KplusV Eindrapportage haalbaarheid fusie De Harmonie en Neushoorn, d.d. 12.11.2019

(Bestuurlijk) Fusie De Harmonie en Neushoorn Haalbaarheidsonderzoek Opdrachtgever: Gemeente Leeuwarden

Arnhem, 12 november 2019 Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

© KplusV

© KplusV

(Bestuurlijk) Fusie De Harmonie en Neushoorn Haalbaarheidsonderzoek Opdrachtgever: Gemeente Leeuwarden Arnhem, 12 november 2019 Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

Contactpersoon: Marco de Weger 06 27 08 55 58

© KplusV

Inhoud 0

Samenvatting

6

1

Inleiding

15

1.1

Aanleiding en probleemstelling

15

1.2

Onderzoeksvragen en resultaat

15

1.3

Verantwoording

16

1.4

Leeswijzer

16

2

Dienstverlening in beeld

17

2.1

Gemeentelijke opdracht

17

2.2

Programma

19

2.3

Bereik

22

2.4

Marketing en communicatie

23

2.5

Kansen voor samenwerking

24

3

Organisatie

26

3.1

Governance

26

3.2

Personeel en formatie

26

3.3

Organisatiecultuur

29

3.4

Kansen voor Samenwerking

30

4

Externe oriëntatie

32

4.1

Samenwerkingspartners Neushoorn en De Harmonie

32

4.2

Popmuziek in Leeuwarden

33

4.3

Samenwerking Neushoorn en Friesland College (D'Drive)

34

4.4

Theater in Leeuwarden

35

4.5

Voorbeelden van samenwerking

36

5

Gebouwgebonden aspecten

39

5.1

Gebouwgebonden aspecten Neushoorn

39

5.2

Gebouwgebonden aspecten De Harmonie

40

6

Exploitatieanalyse

43

6.1

Exploitatie De Harmonie en Neushoorn

45

6.2

Exploitatieanalyse Neushoorn

46

6.3

Exploitatieanalyse De Harmonie

55

7

Haalbaarheid (bestuurlijke) fusie

65

7.1

Hoofdvraag: Haalbaarheid (bestuurlijke) Fusie

65

7.2

Beantwoording deelvragen

69

7.3

Aanbevelingen

75

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

4

Bijlagen Bijlage 1 Respondenten interviews

76

Bijlage 2 Samenwerkingspartners De Harmonie

77

Bijlage 3 Samenwerkingspartners Neushoorn

79

Bijlage 4 Indicatie potentieel schaalvoordeel bij fusie

82

Bijlage 5 Consequenties Neushoorn bij vervallen € 200.000 extra subsidie

83

Onze contactgegevens

84

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

5

0 Samenvatting In de periode juni 2019 tot en met oktober 2019 is onderzoek gedaan naar de haalbaarheid van een (bestuurlijke) fusie tussen de culturele kernvoorzieningen Stadschouwburg De Harmonie en Poppodium Neushoorn. De samenvatting van de resultaten zijn onderstaand weergegeven.

0.1 Centrale vraagstelling: haalbaarheid (bestuurlijke) fusie De Harmonie en Neushoorn staan voor stevige financiële uitdagingen. De instellingen geven aan dat zonder aanvullende subsidie de gemeentelijke culturele opdracht niet kan worden uitgevoerd. De Harmonie heeft van 2014 t/m 2018 € 300.000 per jaar extra subsidie ontvangen. Neushoorn heeft in 2018 € 60.000 extra subsidie ontvangen en ontvangt nog in 2019 en 2020 € 200.000 extra subsidie. De gemeente Leeuwarden vraagt zich af of een (bestuurlijke) fusie efficiencyvoordelen biedt, die er toe kunnen leiden dat de culturele en financiële positie van de twee instellingen worden versterkt, waardoor geen, of in mindere mate, een beroep hoeft te worden gedaan op (extra) structurele subsidie. De beantwoording van deze vraag is in dit rapport weergegeven.

0.2 Analyse van de huidige situatie Een gefundeerd antwoord op de haalbaarheidsvraag, vraagt om een grondige analyse (van de prestaties) van de organisaties. De belangrijkste conclusies zijn onderstaand weergegeven. Algemeen Gebaseerd op de geformuleerde culturele opdracht wordt door de gemeente aan De Harmonie en Neushoorn een budgetsubsidie verstrekt. Deze subsidie is te onderscheiden in drie geoormerkte subsidies; (i) een exploitatiesubsidie (ii) een huursubsidie en (iii) een onderhoudssubsidie (incl. vervangingen van inventaris). De gemeente verstrekt geen expliciet geoormerkte programmasubsidie. Het is voor een goed begrip belangrijk dit onderscheid goed te duiden. In de Nederlandse praktijk is het gebruikelijk dat in het algemeen belang de kosten van de huur en onderhoud volledig worden gesubsidieerd en dat de exploitatiesubsidie (en eventueel geoormerkt programmasubsidie) wordt (worden) gerelateerd aan de culturele opdracht / de ambitie van de gemeente en culturele instelling. De Harmonie (Regionale) positie De Harmonie Met betrekking tot de positionering wordt geconcludeerd dat De Harmonie een lokaal, maar vooral ook een (boven)regionaal profiel heeft. 26% van de bezoekers komt uit de gemeente Leeuwarden en daarmee heeft de Harmonie een zekere publieke aantrekkingskracht (economische waarde) voor Leeuwarden.

Tevens bestaan diverse (maatschappelijke) samenwerkingsverbanden gericht op talentontwikkeling, educatie en innovatie van de culturele sector. Deze verbanden zijn maatschappelijk relevant en passen bij de schaal van De Harmonie. Kerncijfers exploitatie De Harmonie De analyse van de belangrijkste kerncijfers tonen aan dat goede prestaties worden geleverd. De dekkingsgraden van de kosten van de programmering, de horeca, de verhuur zijn zonder uitzondering goede bedrijfseconomische prestaties1. 1

De beelden zijn gebaseerd op de vergelijking van de kerncijfers van De Harmonie en Neushoorn met beschikbare referentiegegevens vanuit de adviespraktijk van KplusV. De beelden worden bevestigd door eerdere door de instellingen zelf geïnitieerde onderzoeken (BMC, C. Langeveld.)

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

6

Dit geldt ook voor de verhouding tussen de eigen inkomsten en de subsidie, en de verhouding tussen de personeelskosten en de totale omzet. Kortom: De Harmonie realiseert bovengemiddelde bedrijfseconomische prestaties. De keerzijde is dat daarmee ook vast staat dat geen substantiële verbeteringen in de bedrijfsvoering te verwachten zijn. Bestemmingsreserves en weerstandsvermogen De Harmonie Een duurzame exploitatie vraagt ook om een beoordeling van de geoormerkte subsidie voor (groot) meerjarenonderhoud en vervangingsinvesteringen: zijn deze toereikend voor de opbouw van (bestemmings-) reserves? Vastgesteld wordt dat het niveau van onderhoud van het Harmoniegebouw getuigt van adequaat rentmeesterschap. Tegelijkertijd is vastgesteld dat er een verschil bestaat in de presentatie (interpretatie) van de subsidiebestanddelen tussen de gemeente en De Harmonie. Geadviseerd wordt deze verschillen op basis van een geobjectiveerde analyse over de onderhoudsverplichtingen op te heffen zodat de wederzijdse verwachtingen voor de toekomst kristalhelder zijn. Het weerstandsvermogen van De Harmonie is uiterst beperkt. In de exploitatie bestaat geen enkele ruimte om vrij vermogen op te bouwen en dit aan te wenden om innovaties of experimenten te financieren.

