KplusV Eindrapportage haalbaarheid fusie De Harmonie en Neushoorn, d.d. 12.11.2019

19 Waaronder Leeuwarden, Stiens, Grouw en Goutum

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

23

concert of theatervoorstelling welke communicatie passend is bij de doelgroep die zij willen trekken. Bij het eerder genoemde voorbeeld van overlap tussen de programmering waar zowel Neushoorn als De Harmonie het Noord Nederlands Orkest programmeerde, kiest De Harmonie voor een formele toonzetting en wordt bij Neushoorn het programma aangeprezen als een avond "gewoon in je jeans en met een drankje binnen handbereik genieten van meesterlijke muziek". Van oudsher is voor De Harmonie de programmabrochure van het theaterseizoen een van de belangrijkste uitingen. In deze brochure staat de programmering voor het gehele theaterseizoen met een uitgebreide beschrijving van de voorstelling. De programmering van een theater start bijna een jaar voordat het nieuwe seizoen aanvangt. Doordat Neushoorn een andere manier van programmeren kent, dat minder ver vooruit te plannen is, heeft Neushoorn ervoor gekozen een halfjaarlijks magazine uit te brengen, waarin onder meer het programma voor het voor-, dan wel najaar te vinden is. Beide uitingen bieden de organisaties ook ruimte voor het aanvullende aanbod voor bezoekers, zoals achtergrond informatie over artiesten, (theater)café en -restaurant, kortingsacties, verhuurmogelijkheden en ruimte voor partners van de organisaties.

Beide organisaties hebben daarnaast de beschikking over diverse sociale mediakanalen, een website en andere communicatie instrumenten.

2.5 Kansen voor samenwerking In deze paragraaf wordt ingegaan op de kansen die KplusV ziet met betrekking tot de samenwerking tussen Neushoorn en De Harmonie op het gebied van de Programmering en Marketing en communicatie.

Kansen op gebied van Programmering Een van de kansen voor samenwerking ligt wat KplusV betreft binnen het genre muziek. De Harmonie heeft een uitstekende (pop)zaal ter beschikking met een capaciteit van 1000 bezoekers (maximale capaciteit van de grote zaal van Neushoorn is 750 bezoekers). Voor 'grotere' artiesten kan deze capaciteit van 750 bezoekers net een reden zijn niet naar Leeuwarden te komen. Indien Neushoorn en De Harmonie hierin (opnieuw) gaan samenwerken20, biedt dat kansen voor een andere (gezamenlijk uit te werken) programmering. Daarbij worden drie kanttekeningen gemaakt. 1. Het gaat om artiesten die binnen de programmalijn essentials vallen, de programmalijn die al goed vertegenwoordigd is. 2. Er dient rekening gehouden te worden met de verschillen in de manier waarop beide organisaties programmeren. Bij theaters ligt het programma al maanden voor de start van het nieuwe theaterseizoen geheel vast, terwijl poppodia enkele maanden (en soms weken) vooruit de artiesten contracteren. Dit fase verschil in de tijd bemoeilijkt een "gezamenlijke" programmering, maar sluit het niet op voorhand (geheel) uit. 3. Beide organisaties moeten het belang van afstemmen van de programmering / het delen van faciliteiten (popzaal De Harmonie) onderkennen.

Daar hoort ook een passend "verdienmodel" bij dat maakt dat de bezoeker er beter van wordt maar beide organisaties er ook niet "slechter" van worden. Daar zijn naar de overtuiging van KplusV altijd passende afspraken21 over te maken.

20 In het verleden heeft Neushoorn de zogenaamde XL-concerten in De Harmonie geprogrammeerd. Deze experimenten

hebben nog niet geleid tot een bestendige lijn in deze. 21 Over de netto dekkingsbijdrage van een voorstelling kan een reële verdeelsleutel worden afgesproken.

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

24

KplusV ziet kansen op het gebied van kennisuitwisseling en de inzet van het netwerk van beide organisaties. Goede contacten met artiesten, boekingskantoren (pop) en impresariaten (theater) zijn essentieel in het creëren van een goed programma. De inzet van elkaars netwerk zorgt voor kansen bij het binnenhalen van grotere artiesten, producties en evenementen.

Kansen op gebied van Marketing en communicatie De samenwerking op het gebied van Marketing en communicatie verloopt op incidentele basis. Op de website van Neushoorn wordt met regelmaat verwezen naar programma's in De Harmonie, vooral wanneer het gaat om muziekproducties die ook in Neushoorn hadden kunnen staan. En op de website van De Harmonie staan programma's die in Neushoorn plaatsvinden. Beide organisaties adverteren bij elkaar in het gebouw en in de brochures. KplusV ziet kansen op de volgende gebieden: • Een gezamenlijke visie en marketinginzet vanuit De Harmonie en Neushoorn kan een bijdrage leveren aan het culturele bezoek van inwoners van Leeuwarden. • Een tweede kans ziet KplusV in het creëren van een gezamenlijke database. Beide organisaties zijn voornemens meer in te zetten op klantsegmenten en directe marketing. Door hierin de krachten (en data) te bundelen, worden (potentiële) bezoekers nog beter aangesproken op hun eigen smaak en voorkeur, omdat beide organisaties een overlap hebben in hun programmering. Dit vergroot de kans dat bezoekers één van de organisaties bezoeken. • Een derde kans ziet KplusV waar het gaat om het bereiken van de studentenpopulatie in Leeuwarden. Uit de verschillende gesprekken die KplusV heeft gevoerd, komt naar voren dat deze doelgroep door zowel De Harmonie als Neushoorn moeilijk te bereiken is.

Dit wordt ook onderbouwd door de analyse van de bezoekerscijfers van beide organisaties.

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

25

3 Organisatie Dit hoofdstuk geeft inzicht in de governance, formatie en cultuur van Neushoorn en De Harmonie. Tevens worden mogelijkheden voor samenwerking in beeld gebracht.

3.1 Governance Culturele instellingen die zich in een stabiele, volwassen fase bevinden worden geacht de Governance Code Cultuur te hanteren als instrument voor goed bestuur en toezicht. De nodige kennis en capaciteiten en de scheiding tussen bestuur en toezicht zijn in het algemeen beter gewaarborgd in het Raad van Toezicht model dan in een traditioneel bestuursmodel.

Neushoorn Neushoorn is de handelsnaam van stichting Harmoniekwartier 22. Stichting Harmoniekwartier is in september 2014 opgericht. Onder de stichting valt Neushoorn B.V. waarbinnen alle horecaactiviteiten worden uitgevoerd en verantwoord. Deze keuze is destijds gemaakt om transparantie te bieden met betrekking tot horecaresultaten (zelfstandige winst- en verliesrekening) en het verkrijgen van de noodzakelijke (nacht)vergunning. De stichting is opgericht vanuit het (standaard) bestuursmodel. Het bestuur bestaat uit drie tot zeven personen die verantwoordelijk zijn voor het beleid. In de statuten (september 2014) staat benoemd dat de stichting op één september 2017 door benoeming van een Raad van Toezicht (RvT) en bestuurder over zal gaan naar het Raad van Toezicht model en dat een programmaraad wordt benoemd. In dit model draagt één bestuurder de verantwoordelijkheid en bevoegdheden als dagelijks bestuur. Tot op heden hanteert de stichting nog steeds het bestuursmodel. Het bestuur heeft een belangrijke en verantwoordelijke rol, zeker in de startperiode en de ontwikkeling van een nieuwe organisatie. De Stichting heeft nog steeds de ambitie om over te gaan naar een Raad van Toezicht model, maar heeft deze ambitie in goede afstemming met de gemeente Leeuwarden uitgesteld totdat Neushoorn in stabieler vaarwater is gekomen.

De Harmonie In 1970 is stichting Cultureel Centrum De Harmonie opgericht. Onderdeel van de stichting is Ruiterskwartier B.V. Deze B.V. is primair opgericht als een separate entiteit voor de horecaactiviteiten. Inmiddels fungeert de BV ook als verloningsvehikel voor de werknemers met afwijkende arbeidsvoorwaarden ten opzichte van de medewerkers die voor de verzelfstandiging werkzaam waren bij de gemeente Leeuwarden. Stichting Cultureel Centrum De Harmonie is opgericht vanuit het (standaard) bestuursmodel. De Harmonie heeft eveneens richting de gemeente de ambitie uitgesproken over te gaan naar een Raad van Toezicht model. De gemeente is op de hoogte van de ambitie.

