Begroting Gemeente Leeuwarden 2026

Pijler 3. Mentale Gezondheid Ambitie: Iedere jongere en jongvolwassene zit lekker in zijn of haar vel, heeft minder last van stress, kan genieten van het leven en kan goed omgaan met veranderingen en tegenslagen. • Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO). In 2026 ligt de focus op het analyseren en evalueren van de resultaten uit de OKO Gezondheidsmonitor 2025. Op basis hiervan organiseren we dialoogsessies met ketenpartners, zoals GGD Fryslân, Amaryllis, VNN en het onderwijs, om gezamenlijk speerpunten en doelstellingen vast te stellen; deze vormen input voor beleidsvorming van OKO. Aansluitend ontwikkelen en implementeren we strategieën en interventies die gericht zijn op het versterken van beschermende factoren in de leefomgeving (school, vrije tijd, gezin en vriendengroep) van jongeren. Pijler 4. Gezond ouder worden Ambitie: Iedere inwoner kan gezond oud worden, zoveel mogelijk blijven (mee)doen en een goede kwaliteit van leven ervaren. • Versterken Sociaal Vitaal. Sociaal Vitaal is een beweeg- en gezondheidsproject voor (eenzame) ouderen om aan hun fitheid, gezondheid en sociale contacten te werken. We versterken het huidige aanbod en zetten in 2026 in op het draaien van twee extra groepen. • Verkennen voorlichting voor ouderen (en mantelzorgers). Voorlichting over voeding aan ouderen (en mantelzorgers) is onderdeel van Sociaal Vitaal.

We verkennen in 2026 of we naast dit programma extra kunnen en moeten inzetten op voorlichting over gezond eten. Dit doen we in samenwerking met partners, zoals de GGD. ○ Kansrijke start voor kinderen Het Actieplan Kansrijke Start 2023-2026 bestaat, net als het landelijk actieprogramma Kansrijke Start, uit drie actielijnen met landelijk opgestelde doelen: • • •

Actielijn 1 Voor de zwangerschap; Actielijn 2 Tijdens de zwangerschap; Actielijn 3 Na de geboorte.

Vanuit de Leeuwarder Coalitie Kansrijke Start, die bestaat uit vertegenwoordigers van de kraamzorg, geboortezorg, jeugdgezondheidszorg, gemeente Leeuwarden, Amaryllis, Verslavingszorg en de pop-poli van het MCL is de lokale vertaling van deze doelen naar acties opgesteld vanuit vijf uitgangspunten: 1. Het implementeren, verbeteren en borgen van de reeds ingezette activiteiten (we investeren immers al een aantal jaar in deze belangrijke eerste 1000 dagen); 2. Het wegnemen van financiële drempels tijdens en vlak na de zwangerschap; 3. Werken vanuit nabijheid en beschikbaarheid; 4. Versterken informeel netwerk; 5. Faciliterende en aanjagende rol gemeente.

26

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

Vanuit het Actieplan Kansrijke Start wordt in 2026 ingezet op de implementatie van het ambassadeursprogramma Shkorey, betaalbare kraamzorg, trainen van professionals in het signaleren van dreigende geldzorgen, Nu Niet Zwanger, groepszorg van nieuwkomers en gezond zwanger worden. 3. Bewegen en sport Global Goal 3: Goede gezondheid en welzijn voor iedereen Sport en bewegen zijn belangrijke bouwstenen voor de gezondheid en vitaliteit van onze inwoners. Sporten en bewegen worden steeds vaker ingezet als middel om de positieve gezondheid van inwoners op meerdere vlakken te verbeteren. De gemeente wil inwoners zo veel mogelijk stimuleren om in beweging te komen, zowel in de openbare ruimte als in gemeentelijke sportaccommodaties. Met gerichte inzet, onder andere via de buurtsportcoaches, zetten we erop in dat zoveel mogelijk inwoners vanaf jongs af aan structureel in beweging komen. In 2025 is het nieuwe beleidskader Sport en bewegen 2025-2035 vastgesteld. Om de huidige basisinfrastructuur voor sportbeoefening op orde te krijgen (ambitieniveau ‘Brons’ in het beleidskader) moeten er mogelijk keuzes gemaakt worden. Voor verschillende onderwerpen geldt dat er sprake is van knelpunten met financiële gevolgen. Deze onderwerpen worden hieronder nader uitgewerkt. De beschikbare financiële middelen zijn onvoldoende om de ambities te realiseren.

○ Nieuw sportbeleid In Q2 van 2025 is het beleidskader Sport en bewegen 2025-2035 vastgesteld. De volgende thema’s zijn meegenomen en uitgewerkt in verschillende doelstellingen: 1. 2. 3. 4. 5.