Subsidie in relatie tot de gemeentelijke opdracht De Harmonie ontvangt een budgetsubsidie, geoormerkt voor de reguliere exploitatie, de huur, onderhoud en vervangingsinvesteringen (afschrijvingen). Er wordt door de gemeente geen geoormerkte programmasubsidie2 verstrekt. Gerelateerd aan de inhoudelijke opdracht - gericht op een (boven)regionale, zelfs landelijke uitstraling - vraagt dit om nadere aandacht3. Theaters met een bovengemiddelde artistieke opdracht zijn aangewezen op een geoormerkte programmasubsidie. Geconcludeerd wordt dat de financiële exploitatiedruk, het ontbreken van een programmasubsidie tot gevolg heeft dat De Harmonie risicoarm programmeert4. Dit is (bestuurlijk) een logische keuze. Tegelijkertijd is de inhoudelijke opdracht kwalitatief breed geformuleerd, maar bevat deze geen kwantitatieve kaders. Om die reden is er geen zuivere discussie mogelijk of nu wel of niet aan de gemeentelijke opdracht kan worden voldaan. In de opdrachtformulering wordt nu geen (onvoldoende) balans gevonden tussen kwaliteit (cultureel) en kwantiteit (financieel). En beide componenten vragen om een bepaald budget (programmasubsidie en exploitatiesubsidie). Samengevat wordt geconcludeerd dat De Harmonie zeker niet bovenmaats wordt gesubsidieerd. Dit wordt bevestigd door de bedrijfseconomische goede prestaties.

Daar staat tegenover dat de programmering voorzichtigheidshalve risicoarm is vormgegeven; binnen het financiële kader een onvermijdelijke keuze. Zonder aanvullende (geoormerkte) programmasubsidie is het geen reële verwachting dat De Harmonie een bovenregionaal, hoofdstedelijk of zelfs landelijk onderscheidend programma kan bieden. De Harmonie heeft om die reden onvermijdelijk besloten de programmering aan te passen nu er geen extra financiële ruimte is. Hoe dan ook: in alle gevallen is een herijking van de gemeentelijke opdracht samen met De Harmonie nodig, zodat de goede discussie daarover kan worden gevoerd. Geadviseerd wordt, indien de gemeente van De Harmonie vraagt om een provinciaal / landelijk cultureel programma te bieden, hiervoor ook de financiële kaders te duiden.

2

Indien geen geoormerkte programmasubsidie wordt verstrekt, dan maakt de programmering en de kostendekkingsgraad van de programmering onderdeel uit van de exploitatiesubsidie. 3 In Nederland is het gebruikelijk dat podia zonder een geoormerkte programmasubsidie budgetneutraal dienen te programmeren (directe kosten van de voorstellingen (incl. toeslagen e.d.) in verhouding tot de directe inkomsten uit kaartverkoop (recettes)). Dit heeft consequenties voor het artistieke profiel van de programmering. Zonder programmasubsidie is een onderscheidend programma niet mogelijk. 4 Aangetoond is dat De Harmonie kostendekkend programmeert.

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

7

Neushoorn (Regionale) positie Neushoorn Met betrekking tot de positionering wordt geconcludeerd dat Neushoorn een lokaal, maar ook vooral een regionaal profiel heeft. 30% van de bezoekers komt uit de gemeente Leeuwarden en daarmee heeft Neushoorn ook een zekere publieke aantrekkingskracht (economische waarde) voor Leeuwarden. Neushoorn zet eveneens in op diverse (maatschappelijke) samenwerkingsverbanden gericht op talentontwikkeling, educatie en innovatie van de culturele sector. Bijzondere aandacht vraagt de samenwerking met D'Drive, de creatieve opleiding van Friesland College. De samenwerking in de in 2015 nieuw opgeleverde opleidings-/poppodium-locatie, heeft tot op heden zeker niet het beoogde resultaat opgeleverd. Losstaand van de specifieke oorzaken is vastgesteld dat Neushoorn de nadelige gevolgen in de exploitatie heeft moeten opvangen. Door het uitblijven van de beoogde samenwerking wordt Neushoorn in de exploitatiemogelijkheden beperkt. Geadviseerd wordt de samenwerkingskaders opnieuw (en niet vrijblijvend) te herijken en daaraan ook de financiële consequenties te verbinden, zodat Neushoorn, Friesland College en de gemeente, als eigenaar van het gebouw en subsidiegever, exact weten waar zij de komende jaren aan toe zijn. Bijzondere aandacht verdient in onze optiek ook de concurrentiepositie van de accommodatie Zalen Schaaf.

Door de aanwijzing van Neushoorn als kernvoorziening op het gebied van popcultuur, mag een zeker flankerend beleid van de gemeente worden verwacht om te waarborgen dat Neushoorn aan de beoogde doelstellingen kan voldoen. Niet dat flankerend beleid per definitie moet leiden tot exclusiviteit voor Neushoorn, maar het is de vraag of het logisch is dat de gemeente ook andere producenten faciliteert en subsidieert die vervolgens tegen aantrekkelijke (leegstandsbeheer) voorwaarden in Zalen Schaaf programmeren. Geadviseerd wordt om voor de kerninstellingen op dit aspect flankerend beleid te ontwikkelen. Kerncijfers exploitatie Neushoorn Ondanks de exploitatietekorten van Neushoorn, toont de analyse van de belangrijkste kerncijfers aan dat Neushoorn goede prestaties levert. De dekkingsgraden van de programmering (vanaf 2018), de horeca en de verhuur zijn zonder uitzondering goede bedrijfseconomische prestaties 5. Dit geldt ook voor de verhouding tussen de eigen inkomsten en de subsidie. Uitzondering is de minder goede verhouding tussen de personeelskosten en de totale omzet, dat wordt veroorzaakt door de relatief hoge personele belasting die de samenwerking met Friesland College met zich meebrengt in relatie tot het gebouwbeheer. Bovendien levert het uitblijven van samenwerking in de productie meer na- dan voordelen op.

De exploitatietekorten van Neushoorn staan in beginsel in schril contrast met de kwalificatie "goede prestaties". In dit verband moet worden opgemerkt dat de benodigde subsidieomvang van Neushoorn oorspronkelijk is gebaseerd op een intensieve samenwerking met Friesland College en een (bij nader inzien gebleken) onrealistische inverdiencapaciteit van de horecaactiviteiten. De horeca is inmiddels omgevormd tot een realistisch model (namelijk louter voorstellingsgebonden horeca) en vaststaat dat de relatie met het Friesland College moet worden herijkt. Ook de ingebruikname van het gebouw en de nasleep van de oplevering vraagt tot op heden feitelijk onevenredige inzet van personeel van Neushoorn. Bovendien is vastgesteld dat Neushoorn (anders dan bij De Harmonie) in de subsidie niet volledig wordt gecompenseerd voor de gebouwgebonden kosten. (meerjarenonderhoud en vervangingsinvesteringen). Het gaat hier om te tekort van gemiddeld € 150.000 per jaar.

5

De beelden zijn gebaseerd op de vergelijking van de kerncijfers van De Harmonie en Neushoorn met beschikbare referentiegegevens vanuit de adviespraktijk van KplusV. De beelden worden bevestigd door eerdere door de instellingen zelf geïnitieerde onderzoeken (BMC, C. Langeveld.)

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

8

Dit alles in ogenschouw nemende: Neushoorn levert eveneens bovengemiddelde bedrijfseconomische prestaties; daarmee staat ook voor Neushoorn vast dat geen substantiële verbeteringen in de bedrijfsvoering te verwachten zijn. Onderzocht is wat de consequenties zijn indien de aanvullende subsidie van € 200.000 per jaar met ingang van 2021 niet meer door de gemeente wordt verstrekt. Dit zou betekenen dat er een stevige reorganisatie plaats moet vinden (ca 4 fte) en dat de programmering met ruim 60% moet worden gereduceerd. KplusV beschouwt dit scenario vooral als een rekenkundige en theoretische exercitie. Een reductie van dergelijk omvang van de programmering en organisatie marginaliseert de betekenis van Neushoorn. De culturele prestaties van Neushoorn worden naar de overtuiging van KplusV in een dergelijk scenario zo zwaar op de proef gesteld ten gunste van het bedrijfseconomisch kader, dat in onze optiek niets meer te maken heeft met het uitvoeren van de culturele opdracht. Bestemmingsreserves en weerstandsvermogen Neushoorn Zoals aangegeven is vastgesteld dat de subsidie voor (groot) onderhoud en vervangingsinvesteringen (voor de opbouw van de (bestemmings)-reserves) niet volledig wordt gecompenseerd6. Om toch te voldoen aan de overeengekomen opbouw van deze reserves, is een negatief weerstandsvermogen7 ontstaan.