3.2 Personeel en formatie Het beleggen van taken en verantwoordelijkheden zijn van invloed op de wijze hoe de organisatie functioneert. Zo is de inzet van personeel afhankelijk van de mate waarin taken in unieke functies of in teams zijn (of kunnen worden) belegd. Ook heeft de opbouw van functies in de formatie invloed op de mate waarin taken en functies verenigbaar zijn in het geval van een eventuele fusie.

22 In november 2019 verandert de naam in Stichting Popcultuur Neushoorn.

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

26

Tabel 12 geeft de vaste en variabele formatie van de instellingen op basis van de begroting 2019 weer.

Formatie Functie

Stichting Stichting De Neushoorn Harmonie fte fte

Vast Personeel Staf Directie Zakelijk manager Gebouwbeheer / facilitair Controling & administratie Secretariaat & HRM Congrierge

0,8 0,5 0,5 ~

1,0 ~ 1,3 2,4 1,0

1,0

Primair proces Programmering Marketing Productie / evenementen / horeca Techniek Evenementen Balie Horeca

1,0 1,0 4,5 1,8 ~ ~ ~

1,0 4,6 ~ 10,6 2,1 2,2 5,3

Subtotaal vast personeel Inhuur

11,2

31,6

~ ~ ~

0,5 0,2 0,4

2,9 0,9 ~ ~ 1,2

1,6 ~ 1,3 4,4 0,4

5,0 16,2

8,8 40,4

Staf Facilitair Marketing Controling & administratie

Primair proces Technisch personeel Beveiliging Balie Horeca Overig personeel

Subtotaal Totaal

Tabel 12: Formatie Neushoorn en De Harmonie (basis begroting 2019)

Neushoorn Neushoorn heeft haar administratieve taken uitbesteed, de balie wordt overdag bemensd door vrijwilligers, de horeca is ondergebracht bij Neushoorn B.V. en Neushoorn maakt geen gebruik van inhuur voor staffuncties. Het overgrote deel van de formatie van Neushoorn wordt ingezet voor functies gericht op het primaire proces. Alle staffuncties (behoudens de conciërge) zijn belegd bij 2 personen; de directeur en de zakelijk manager. De organisatie is op dat vlak kwetsbaar: • Er is geen enkele ruimte in de bezetting van de medewerkers. Zij hebben onvoldoende tijd voor het uitvoeren van extra werkzaamheden/activiteiten of het investeren in samenwerking; hiervoor moet eerst aanvullend budget worden gevonden.

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

27

•

•

• •

•

•

Productieleiders zijn verantwoordelijk voor het gehele proces van de producties en evenementen. Dit geldt voor alle organisatorische aspecten, de techniek en de (voorstellingsgebonden) horeca. Per februari 2019 heeft Neushoorn de uitvoerende taak van conciërge overgenomen van het Friesland College, deze staat in 2020 op de begroting van Neushoorn, maar wordt bekostigd door Friesland College. De zakelijk manager is tevens verantwoordelijk voor technisch gebouwenbeheer, ondersteund door de coördinator productie en de directie. Dit vergt ca 0.5 fte van zijn tijd. Verschillende taken rondom organisatie, bedrijfsvoering en facilitaire zaken zijn belegd bij de dagelijkse taken van het vaste personeel. Er is geen secretariaat; op dit punt is de organisatie volledig "self-supporting" Er is geen specifieke HRM-functie; deze taak is belegd bij de directie. De vaste formatie van Neushoorn bestaat met name uit unieke functies voor de verschillende taakgebieden. Unieke functies zijn kwetsbaar waar het gaat om kennisbehoud en bij eventuele uitval. Het vaste technisch personeel is daarbij gespecialiseerd in poptechniek. Neushoorn is in grote mate afhankelijk van vrijwilligers. Ondersteuning en ontwikkeling van vrijwilligers vraagt ook om capaciteit en inzet van het overige personeel. De aansturing van de circa 150 vrijwilligers is door bezuinigingen sinds 2018 belegd bij de productieleiders.

Het gebouw waarin Neushoorn gevestigd is, wordt zowel door Neushoorn als door het Friesland College gebruikt. Het technisch gebouwbeheer is door de gemeente echter volledig belegd bij Neushoorn. Hieraan is geen Service Level Agreement vanuit de gemeente gekoppeld. Dit brengt uitdagingen mee voor het gebouwbeheer. Gezamenlijk gebruik in combinatie met eenzijdige verantwoordelijkheden leiden tot gebrek aan eigenaarschap en daarmee tot knelpunten in het omgaan met de ruimtes. De directie van Neushoorn en het College van Bestuur van Friesland College zijn in gesprek over de wijze waarop tot werkbare oplossingen kan worden gekomen (zie ook hoofdstuk 5).

De Harmonie: Dankzij de schaalgrootte van De Harmonie zijn veel specifieke functies in de formatie belegd bij verschillende medewerkers, echter is ook een aantal functies (Directie, secretariaat (i.c.m. HRM) en programmering) belegd bij één persoon. Op dit punt is de organisatie kwetsbaar. Het grootste deel van de formatie van De Harmonie wordt ingezet voor het primaire proces. De formatie is afgestemd op de volledige programmering: • Ook bij De Harmonie is geen enkele ruimte in de bezetting van de medewerkers. Zij hebben onvoldoende tijd voor het uitvoeren van extra werkzaamheden/activiteiten of het investeren in samenwerking; hiervoor moet eerst aanvullend budget worden gevonden. • Technisch personeel wordt ingezet in shifts om in de techniek voor de programmering te kunnen voorzien. Het technisch personeel is voor een groot deel belegd in de vaste formatie en is gespecialiseerd in theatertechniek. • Een groot deel van het horecapersoneel wordt flexibel ingehuurd, op basis van de programmering. Hiervoor wordt wel gebruik gemaakt van een 'vaste' poule van horeca medewerkers. • De Harmonie heeft een horecagelegenheid waar dagelijks gebruik van wordt gemaakt. Ook in de vaste formatie zijn daarom enkele horecafuncties belegd. • Ook voor staffuncties maakt De Harmonie gebruik van flexibele inhuur om fluctuaties in de benodigde capaciteit op te kunnen vangen.

• De Harmonie is in grote mate afhankelijk van vrijwilligers. Ondersteuning en ontwikkeling van vrijwilligers vraagt ook om capaciteit en inzet van het overige personeel.

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

28

Conclusies Personeel en Formatie: KplusV concludeert op basis van de analyse van de formatie van Neushoorn en De Harmonie het volgende: •

De instellingen variëren sterk in omvang van de programmering en daarmee ook in omvang van de formatie. Ook de functie-indeling van de instellingen komen niet met elkaar overeen en is daarom niet zomaar één op één op elkaar te leggen. Een sprekend voorbeeld is dat theatertechniek een heel ander vak is dan poptechniek. Vanzelfsprekend is er een bepaalde overlap, maar het zijn verschillende disciplines.

•

Beide instellingen hebben een formatie met daarin kwetsbare functies waarin vaste medewerkers volledige verantwoordelijkheid dragen. Beide instellingen ervaren grote druk op de bezetting van de formatie, vanwege het feit dat er geen enkele ruimte bestaat in de bezetting van medewerkers. Goed werkgeverschap staat daarmee ernstig onder druk. Hierdoor is er bovendien weinig tijd en ruimte voor het uitvoeren van extra inspanningen die vooraf gaan aan nieuwe ontwikkelingen/innovatie en samenwerking. Hiervoor is extra capaciteit nodig.

•

De formatie van beide instellingen bestaat voor een groot deel uit functies gericht op het primaire proces. Beide instellingen hebben een vaste kern medewerkers en maken daarnaast gebruik van een flexibele schil, in belangrijke mate voor het primaire proces.