Van jongs af aan, een leven lang, veelzijdig in beweging Sportinfrastructuur; de basis om sporten en bewegen te faciliteren Verstevigen van het sportklimaat en de breedtesport Visie op topsport(beleid) in de gemeente Leeuwarden Gezondheidsachterstanden verkleinen met sport als middel

In het najaar van 2025 is het uitvoeringsplan 2025-2026 van dit beleidskader gepresenteerd. Voor de uitvoering geldt het in de begroting 2026 beschikbare budget als uitgangspunt. De accenten in het uitvoeringsplan liggen op het gebied van sportstimulering in de dorpen en wijken en het ondersteunen van sportverenigingen. Daarnaast werken we samen met partners in 2026 het topsportbeleid verder uit. ○ Basisinfrastructuur op niveau houden (BV Sport) Het beheer en exploitatie van de gemeentelijke sportaccommodaties wordt uitgevoerd door bv SPORT. In 2025 is afstemming geweest met bv SPORT, waardoor we een aantal afspraken hebben gemaakt met KPI’s en monitoring. In 2026 zitten we weer op het niveau dat we aansluiten bij de gemeentelijke begroting. ○ Oplossen knelpunten sportaccommodaties Sportveldcapaciteit Wiarda: Bij FVC en Blauw Wit blijven problemen rondom de capaciteit. Er zijn in totaal 6 velden beschikbaar. Om beide clubs voldoende ruimte te kunnen bieden zijn er 9 velden nodig. Om dit tekort op te lossen is de realisatie van het Sportcomplex Middelsee op korte termijn nodig. De oplossing van Middelsee duurt langer dan gewenst, zie volgende paragraaf. Bewegingsonderwijs Nylân Gebleken is dat op dit moment de faciliteiten voor het bieden van bewegingsonderwijs in de omgeving Nylân onvoldoende zijn. De mogelijkheden om dit op te lossen worden momenteel onderzocht.

Het bouwen van een nieuwe sporthal zou hiervoor een oplossing kunnen zijn. In deze begroting wordt voorgesteld om hier voorzichtigheidshalve middelen voor te reserveren.

27

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

Bewegingsonderwijs en breedtesport Kalverdijkje In 2025 gaan we aan de slag met planvorming voor de toekomst om zo voldoende capaciteit te creëren voor de topsport, breedtesport en het bewegingsonderwijs. Daarbij wordt ook de wens om te komen tot een zaaldeel voor turnen betrokken. Stichting Sporthal Nylân Stichting sporthal Nylân kent financiële problemen. Gemeente Leeuwarden verkent de mogelijkheden om het gebouwdeel in eigendom over te nemen. De financiële effecten hiervan worden in het najaar 2025 nader onderzocht en krijgen in 2026 een vervolg. In deze begroting hebben wij hier een structurele bijdrage van € 70.000 voor gereserveerd en vragen wij de raad om dit beschikbaar te stellen. ○ Beweegvriendelijke inrichting openbare ruimte Meer dan de helft van de bevolking gebruikt de openbare ruimte voor sportbeoefening. Het sporten en bewegen gebeurt dus steeds meer los van de sportaccommodaties. De gemeente investeert continu om de buitenruimte beweegvriendelijker in te richten. Dit is ook opgenomen in het beleidskader Sport en bewegen. ○ Nieuw sportcomplex Middelsee In het coalitieakkoord is aangegeven dat er in het zuiden van Middelsee een nieuw sportpark wordt gerealiseerd. Het plan volgt de ontwikkelprincipes zoals die zijn opgenomen in de door de raad in 2021 vastgestelde Omgevingsvisie. Het ontwerp is in twee fases geknipt: • •

Fase 1 bestaat uit een accommodatie (kantine en kleedkamers) voor FVC, 1 sporthal en een landschappelijke inrichting, waaronder drie voetbalvelden voor FVC, deel van een skills garden en circa 155 parkeerplaatsen. Fase 2 bestaat uit een vierde voetbalveld voor FVC, een tweede sporthal (benodigd voor capaciteit bewegingsonderwijs en breedtesport), ruimte voor breedtesport (multifunctioneel sportveld buiten), aanleg overige deel van de skills garden, eventuele padelbanen en circa 218 parkeerplaatsen.

