wel beperkt. De geplande hoge toren had dit complex een prominentere rol moeten geven in de opzet van de wijk. Dat is dus, door geldgebrek, niet uit de verf gekomen.

Algemeen De Antoniuskerk is een exemplarisch voorbeeld van een wederopbouwkerk waarbij het kerkgebouw op een nieuwe, eigentijdse manier als onderscheidend gebouw is vormgeven. Het gebouw is gebouwd voor de Rooms Katholieke gemeenschap. Het resultaat bestaat uit doosvormige volumes gegroepeerd rond om een plein. Het complex bestond van oorsprong uit een kerkzaal, pastorie en ontmoetingscentrum. Ook was er een toren gepland, maar deze is nooit gebouwd door

geldgebrek. Het ontmoetingscentrum is inmiddels gesloopt en vervangen door een kantoorgebouw. De kerkzaal heeft altijd een dubbelfunctie gehad, bedoeld voor zowel kerkdiensten als voor feesten, concerten en vergaderingen voor de wijk.

Het relatief besloten 'binnenplein' verbond oorspronkelijk de pastorie, het ontmoetingscentrum en de kerk. Door de sloop van het ontmoetingscentrum en de vervanging door een kantoor, is deze verbindende functie nagenoeg weggevallen.

Het kerkgebouw is in 1966 gebouwd naar ontwerp van Herman Campman, van architectenbureau Hendriks, Campman en Tennekes. In de kerkzaal bevinden zich meerdere glas-in-loodvensters van kunstenaar Louis Smeets.

De kerkzaal heeft altijd een dubbelfunctie gehad, bedoeld voor

164

Naam

Antoniuskerk

zowel kerkdiensten als

Huidige denominatie

RK

Adres

Boshuizerlaan 11-13

voor feesten, concer-

Voormalige denominatie

n.v.t.

Wijk

Bos- en gasthuis district

ten en vergaderingen.

Bouwjaar  1966

Gebruik

Kerk

Architect

Hendriks, Campman, Tennekes

Monument

Mon. Kunst cat. D

165

38 Boshuizerlaan 11-13, Leiden

Antoniuskerk Gebruik en beleving Het interieur van de Antoniuskerk wordt gedomineerd door de glas-in-lood vensters van kunstenaar Louis Smeets. Louis Smeets (1918-2005) was als beeldhouwer, glasschilder en materieschilder voornamelijk werkzaam in Venlo. De kleurrijke vensters in de noordgevel omlijsten een gesloten witte wand met biechtruimtes. De ramen hebben een abstracte vormgeving en zijn uitgevoerd in felle kleuren met verschillende schakeringen rood. De vensters verbeelden het leven van Paulus. De kerkzaal is verder een lichte en sobere ruimte met een zaagtandplafond. Het interieur weerspiegelt de veranderde liturgie als gevolg van het Tweede Vaticaans Concilie, waarin aansluiting werd gezocht bij de moderne samenleving. Daarom werd de kerkzaal ook geschikt gemaakt voor doordeweekse activiteiten als feesten en concerten. Bijzonder zijn de lantaarnpalen in de kerkzaal, die uitdrukking geven aan het alledaagse karakter en de verbinding met de buitenwereld zoeken.

166

167

42 Aerent Bruunstraat 1-3, Leiden

Samenhang met de omgeving

Opstandingskerk

De Opstandingskerk laat met haar strakke lijnen alleen de essentie van het traditionele kerkgebouw zien: de toren, de benadrukte entreepartij, de alledaagse nevenruimten en de losstaande, zich onderscheidende kerkzaal. Alle functies zijn ondergebracht in blokvormige volumes. De onderdelen van het gebouw zijn aaneengeschakeld rondom een plein. Daaromheen bevindt zich enig groen. Het plein vormt een belangrijke schakel in de beleving van buiten naar binnen. Het ensemble is nog in tact en de inrichting van het perceel is vrijwel ongewijzigd.