3.3 Organisatiecultuur In het kader van dit onderzoek is geen diepgaande analyse gemaakt van de organisatiecultuur. Wel heeft dit aspect gedurende de uitvoering van het onderzoek ruim aandacht gekregen. Bovengenoemde organisatiekenmerken van de instellingen hebben echter ook invloed op de cultuur van de organisaties. Dit wordt onderstaand geschetst.

Neushoorn: Neushoorn is een jonge organisatie die nog volop in ontwikkeling is. Dit wordt onder andere gekenmerkt door de reguliere vraagstukken die samenhangen met de opstartfase, de problemen die voortvloeien uit de bouwfase (faillissement aannemer, onvolledige oplevering en een forse lijst van opleverpunten/mankementen), het ontbreken van een goed referentiekader voor een goede exploitatieprognose, de vraagstukken in de samenwerking met het Friesland College en daarbij behorende ontwikkelingen. Neushoorn heeft om die reden een steile leercurve dat een enorme spankracht van het personeel vergt. Popcultuur is in de jaren 60 ontstaan. Het is een subcultuur die zich afzette tegen bestaande normen en waarden. Dit komt terug in de oprichting van Neushoorn. Neushoorn wordt gezien als centrale plek voor cultureel ondernemerschap en experimenteren. Neushoorn kenmerkt zich door een jong publiek, zo is 70% van de bezoekers in de leeftijd van 25 t/m 54 jaar, en een informele setting waar veel creativiteit en vernieuwing mogelijk is.

De Harmonie: De Harmonie bestaat sinds jaar en dag en is het grootste theaterpodium van Friesland. Daarmee is het een volwassen organisatie. Volgend jaar is De Harmonie 25 jaar gehuisvest op de huidige locatie. In deze jaren heeft De Harmonie veel kennis opgedaan. De afgelopen jaren heeft De Harmonie vanuit haar ervaring Neushoorn ondersteund in een adviesgroep met betrekking tot de gebouw-gerelateerde kinderziektes van Neushoorn. Van een dusdanig volwassen organisatie wordt ook hoge kwaliteit en een representatieve uitstraling verwacht.

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

29

Theater is een eeuwenoude kunstvorm. Het is een verzamelnaam voor verschillende kunstvormen waarbij mensen een voorstelling maken voor publiek zoals cabaret, toneel, musicals, dans en muziek. Vanuit haar statuten is De Harmonie gericht op het ontplooien van culturele activiteiten in de stad. Dit is een breed begrip en spreekt daarmee ook een brede doelgroep aan. De Harmonie wil een theater zijn met een kwalitatief sterk programma dat zich onder andere kenmerkt door excellent gastheerschap. Dit gaat ook gepaard met een meer formele uitstraling.

Conclusies Organisatiecultuur: KplusV concludeert dat de instellingen sterk van elkaar verschillen in grootte, levensfase, doelgroepen en identiteit. Dit uit zich als volgt: •

In formatie is De Harmonie ruim 2.5 keer zo groot als Neushoorn. De omvang van een organisatie is van invloed op de wijze waarop deze georganiseerd is. Bij grote verschillen in omvang is een gelijkwaardige fusie tussen partijen uitgesloten. Er is dan sprake van een overname. Dit kan leiden tot afbreuk van waardebehoud van de kleinere organisatie.

•

Neushoorn is jong, creatief en experimenteel terwijl De Harmonie gevestigde kwaliteit uitstraalt. Organisaties met grote verschillen in de fase van de levenscyclus ondervinden doorgaans moeilijkheden in samenwerkingen en zeker in fusieverband.

•

Poppodia en theaters hebben ieder een sterke eigen identiteit. Deze identiteit bepaalt in grote mate de cultuur binnen een organisatie en het imago dat zij hebben en willen uitdragen. De identiteit van culturele organisaties wordt daarnaast in belangrijke mate bepaald door de kern van vaste medewerkers.

•

Poppodia versus theaters trekken verschillende doelgroepen. Waar Neushoorn zich richt op jong / nieuw publiek, wil De Harmonie met name een breed publiek aanspreken, welke ook meer gericht is op de klassieke vormen van cultuur.

3.4 Kansen voor Samenwerking Samenwerking kan succesvol zijn wanneer de belangen van beide organisaties in (enigszins) gelijke mate behartigd kunnen worden. De culturele verschillen tussen beide instellingen moeten niet onderschat worden. Grote culturele verschillen leiden tot moeilijkheden in samenwerking door verschillen in belangen en focus. Samenwerking biedt echter kansen op het gebied van personele bezetting (formatie). Onderstaand wordt ingegaan op inhoudelijke kansen voor samenwerking. Voor de functies Programmering en Marketing en communicatie zijn mogelijkheden voor samenwerking beschreven in hoofdstuk 2. Gebouwenbeheer Ongeacht welke vorm van samenwerking dan ook, er blijven twee (complexe en unieke) gebouwen die beheerd dienen te worden. Veel taken die onder gebouwbeheer en facilitair beheer vallen, zoals contractbeheer, onderhoud, energievoorziening, schoonmaak, beveiliging en kwaliteitsverbetering en verduurzaming van het gebouw gelden voor beide gebouwen. Samenwerking op deze taken biedt met name kansen op het gebied van kennisuitwisseling en kwaliteitsverbetering. Maar ook mag verwacht worden dat er (beperkt maar zeker) economisch voordeel is te behalen door contracten te bundelen (dezelfde leveranciers / streven naar gelijk materiaal en materieelgebruik, spare-parts e.d.).

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

30

Inhuur personeel Door het gebruik van flexibele inhuur zijn beide instellingen in staat om hun personeelsbestand af te stemmen op de productie. Hierdoor bestaat er in beginsel geen overcapaciteit. Met name technisch personeel wordt flexibel ingehuurd. Deze werknemers worden echter wel op regelmatige basis ingehuurd, waardoor zij kennis hebben van de technieken behorende bij de betreffende instellingen. Popmuziek en theater vragen om verschillende technieken en vaardigheden en technisch personeel is bewust gespecialiseerd is één van deze richtingen. Inhuur van technisch personeel biedt daarom weinig kansen voor samenwerking. De Harmonie en Neushoorn maken voor inhuur van horeca personeel gebruik van oproepkrachten, waarvoor zij zelf de werving en selectie doen. Neushoorn heeft moeite met het vinden van betaalde krachten in de horeca. Er zijn kansen voor het groeien naar een gezamenlijke poel, gezamenlijke werving en selectie en gezamenlijk opleiden van horeca personeel. Neushoorn heeft hier al eerder goede ervaringen met De Harmonie opgedaan. Administratie De boekhouding en administratie wordt door Neushoorn uitbesteed aan een externe partner, vanwege de beperkte schaalgrootte van Neushoorn. Echter vergt de administratie, ondanks de uitbesteding voor Neushoorn, nog veel tijd. De Harmonie voert haar administratie in eigen beheer uit.

Dit biedt op termijn mogelijkheden voor inkoop van de administratie door Neushoorn bij De Harmonie.

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

31

4 Externe oriëntatie In dit hoofdstuk wordt ingegaan op het netwerk waarin De Harmonie en Neushoorn functioneren. Ingegaan wordt op het pop- en theaterklimaat in Leeuwarden en de positie die beide organisaties daarin hebben23. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een beeld van enkele voorbeelden van samenwerkingen in de culturele sector in Nederland. Voorafgaand aan de analyse wordt ingegaan op een aantal beschouwingen met betrekking tot deze onderwerpen.

Beschouwingen vooraf Een van de termen die vaak wordt gehanteerd wanneer gesproken wordt over culturele organisaties, is die van het culturele klimaat. Culturele organisaties hebben hierin een dubbele positie. Ze hebben niet alleen een plek in het culturele klimaat, maar dragen ook bij aan de vorming van een goed cultureel klimaat. Aspecten die bijdragen aan een bloeiend cultureel klimaat zijn volgens de gemeente Leeuwarden: gevestigde instellingen, ruimte voor amateurs en professionals, voor (pas afgestudeerd) talent en nieuwe makers en broedplaatsen. Zowel Neushoorn als De Harmonie worden door de gemeente Leeuwarden onder de gevestigde instellingen gerekend. Een andere term die vaak wordt gebruikt, is die van de culturele ketens. Daarmee wordt gerefereerd aan de verschillende functies die (culturele) organisaties kunnen hebben, zoals educatie/talentontwikkeling, productie, programmering en facilitering binnen een bepaald genre. Voor het creëren van een goed cultureel klimaat, is het belangrijk dat elke functie van de keten in de stad of regio aanwezig is. Prestaties in de ene schakel hebben effecten op de prestaties van de andere schakels.