Dit leidt tot problemen omdat op termijn de liquide middelen ontbreken voor onderhoud en vervangingsinvesteringen. Tevens is aangegeven dat het gebruik van het gebouw in de combinatie poppodium en mboonderwijslocatie, bovengemiddeld onderhoud vergt. Dit resulteert (zeker in de toekomst) mogelijk tot aanvullende financiële exploitatiedruk. Geadviseerd wordt op basis van een geobjectiveerde analyse de omvang van de toekomstige onderhoudsverplichtingen opnieuw vast te stellen, en Neushoorn hiervoor volledig (geoormerkt) in de subsidie te compenseren. Het weerstandsvermogen is zoals aangegeven uiterst beperkt. In de reguliere exploitatie bestaat dus ook in Neushoorn geen enkele ruimte om weerstandsvermogen op te bouwen en deze aan te wenden om innovaties of experimenten te financieren. Subsidie in relatie tot de gemeentelijke opdracht Ook Neushoorn ontvangt een budgetsubsidie, geoormerkt voor de reguliere exploitatie, de huur, onderhoud en vervangingsinvesteringen (afschrijvingen). Er wordt door de gemeente ook aan Neushoorn geen geoormerkte programmasubsidie8 verstrekt, terwijl ook vergelijkbaar met De Harmonie, de inhoudelijke opdracht is gericht is op een (boven)regionaal profiel. Poppodia met een bovengemiddelde artistieke opdracht, zijn ook aangewezen op een geoormerkte programmasubsidie.

Geconcludeerd wordt dat de financiële exploitatiedruk tot gevolg heeft dat ook Neushoorn verhoudingsgewijs risicoarm (vooral commercieel) programmeert9. Neushoorn heeft hierin een duidelijke leercurve ondergaan en de "commerciële programmering" is vanuit bestuurlijk oogpunt een volstrekt logische (en evenzeer onvermijdelijke) keuze. Vergelijkbaar met De Harmonie is de opdracht aan Neushoorn eveneens kwalitatief breed geformuleerd en bevat deze ook geen kwantitatieve kaders. In de opdrachtformulering wordt eveneens onvoldoende balans gevonden tussen kwaliteit (cultureel) en kwantiteit (financieel). Samengevat wordt geconcludeerd dat Neushoorn vanaf de start ondermaats is gesubsidieerd. De uitgangspunten bij de start aangaande de samenwerking met Friesland College en de vraagstukken met betrekking tot het gebouw (beheer, opleverpunten, gebruiksintensiteit, verlieslatende horeca) hebben geleid tot serieuze exploitatietekorten.

6

Het verschil bedraagt over de 2018 en 2019 gemiddeld € 150.000 per jaar. Het negatief weerstandsvermogen bedraagt per ultimo 2018 € 299.000 8 Indien geen geoormerkte programmasubsidie wordt verstrekt, dan maakt de programmering en de kostendekkingsgraad van de programmering onderdeel uit van de exploitatiesubsidie. 9 Aangetoond is dat ook Neushoorn inmiddels kostendekkend programmeert. 7

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

9

De stelling dat Neushoorn ondermaats wordt gesubsidieerd is mede gebaseerd op de bedrijfseconomische goede prestaties van de primaire activiteiten. Vanaf 2019 wordt de programmering nadrukkelijk risicoarm vormgegeven, ook hier geldt; binnen het financiële kader een onvermijdelijke keuze. Zonder een (geoormerkte) programmasubsidie is het geen reële verwachting dat bovenregionaal, hoofdstedelijk (laat staan een) landelijk onderscheidend programma kan worden geboden. Ook Neushoorn heeft om die reden besloten de programmering aan te passen. Hoe dan ook: in alle gevallen is een herijking van de gemeentelijke opdracht samen met Neushoorn nodig, zodat de goede discussie daarover kan worden gevoerd. Ook is een herijking van de relatie/samenwerking met Friesland College van groot belang om een vruchtbare (financiële) bodem voor de toekomst te realiseren. Voor Neushoorn geldt dat (i) het ontbreken van een vruchtbare samenwerking met Friesland College, (ii) de te rooskleurige aanname van de (horeca)exploitatie bij de oprichting, (iii) de component huisvesting niet volledig in de subsidie wordt gecompenseerd en (iv) het hierdoor ontstane negatieve weerstandsvermogen, een serieuze bedreiging vormt voor de continuïteit en er geen enkel perspectief bestaat om het sombere bedrijfseconomische tij te keren.

Geadviseerd wordt de subsidieomvang van Neushoorn integraal voor de toekomst opnieuw vast te stellen op grond van de voorgestelde herijkingen, en in de totale besluitvorming het negatieve weerstandsvermogen van Neushoorn te saneren, zodat een gezonde herstart mogelijk wordt gemaakt. Zonder maatregelen rest directie en bestuur de enige mogelijkheid de programmering en organisatie zover te reduceren (ruim 60%), dat de betekenis van Neushoorn wordt gemarginaliseerd. KplusV beschouwt dit vooral als een rekenkundige (theoretische) benadering.

0.3 Creëren van meerwaarde vanuit 3 invalshoeken In het haalbaarheidsonderzoek naar meerwaarde in de samenwerking tussen De Harmonie en Neushoorn worden drie invalshoeken belicht. Waardebehoud gaat over het borgen van de huidige situatie. Waarderealisatie en Waardecreatie vormen de ambitie en innovatieve uitdagingen in de samenwerking tussen de instellingen. De begrippen worden nader in deze paragraaf geduid.

1. Beoordeling Waardebehoud Waardebehoud is voorwaardelijk voor een succesvolle samenwerking. Het gaat hierbij om het behoud van de waarde van de primaire culturele activiteiten en het publieksbereik. Vastgesteld is dat de instellingen het binnen de gegeven kaders operationeel goed doen. Fuseren brengt echter grote afbreukrisico's met zich mee die in deze fase zeker niet mogen worden onderschat. De haalbaarheid van een succesvolle samenwerking (met in de ultieme vorm een (bestuurlijke) fusie) is afhankelijk meerdere factoren. Deze worden onderstaand toegelicht.

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

10

Zekerheid en stabiliteit van de partners Zekerheid en stabiliteit bij de individuele instellingen is een belangrijke voorwaarde voor een succesvolle samenwerking. Beide instellingen hebben ten tijde van het onderzoek te maken met stevige onzekerheden/ontwikkelingen: • De instellingen hebben geen duurzame sluitende exploitatiebegroting. • De gemeentelijke opdracht is onvoldoende scherp geformuleerd en brengt daardoor onzekerheden mee voor de toekomst. • Het weerstandsvermogen van Neushoorn is negatief en wordt niet op eigen kracht omgebogen. • Voor beide instellingen zijn er vragen inzake de (subsidie)omvang van de benodigde middelen voor (de opbouw van) reserves voor onderhoud en vervangingsinvesteringen. • Neushoorn kampt nog met vastgoedproblematiek die is ontstaan bij oplevering. • De Harmonie heeft een aantal bouwwensen met betrekking tot de entree en het theatercafé. • Herijking van de samenwerking tussen Neushoorn en Friesland College is noodzakelijk om de exploitatiemogelijkheden van Neushoorn te optimaliseren. • De Harmonie is gestart met een organisatieontwikkelingstraject in combinatie met de herijking van de visie, gericht op nieuwe vormen van samenwerking en verbetering van de exploitatie. • De directeur van De Harmonie is pas ruim een half jaar op haar post, De directeur van Neushoorn heeft ook een relatief kortdurende betrekking.

Recent hebben verschillende wisselingen in de samenstelling van beide besturen plaatsgevonden. De wil om samen te werken Vastgesteld is dat de instellingen elkaar op diverse aspecten weten te vinden daar waar logische verbindingen te maken zijn. Een belangrijke kanttekening is echter dat in de praktijk de activiteiten zodanig verschillend zijn, dat vergaande samenwerking niet op alle aspecten vanzelfsprekend is/tot synergie leidt. De instellingen staan overigens constructief tegenover samenwerking, mits dit tot tastbare voordelen leidt er ook voldoende (financiële) ruimte is bij beide organisaties om de samenwerking vorm te kunnen geven. De culturele match van de instellingen Een sterke culturele match is randvoorwaardelijk voor een succesvolle fusie. De Harmonie en Neushoorn verschillen sterk van elkaar in grootte, levensfase, doelgroepen en identiteit. • Neushoorn is jong, creatief en experimenteel terwijl De Harmonie gevestigde kwaliteit en meer formaliteit uitstraalt. • Poppodia en theaters hebben ieder een sterke eigen identiteit. Deze identiteit bepaalt in grote mate de cultuur binnen een organisatie en het imago dat zij hebben en willen uitdragen. • Poppodia versus theaters trekken verschillende doelgroepen.