Algemeen De Opstandingskerk heeft een strakke vormgeving, waarbij alle functies als onderscheidende volumes zijn gegroepeerd om een entreeplein. Dit is typisch voor een protestantse kerk uit de wederopbouwperiode. De kerk is gebouwd in 1961 in de grote nieuwe woonwijk Leiden Zuidwest. Architectenbureau Nielsen, Spruit en van de Kuilen ontwierpen het kerkgebouw. Zij ontwierpen veel meer protestantse bedehuizen. De kerk heeft, sinds de oplevering, een mooi kleurrijk glasin-loodraam van kunstenaar Berend Hendriks. De kerk is gebouwd als Gereformeerde kerk met de naam Bevrijdingskerk. In 2006 kwam dit gebouw buiten gebruik en werd het gekocht door de Christelijk Gereformeerde

kerk. Na een grondige renovatie werd de kerk in gebruik genomen door de Christelijk Gereformeerde Kerk Leiden. Die gemeente verliet daarvoor haar Opstandingskerk aan de Steenschuur in het centrum van Leiden. Sindsdien heet de voormalige Bevrijdingskerk Opstandingskerk en is de voormalige Opstandingskerk herbestemd tot sportvoorziening.

De Opstandingskerk heeft een belangrijke stedenbouwkundige rol in de centrale groenstrook van het zuidoostelijke deel van de wijk Leiden Zuidwest. In deze naoorlogse uitbreidingswijk van Leiden stond de wijkgedachte centraal. Kerken en scholen vormen hierin het centrum van de wijk en zijn de architectonische hoogtepunten. Ze zijn niet alleen letterlijk hoogtepunten door een toren, maar zijn dat ook figuurlijk als solitaire composities in het groen. De centrumstrook ten zuiden van de kerk, bedoeld voor winkels en een buurtcentrum, is uiteindelijk niet uitgevoerd. De Opstandingskerk is uniek voor Leiden, omdat deze kerk als enige naoorlogse kerk, in navolging van de wijkgedachte, een zo centrale stedenbouwkundige rol heeft in de wijk, voorzien van een beeldbepalende hoge klokkentoren.

De kerk heeft, sinds de oplevering, een mooi kleurrijk

168

Naam

Opstandingskerk

glas-in-loodraam van kunste-

Adres

Aerent Bruunstraat 1-3, Van der Helmlaan 3

naar Berend Hendriks.

Wijk

Bos- en gasthuis district

Gebruik

Kerk

Huidige denominatie

Christelijk Gereformeerde Kerk

Voormalige denominatie

PKN / Gereformeerde Kerk

Bouwjaar  1961 Architect

Nielsen en Spruit

Monument

Gemeentelijk monument

169

42 Aerent Bruunstraat 1-3, Leiden

Opstandingskerk Gebruik en beleving Dé blikvanger van deze kerkruimte is het glas-in-loodraam in de noordgevel van kunstenaar Berend Hendriks. Het zogenaamde Bevrijdingsraam verbeeldt het bijbelverhaal over drie jonge mannen, Sadrach, Mesach en Abednego, die door hun geloof ongeschonden uit de vuuroven van de Babylonische koning Nebukadnezar komen. Het raam is een verbeelding van de oorspronkelijke naam van de kerk. De interieurafwerking van het kerkgebouw is verder bewust sober gehouden. Bij de renovatie van 2007 zijn grote aanpassingen gedaan, die het oorspronkelijke karakter hebben verstoord. Zo zijn de bakstenen wanden wit geschilderd, is de gewassen betonnen vloer vervangen door linoleum en is het plafond gewit. Het plafond was van oorsprong vormgegeven als een sterrenhemel, donkerblauw geschilderd met verzonken lichtarmaturen. Bijzonder is het historische orgel uit de 19e eeuw dat is meegenomen uit de kerk aan het Steenschuur.

170

171

46 Rijndijk 283, Leiden

Samenhang met de omgeving

Maria Middelares

De Maria Middelares vormt een fraai ensemble met het naastgelegen kloostergebouw. Het is onmiskenbaar dat dit gebouw een kerk is. De kerk heeft de uitstraling van een vroegchristelijke kerk, het oertype. Dit komt door de beperkte hoogte, de kleine vensters en een onderscheid in hoogte tussen het schip en de zijbeuken. Een toren ontbreekt.

Algemeen In 1933 vestigden de paters Montfortanen zich aan het Haagsche Schouw (toen nog gemeente Voorschoten). In 1949 wordt de Maria Middelares gebouwd en ingewijd als kloosterkerk. In 1975 vertrekken de Montfortanen weer. Het klooster wordt verkocht aan de Zusters Dominicanessen van Bijdorp-Voorschoten. Het kerkgebouw werd ontworpen door de Leidse parochiaan en architect Van Schrama en zijn compagnon Van Oerle. Hij ontwierp een bescheiden, stenen kerkje. Vanwege de materiaalschaarste vlak na de oorlog zou het voorlopige dak bestaan uit het dak van een oude kerk. Het ontwerp van de kerk is sterk verwant aan de vroegchristelijke basilica, wat nog wordt versterkt door de

ronde bogen. De kerk is qua materialisering en detaillering een voorbeeld van een historiserende, aan de Delftse School verwante bouwstijl. De gevels zijn opgebouwd uit Waalsteenmoppen, die niet zijn gevoegd maar met de truffel zijn gladstreken. De kerk is aan de achterzijde uitgebreid met een aanbouw, maar heeft verder nauwelijks wijzigingen ondergaan.