4.1 Samenwerkingspartners Neushoorn en De Harmonie Zowel Neushoorn als De Harmonie werken voor hun programma samen met organisaties uit Leeuwarden en omstreken. De Harmonie werkt samen met onder andere Tryater (co-productie Karlsson Fan it dak, 2019) en Keunstwerk (schoolvoorstellingen). Neushoorn werk samen met onder andere Omrop Fryslân (IepenUp), Uit de Hoge Hoed (Improv Comedy), Friesland College (D'Drive)24 en Asteriks. Zowel Neushoorn als De Harmonie zijn ook het podium voor festival en evenementen, waaronder het Noordelijk Film Festival (Harmonie en Neushoorn), het Fries Straat Festival (Harmonie), het Bierfestival Leeuwarden (Neushoorn), het ST≥RT-festival (Neushoorn), Into the Void en Into the Grave (Neushoorn), Local Legends (Neushoorn), het Leeuwarder Cabaretfestival (Harmonie) en het Bluesfestival (Harmonie). Naast de samenwerking op de inhoud, werken Neushoorn en De Harmonie met diverse culturele partners samen om het culturele veld in Friesland te verstevigen. Vanuit De Harmonie is bijvoorbeeld het initiatief genomen tot de oprichting van de Tafel van Gelijkgestemde Theaterdirecteuren [TGT], een landelijke netwerkorganisatie met als doel een meer interessante theaterprogrammering te kunnen bewerkstellingen.

De Harmonie is lid van het Noordelijke Schouwburg Directies en zowel Neushoorn als De Harmonie nemen deel aan het DOLCI (het Directeuren Overleg Leeuwarden Culturele Instellingen).

23 Het is volgens KplusV niet de bedoeling een uitputtende lijst te bespreken waarmee de organisaties reeds

samenwerken. Deze lijsten zijn voor de volledigheid weergeven in bijlage 2 en 3. Doel van dit hoofdstuk is beide organisaties op hoofdlijnen te positioneren in het culturele veld. 24

De samenwerking tussen Neushoorn en Frieslandcollege wordt separaat toegelicht in paragraaf 4.3.

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

32

4.2 Popmuziek in Leeuwarden Leeuwarden kent een sterke popcultuur, waarin diverse organisaties actief zijn. Leeuwarden kent op opleidingsgebied diverse particuliere opleidingen, maar ook D'Drive (Friesland College) en de Academie voor Popcultuur (Hanzehogeschool Groningen). Het productiehuis Popfabryk houdt zich onder andere bezig met het ontwikkelen van nieuwe producties en functioneert als incubator voor (pop)artiesten. Met Friesland Pop heeft Leeuwarden een stevige organisatie binnen de stadsgrenzen voor het verbeteren van het Friese Popklimaat en Explore the North is een interdisciplinair taalproductiehuis, waar ook muziek haar plek heeft. Binnen dit speelveld wordt Neushoorn door de gemeente Leeuwarden gekenmerkt als "een sterk poppodium/ creatieve hotspot [die] als basis onmisbaar is voor het in stand houden van deze sterke keten en [helpt] om de ambities van Leeuwarden popstad verder uit te kunnen bouwen".

Neushoorn in de culturele keten Vanuit de gemeentelijke opdracht heeft Neushoorn de taak om ondersteuning te bieden aan jonge, talentvolle makers in de populaire cultuur. Dat doet Neushoorn onder andere door haar zalen en techniek tegen kostendekkende tarieven beschikbaar te stellen aan andere organisaties die een rol spelen in de culturele popketen. Daarnaast biedt Neushoorn, samen met D'Drive, ruimte aan studenten om zich te scholen, te ontwikkelen in de technische kant van podiumkunsten als muziek, sounddesign, dans en theater. Vanuit de expertise die medewerkers van Neushoorn de afgelopen jaren hebben opgebouwd, participeren zij ook in andere culturele organisaties in het (culturele) veld, waaronder in diverse festival- en vrijwilligersorganisaties.

Andere podia Naast Neushoorn zijn er diverse andere partijen in Leeuwarden actief waar het gaat om de programmering van (pop)muziek en het beschikbaar stellen van ruimte (faciliteiten) voor festivals, talentontwikkeling en oefenruimtes. De belangrijkste partijen in Leeuwarden zijn de volgende: • Podium Asteriks is een door vrijwilligers gerund podium in Leeuwarden. Het podium richt zich op de programmering van talentvolle bands en acts in het Indie/alternatieve genre. Tot voor kort programmeerde Asteriks in de Blokhuispoort. Op dit moment is Asteriks afhankelijk van andere locaties voor hun programma, waaronder in Neushoorn, Zalen Schaaf en diverse kleine podia en cafés in de stad. Asteriks ontvangt op programmaniveau subsidies van de gemeente Leeuwarden en andere fondsen. • Zalen Schaaf is een evenementenlocatie in Leeuwarden, waar regelmatig ook (pop)muziek wordt geprogrammeerd. Zalen Schaaf richt zich met haar programma op 'de oudere jongeren'. Het programma van Zalen Schaaf heeft vooral de focus op tribute- en coverbands. De locatie biedt ruimte aan maximaal 1000 bezoekers (staplaatsen). Het gebouw van Zalen Schaaf is van de gemeente Leeuwarden en wordt in gebruik gegeven op basis van leegstandsbeheer. De exploitant van Zalen Schaaf betaalt daarmee geen huursom en neemt alleen de kosten van het gas, water en licht op zich.

• Muziekcafé Scooters, gelegen in dezelfde straat als Neushoorn, programmeert regelmatig livemuziek en is actief als partner van verschillende festivals en culturele programma's. • Westerkerk is het oude pand van Romein en wordt sinds kort weer gebruikt voor culturele programmering binnen de ruimte die het broedplaatsenbeleid biedt. Er wordt onderzocht of de Westerkerk zich kan profileren als een kleinschalige, intieme podium- en presentatieplek, in aanvulling op podiumplekken als Neushoorn en De Harmonie25.

25 Nota broedplaatsen: creatieven in het hart van innovatie 2018 e.v, Gemeente Leeuwarden

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

33

Op de schaal van Friesland zijn ook de volgende poppodia actief die van gelijke grootte als Neushoorn zijn: Podium

Locatie

Neushoorn Iduna Bolwerk

Leeuwarden Drachten Sneek

Capaciteit Grote zaal 750 600 500

Capaciteit Kleine zaal 250 150 150

Tabel 13. Overzicht poppodia in de regio

Conclusies Popmuziek in Leeuwarden KplusV concludeert op basis van de externe analyse en de gesprekken met partners het volgende: •

Neushoorn is het grootste poppodium van Friesland waar het gaat om de zaalcapaciteit. De regionale functie van het podium wordt mede bepaald door de mogelijkheden in de programmering van de zalen.

•

Zalen Schaaf beschikt over een grotere zaalcapaciteit, maar wordt niet gekwalificeerd als poppodium. KplusV is van mening dat Zalen Schaaf wel op die manier wordt gebruikt. Het programma van beide podia vertoont overlap en beide bieden ruimte voor dezelfde initiatieven. Zalen Schaaf valt onder de voorwaarden van het leegstandsbeheer en werkt daarom met andere voorwaarden dan Neushoorn. Van de gemeente Leeuwarden mag worden verwacht dat zij in zekere mate flankerend beleid ontwikkelt, waarmee het algemeen belang van de kernvoorziening (gevestigde instelling) Neushoorn ten opzichte van andere initiatieven wordt gewogen. Het gaat om het creëren van een gelijk speelveld en te bewaken dat er geen concurrentie vanuit maatschappelijke middelen wordt gefaciliteerd. Niet wordt bedoeld dat flankerend beleid per definitie moet leiden tot exclusiviteit voor Neushoorn, maar het is de vraag of het logisch is dat de gemeente ook andere producenten subsidieert die vervolgens tegen zeer aantrekkelijke (vanuit leegstandsbeheer) tarieven in Zalen Schaaf gaan programmeren. Geadviseerd wordt om voor de kernvoorzieningen op dit aspect flankerend beleid te ontwikkelen.