Waar Neushoorn zich richt op jong / nieuw publiek, wil De Harmonie met name een breed publiek aanspreken, welke ook meer gericht is op de klassieke vormen van cultuur. Gelijkwaardigheid van de partners Voor succesvolle samenwerkingen (fusies) is uitgangspunt dat naast een economy of scale voordeel ook sprake moet zijn van een (belangrijke mate) van gelijkwaardigheid. De Harmonie is in financiële omvang ruim 4 keer groter dan Neushoorn en in formatieomvang 2,5 keer groter. Is er bij een uiterste vorm van samenwerken nu sprake van een (bestuurlijke) fusie of is er dan sprake van een overname? Van gelijkwaardigheid van de financiële omvang is in ieder geval geen sprake. Feitelijk zou bij een fusie De Harmonie de overnemende partij zijn en zou een fusie (lees overname) feitelijk gerechtvaardigd zijn vanuit strategische motief en niet vanuit bedrijfseconomisch motief. Ten aanzien van het begrip waardebehoud voor de onderliggende partij, Neushoorn, is op dit punt een uiterst genuanceerde afweging noodzakelijk.

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

11

2. Beoordeling Waarderealisatie Waarderealisatie is primair gericht op het realiseren van efficiëntie (synergie) van de gezamenlijke bedrijfsvoering door schaalvoordelen en bundeling van functies en expertise. De mate waarin winst is te behalen hangt af van de omvang van de organisaties en de daadwerkelijk overeenkomsten (diensten en functies en taken). Op grond van ervaringsgegevens is vastgesteld dat in een verre vorm van samenwerking een efficiëntie10 is te behalen van circa € 100.000 op jaarbasis. Op de totale begroting van de instellingen is deze efficiëntie relatief beperkt en wordt voornamelijk veroorzaakt doordat de instellingen fysiek gescheiden organisaties zullen blijven, separate aansturing nodig blijft en (niet onbelangrijk) een aantal taken en functies reeds door de instellingen zijn uitbesteed. Daarnaast zijn vooral voordelen te behalen op het vlak van behoud van kwaliteit, bundeling van kennis en beperking van de kwetsbaarheid (personeel / materieel). 3. Beoordeling Waardecreatie Waardecreatie is gericht op innovatie en het creëren van nieuwe (inhoudelijke) waarde voor de doelgroepen van de instellingen en de gemeente Leeuwarden. Dit gaat uit van gezamenlijk in staat zijn om meer maatschappelijke waarde te creëren door programmatisch af te stemmen, te bundelen, te innoveren door samen (thematisch) te experimenteren en samen met anderen op te trekken.

Gesteld wordt dat hier kansen liggen, indien daartoe de wil wordt gevonden, daartoe de tijd voor wordt genomen en daarvoor (innovatie) middelen beschikbaar voor worden gesteld. Er liggen met name kansen ten aanzien van de programmering, marketing en formatie.

0.4 Beantwoording haalbaarheidsvraag (bestuurlijke) fusie Centraal in het onderzoek staat de vraag of een (bestuurlijke) fusie tussen De Harmonie en Neushoorn haalbaar is en in welke mate deze fusie leidt tot efficiencyvoordelen. Gebaseerd op voorgaande analyse van de exploitatie, de reflectie op waardebehoud, waarderealisatie en waardecreatie adviseert KplusV niet in te zetten op een fusie. De stevige individuele (financiële) uitdagingen van de instellingen, het ontbreken van een culturele match, de ongelijkwaardige positie van de partners, brengen een te groot afbreukrisico met zich mee ten aanzien van de op zichzelf goede operationele prestaties van de instellingen. Bovendien is het financiële voordeel van een fusie relatief beperkt en biedt zeker geen oplossing voor de structurele financiële uitdagingen die er zijn. Een fusieproces is daarnaast intensief en vergt een doorlooptijd van zeker 1 tot 2 jaar en past nu niet bij de individuele uitdagingen die ook met een fusie niet worden opgelost. Niet fuseren betekent niet dat niet meer samenwerking kan worden vormgegeven tussen de instellingen. Geadviseerd wordt in de nabije toekomst de samenwerking verder vorm te geven: 1. Projectmatig samenwerken op de korte termijn; 2.

Vormgeven van een Shared Service Centre op de middellange termijn; Projectmatig samenwerken (korte termijn) KplusV ziet op korte termijn kansen en adviseert in te zetten op het (projectmatig) samenwerken tussen de instellingen op de onderstaande aspecten: Kansen op programmaniveau Door meer samen op te trekken in de programmering en afstemming van de programmakalender ontstaan mogelijkheden:

10

Het realiseren van deze efficiency vergt de nodige inspanningen van beide instellingen. Hiervoor is op dit moment geen budgettaire ruimte in de begroting te vinden. Deze raming van deze efficiency is zowel in de vorm van een Shared Service Center realiseerbaar als in de vorm van een (bestuurlijke) fusie.

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

12

• •

•

De Harmonie heeft ook een uitstekende (pop)zaal welke mogelijkheden biedt voor Neushoorn en/of gezamenlijke programmering. Kennisuitwisseling en de inzet van het netwerk van beide organisaties. Goede contacten met artiesten, boekingskantoren (pop) en impresariaten (theater) zijn essentieel in het creëren van een goed programma. De instellingen kunnen gezamenlijk inzetten op evenementen of thema's om meer interessante programmering aan te kunnen bieden.

Kansen op marketingniveau • Een gezamenlijke visie en marketinginzet vanuit De Harmonie en Neushoorn kan een bijdrage leveren aan een sterker profiel van de instellingen (toename van het aantal bezoekers). • Door het creëren van een gezamenlijke database en hierin de krachten te bundelen, worden bezoekers nog beter aangesproken op hun eigen smaak en voorkeur (toename van het aantal bezoekers) • Beide instellingen hebben moeite om de studentenpopulatie te bereiken, hierin kunnen zij krachten bundelen. Kansen op formatieniveau • Samenwerking op gebouwbeheer en facilitair beheer biedt kansen op het gebied van kennisuitwisseling en kwaliteitsverbetering. Ook mag verwacht worden dat er (beperkt maar zeker) economisch voordeel is te behalen door (inkoop) contracten te bundelen. • Er zijn kansen voor het groeien naar een gezamenlijke poel, gezamenlijke werving en selectie en gezamenlijk opleiden van horeca personeel. • De boekhouding en administratie wordt door Neushoorn uitbesteed aan een externe partner, vanwege de schaalgrootte van Neushoorn. De Harmonie voert zelf de administratie uit. Er ligt een kans om de administratie van Neushoorn uit te besteden aan De Harmonie.

Shared Service Centre op de middellange termijn Op de middellange termijn, wanneer De Harmonie en Neushoorn succesvolle samenwerking op projectniveau verwezenlijkt hebben, adviseert KplusV de mogelijkheden voor een gezamenlijke backoffice (Shared Service Center) te onderzoeken. Door krachten te bundelen ontstaat meer kennis, wordt in het algemeen de kwaliteit verhoogt en worden (relatief kleine) organisaties minder kwetsbaar. In het Shared Service Center kunnen de volgende taken (aanvullend) worden belegd: • Het gezamenlijke aanbieden van ruimten voor verhuur om een breder publiek en grotere groepen te kunnen voorzien in de vraag naar passende ruimten. • Contractbeheer en inkoop van basisvoorzieningen, zoals energie, onderhoud, schoonmaak, horeca e.d.. Door inkoopkracht te bundelen kunnen schaalvoordelen worden benut. • Gezamenlijke afstemming van technisch en uitvoerend gebouwbeheer. Een gezamenlijke aansturing kan leiden tot kwaliteitsverbetering en efficiëntievoordelen. • Gezamenlijke administratie en boekhouding leiden mogelijk tot efficiëntievoordelen, maar in ieder geval tot verminderde kwetsbaarheid door schaalvergroting. • Gezamenlijke HRM (advies) functie. Fusie op lange termijn? KplusV sluit mogelijkheden voor een fusie op de lange termijn niet uit. Echter hiervoor is een geleidelijke route van belang om serieuze afbreukrisico's te voorkomen.