De katholieke kerk bevindt zich in de Stevenhofjespolder. Dat was van oorsprong een groene polder en is inmiddels de woonwijk Stevenshof. De kerk heeft een fraaie ligging aan de Rijndijk. Het ensemble van kerk en klooster is vrijwel gaaf bewaard gebleven en onderscheid zich door haar rooilijn en ruimte van de overige bebouwing. De kwaliteit van de locatie wordt echter wel nadelig beïnvloed door het gebouwde appartementencomplex aan de Stevenshofdreef.

Het interieur is van oorsprong zeer sober, met rode cementtegels op de vloer. In de jaren 90 zijn de banken uit de kerk verwijderd. De Maria Middelares is, in samenhang met het klooster, gemeentelijk monument.

De kerk is sterk verwant aan de vroeg-

172

chistelijke basilica.

Naam

Maria Middelares

Huidige denominatie

RK

Adres

Rijndijk 283

Voormalige denominatie

n.v.t.

Wijk

Stevenshof district

Bouwjaar  1949

Gebruik

kerk

Architect

Schrama en Van Oerle

Monument

Gemeentelijk monument

173

46 Rijndijk 283, Leiden

Maria Middelares Gebruik en beleving Ook van binnen heeft de kerk de sfeer van een vroegchristelijke kerk, door de beperkte hoogte, romaanse vormen en de houten dakconstructie. Het interieur is zeer sober, zeker voor een katholieke kerk. Dit komt doordat decoraties vrijwel ontbreken en door de eenvoudige materialen. Boven het altaar hangt slechts een smal kruis en op de vloer liggen rode cementtegels. Door de kleine raampjes komt lichtgekleurd licht binnen. De banken zijn inmiddels vervangen door stoelen.

174

175

Bijlage 2

Kerkenpaspoorten - Overig

176 Leids religieus erfgoed, 2021

Leids religieus erfgoed, 2021 177

1 Watermolen 1, Leiden

Samenhang met de omgeving

Regenboogkerk

De enige kerk in de wijk Merenwijk, in het noorden van Leiden, heeft een ondergeschikte rol in de wijk. Merenwijk is een naoorlogse uitbreidingswijk met een centraal wijkpark en woonbuurten in een bloemkoolstructuur. Anders dan de kerk, liggen scholen in de centra van de wijkbuurten. De Regenboog ligt gesitueerd aan de rand van het centrale winkelgebied van de wijk, op de overgang naar het wijkpark. De kerk is in omvang en uitstraling totaal ondergeschikt aan het naastgelegen winkelcentrum. Wel fraai is de nabijheid van het groene wijkpark.

Algemeen De Regenboogkerk is een uitzondering het kerkenlandschap van Leiden. Het is een kerk die niet opvalt door spectaculaire architectuur, maar die de oecumene en veranderende rol van de kerk in de samenleving weerspiegelt. Bij de bouw van de Merenwijk, begin jaren 70, rees de vraag wat voor kerk er moest komen in de wijk. Er werd besloten om een kerk te bouwen waar Katholieken, Gereformeerden en Hervormden samen een kerkgemeenschap vormen. De naam ‘kerkelijk centrum de Regenboog’ vertelt in een notendop dit verhaal. Het gebouw is naar ontwerp van J. Splinter in 1976 gebouwd en bestaat uit een kerkzaal met hellend dak en een lager zalencentrum met een plat dak. Aan het uiterlijk van het gebouw was niet te zien dat het een kerk betrof. Pas later zijn een vrijstaande klokkentoren en een glas-in-lood venster toegevoegd. Hierdoor is De Regenboog nu wel van buiten te herkennen als kerk. In 2007 is het interieur van de kerkzaal ingrijpend gerenoveerd en is het glas-in-lood venster geplaatst.