4.3 Samenwerking Neushoorn en Friesland College (D'Drive) De samenwerking tussen Poppodium Neushoorn en D'drive in de gezamenlijke huisvesting vormt een belangrijke pijler voor het realiseren van de beoogde concept Creatieve Hotspot, zoals weergegeven in het Bedrijfsontwikkelplan in 2014. Dit plan vormde de basis voor de inhoudelijke ontwikkeling en (financiële) exploitatieopzet van Neushoorn. Door directie en bestuur van Neushoorn wordt na 4 jaar met spijt geconstateerd dat aan de oorspronkelijke inhoudelijke ambitie en samenwerking met Friesland College voor een belangrijk deel geen invulling kan worden gegeven. Dit heeft blijvende gevolgen voor de exploitatie van Neushoorn ten opzichte van de uitgangspunten in het Bedrijfsontwikkelplan. Het bestuur van Neushoorn en het College van Bestuur van Friesland College zien in dat voor de samenwerking een herijking noodzakelijk is om deze passend te maken voor beide partijen waardoor de nog steeds beoogde samenwerking een tweede kans krijgt. Dit vraagt echter om een nieuw ontwerp en ruimte-indeling in overleg met de gemeente als stakeholder en eigenaar/verhuurder.

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

34

Conclusies Samenwerking Neushoorn en Frieslandcollege (D'Drive) KplusV concludeert ten aanzien van de samenwerking het volgende: •

Alhoewel de beoogde samenwerking met het Friesland College vanuit de gezamenlijke ambitie een mooi perspectief biedt op een unieke positie binnen de keten van de popmuziek in Friesland, moet worden vastgesteld dat de ambitie niet is gerealiseerd.

•

De gewijzigde praktijk ten opzichte van de oorspronkelijke uitgangspunten en ambitie, heeft geleid tot nadelige gevolgen voor de exploitatie van Neushoorn ten opzichte van de (financiële) uitgangspunten in het Bedrijfsontwikkelplan. Zonder een herijking van de afspraken en ambities zijn de nadelige gevolgen blijvend.

•

Een (niet vrijblijvende) herijking van de samenwerking tussen beide partijen is noodzakelijk om deze passend te maken voor beide stakeholders waardoor de samenwerking een serieuze tweede kans krijgt. Voor zover daaraan blijvende nadelige financiële consequenties kleven, dient daarvoor voor Neushoorn een passende oplossing worden gezocht.

4.4 Theater in Leeuwarden Ook op het gebied van theater en dans kent Leeuwarden een actieve keten van (culturele) organisaties. Waar het gaat om opleidingen kent het Friesland College met D'Drive de opleiding tot acteur, en beschikt NHL Stenden over een opleiding docent theater. Met de Podiumschool en Meeuw Jonge Theatermakers heeft Leeuwarden een laagdrempelige mogelijkheid voor kinderen en jongeren om in contact te komen met theater. Op het gebied van theaterproducties kent Leeuwarden diverse professionele theatergezelschappen zoals Tryater en Meeuw Jonge Theatermakers.

De Harmonie in de culturele keten De Harmonie functioneert in de keten van theater, muziek en dans als podium en (co-)producent. Vanuit haar gemeentelijk opdracht werkt De Harmonie samen met verschillende culturele instellingen aan de versterking van cultuureducatie en talentontwikkeling in Leeuwarden. De Harmonie biedt een breed podium voor lokale groepen en gezelschappen die in De Harmonie oefenen en hun werk presenteren. Tevens biedt De Harmonie als grootste theater van Friesland ruimte aan regionaal en nationaal talent. Soms neemt De Harmonie de rol als (co)producent op zich, zoals bij de ontwikkeling van het de voorstelling Karlsson Fan it dak in, in samenwerking met Tryater, de productie van Stranger on Stage in 2018 en Mien Mooie Stad. Via verschillende festivals, zoals Festival Oerknal, familiefestival Kleurrijk en in samenwerking met Kunstkade biedt het kinderen de gelegenheid kennis te maken met het theater. De Harmonie beschrijft zichzelf onder andere als het stadshuis van Leeuwarden. Om daaraan bij te dragen programmeert De Harmonie ook de gratis toegankelijke lunchconcerten, gratis inleidingen op voorstellingen en uitvoeringen en ruimte voor presentaties uit de wijken.

Vanuit de visie van De Harmonie op talentontwikkeling biedt De Harmonie maatschappelijke organisaties en amateurgezelschappen tegen een gereduceerd tarief de mogelijkheid gebruik te maken van de voorzieningen van De Harmonie.

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

35

Andere podia Op de schaal van Friesland zijn onder andere de volgende theaters actief, die vanuit gemeentelijk perspectief zijn aangemerkt als kernvoorziening. Podium

Locatie

De Harmonie De Lawei Theater Sneek Posthuistheater Koornbeurs

Leeuwarden Drachten Sneek Heerenveen Franeker

Capaciteit Grote zaal 1000 905 600 401 400

Capaciteit Kleine zaal 420 474 200 90 n.v.t

Capaciteit overige zalen 435 220 n.v.t 80 n.v.t

Tabel 14: Overzicht theaters in de nabije Friese regio van Leeuwarden26

De verschillende Friese podia werken samen in het zogeheten Fries Schouwburg Overleg (FSO). De Harmonie heeft in haar gemeentelijke opdracht staan dat zij ruimte moet bieden aan uiteenlopende (culturele) organisaties en instellingen. Omdat De Harmonie dit, amateur- en theatergezelschappen uitgezonderd, tegen commerciële condities moet doen, heeft zij daarmee ook een positie in de zakelijke congres- en evenementensector in Leeuwarden en omstreken. Ze concurreert daarmee ook bijvoorbeeld met Zalen Schaaf, Van der Valk, WTC Leeuwarden, de congreszalen bij Stenden en andere zalen in Leeuwarden.

Conclusies Theater in Leeuwarden KplusV concludeert op basis van de externe analyse het volgende: • De Harmonie is het grootste theater van Leeuwarden en Friesland en is daarmee niet te vergelijken met andere initiatieven in Leeuwarden. De regionale functie, met landelijke uitstraling, van de Harmonie wordt mede bepaald door de programmering van de zalen. •

De Harmonie biedt vanuit haar gemeentelijke opdracht de ruimte voor andere initiatieven om gebruik te maken van De Harmonie, waaronder aan het amateurveld in Leeuwarden.

•

De opdracht die de Harmonie vanuit de gemeente meekrijgt om ook op productioneel vlak een bijdrage te leven aan de stad, maakt dat de Harmonie zich niet opstelt als podium, maar ook actief de samenwerking met andere opzoekt. Met daarbij ook een opdracht voor talentontwikkeling en cultuureducatie krijgt de Harmonie een duidelijke positie in de culturele keten van dans, muziek en theater. De Harmonie geeft daar wat KplusV betreft voldoende uitvoering aan.

4.5 Voorbeelden van samenwerking De samenwerking tussen culturele organisatie is niet nieuw en gebeurt met enige regelmaat. Partijen zoeken elkaar op binnen projecten en culturele producties. Het gaat hierbij echter vaak op incidentele samenwerkingen. Waar gesproken wordt over een meer structurele vorm van samenwerking, wordt dit soms gedaan vanuit inhoudelijke redenen, maar des te vaker vanuit een financieel oogpunt. Dat laatste vanuit de gedachte dat een samenwerking zal leiden tot het efficiënter inzetten van maatschappelijke middelen. In deze paragraaf wordt ingegaan op de verschillende voorbeelden van samenwerkingen tussen culturele organisaties. Daarbij wordt geput uit diverse voorbeelden uit het land en uit bevindingen van andere onderzoeken, zoals het eind 2018 uitgebrachte onderzoek "Samenwerking in de podiumkunsten"27.