Allereerst is het van belang dat beide organisaties individueel voldoende stabiliteit ondervinden. Voorwaarde voor een gezonde samenwerking is dat er zicht is op een structureel gezonde exploitatie. De exploitatievoordelen van een fusie zullen immers niet groot zijn, zeker niet nadat een eventueel Shared Service Center is gevormd. Nadat deze fase is bereikt kan worden of en in welke mate een (bestuurlijke) fusie alsnog meerwaarde kan bieden. KplusV acht de kans hierop overigens uiterst klein.

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

13

0.5 Aanbevelingen Gebaseerd op voorstaande conclusies en adviezen worden samengevat de volgende aanbevelingen gedaan: 1. Sluit op de korte termijn een fusie uit en zet in op projectmatig samenwerken, op de beschreven thema's waar kansen liggen en waar energie voor de toekomst kan ontstaan. 2. Beoordeel in het verlengde hiervan (op middellange termijn) of een Shared Service Centre haalbaar is, waarin verschillende functies in de backoffice gezamenlijk zijn belegd om efficiëntievoordelen te kunnen behalen, beter kennis te kunnen delen en de kwaliteit te verbeteren. 3. Stel, gelet op de zwakke vermogenspositie van de instellingen, een passend innovatiebudget ter beschikking aan de instellingen om het vormgeven van de samenwerking ook daadwerkelijk mogelijk te maken. 4. Indien dan nog vervolgens nodig; onderzoek op de lange termijn wat dan nog aanvullend de meerwaarde kan zijn van een eventuele (bestuurlijke) fusie. 5. Herijk de gemeentelijke cultuur-inhoudelijke opdracht in gezamenlijkheid met de instellingen. Geef de directie daarbij een niet vrijblijvende opdracht om op de genoemde onderdelen de samenwerking daadwerkelijk vorm te geven/te intensiveren. 6. Kijk in relatie tot de herijking deze gemeentelijke opdracht nadrukkelijk naar het benodigd subsidieniveau voor de programmering in relatie tot de totale exploitatie.

Bij een zekere artistieke provinciale programmering hoort ook een zekere (geoormerkte) programmasubsidie. Deze subsidie is er nu in het geheel niet en gaat ten koste van de ambitie maar vooral ten koste van het artistieke profiel van de instellingen. 7. Rond de gesprekken voor beide instellingen over de omvang van de reserveringen van het meerjarenonderhoud en vervangingsinvesteringen af en hanteer geobjectiveerde normen voor de daarbij behorende subsidiebudgetten. Richt een proces in waarin de reserveringen in een cyclus van 5 jaar opnieuw wordt bezien door gemeente en instellingen. 8. Rond de gesprekken over de gebouwproblematiek met Neushoorn af, maak hiervoor een bindend uitwerkingsplan en subsidieer Neushoorn evenals De Harmonie volledig voor de componenten huisvesting, meerjarenonderhoud en vervangingsinvesteringen. 9. Repareer het negatief eigen vermogen van Neushoorn ten behoeve van een gezonde nieuwe start en om te borgen dat bestemmingsreserves worden uitgeput. 10. Herijk de samenwerking tussen Neushoorn en Friesland College zodat voor de komende jaren duidelijkheid ontstaat en de exploitatie van Neushoorn hierop kan worden aangepast. Beoordeel op dit punt vervolgens de consequenties van het benodigde subsidieniveau van Neushoorn. 11.

Ontwikkel flankerend beleid voor de culturele kernvoorzieningen en in het bijzonder voor Neushoorn in relatie tot de concurrentiepositie die Zalen Schaaf inneemt, ter bescherming van het algemeen belang van de functie van Neushoorn.

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

14

1 Inleiding Voorliggend rapport geeft de resultaten weer van het onderzoek naar de haalbaarheid van een (bestuurlijke) fusie tussen Stadsschouwburg De Harmonie (De Harmonie) en Poppodium Neushoorn (Neushoorn).

1.1 Aanleiding en probleemstelling De Harmonie en Neushoorn zijn twee culturele kernvoorzieningen in Leeuwarden. Beide instellingen hebben een eigen identiteit met een daarbij behorende gemeentelijke opdracht en staan voor stevige financiële uitdagingen. • De Harmonie heeft - in de afgelopen vijf jaar – een extra subsidie van € 300.000 per jaar ontvangen. Deze extra ondersteuning is met ingang van 2019 vervallen, waardoor zorg bestaat of nog aan de gemeentelijke opdracht kan worden voldaan. • Neushoorn heeft in 2018 € 60.000 extra subsidie ontvangen en ontvangt voor de jaren 2019 en 2020 nog een extra subsidie van € 200.000 per jaar om te kunnen blijven voldoen aan de gemeentelijke opdracht. Door de gemeente Leeuwarden is de extra subsidie vooralsnog begrensd tot en met het jaar 2020. Bovenstaande uitdagingen vragen om een doorwrochte analyse om oplossingen te vinden. De gemeente vraagt zich af of er door een mogelijke inhoudelijke en organisatorische samenwerking tussen deze partijen efficiëntievoordelen te behalen zijn. Deze voordelen moeten ertoe leiden dat de culturele en financiële positie van de twee instellingen wordt versterkt, waardoor geen of in mindere mate een beroep hoeft te worden gedaan op structurele (extra) subsidie van de gemeente Leeuwarden.

En vervolgens: Indien dit het geval is, hoe kan deze inhoudelijke en organisatorische samenwerking er dan uit zien? Aanleiding voor dit onderzoek is mede de door de gemeenteraad van Leeuwarden aangenomen motie van 3 april 2019 waarin het College van B&W wordt opgedragen om: Te laten onderzoeken of een (bestuurlijke) fusie tussen Neushoorn en De Harmonie haalbaar is. Daarbij tevens te onderzoeken wat het financiële voordeel zal zijn, en wat de verwachte frictiekosten zullen zijn en dit onderzoek voor 1 december voor te leggen aan de gemeenteraad.

1.2 Onderzoeksvragen en resultaat Deze hoofdvraag bevat de onderstaande deelvragen: 1. Waaruit bestaan de financiële knelpunten van beide instellingen? 2. Hoe en op welke onderdelen is inhoudelijke samenwerking mogelijk en wat levert deze samenwerking financieel en inhoudelijk op, voor zowel de beide instellingen als voor het publiek? 3. Wat is het huidige publieksbereik van beide instellingen en hoe kan een intensievere samenwerking ertoe bijdragen dat dit bereik verbetert en groter wordt? 4. Kan door een betere samenwerking en planning – rekening houdend met de gebonden dynamiek van beide organisaties – efficiënt gebruik worden gemaakt van de huidige locaties / ruimtes, zodat ruimtegebrek of leegstand worden voorkomen? 5. In welke mate spelen de vaste gebouwgebonden kosten een rol in de exploitatie van beide instellingen en zijn er mogelijkheden om de exploitatie anders en efficiënter te organiseren? 6. In welke mate is de huidige functie-indeling en het personeelsbestand van beide instellingen afzonderlijk voldoende om de dagelijkse werkzaamheden te verrichten? 7. Kan het samenvoegen van functies en van afdelingen synergie en financiële en inhoudelijke voordelen opleveren? 8. Op welke wijze beïnvloeden de lange termijnverplichtingen naar het Friesland College de exploitatie van Neushoorn en wat zijn de consequenties hiervan bij een (bestuurlijke) fusie?

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

15

9. Zijn er in het land vergelijkbare voorbeelden van samenwerking en/of fusie te vinden? Welke ervaringen en leerpunten leveren deze voorbeelden op? Het resultaat van het onderzoek is beantwoording van de haalbaarheidsvraag of een (bestuurlijke) fusie, dan wel een andere vorm van samenwerken, haalbaar en wenselijk is, en in welke mate de samenwerking een structurele bijdrage levert aan het oplossen van de financiële knelpunten én kansen biedt voor inhoudelijke meerwaarde en organisatorische samenwerking (synergie). De onderbouwing is gericht op het in beeld brengen van het nut en de noodzaak, de meerwaarde, de voor- en de nadelen en de financiële en organisatorische consequenties van een mogelijk samenwerking. Het resultaat van het onderzoek is weergegeven in onderliggende rapportage.