Gebruik en beleving De kerkruimte van de Regenboog is kleurrijk. Gezelligheid en gebruiksvriendelijkheid voeren de boventoon. In 2007 is de kerkzaal ingrijpend gerenoveerd en werd een glas-in-lood venster aangebracht. Opvallend is het kleurrijke orgel, een neogotisch orgel uit 1875 afkomstig uit een gesloten kerk in Engeland, dat in 2005 werd geplaatst.

De Regenboog is een uitzondering het kerkenlandschap van Leiden. Het is een kerk die

178

Naam

Regenboogkerk

niet opvalt door spectaculaire

Adres

Watermolen 1

Wijk

Merenwijk

architectuur, maar die de oe-

Gebruik

Kerk

Huidige denominatie

PKN/RK

Voormalige denominatie

n.v.t.

cumene en veranderende rol

Bouwjaar  1976

van de kerk in de samenleving

Architect

J. Splinter

weerspiegelt.

Monument

n.v.t

179

3 Nieuwe Marnixstraat 8, Leiden

Samenhang met de omgeving

Islamitisch Centrum Imam Malik

Islamitisch Centrum Imam Malik heeft een belangrijke stedenbouwkundige rol in Leiden-Noord. De minaret is een belangrijke blikvanger aan de Willem de Zwijgerlaan, één van de hoofdwegen van Leiden-Noord en het gebouw vormt de entree naar het wijkpark Tuin van Noord. De buitenruimte van de moskee is geïntegreerd met de parkaanleg.

Algemeen De meest recente ontwikkeling in het religieuze gebouwde landschap van Leiden is de bouw van een tweetal nieuwe moskeeën. De islamitische geloofsgemeens­­chap heeft decennialang gebruikt gemaakt van bestaande gebouwen die vaak nauwelijks als gebedshuis herkenbaar zijn. Islamitisch Centrum Imam Malik is de eerste nieuw gebouwde moskee van Leiden. Het is een modern gebouw waarvan het strakke lijnenspel gematerialiseerd is in prefab beton, glazen bouwstenen en natuursteen. Het is duidelijk herkenbaar als moskee, maar tegelijkertijd heeft het ook West-Europese kenmerken.

De moskee is gebouwd in de kunstmatige heuvel die de Willem de Zwijgerlaan deels overkluist. In de heuvel bevindt zich (onder de moskee) ook een parkeergarage. De twee hoofdingangen bevinden zich aan de parkzijde, hier bevindt zich ook een plein. De moskee valt extra op aan de Willem de Zwijgerlaan, vanwege de gedraaide ligging. Dit is vanwege de gebedsrichting.

In 2012 is deze soennitische moskee gebouwd naar ontwerp van architect Gerard Rijnsdorp. Voor die tijd kwam de islamitische vereniging bijeen in een voormalige taxigarage aan de Bonairestraat in Leiden. Imam Malik is te beschrijven als solitair vierkant volume met een minaret en een koepel. Het gebouw lijkt te zweven doordat dakrand en plint, van prefab beton, een frame vormen. Tussen dit frame bevinden zich de terugliggende gevelwanden van natuursteen en glazenbouwstenen. Deze moskee is meer dan een gebedshuis. Ze is ook bedoeld voor welzijnsinstellingen, cursussen, gezondheidstrainingen, ontmoetingen tussen wijkgenoten. Hiervoor heeft het gebouw, behalve de gebedsruimten voor mannen en vrouwen ook een multifunctioneel zalencentrum. Het moskeebestuur wilde een gebouw dat openheid naar de buurt uitstraalt. Deze wens is vertaald door het gebruik van glazen bouwstenen en door een grote glazen koepel boven de gebedsruimte. De minaret van glazen bouwstenen fungeert, volgens de architect, als een wijkschemerlamp.

180

De meest recente ontwikkeling in het religieuze gebouwde landschap van

Naam

Islamitisch Centrum Imam Malik

Adres

Nieuwe Marnixstraat 8

Wijk

Leiden noord

Gebruik

Moskee

Huidige denominatie

Islamitisch

Voormalige denominatie

n.v.t.

Leiden is de bouw van een

Bouwjaar  2012

tweetal nieuwe moskeeën.

Architect

Gerard Rijnsdorp

Monument

n.v.t

Gebruik en beleving De gebedsruimte is een lichte ruimte door de grote, glazen koepel. De inrichting kenmerkt zich door een relatief moderne vormentaal. Zo bestaat het hoogpolige tapijt slechts uit twee kleuren banen, in plaats van een meer gebruikelijk druk motief. In de gebedsruimte bevindt zich een galerij voor de vrouwen. Een terugkerend motief in het interieur is een stervormig, islamitisch tegelpatroon uit Andalusië dat in onder andere de lambrisering en de luiken voor de ramen voorkomt.