26 Capaciteit op basis van zitplaatsen en exclusief foyer 27 Kwink (2018) Samenwerking in de podiumkunsten. In opdracht van het minister van OCW het Fonds Podiumkunsten.

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

36

Enkele voorbeelden uit het land: • In 2012 zijn Poppodium Bolwerk, Kunstencentrum Atrium en Theater Sneek binnen één rechtspersoon verenigd onder de naam Cultuur Kwartier Sneek. Er is hier in juridische zin geen sprake geweest van een fusie, daar Poppodium Bolwerk en Theater Sneek in verschillende eerder stappen waren overgenomen door het kunstencentrum. • In 2013 zijn Poppodium Tivoli en cultuurcentrum Vredenburg gefuseerd tot één organisatie, met een eigen nieuw programma en nieuw gebouw in het hart van Utrecht. • In 2015 onderzochten het Wilminktheater en het (toenmalige) Rabotheater in Hengelo de mogelijkheden om intensiever samen te werken. Bij deze samenwerking waren ook poppodium Metropool (Hengelo) en Atak (Enschede) betrokken. De samenwerking heeft uiteindelijk geen doorgang gekregen. In 2018 is Atak, wegens aan faillissement, overgenomen door Metropool. • In 2017 zijn het Flint theater en poppodium Fluor gaan samenwerken in de hun programmering en op het gebied van marketing en communicatie • In 2017 zijn het Ro Theater, Productiehuis Rotterdam en de Rotterdamse Schouwburg gefuseerd. • In 2017 fuseren het Orkest van het Oosten en het Gelders Orkest tot één organisatie; afgedwongen door het rijk in verband met subsidiestop.

• In 2017 zijn Het Nationale Toneel, Theater aan het Spui, NT jong en de Koninklijke Schouwburg gefuseerd tot Het Nationale Theater; • In Arnhem is in 2018 gesproken over een fusie tussen Luxor Live, Willemeen en Jacobiberg; dit is uiteindelijk niet doorgegaan. • Begin 2019 hebben vijf Limburgse theaters besloten intensiever met elkaar te gaan samenwerken op het gebied van marketing en communicatie. Op basis van de verschillende voorbeelden en ervaringsgegevens kunnen grofweg drie vormen van samenwerking worden onderscheiden. 1. Fusie. De samenwerkende partijen worden één organisatie. In enkele gevallen blijft de identiteit van beide partijen overeind, in andere gevallen gaan de fuserende partijen door onder een nieuwe naam. 2. Shared Service Center. Samenwerkende partijen richten een nieuwe samenwerkingsvorm op, waarbinnen verschillende (gemeenschappelijke) dienstverlening aan het primair proces wordt samengevoegd. 3. Netwerkorganisatie. Partijen werken samen op praktische zaken, zoals het delen van bezoekersinformatie en –cijfers en het afstemmen van het programma zoals geïllustreerd in figuur 1.

Figuur 1 Vormen van samenwerking

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

37

In het geval van netwerken (in een lichte netwerkorganisatie) wordt er vooral (projectmatig) samengewerkt op gezamenlijke interesses en doelstellingen, zonder dat daarvoor een formele structuur wordt ingericht. Bij shared services wordt de samenwerking ingegeven vanuit de verwachting dat efficiencywinst kan worden behaald, maar dat de identiteit van beide organisaties behouden moet blijven. De samenwerking heeft vooral een zakelijk karakter. Vanuit de shared services gedachte wordt ervoor gekozen op bepaalde aspecten van de organisatie samen te werken, en op bepaalde aspecten ook bewust niet. De keuze om te fuseren, de meest intensive samenwerkingsvorm, moet naast een inhoudelijke en een financiële motivatie doorgaans ook in een strategische meerwaarde resulteren. De verschillende vormen van samenwerking hebben in meer of minder mate impact op de menselijke en organisatorische aspecten van een organisatie, met een daarbij behorende risico. Een (bestuurlijke) fusie is de meest complexe vorm, met hoogste (afbreuk)risico's. Daarnaast brengt samenwerken soms ook onverwachte uitdagingen met zicht mee omdat culturele organisaties vaak verschillende financieringsbronnen hebben die met elkaar kunnen gaan concurreren, zoals bijvoorbeeld subsidies die beide organisaties aanvragen bij hetzelfde fonds.

Gekeken naar verschillende voorbeelden van samenwerking en ervaring van KplusV wordt het volgende geconcludeerd: • Samenwerking in de culturele sector staat al jaren in de belangstelling, maar is zeker geen uitgemaakte zaak. Waar de samenwerking wordt gezocht, is dat vaak tussen organisaties binnen dezelfde discipline in een lichte vorm, omdat de vergelijkbaarheid en schaalgrootte hier al snel voordelen met zich meebrengt en artistieke identiteit voorop staat • Een vergaande samenwerking tussen theaters en poppodia komt niet vaak voor. Indien het voorkomt gaat het vaak vooral over de samenwerking met betrekking tot de ondersteunende diensten en blijft de (juridische) identiteit van beide organisaties intact. • De kans op een succesvolle fusie is hoger wanneer deze door de organisaties zelf wordt geïnitieerd, zij vaak elkaar al heel lang kennen, al projectmatig samenwerken en zij voldoende tijd en ruimte krijgen om verwachtingen af te stemmen. • De gemeente is een belangrijke succesfactor in het slagen van een fusie, mede omdat organisaties afspraken met de gemeente hebben en de fuserende instellingen vaak niet over de financiële middelen beschikken om de kosten van een fusie te dragen. De gemeente kan hierin faciliteren zodra de (toekomstige) revenuen aantrekkelijk genoeg zijn. • Samenwerken op gemeenschappelijke doelen is een meerwaarde voor het slagen van de samenwerking.

Daarvoor is de vorm veruit ondergeschikt. • De effectieve (financiële) opbrengsten voor de samenwerking zijn lastig in kaart te brengen en worden vaak pas op langere termijn zichtbaar, maar blijken bovenal vaak veel te positief ingeschat. • Een fusie werkt het beste wanneer de partijen al een zekere mate van samenwerking kennen.

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

38

5 Gebouwgebonden aspecten Dit hoofdstuk gaat in op een aantal relevante gebouwgebonden aspecten. Voorafgaand aan de analyse volgen eerst een aantal beschouwingen.

Beschouwingen vooraf Ten aanzien van de huursubsidie en subsidie voor onderhoud en vervanging (afschrijvingen) is het in Nederland gebruikelijk dat de hiermee samenhangende lasten door de gemeente in gelijke omvang worden gesubsidieerd. Op deze wijze worden effecten van de boekhoudkundige benadering van Vastgoed, maar ook significante verschillen in de stichtingskosten (locatie / ontwerp / afwerkingsniveau e.d.) vertaald in de subsidie. Het is een gegeven dat de inverdiencapaciteit van culturele instellingen gewoonweg onvoldoende is om een bijdrage te kunnen leveren aan de kosten van huur, onderhoud en vervanging. De huursubsidie en subsidie voor onderhoud en vervanging is niet zelden onderdeel van discussie tussen de eigenaar van het gebouw(doorgaans de gemeente) en de culturele instellingen. De discussies gaan doorgaans over: • De demarcatie van eigendommen (en bij behorende verplichtingen). • De opleveringsvraagstukken en "de vergeten boodschappen" in het functioneel programma van eisen in geval van nieuwbouw. • Het kwaliteits- en uitstralingsniveau voor de publieksfuncties. • De (podium- theater)technische uitrustingsniveaus en veiligheidsvoorzieningen. • Het (meer)jaren onderhoudsplan en investeringsplan voor vervangingen en de gevolgen daarvan voor de egalisatie- of bestemmingsreserves.

Deze discussies worden, vanwege de vaak financiële gevolgen van het oplossen van de vraagstukken, niet altijd op adequate manier gevoerd waardoor kwesties vaak lang voortduren.