Op dit moment richten we ons op fase 1 en is een basisbudget beschikbaar. De voorbereidingen voor realisatie (o.a. grondwerkzaamheden) worden in 2026 in gang gezet. Naar verwachting zijn de gereserveerde budgetten onvoldoende voor een standaard sportaccommodatie voor FVC en een sporthal voor bewegingsonderwijs en breedtesport. ○ Inzet buurtsportcoaches Vanuit de Brede Regeling Combinatiefuncties (onderdeel van het Gezond en Actief Leven Akkoord) worden de buurtsportcoaches via bv SPORT ingezet voor de uitvoering van het sport- en beweegbeleid in de gemeente Leeuwarden. Voor 2026 wordt de opdracht sportstimulering aangescherpt, in lijn met het uitvoeringsprogramma 2025-2026. De buurtsportcoaches spelen een sleutelrol bij het verbinden en versterken van het sport- en beweegaanbod in de gemeente. Om de sportstimulering steviger neer te zetten, worden specialistische functies toegevoegd. De clubkadercoach ondersteunt verenigingen gericht bij het thema veilig sportklimaat. De beweegcoaches richten zich specifiek op het in beweging brengen van inwoners, door laagdrempelige activiteiten te organiseren. Met deze aangescherpte inzet vergroten we het bereik van het sportstimuleringsbeleid en zorgen we dat inwoners van Leeuwarden beter in staat worden gesteld om een actieve en gezonde leefstijl te ontwikkelen en te behouden.

28

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

Betrokken verbonden partijen • bv SPORT Relevante beleidsnota's Kadernota Beweeg- en gezondheidsbeleid: 'Samen bewegen naar een gezonde gemeente' (2018) Startnotitie Beleidskader sport en bewegen (2024) Gezondheidsnota Samen Gezond 2024 – 2028 (2024)

29

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

2.1.4 Onderwijs Portefeuillehouders: Nathalie Kramers en Abel Reitsma 1. Kansengelijkheid in het onderwijs Global Goal 4: Inclusief, gelijkwaardig en kwalitatief onderwijs voor iedereen ○ Onderwijsachterstanden bij kinderen jonger dan 12 jaar tegengaan De gemeente heeft wettelijke taken in de voor- en vroegschoolse educatie (VVE) voor kinderen van 2 tot 6 jaar die risico lopen op een achterstand. Samen met kinderopvangorganisaties, consultatiebureaus en basisscholen zorgt de gemeente Leeuwarden ervoor dat deze kinderen zo vroeg mogelijk gebruik kunnen maken van het voorschoolse aanbod op de integrale kindcentra (IKC’s). Aan het optimaliseren van de VVEketen wordt continu gewerkt. In 2026 wordt de focus daarbij gelegd op indicering, toeleiding en (redenen voor) bereik en non-bereik. In het versterken van de doorgaande lijn en het vergroten van ouderbetrokkenheid blijven we ook investeren, bijvoorbeeld via de subsidieregeling Kansen voor Kinderen. Ook via het programma Leeuwarden-Oost is er extra aandacht voor deze thema’s. Waar de belangrijkste focus van onderwijsachterstanden het jonge kind is, investeren we ook continu in de ontwikkeling van kinderen in de basisschoolleeftijd. Hiervoor komt er een geüpdatete versie van de regeling Kansen voor Kinderen.

In de plus-locaties wordt conform de Jeugd Agenda, Kansen voor Kinderen en Leeuwarden-Oost extra geïnvesteerd via de jeugdondersteuners en School en Omgeving. Voor 2026 staat ook de tweejaarlijkse herijking van de plus-IKC’s gepland. Daarvoor wordt de huidige werkwijze doorontwikkeld. ○ In het vo en mbo accent leggen op het halen van een startkwalificatie, het voorkomen van schulden als volwassene en het verbeteren van hun gezondheid Aanpak voortijdig schoolverlaten (VSV) Het doorstroompunt voert namens de regio taken uit in het kader van voortijdig schoolverlaten. Elke 4 jaar wordt er bij het ministerie OC&W in regioverband een nieuw programma aangevraagd, gericht op voortijdig schoolverlaters. Het doel van deze aanpak is het voorkomen dat jongeren met een leeftijd tussen de 12 en 23 jaar zonder startkwalificatie het onderwijs verlaten. De aanpak is een regionale samenwerking tussen gemeenten, scholen en andere partners om schooluitval te voorkomen. In 2026 start het nieuwe regionale VSV-programma voor de komende 4 jaar. Daarnaast gaat in 2026 de wet ‘Van school naar duurzaam werk’ in. Deze wet heeft als doel om jongeren met afstand tot de arbeidsmarkt beter te begeleiden bij de overgang van school naar werk en het behoud van werk. De wet legt meer nadruk op samenwerking tussen onderwijs, doorstroompunten en gemeenten en biedt jongeren tot 27 jaar extra ondersteuning.