181

4 Bonairestraat 19, Leiden

Samenhang met de omgeving

Koninkrijkszaal van Jehovah’s getuigen

De Koninkrijkszaal is een sober gebouw van één bouwlaag met een plat dak. Het pand ligt in de wijk De Kooi aan het Bonaireplein. Dat is een doodlopend deel van een voormalige zijstraat van de Surinamestraat. Langs de Surinamestraat en rond het Bonaireplein zijn ook de publieke voorzieningen geplaatst zoals scholen, maatschappelijke functies, winkels en een kerk. De Koninkrijkszaal ligt weggestopt achter een nieuw, meerlaags complex aan de Surinamestraat met gemengde functies met onder meer een brede school en wonen.

Algemeen De Koninkrijkszaal van Jehovah’s getuigen is een onopvallend, éénlaags gebouw, dat wegvalt tussen de hogere omliggende bebouwing.

De Koninkrijkszaal vervult geen stedenbouwkundige rol.

Het pand is in 1998 gebouwd, de architect is onbekend. De Koninkrijkszaal bevindt zich aan de Bonairestraat in de buurt De Kooi in Leiden Noord.

? ?

Gebruik en beleving Over het interieur van de Koninkrijkszaal is niets bekend.

De Koninkrijkszaal van Jehovah’s getuigen is een onopvallend, éénlaags

182

Naam

Koninkrijkszaal van Jehovah’s getuigen

gebouw, dat wegvalt tussen de ho-

Huidige denominatie

Overig

Adres

Bonairestraat 19

Voormalige denominatie

n.v.t.

Wijk

Leiden noord

gere omliggende bebouwing.

Gebruik

Kerk

Bouwjaar  1998 Architect

onbekend

Monument

n .v.t

183

6 Curaçaostraat 3, Leiden

Samenhang met de omgeving

Moskee Mimar Sinan

Moskee Mimar Sinan neemt een eigen stedenbouwkundige rol in in het voorzieningencentrum Kooiplein van de wijk De Kooi. De moskee is één van gebouwen aan het Kooiplein, maar gaat er geen duidelijke ruimtelijke relatie mee aan. Het gebied rond het Kooiplein heeft een grote herstructurering ondergaan, met onder andere nieuwe bebouwing en een nieuw ingericht plein. Het plein is een meer groene ruimte geworden met een waterloop. Door de herinrichting van de buitenruimte is meer samenhang ontstaan tussen de verschillende gebouwen aan het plein. De moskee vormt daarin echter nog geen vanzelfsprekend onderdeel van het voorzieningencentrum en lijkt een beetje tussen de 'oude' wijk ten oosten en het plein in te blijven zweven. De minaret is één van de beeldbepalende kenmerken van het plein.

Algemeen Van kerk naar moskee. Moskee Mimar Sinan is in 1961 gebouwd als Gereformeerde Petrakerk, naar ontwerp van de architecten Kraan en Van Nieuwkoop. De voormalige kerk bestaat uit een hoog, doosvormig volume met de gebedsruimte en lagere volumes met nevenruimten. De kerk raakt in 1993 buiten gebruik en wordt twee jaar later in gebruik genomen als moskee. Hier gaat een verbouwing aan vooraf waarbij onder andere de vrijstaande klokkentoren wordt vervangen door een minaret. Ook wordt een koepel op het dak geplaatst en komt er aan de minaretzijde een nieuwe aanbouw. Met de verbouwing van de voormalige kerk ontstaat voor het eerst in Leiden een als zodanig herkenbare moskee. Met een bescheiden koepel en met de verwijzing naar één van de grootste architecten uit de 16e eeuw, Mimar Sinan, is de Turkse identiteit onmiskenbaar. De moskee ligt aan het Kooiplein, een voorzieningencentrum van de wijk Leiden Noord dat bestaat uit winkels met daarboven woningen. In 2017 is het winkelcentrum opnieuw ingericht met een groen plein en een waterloop aan de zijde van de moskee. Hierdoor is verblijfskwaliteit van de buitenruimte rondom de moskee enorm vergroot.