5.1 Gebouwgebonden aspecten Neushoorn Om te beoordelen of de gebouwgebonden kosten van huur, onderhoud en vervangingsinvesteringen door de gemeente via de subsidie worden gecompenseerd, zijn de cijfers in tabel 15 van belang. Neushoorn

Realisatie Begroting Begroting 2018 2019 2020

Gebouwgebonden kosten Huursubsidie Vaste verhuurrelatie Huur gebouw

253 9 271 -9

262 9 275 -4

262 9 281 -10

81 77 94 43 -134

80 105 80 45 -150

80 105 56 45 -126

-143

-154

-135

saldo

Subsidie onderhoud en vervanging Onderhoud Mutatie egalisatiereserve Afschrijvingen saldo

Totaal saldo

Tabel 15 : Overzicht gebouwgebonden kosten van Neushoorn 2018-2020 (bedragen in € x 1.000).

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

39

Tabel 15 toont aan dat de gemeente de gebouwgebonden kosten voor Neushoorn via geoormerkte subsidies, niet volledig compenseert. Dit betekent feitelijk dat deze kosten (dotaties aan reserves) vanuit de exploitatie moeten worden opgebracht. Dit uitgangspunt is niet vergelijkbaar met het uitgangpunt dat voor De Harmonie wordt gehanteerd, maar belangrijker nog is de vraag of de omvang van de exploitatiesubsidie wel toereikend is om het verschil "bij te passen". Gebaseerd op de exploitatieresultaten in de afgelopen jaren, is dit zeker niet het geval geweest (zie ook hoofdstuk 6). Behoudens bovenstaande gebouwgebonden vraagstukken speelt voor Neushoorn nog een aantal andere aspecten: • De lijst met gebreken / opleverpunten die al dan niet voorvloeien uit de oplevering van het gebouw in 2015 (faillissement aannemer). De gemeente en Neushoorn zijn hierover in gesprek. • Bij Neushoorn bestaat twijfel over de financiële omvang / inhoud van de meerjarenonderhoudsplanning en de staat van vervangingsinvesteringen, mede als gevolg van het intensieve gebruik van gebouw, apparatuur en installaties als gevolg van het multidisciplinair gebruik ervan door Friesland College en Neushoorn. • De rol van Neushoorn als conciërge voor Friesland College en de vergoeding die Neushoorn hiervoor krijgt (naast de servicekosten wordt een bedrag van € 40.000 vergoed voor de aanstelling van de conciërge).

• Neushoorn heeft op verzoek van de gemeente de rol van Neushoorn als gebouwenbeheerder op zich genomen. Op zichzelf is het logisch dat in een gebouw met meerdere huurders deze rol eenduidig wordt belegd. De schaalgrootte van Neushoorn is echter beperkt maar de gebouwvraagstukken zeker niet. Het gaat niet alleen om passende expertise maar ook om de vraag of Neushoorn hier de formatie(capaciteit) voor heeft om hier volwaardig invulling aan te geven. Deze rol heeft in de afgelopen jaren ca. 0,5 fte gevraagd waarvoor geen financiële dekking is.

5.2 Gebouwgebonden aspecten De Harmonie Om te beoordelen of de gebouwgebonden kosten van huur, onderhoud en vervangingsinvesteringen door de gemeente via de subsidie worden gecompenseerd, zijn de cijfers in tabel 16 van belang. De Harmonie

Realisatie Begroting Begroting 2018 2019 2020

Gebouwgebonden kosten Huursubsidie Vaste verhuurrelatie Huur gebouw saldo

Subsidie onderhoud en vervanging Onderhoud Mutatie egalisatiereserve Afschrijvingen saldo

955 0 955 0

970 0 970 0

989 0 989 0

720 438 121 160 0

720 584 0 136 0

745 381 205 160 0

0

0

0

Totaal saldo

Tabel 16: Overzicht gebouwgebonden kosten van De Harmonie 2018-2020 (bedragen in € x 1.000).

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

40

Tabel 16 toont aan dat voor De Harmonie de gemeente de gebouwgebonden kosten via geoormerkte subsidies volledig compenseert. Bedragen met betrekking tot onderhoud en vervangingsinvesteringen, die niet of bovenmatig in enig jaar worden besteed worden gedoteerd of onttrokken aan de daarvoor bestemde reserves, conform de met de gemeente overeengekomen afspraken. Opmerking: In de subsidiebeschikking 2019 van de gemeente wordt een geoormerkte subsidie gedefinieerd van € 478.914 voor onderhoud en afschrijvingen. De Harmonie hanteert in haar begroting (conform de consistente lijn van de afgelopen jaren) hiervoor een bedrag van circa € 700.000. Ook is door de Harmonie aangegeven dat (op termijn) meer onderhoud en vervangingen plaats (moeten) vinden dan de reserveringen toestaan. De gemeente en De Harmonie zijn over de genoemde onderwerpen in gesprek. De meerjarenonderhoudsbegroting van De Harmonie had een duur van 20 jaar en is in 2018 verlopen. De staat van onderhoud van De Harmonie wordt door zowel De Harmonie zelf als door de gemeente als eigenaar als goed beoordeeld. De Harmonie heeft veel ervaring met het gebouw en is in staat een strikte regie te voeren op onderhoud en vervanging. Het gebouw bereikt in 2020 de leeftijd van 25 jaar en dat is in de positieve zin van het woord niet te zien. Er bestaan wel wensen bij De Harmonie om de entreepartij en "het theatercafé" aan te pakken.

Over de realisatie daarvan zijn de partijen met elkaar in gesprek.

Conclusies gebouwgebonden aspecten KplusV concludeert op basis van de externe analyse het volgende: •

De gemeente vergoedt voor De Harmonie de gebouwgebonden kosten via geoormerkte subsidies volledig. De gemeente en De Harmonie hanteren voor onderhoud en afschrijving verschillende uitgangspunten KplusV adviseert dit mogelijke verschil van beoordeling van de oorspronkelijke afspraken in 2001 op te lossen. De uitkomst ervan kan van invloed zijn op de omvang van de verplichte dotatie aan de bestemmingsreserves en is daarmee van invloed op het (toekomstige) exploitatieresultaat.

•

De gemeente vergoedt voor Neushoorn de gebouwgebonden kosten via geoormerkte subsidies niet volledig. Ten opzichte van De Harmonie is dit geen consistente lijn en vastgesteld is dat Neushoorn de afgelopen jaren zelf niet in staat is geweest om het verschil (gemiddeld € 150.000 per jaar zelf in de exploitatie op te lossen. De bedragen voor onderhoud en afschrijvingen fluctueren bovendien terwijl het vormen van een bestemmingsfonds (volgens het egalisatieprincipe) juist bedoeld is om (grote) schommelingen in de exploitatie te voorkomen. KplusV adviseert de gemeente Neushoorn wel volledig via geoormerkte subsidies de gebouwgebonden kosten volledig te compenseren en dit te bezien in de totale voor Neushoorn benodigde subsidie. Ook wordt geadviseerd het egalisatieprincipe van kosten van onderhoud en vervangingsinvesteringen strikter toe te passen zodat meer stabiliteit in de exploitatieresultaten ontstaat.

•

Voor Neushoorn wordt de omvang van de bestemmingsreserves ernstig bedreigd door het ontstane negatieve weerstandvermogen van de stichting (zie ook hoofdstuk 6). Voorkomen moet worden dat de reserves uitgeput raken en daarmee kapitaalvernietiging een groot risico gaat vormen.

•

Het gebruik van het gebouw van Neushoorn door het poppodium en Friesland College vergt veel van de rol van bebouwbeheerder en roept de vraag op of de uitwerking van het concept van samenwerking met Friesland College op voornoemde aspecten voldoende is doordacht

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

41

en vertaald naar de daarvoor benodigde middelen. KplusV adviseert dit vraagstuk mee te nemen in de totaaloplossing voor de toekomstige exploitatie van Neushoorn. •

De omvang van de onderhouds- en vervangingsmaatregelen is of resultaat van onderhandeling tussen partners, al dan niet gebaseerd op een (onafhankelijk) opgesteld MeerjarenOnderhoudsPlan28. KplusV adviseert per definitie een MeerjarenOnderhoudsPlan voor dergelijke accommodaties eens in de vijf jaar te herzien en deze in gezamenlijkheid met onafhankelijke specialisten vast te stellen. Een dergelijk plan is de leidraad voor het onderhoud voor de komende jaren. Een vijfjaarlijkse bijstelling kan soms leiden tot een discussie, het voorkomt kapitaalvernietiging. Eenzelfde benadering geldt voor een investeringsplan voor vervanging van inventaris, technische installaties e.d.