1.3 Verantwoording Het onderzoek is uitgevoerd in de periode van eind juni t/m half oktober 2019. Basis voor de uitvoering is het beschreven plan van aanpak11. Gedurende het onderzoek is de begeleidingscommissie drie keer bijeengeweest: • Startbijeenkomst (5 juli 2019) • Stand van zaken-overleg (18 september 2019) • Bespreking conceptrapportage (18 oktober 2019) Brongegevens Gebruik is gemaakt van een uitvoerig bestand van (digitale) brongegevens van de gemeente Leeuwarden, Neushoorn en De Harmonie. Tevens heeft tussentijds aanvullend (mondeling en schriftelijk) informatie-uitwisseling plaatsgevonden tussen de betrokken adviseurs en de sleutelpersonen van de beide kernvoorzieningen en de gemeente Leeuwarden. Ook is een aantal gesprekken gevoerd met stakeholders in het culturele veld van Leeuwarden. Vanzelfsprekend heeft KplusV ook bron- en referentiegegevens op basis waarvan mede de getrokken conclusies zijn gebaseerd. De informatie-uitwisseling is naar onze overtuiging transparant geweest. Als referentiekader voor de exploitatieanalyse zijn de jaarcijfers 2015-2018 uitgangspunt geweest. Ook is, gelet op de genoemde uitdagingen, nadrukkelijk het perspectief van de begrotingsjaren 2019 en 2020 meegewogen.

1.4 Leeswijzer De rapportage is als volgt opgebouwd. In hoofdstuk 2 wordt gestart met het in beeld brengen van de dienstverlening van beide instellingen in het perspectief van de mogelijke samenwerking. Hoofdstuk 3 geeft het beeld van de organisaties op het gebied van governance, formatie-omvang en organisatie-culturele aspecten. Hoofdstuk 4 gaat vervolgens in op de externe oriëntatie van de instellingen en schetst een beeld van samenwerkingen tussen culturele instellingen in de hedendaagse praktijk. In hoofdstuk 5 wordt een aantal gebouwgebonden aspecten behandeld, die van invloed zijn op de exploitatie. Vervolgens gaat hoofdstuk 6 uitvoerig in op de onderliggende operationele prestaties van de instellingen; de exploitatie-analyse. In hoofdstuk 7 worden de hoofdvraag en de deelvragen van het onderzoek beantwoord en zijn de samenvattende aanbevelingen weergegeven.

11 Zie Plan van Aanpak offerte KplusV d.d. 11 juni 2019 met kenmerk 1-19158-001/mwe

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

16

2 Dienstverlening in beeld Dit hoofdstuk gaat in op de dienstverlening van De Harmonie en Neushoorn, de gemeentelijke opdracht van de instellingen, het programma en het publieksbereik. Voorafgaand aan de analyse wordt ingegaan op een aantal beschouwingen. Afgesloten met een analyse van de meerwaarde van een eventuele samenwerking in de dienstverlening.

Beschouwingen vooraf De dienstverlening van een culturele instelling is de basis van haar bestaansrecht en voor veel gemeenten het argument om culturele organisaties te subsidiëren. De beoordeling van de dienstverlening van culturele organisaties door gemeenten (de overheid) is in Nederland een gevoelig punt. Van colleges van burgermeester en wethouders wordt verwacht dat zij hier geen waardeoordeel over uitspreken en zich vooral bezig houden met het "creëren van de randvoorwaarden."12 Binnen (gemeentelijk) cultuurbeleid wordt vaak gewezen op de diverse positieve effecten die een goed cultureel klimaat met zich meebrengen. Zo draagt het bij aan positieve effecten op de waardering voor het woon- en vestigingsklimaat, de aantrekkingskracht voor cultuurtoeristen, de persoonlijke ontwikkeling van individuen en aan verbetering van de sociale cohesie in buurten en wijken. Aan culturele organisaties wordt een gemeentelijk opdracht meegeven om een cultureel aanbod te programmeren, waarmee deze doelstellingen behaald kunnen worden. Het is aan de organisatie te bepalen op welke manier ze, binnen de financiële kaders, het juiste programma neerzet om aan de gemeentelijk opdracht te voldoen. Over de aard en omvang van de programmering dient evenwel overeenstemming te worden bereikt.

Wanneer gekeken wordt naar het programma van culturele organisaties spreekt men doorgaans over het culturele seizoen. Het culturele seizoen loopt zowel bij theaters als bij poppodia, over het algemeen van september tot en met juli. Waarin theaters en poppodia van elkaar verschillen, is de programmeringscyclus. Een theater programmeert 90% van haar programma een jaar vooruit, met als gevolg dat aan de start van het theaterseizoen het jaarprogramma gepresenteerd kan worden. Het poppodium programmeert voor de eerstkomende maanden, en soms weken. Bij beide organisaties wordt het programma vastgesteld in overleg met tussenpersonen (bij poppodia zijn dat boekingskantoren, bij het theater impresariaten). Bij de samenstelling van het programma wordt gekeken naar de beschikbare artiesten, voorstellingen en data. Daarnaast is er aandacht voor de beschikbare zalen, budget en speelt de persoonlijk voorkeur en ambities van een programmeur altijd een belangrijke rol.

2.1 Gemeentelijke opdracht In deze paragraaf wordt ingegaan op achtergrond van Neushoorn en De Harmonie en de gemeentelijk opdracht van beide organisaties.

Neushoorn De basis van Neushoorn ligt in 2014, toen onder vlag van het 'Harmoniekwartier' door diverse partijen de ambitie is uitgesproken een nieuwe stichting voor popcultuur te starten, welke samen met het Friesland College (D'Drive) een centrum voor popcultuur gaat realiseren "dat de levendigheid en de leefbaarheid in de stad versterkt en jongeren 21-ste eeuwse skills meegeeft en Leeuwarden ‘smoel’ geeft als popstad”. Tijdens de planvorming, kende Leeuwarden twee poppodia: in de Blokhuispoort programmeerde Podium Asteriks, in de Westerkerk was poppodium Romein actief. Bij de verdere uitwerking van de plannen werden diverse partijen uit

12 Wijn, C. (2003) Gemeentelijk cultuurbeleid - een handreiking. In opdracht van De Vereniging van Nederlandse

Gemeente. Beschikbaar via https://vng.nl/files/vng/publicaties/2012/kunstgemcultuurbeleid.pdf.pdf.

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

17

de popcultuur in Leeuwarden betrokken, maar uiteindelijk kan het resultaat worden gezien als een ‘doorontwikkeling’ van poppodium Romein 13. Vijf jaar later is Neushoorn het popcultuurcentrum van Leeuwarden en wordt het podium door het Fonds Podiumkunsten aangemerkt als een kernpodium14. De oorspronkelijke ambitie van Neushoorn is nog te herkennen in de gemeentelijke opdracht, die gelegitimeerd wordt vanuit de wens jongeren aan Leeuwarden te verbinden door een interessante stad voor deze doelgroep te zijn, waarbij nadrukkelijk (ook) de mogelijkheid tot talentontwikkeling wordt genoemd. De gemeentelijke opdracht is als volgt geformuleerd: "Creëer een mooie avond uit, programmeer met enige regelmaat bovenregionaal en biedt een (uitvals)basis voor talentontwikkeling". Deze gemeentelijke opdracht is door Neushoorn vervolgens verder uitgewerkt in drie programmalijnen: • Essentials; Het programma voor een mooie, goede avond voor het grote publiek, de reguliere basis concert- en dansprogrammering; • Stunning; De verrassende, opzienbarende en/of nieuwe programmering, die ruimte biedt voor minder voor de hand liggende programmering, is actueel, experimenteel en vernieuwend; • Talent; De uitwerking van de rol en ondersteuning die Neushoorn al dan niet in samenwerking met D'Drive kan bieden voor jonge, talentvolle makers in de populaire cultuur.