Gebruik en beleving De voormalige kerkzaal is heringericht als gebedsruimte; de orgelgalerij achterin is nu de gebedsruimte voor de vrouwen. De gebedsruimte is dankzij de grote, hoge vensters een lichte ruimte. Verder is de ruimte vrij traditioneel ingericht, met groen hoogpolig tapijt, rijkgedecoreerde lambriseringen en een aandachtswand met de vaste onderdelen, waaronder een spreekgestoelte.

Van kerk naar moskee. Moskee Mimar Sinan is in 1961 gebouwd als Gereformeerde Petra-

184

Naam

Moskee Mimar Sinan

Adres

Curaçaostraat 3

Wijk

Leiden noord

Gebruik

Moskee

kerk, naar ontwerp van de architecten Kraan en Van Nieuwkoop.

Huidige denominatie

Islamitisch

Voormalige denominatie

PKN

Bouwjaar  1961 Architect

Kraan en Van Nieuwkoop

Monument

n.v.t

185

36 Van Vollenhovenkade 22-24, Leiden

Samenhang met de omgeving

Vredeskerk

De Vredeskerk heeft een belangrijke stedenbouwkundige rol op de kruising van de hoofdweg tussen de Burgemeesters- en Professorenwijk en de groene singel. De klokkentoren vormt een belangrijk markeringspunt op de kruising van het groen en de weg. De singel is ter plaatse van de kerk verbreed zodat de kerk erin opgenomen wordt. Tegenwoordig is dit minder goed waar te nemen, onder andere doordat het oorspronkelijke zuidelijke deel van de groenzone deels is bebouwd met woningen. Hierdoor is de kerk minder geïntegreerd in de groene zone van de singel.

Algemeen De Vredeskerk is een exemplarisch voorbeeld van een wederopbouwkerk waarbij het kerkgebouw op een nieuwe, eigentijdse manier als onderscheidend gebouw is vormgegeven. Het gebouw bestaat uit een lage omgang met een hogere kerkzaal in het midden en een open klokkentoren.

Gebruik en beleving De beleving van de kerkruimte wordt bepaald door de smalle, hoge vensters van de langsgevels en de opvallende gatenwand achter het orgel. De wanden zijn uitgevoerd in lichte baksteen. Het interieur is in 2009 grondig gerenoveerd met als doel de ruimte meer functioneel te maken. De komst van nieuwe stoelen, liturgische meubilair en vloer is ten koste gegaan van de architectonische kwaliteit en samenhang van de ruimte.

Het gebouw werd in 1965 gebouw voor de Hervormde gemeente, nu PKN, door de architechten G. Hamerpagt en J. de Gruyter. Dit duo ontwierp in dezelfde periode ook de Hervormde Koningskerk in de Marewijk (tegenwoordig in gebruik als uitvaartcentrum). De kerkruimte is in 2009 aangepast om het meer multifunctioneel te maken.

De Vredeskerk is een exemplarisch voorbeeld van een wederopbouwNaam

Vredeskerk

kerk waarbij het kerkgebouw op een

Huidige denominatie

PKN

Adres

Van Vollenhovenkade 22-24

Voormalige denominatie

n.v.t.

Wijk

Roodenburger District

nieuwe, eigentijdse manier als

Gebruik

Kerk

onderscheidend gebouw is vormgegeven.

186

Bouwjaar  1965 Architect

Hamerpagt en de Gruyter

Monument

n.v.t

187

39 Cesar Franckstraat/ Mozartstraat 38, Leiden

Samenhang met de omgeving

Apostolisch Genootschap

Het kerkgebouw heeft een bijzondere compositie van doosvormige volumes rondom een, inmiddels overdekte, patio. De kerk is een uitzondering in de Fortuinwijk die overwegend uit woningen bestaat. Rondom de kerk staat een mix van appartementengebouwen en eengezinswoningen. Dit doosvormige kerkgebouw zonder toren valt daartussen nauwelijks op. De stedenbouwkundige rol van de kerk is dan ook beperkt.

Algemeen De kerk van het Apostolisch Genootschap heeft een uitgesproken architectuur uit de wederopbouwperiode en is recent opgefrist. Het gebouw heeft een bijzondere compositie met lage ombouw die zowel de hogere kerkzaal als een patio omsluit. De patio is overdekt bij een renovatie in 2013. De gebruikelijke vrijstaande klokkentoren ontbreekt. Het kerkgebouw is gebouwd in 1968 naar ontwerp van H. Korswagen uit Driebergen. Het Apostolisch Genootschap is een religieus-humanistische gemeenschap die rond 1830 in Engeland ontstond. De initiatiefnemers namen de verbondenheid tussen de apostelen, de leerlingen van Jezus, als uitgangspunt. Na een splitsing in 1946 gingen de Nieuw-Apostolische kerk en het Apostolisch Genootschap afzonderlijk verder.

nieuwe bedehuizen van het Apostolisch Genootschap veelal een meer uitgesproken architectuur met hoge kerkzalen en bijzondere dakvormen. Zo ook in Leiden. Het Apostolisch Genootschap in Leiden kwam tot de bouw van deze kerk samen aan de Rembrandtlaan 10.