28 Het opgestelde Meerjaren onderhoudsplan is opgesteld in 1998 en heeft een looptijd van 20 jaar.

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

42

6 Exploitatieanalyse Dit hoofdstuk behandelt de exploitatie van De Harmonie en Neushoorn. Ingegaan wordt op de belangrijkste kerncijfers en exploitatievraagstukken van de instellingen. Het belang van de analyse is om te beoordelen hoe de operationele prestaties van de instellingen zich verhouden tot de mate waarin de gemeente subsidie verstrekt. Is er gerelateerd aan de prestaties nu sprake van onder- of over subsidiëring van de instellingen. Ook is de analyse van belang om te beoordelen in welke mate er verbeterpotentieel bestaat in de exploitatie van beide instellingen en wat de verwachte winst is bij een eventuele samenwerking of in uiterste vorm een (bestuurlijke) fusie. Voorafgaand aan de analyse volgen eerst een aantal beschouwingen.

Beschouwingen vooraf Het is in Nederland niet mogelijk29 poppodia en theaters met een culturele opdracht te exploiteren zonder deze te subsidiëren. Het eigen verdienvermogen in de culturele sector is daartoe eenvoudigweg te beperkt. In het algemeen worden vier soorten gemeentelijke subsidies onderscheiden. 1. Huursubsidie. Deze subsidie dient ter dekking van de huurlasten van de culturele infrastructuur (gebouwen/ installaties). 2. Subsidie voor onderhoud en vervanging. Deze subsidie dient ter dekking van het (meerjaren)onderhoud en vervangingsinvesteringen30 die voor rekening voor de huurder zijn31. 3. Exploitatiesubsidie. Deze subsidie dient ter dekking van het (reguliere) tekort op de exploitatie met in achtneming van de totale budgettaire ruimte die is afgestemd op de inhoudelijke culturele opdracht. 4. Programmasubsidie. Dit is een geoormerkte subsidie die onlosmakelijk is verbonden aan de inhoudelijke culturele opdracht. De aspecten ten aanzien van de huursubsidie en subsidie voor onderhoud en vervanging zijn in hoofdstuk 5 behandeld. De exploitatiesubsidie is feitelijk de (taakstellende) subsidie die door de gemeente wordt verstrekt ter dekking van het tekort van de reguliere exploitatie. Ten aanzien van het verstrekken van programmasubsidie zijn er twee stromingen. Er zijn gemeenten die expliciet een geoormerkt programmabudget ter beschikking stellen.

Dit budget is specifiek bedoeld om de instellingen in staat te stellen ook (meer) verlieslatende voorstellingen te programmeren. Het gaat hierbij om programma's die niet het grote publiek trekken, een innovatief / experimenteel karakter hebben of specifieke thema's belichten voor een klein publiek. Er zijn ook gemeenten die dit budget niet expliciet ter beschikking stellen, waarbij dan wordt verondersteld dat de kosten en de opbrengsten van de programmering onderdeel uitmaken van de exploitatiesubsidie en het vervolgens gebruikelijk is om minimaal (taakstellend) kostendekkend32 te programmeren. Feitelijk komt het er op neer dat de gemeente doorgaans de infrastructuur volledig subsidieert (gebouw, onderhoud en vervanging en personeel) en vervolgens het onrendabele deel van de exploitatie subsidieert op basis van de culture opdracht en sectorconforme uitgangspunten.

29 Behoudens enkele grootstedelijke louter commerciële podia waar de commerciële evenementenbureaus en

productiemaatschappijen programmeren en exploiteren. De vervangingen hebben betrekking op inventaris / apparatuur, licht- en geluidinstallaties. 31 Ten aanzien van het (meerjaren) onderhoud dienen tussen huurder en verhuurder sluitende afspraken te worden gemaakt met betrekking tot de demarcatie van het eigendom en verplichtingen en het niveau van onderhoud. 32 De directe opbrengsten in verhouding tot de directe kosten. 30

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

43

Sturingsinstrumenten exploitatieresultaat Er bestaat veel onbegrip over sturingsinstrumenten van theaters en poppodia waarmee het exploitatieresultaat kan worden beïnvloed. Velen denken: hoe meer voorstellingen, hoe meer publiek en dus hoe meer opbrengsten. Ook wordt door velen gedacht dat verhogen van de prijzen een haalbare optie is. Het tegendeel is echter waar. Om met het laatste onderdeel te beginnen. De entreeprijzen kunnen in zijn algemeenheid niet door de theaters/poppodia zelf worden bepaald. Deze worden bepaald door de artiesten, boekingskantoren en impresariaten, waar de voorstellingen worden geboekt. Het is in Nederland (zonder een geoormerkte programmasubsidie) al een stevige opgave om de directe kosten van de voorstellingen via opbrengsten van de kaartverkoop te dekken. Bovendien kunnen doorgaans artiesten / gezelschappen worden geboekt volgens het zogenaamde partage-systeem. Dit houdt in dat er garantiesommen worden gevraagd (een minimale prijs voor de voorstelling) en dat afhankelijk van het aantal bezoekers moet worden afgerekend. Het risico van het aantal bezoekers ligt dan per definitie bij de programmerende organisatie.

Doordat bij een (bedrijfseconomische uitgekiende) programmering slechts de directe kosten van de voorstelling kunnen worden gedekt, betekent dit dat de dekking van de vaste (indirecte) kosten van de organisatie (gebouw, faciliteiten, personeel) sterk afhankelijk is van de overige inverdienmogelijkheden. Deze mogelijkheden beperken zich tot (voorstellingsgebonden) horeca en verhuur van ruimten voor de maatschappelijke en commerciële markt33. Het is niet voor niets dat alle culturele (niet commerciële) theaters en poppodia worden gesubsidieerd met een exploitatiesubsidie. In de praktijk komt het er op neer dat hoe meer voorstellingen worden geprogrammeerd, hoe meer personeel en hoe meer indirecte kosten moeten worden gemaakt. Andersom is het ook waar: hoe minder voorstellingen worden geprogrammeerd, hoe minder personeel nodig is. Daarbij moet wel worden opgemerkt dat een aanmerkelijk deel van deze kosten op de korte termijn vaste kosten zijn.

33 Voor gesubsidieerde instellingen worden aan deze inverdienmogelijkheden in het kader van de Wet Markt en Overheid

tevens in toenemende mate stevige eisen gesteld om te voorkomen dat er een ongelijk speelveld met de private markt ontstaat.

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

44

6.1 Exploitatie De Harmonie en Neushoorn In tabel 17 zijn de exploitatieoverzichten weergeven van de instellingen, afgeleid van de jaarrekening 2018. Naast het inzicht in de exploitatie van de instellingen biedt het inzicht in de onderlinge financiële verhoudingen. Vervolgens vindt een nadere analyse van beide individuele exploitaties plaats. OPBRENGSTEN

De Harmonie

Programmering & Activiteiten - Recettes - Verhuur - Horeca - Overig Totaal Opbrengsten A KOSTEN Programmering & Activiteiten - Programmering en projecten - Horeca - Verhuur

2512 718 1397 0

3272 1141 94

910

570 3 13 4507

1786 955 438 129 173 35 146 234 67 160 6

subtotaal

Totaal Kosten B C=A-B

Dekking door subsidies gemeente - Exploitatiesubsidie - Extra subsidie 2018 - Subisidie onderhoud - Huursubsidie

586 644 271 77 50 92 12 163 50 -2 43 0

4129 8635

1401 1987

-4007

-1077

1455 300 720 955

310 86 81 253 3430

subtotaal

Bijdragen derden (fondsen e.d.) - Bijdragen derden - Bijdrage Fondsen - Bijdrage LF 2018