De Harmonie De Harmonie kent een lange geschiedenis in Leeuwarden. Het huidige gebouw werd in 1995 officieel geopend door de toenmalige koningin Beatrix. De Harmonie is één van de grootste theaters van Nederland. De missie die De Harmonie voor zichzelf heeft opgesteld is als volgt: "Stadsschouwburg De Harmonie Leeuwarden is een open, gastvrij en verrassend theater voor een breed publiek, theatermakers, events-organisatoren en personen. Het biedt een podium met een regionale en landelijke uitstraling en een profiel waarin kwaliteit, passie, verrassing en betrokkenheid de belangrijkste kenmerken zijn." Deze missie sluit aan op de gemeentelijke opdracht die aan De Harmonie is verstrekt: • Programmeren en distribueren van een gevarieerd aanbod van theater- en muziekvoorstellingen dat de positie van Leeuwarden ondersteunt. Het is een programma dat er toe doet binnen de professionele podiumkunsten in Nederland (…) en dat daarnaast passend is binnen de financiële kader van de opdracht; • Het organiseren van festivals en bijzondere projecten; • De organisatie van activiteiten gericht op jeugd en jongeren; Samen met andere culturele instellingen werken aan de versterking van cultuureducatie in Leeuwarden; • Het produceren van voorstellingen; • Het verhuren van zaalruimten tegen commerciële condities aan uiteenlopende (culturele) organisaties en instellingen.

Aanvullend op bovenstaande activiteiten geeft de gemeente Leeuwarden De Harmonie als opdracht mee zich in te zetten voor het amateurveld middels het beschikbaar stellen van ruimtes tegen een cultureel tarief.

13

BMC (2017). Bedrijfsanalyse en verbeterplan stichting Harmoniekwartier Leeuwarden.

14 Een podium dat professioneel werkt en beschikt over een vaste zaal met voldoende faciliteiten kan een aanwijzing tot

Kernpodium krijgen. Het podium heeft daarmee onder andere toegang tot subsidies voor het programmeren van concerten van Nederlandse bands welke bijdrage aan de ontwikkeling van de popmuziek in Nederland.

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

18

2.2 Programma Deze paragraaf geeft een beeld van het programma van zowel Neushoorn als De Harmonie. Onderscheid is gemaakt tussen het culturele programma en het commerciële programma.

Neushoorn Het programma van Neushoorn 2018-2019 bestaat voor 60% uit concerten en andere programma's met livemuziek, 10% komt voor rekening van het dance- en nachtprogramma en 10% voor debatten. De overige 20% bestaat uit onder andere comedy en masterclasses. Voor het culturele programma heeft Neushoorn drie zalen beschikbaar. Zaal Grote zaal Arena Café De Backstage

Capaciteit 750 staplaatsen, 220 zitplaatsen 250 staplaatsen, 100 zitplaatsen 150 staplaatsen, 70 zitplaatsen

Tabel 1: Zalen Neushoorn

De nadruk in het programma van Neushoorn in 2018/2019 ligt, naast pop en dance, op het genre heavy. Relatief veel programma's zijn in te delen in de programmalijn essentials, zoals concerten van Jett Rebel, Blaudzun, Douwe Bob en Rowwen Heze. Het percentage programma's dat past binnen de programmalijn stunning was in 2017 11 procent en in 2018 25 procent. Binnen de programmalijn talents konden in het seizoen 2018-2019 onder andere programma's als D'Drive Live, presentaties van de Academie voor Popcultuur en in samenwerking met OYO Sound en Kunstbende het programma Risin'up worden ingedeeld. Neushoorn stelt in beginsel haar ruimte tegen kostprijs ook open voor andere partijen die zelf programma's in de zalen willen produceren. In 2018 werd op programmaniveau onder andere samengewerkt met Omrop Fryslân (IepenUp), Uit de Hoge Hoed (Improv Comedy), D'Drive en Asteriks (diverse programma's). In tabel 3 is een overzicht opgenomen van de verdeling per programmalijn. 201615

2017

2018

Totaal Cultureel programma Essentials Stunning Talent

364 n.v.t n.v.t n.v.t

338 152 36 150

277 132 69 76

Verhuur

200

399

272

Totaal

564

737

549

Tabel 2. Programma's per programmalijn Neushoorn

Vaak terugkerende genres binnen de programmering van Neushoorn zijn pop, dance en heavy. In onderstaande tabel staat de verdeling van het programma van het kalenderjaar 2018. Genre Pop Academy Dance Entertainment Heavy Urban

Aantal 87 41 36 33 30 11

Genre Overig Jazz Golden Oldies Klassiek Tribute Debat

Aantal 13 9 5 5 5 2

Tabel 3: Programma van Neushoorn in kalenderjaar 2018, onverdeeld naar genre

15 In 2017 is Neushoorn gaan werken met de verschillende programmalijnen, voor het jaar 2016 is een dergelijke

onderverdeling daarom niet mogelijk.

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

19

In tabel 4 wordt het gebruik van de zalen voor het programmaseizoen 2018-2019 weergegeven.

Aantal programma's16

Grote zaal 90

Arena 97

Café De Backstage 115

Overige 16

Tabel 4. Aantal programma's in Neushoorn, verdeeld over de zalen.

Neushoorn ontvangt voor haar programma geen geoormerkte programmasubsidie. In de exploitatieanalyse (zie hoofdstuk 6) is vastgesteld dat Neushoorn volgens de definitie een kostendekkende programmering realiseert.

De Harmonie Vanuit de gemeentelijke opdracht programmeert De Harmonie een breed aanbod aan genres over het gehele jaar heen. De Harmonie beschikt over drie theaterzalen en twee kleinere zalen voor lezingen, presentaties of inleidingen. Daarnaast bieden de twee foyers gezamenlijk ruimte voor 1425 bezoekers (tegelijkertijd). Zaal AEGON Zaal (grote zaal) Rabobank zaal (middelzaal) Accent zaal (kleine zaal) Drukkerij van de Eemzaal 1 & 2 Drukkerij van de Eemzaal 3

Capaciteit 1000 zitplaatsen, 450 voor receptie en 240 diner 450 zitplaatsen, 1000 staanplaatsen 275 zitplaatsen, 500 staanplaatsen 100 zitplaatsen, 100 staplaatsen 60 zitplaatsen, 60 staplaatsen

Tabel 5. Zalen De Harmonie

Naast de eigen programmering biedt De Harmonie vanuit haar culturele opdracht ook ruimte voor gastprogrammering, culturele verhuringen en lokale en regionale projecten. In tabel 6 is het overzicht weergegeven van de verdeling van programma's, die behoren tot de culturele opdracht en de programma's die De Harmonie vanuit commercieel oogpunt ruimte biedt. Het gaat hier om het aantal programma's per kalenderjaar.

Cultuur Commercieel Totaal

2015 503 356 859

2016 496 332 828

2017 464 375 839

2018 472 466 938

Tabel 6 Aantal programma's in De Harmonie, onderverdeeld in cultureel en commercieel programma.

Bovenstaande cijfers zijn gebaseerd op de jaarverslagen van De Harmonie en bevatten de cijfers van het betreffende kalenderjaar. De Harmonie programmeerde de afgelopen jaren producties van alle landelijk gesubsidieerde toneel- en operagezelschappen en voorstellingen, die in de regio niet op andere locaties zichtbaar zijn. Vaak terugkerende genres in het theaterseizoen 2018/2019 waren Cabaret, Toneel en Jeugd & Familie en Muziek.

16 Het aantal programma's in de zalen is niet gelijk aan het aantal programma's in tabel drie. De reden daarvoor is dat

voor een aantal programma's meerdere zalen gebruikt worden.

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

20

In tabel 7 is een meer gedetailleerd beeld van de genres weergegeven. Genre Cabaret Toneel Jeugd & Familie

Aantal 65 54 50

Genre Muziektheater Visueel theater Opera

Aantal 10 9 8

Muziek Musical Klassiek Entertainment Dans

38 19 17 15 14

Theatercollege Literair Comedy Jongerentheater

8 5 4 4

Tabel 7: Programma van De Harmonie 2018/2019, onverdeeld naar genre.

In tabel 8 wordt het gebruik van de zalen voor het programmaseizoen 2018-2019 weergegeven. Het gaat hierbij om de zaalbezetting van de eigen programmering van De Harmonie.

Aantal programma's

17

AEGON zaal 106

Rabobank zaal 108

Accent zaal 95

v/d Eemszaal 10

Tabel 8. Aantal programma's De Harmonie, verdeeld over zalen.

De Harmonie ontvangt voor haar programma eveneens geen geoormerkte programmasubsidie. De directe inkomsten vanuit het programma moeten daarom de directe programmakosten dekken. In de exploitatieanalyse (zie hoofdstuk 6) is vastgesteld dat ook De Harmonie volgens deze definitie een (meer dan) kostendekkende programmering realiseert.