Gebruik en beleving De kerkruimte van het Apostolisch Genootschap is door de vele vensters en de wit gestuukte wanden en plafond een lichte ruimte. De nog originele houten banken en het liturgisch meubilair contrasteren daar mooi mee. De kerkzaal heeft veel vensters: een brede, doorgaande strook op ooghoogte en bovenin vierkante vensters. Tijdens de renovatie in 2013 is de kerkzaal vernieuwd. Hierbij is onder andere het oorspronkelijke zaagtandplafond vervangen en zijn vloeren, wanden en plafonds strak afgewerkt. Ook is er een nieuw orgel geplaatst, waarbij de pijpen een prominente plek hebben gekregen boven de preekstoel.

Bijzonder is het polychrome tegeltableau op de voorgevel. Hier is het embleem van het genootschap te zien: een hand die een brandende fakkel overdraagt aan een andere hand, met op de achtergrond een wereldbol. De kerk is in 2013 gerenoveerd door Terrena architecten. Na het samengaan van verschillende genootschappen in Leiden en omgeving, was er in dit gebouw behoefte aan een frisse start. De architecten vernieuwden o.a. de kerkzaal en richtten de overdekte patio in als ontmoetingsruimte.

Anders dan de bedehuizen van de Nieuw-Apostolische kerk (die vaak een terughoudende vormgeving kregen) kregen de

Bijzonder is het polychrome tegeltableau op de voorgevel. Hier is het embleem van het Huidige denominatie

Overig

Voormalige denominatie

Overig

Naam

Apostolisch Genootschap

genootschap te zien: een hand

Adres

Cesar Franckstraat/ Mozartstraat 38

die een brandende fakkel over-

Wijk

Bos- en gasthuis district

Bouwjaar  1968

Gebruik

Kerk

draagt aan een andere hand,

Architect

H. Korswagen

met op de achtergrond een

Monument

Mon. Kunst cat. D

wereldbol.

188

189

40 Brahmslaan 2, Leiden

Samenhang met de omgeving

Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen

Het kerkgebouw staat in een oorspronkelijk als groen bedoelde zone in het hart van de Fortuinwijk. Het kerkgebouw heeft een zichtbare plek langs de Brahmslaan: de belangrijkste noord-zuidverbinding door de buurt. Door het vele groen rondom de kerk is het gebouw niet heel goed zichtbaar. Ook de relatie van de kerk met het groen is afwezig.

Algemeen Het kerkgebouw aan de Brahmslaan is in 1978 gebouwd voor de Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen. Deze gemeenschap gebruikt het gebouw nog steeds. Een moderne, vrij functionele bouwstijl met een fraaie geleding en zorgvuldige detaillering kenmerken het exterieur. De kerk heeft een geïntegreerd torenelement en een uitstekend trapportaal aan de voorzijde. De geloofsgemeenschap is in de 19e eeuw ontstaan in de Verenigde Staten en gebruikt het Boek van Mormon als heilig boek. De gemeenschap maakt in Nederland in de jaren zestig en zeventig een groei door. Hierdoor waren

er meerdere nieuwe kerken, waaronder deze, nodig. De bedehuizen lijken over het algemeen op elkaar: sober, modern, verzorgd en vrijwel altijd voorzien van een toren, waardoor ze als bedehuizen herkenbaar zijn. Voorbeelden zijn de kerken in Groningen en Rotterdam van de bekende architect M.C.A. Meischke.

Gebruik en beleving De kerkzaal bevindt zich op de begane grond van het kerkgebouw. Op de verdieping liggen enkele nevenruimten. Het interieur is - evenals het exterieur - relatief functioneel maar wel zorgvuldig vormgegeven. De verbouwing heeft het een frisser en eigentijdsere uitstraling gegeven.

? ?