Conclusies Programma KplusV concludeert op basis van de analyse van dienstverlening het volgende: •

Het programma van De Harmonie en Neushoorn een zekere (mate van) overlap bevat dat kansen biedt voor verdere samenwerking. Het gaat hier dan met name om een overlap met betrekking tot: − Comedy en cabaret: Neushoorn programmeert enkele keren per jaar de Comedy Night en biedt ruimte aan het programma Impov Comedy van de organisatie Uit de Hoge Hoed. De Harmonie organiseert het Cabaret Café en programmeert diverse cabaretiers. − Muziek: De afgelopen jaren is het aantal muzikanten dat zowel in het theater als in poppodia optreden gegroeid. Muzikanten kiezen er voor om het ene jaar op het podium van poppodia te staan en het jaar daarna een theatershow te doen, waarin meer het verhaal achter de muziek wordt verteld en er ruimte is om de samenwerking aan te gaan met andere disciplines of genres. Een voorbeeld hiervan is Daniel Lohues, die op 18 mei 2019 een optreden in Neushoorn verzorgde en op 16 oktober 2019, samen met Holland Baroque, in De Harmonie optrad. Een andere voorbeeld is het Noord Nederlands Orkest (NNO), welke op 4 oktober 2019 een concert in Neushoorn gaven en (onder andere) op 18 december 2019 in De Harmonie staan. In beide voorbeelden gaat het om het overlap van artiest en/of organisatie. Het soort optreden dat op beide podia wordt gegeven is anders.

•

Beide organisaties bieden een podium voor tribute- en coverbands. Programma's die vaak een wat "ouder" publiek naar de podia trekken. Neushoorn kiest hierin voor de clubprogrammering, De Harmonie voor de theaterprogrammering.

17 Het aantal programma's in de zalen is niet gelijk aan het aantal programma's in tabel vijf. De reden daarvoor is dat voor

een aantal programma's meerdere zalen gebruikt worden en het hier de eigen programmering van De Harmonie betreft.

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

21

•

De Harmonie programmeert verhoudingsgewijs veel in het genre cabaret en muziek. Doorgaans zijn dit genres die een belangrijke bijdrage leveren aan de kostendekkingsgraad van het totale programma en populair zijn bij het theaterpubliek. Neushoorn kent vooral programma's in de programmalijn essentials.

•

Gelet op de exploitatiedruk bij Neushoorn en De Harmonie is de inzet op deze minder risicovolle programma's een logische en een voorspelbare keuze. Beide partijen ontvangen immers geen geoormerkt programmabudget, waardoor de noodzaak ontstaat (minimaal) kostendekkend te programmeren.

•

De positieve dekkingsgraad van (resultaat op) programma's van Neushoorn en De Harmonie dragen bij aan de dekking van de (vaste) exploitatiekosten van beide organisaties. Tegelijkertijd heeft deze invalshoek - in combinatie van het ontbreken van een geoormerkt programmasubsidie - zijn weerslag op de samenstelling van het culturele programma en daarmee op de gemeentelijke opdracht van beide partijen. De gemeentelijke opdracht van Neushoorn en De Harmonie is in de zienswijze van KplusV kwalitatief (te) breed geformuleerd en zegt in het geheel niets over kwantitatieve kant van de opdracht. Bovendien zijn in de opdrachtformuleringen aan de instellingen eisen gesteld met betrekking tot regionale en (voor De Harmonie zelfs) landelijke uitstraling met een kwalitatief stevig profiel (kwaliteit, verrassing e.d.).

•

KplusV stelt dat de vraag of de programma's van De Harmonie en/of Neushoorn wel of niet passen binnen de gemeentelijk opdracht niet zuiver is te beantwoorden. In de opdrachtformulering is nu onvoldoende balans aangebracht tussen kwantiteit en kwaliteit. En beide componenten vragen om een bepaald budget (programmasubsidie).

•

Voorgaande leidt tot de aanbeveling om de opdrachtformulering van de gemeente in het verlengde van dit onderzoek te herijken en deze in het licht te zien van de toekomstige financiële armslag van de instellingen (hier wordt in hoofdstuk 6 nader op ingegaan).

2.3 Bereik In deze paragraaf wordt ingegaan op het bereik van Neushoorn en De Harmonie. Gekeken wordt naar het aantal bezoekers en de herkomst van deze bezoekers.

Neushoorn In onderstaande tabel is het aantal bezoekers aan Neushoorn weergegeven. Het totaal aantal bezoekers in 2016 is niet weergegeven omdat het onbekend is hoeveel bezoekers middels Verhuur Neushoorn hebben bezocht.

Totaal Cultureel programma Essentials Stunning Talent

201618

2017

2018

53.904 n.v.t n.v.t n.v.t

54.227 35.952 7.293 11.032

50.123 32.242 10.942 6.939

Verhuur

xxx

17.684

15.264

Totaal Tabel 9: Overzicht aantal bezoekers Neushoorn.

xxx

71.961

65.387

18 In 2017 is Neushoorn gaan werken met de verschillende programmalijnen, in 2016 is een dergelijke onderverdeling

daarom niet mogelijk

12 november 2019. Ons kenmerk 1019158-006/mwe/ppa

22

Uit een analyse van het online ticketsysteem van Neushoorn blijkt dat 81 procent van de geregistreerde accounts aangemaakt zijn door inwoners uit Friesland, 8 procent uit Groningen en 11 procent uit andere provincies. Van de 81 procent uit Friesland, komt 36 procent uit de gemeente Leeuwarden en 64 procent uit omliggende gemeenten. Ervan uitgaande dat de geregistreerde accounts een redelijke afspiegeling is van de herkomst van de bezoekers van Neushoorn dan komt bijna 30% van de bezoekers aan Neushoorn uit gemeente Leeuwarden. Uitgaande van de online registraties ziet de leeftijdsopbouw van de bezoekers er als volgt uit: Leeftijd Percentage

18-24 16%

25-34 23%

35-44 23%

45-54 24%

55-64 12%

65+ 2%

Tabel 10 verdeling bezoekers Neushoorn op basis van leeftijd.

De Harmonie Het aantal bezoekers van De Harmonie is weergeven in tabel 11. Uit de tabel blijkt dat De Harmonie in 2018 circa 17% meer culturele bezoekers heeft getrokken, en 26% meer (commerciële) bezoekers heeft getrokken. De oorzaak van deze significante groei is te danken aan de positieve (inter)nationale en provinciale aandacht voor Leeuwarden-Fryslân 2018 (LF2018).

Cultuur Commercieel Totaal

2016 114.507 71.089 185.596

2017 114.629 68.936 183.565

2018 133.710 86.739 220.449

Tabel 11: Overzicht aantal bezoekers De Harmonie.

Uit de analyse van de herkomst van de bezoekers aan De Harmonie blijkt dat 66% van de registreerde bezoekers afkomstig is uit Friesland, de overige 34% komt uit andere provincies. Van de 66% uit Friesland, komt 39% uit gemeente Leeuwarden19 en 61% procent uit andere gemeenten in Friesland. Feitelijk komt ruim 26% van de bezoekers aan De Harmonie uit gemeente Leeuwarden.

Conclusies Bereik KplusV concludeert op basis van de analyse van de gegevens van het bereik van Neushoorn en De Harmonie het volgende: •

Zowel Neushoorn als De Harmonie hebben vanuit de gemeentelijke opdracht een bovenregionale taakstelling. Vastgesteld is dat de bezoekerscijfers van beide organisaties een lokale basis hebben in de gemeente Leeuwarden, maar het merendeel van de bezoekers komt uit de overige gemeenten in Friesland en uit andere provincies.

2.4 Marketing en communicatie Het ' avondje uit', waar veel van het cultuurbezoek onder valt, moet steeds meer concurreren met andere activiteiten die (potentiële) bezoekers in hun vrije tijd kunnen doen, zoals een avond thuis, Netflix, sporten, samen uiteten of een bezoek aan de kroeg. Daarnaast besluiten bezoekers steeds later of ze een cultureel bezoek gaan afleggen, of voor een andere vrijetijdsbesteding kiezen. De marketing en communicatie van culturele organisaties wordt mede daarom steeds belangrijker. De tijd dat een goede voorstelling of een goede artiest vanzelf bezoekers trekt, is voorbij. Op de absolute top na, moeten theater en podia elke voorstelling aan de man brengen. Culturele organisaties bouwen daarom aan hun imago, aan hun uitstraling en bekijken per