De kerk is in 2005 gerenoveerd. Hierbij is de kerkzaal vergroot en de vloer en het podium voorzien van een lichtere houtsoort. Daardoor heeft de zaal een veel lichtere uitstraling gekregen. Ook zijn er nieuwe nevenruimten en een lift gebouwd.

De kerk is in 2005 ge-

190

renoveerd. Hierbij is de kerk-

Naam

Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen

Adres

Brahmslaan 2

zaal vergroot en zijn nieuwe

Wijk

Bos- en gasthuis district

Gebruik

Kerk

nevenruimten en een lift gebouwd.

Huidige denominatie

Overig

Voormalige denominatie

n.v.t.

Bouwjaar  1978 Architect

Van Walraven Drexhage Architecten (1978)

Monument

n.v.t

191

41 Brahmslaan 2, Leiden

Samenhang met de omgeving

Islamitisch Centrum Al Hijra, moskee

De Al Hijra moskee heeft een belangrijke stedenbouwkundige rol in Leiden Zuid. Het vormt een ankerpunt langs de Haagweg: één van de doorgaande wegen door de stad. De Haagweg is een belangrijke invalsweg naar het zuidelijke deel van het centrum. De zichtbaarheid van het gebouw wordt versterkt door de opvallende kleur, de koepel en door de oriëntatie ten opzichte van de Haagweg. Als enige heeft dit gebouw, vanwege de gebedsrichting, een andere oriëntatie dan de omliggende woonblokken.

Algemeen Islamitisch Centrum Al Hijra is één van de twee nieuwgebouwde moskeeën van Leiden. Dat is een relatief jonge ontwikkeling in Leiden: islamitische geloofsgemeens­­chappen hebben decennialang gebruikt gemaakt van bestaande gebouwen die vaak nauwelijks als gebedshuis herkenbaar waren.

De moskee grenst direct aan de Haagweg en heeft hier ook een entree. Aan de andere zijden van het gebouw bevindt zich een voorplein en tweede entree. De moskee wordt aan drie zijden omgeven door een watergang.

De Al Hijra moskee heeft een opvallend uiterlijk waarbij een traditioneel islamitische vormentaal samensmelt met wat modernere architectuur. De moskee van opvallend geel metselwerk bevat een koepel en geïntegreerde minaret.

Gebruik en beleving In de sober ingerichte gebedsruimte, met witte wanden en plafond, ligt de focus op de rijkbewerkte, houten aandachtswand. Ook het daklicht is rijk gedecoreerd met islamitische motieven. De ruimte is licht door de vele vensters. Het hoogpolige, rode tapijt brengt enige kleur in de ruimte. Achterin de ruimte bevindt zich een balkon voor de vrouwen.

In 2018 is deze moskee gebouwd voor de Marokaanse gemeenschap naar ontwerp van Oasa architects. Het oude gebouw aan de Rembrandstraat was te klein geworden. De moskee heeft behalve een religieuze functie ook sociaal-maatschappelijke functie. Het gebouw bevat behalve een gebedsruimte ook activiteiten- en ontmoetingsruimten en leslokalen, verspreid over vier verdiepingen. Onder het gebouw bevindt zich een halfverdiepte parkeergarage.

De Al Hijra moskee heeft een opvallend uiterlijk waarbij een traditioneel islamitische vormentaal samensmelt met wat moder-

192

nere architectuur.

Huidige denominatie

Islamitisch

Voormalige denominatie

n.v.t.

Bouwjaar  2018

Naam

Islamitisch Centrum Al Hijra

Adres

Ter Haarplein 1-5

Architect

OASA Architecten

Wijk

Bos- en gasthuis district

Monument

n.v.t

Gebruik

Moskee

193

Bijlage 2

Kerkenpaspoorten - Herbestemd

194 Leids religieus erfgoed, 2021

Leids religieus erfgoed, 2021 195

8 Willem de Zwijgerlaan 177-179, Nieuwe koningsstraat 345 , Leiden

vm Koningskerk Algemeen De voormalige Hervormde Koningskerk is al jaren in gebruik als uitvaartcentrum. Het kerkgebouw werd in 1962 gebouwd naar het ontwerp van de architecten Hamerpagt en de Gruyter. Zij ontwierpen een modern en uitgesproken kerkgebouw met een strak en eenvoudig lijnenspel: een gebruikelijke vormentaal voor een wederopbouwkerk. De vrijstaande klokkentoren, bekroond met een haantje, is echter nog steeds de blikvanger van het complex. De rest van het exterieur is na de herbestemming sterk gewijzigd