Scholenteams binnen het voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs We werken nu tien jaar met diverse methodieken die de samenwerking tussen onderwijs en zorg versterken, zowel in het voortgezet onderwijs als in het MBO. Deze methodieken zijn gericht op het behalen van een startkwalificatie, het soepel doorlopen van de schoolloopbaan en het voorkomen van de inzet van zwaardere vormen van zorg. Door het toevoegen van expertise aan de zorgstructuur van scholen wordt de verbinding tussen onderwijs en zorg versterkt. Op vijf locaties in het Voortgezet Onderwijs wordt structureel gewerkt met de methodiek School als Vindplaats. Sinds 2022 zijn daar vier locaties aan toegevoegd. Voor deze uitbreiding is via de MTR € 120.000 beschikbaar gesteld tot en met 2026. In dat jaar vindt een herbeoordeling van deze locaties plaats. Ook wordt in 2026 gestart met de doorontwikkeling van de methodiek School als Vindplaats, met als doel de aanpak beter te onderbouwen en efficiënter te maken.

30

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

Binnen het MBO heeft de fusie tot Firda geleid tot een nieuwe zorg- en begeleidingsstructuur: Sterk in Firda. Deze methodiek wordt in 2026 geëvalueerd door NHL Stenden. De aanpak wordt gefinancierd door de gemeente Leeuwarden en de overige Friese gemeenten. ○ Onderwijshuisvesting De gemeente Leeuwarden is wettelijk verantwoordelijk voor een adequate en toekomstbestendige onderwijshuisvesting. Tot nu toe diende de Voorzieningenplanning Onderwijs 2021–2030, vastgesteld op 24 november 2020, als leidraad voor dit beleid. Gezien de afronding van diverse projecten uit deze periode, de snelle ontwikkeling van de wijk Middelsee, en de aangescherpte landelijke duurzaamheidseisen, is actualisatie van het beleid noodzakelijk gebleken. Daarom is in samenwerking met schoolbesturen, kinderopvangorganisaties en ICSadviseurs het nieuwe Integraal Huisvestingsplan Onderwijs 2025–2050 opgesteld.

Start van nieuwe projecten in 2026 In 2026 begint de voorbereiding van de eerste projecten uit het IHP: • Renovatie/nieuwbouw van De Plataanschool • Renovatie van het Stedelijk Gymnasium Daarnaast lopen er diverse projecten die zich in 2026 in verschillende fasen bevinden (van initiatiefase tot oplevering): • Nieuwbouw Professor Wassenberghskoalle • Uitbreiding IKC Sint Thomasschool • Verduurzaming IKC Vosseburcht • Uitbreiding en renovatie IKC De Pionier (oplevering in 2026) • Uitbreiding IKC Teresa • Nieuwbouw SO Twaluk (oplevering in 2026) • Uitbreiding Michaelschool met kinderopvang (budgetneutraal) • Uitbreiding IKC De Wielen met kinderopvang (budgetneutraal) • Uitbreiding De Twamester met kinderopvang (budgetneutraal) Betrokken verbonden partijen Geen. Relevante beleidsnota's Koersdocument Sociaal Domein (2018) Uitvoeringsprogramma kansen voor kinderen 2 (2021-2028) Investeren in het jonge kind (2018) Jeugd Agenda 2024-2028. 'Nu investeren in onze jeugd' (2024)

31

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

Wat mag het kosten? R2HOG01 - Sterke samenl., kansen voor iedereen Tabel Saldo lasten -/- baten per programma Saldo programma Rekening (lasten -/- baten) 2024 R2PGM0101 - Bestaanszekerheid R2PGM0102 - Meedoen R2PGM0103 - Volksgezondheid en sport R2PGM0104 - Onderwijs Totaal saldo

Bedragen x € 1.000 Begroting Begroting 2028 2029

Begroting 2025

Begroting 2026

Begroting 2027

83.715 179.272 17.936

86.035 200.839 22.913

85.340 205.806 21.623

79.426 199.476 20.027

78.969 198.774 20.088

77.421 199.419 20.092

15.190 296.113

16.792 326.579

17.778 330.547

16.428 315.358

16.308 314.139

16.150 313.082

Toelichting substantiële mutaties 2026 t.o.v. 2025: De toename in de begroting 2026 binnen programma Meedoen van 5 mln ziet met name toe op: • Taakveld Beschermd wonen (€2,4 mln): het verdeelmodel van de te ontvangen integratie uitkeringen van het Rijk voor Beschermd Wonen wordt met ingang van 2026 landelijk aangepast (zie bijlage A. Overzicht mutaties financiële positie). • Taakveld Maatschappelijke- en vrouwenopvang (€ 1,5 mln): dit ziet met name toe op de allocatie van de middelen voor de brede aanpak dakloosheid via het gemeentefonds aan 2026. • Taakveld Begeleiding (Wmo) (€ 1 mln): voor 2025 staan meerkosten begroot (zie ook 2e verzamelvoorstel begrotingswijzigingen 2025). De afname in de begroting 2026 binnen programma Volksgezondheid en sport van € 1,3 mln ziet met name toe op: • Taakveld Sportaccommodaties (-/- € 0,8 mln): voor 2025 staat de € 1 mln restantsubsidie begroot voor de bouw van het voetbalstadion (zie ook jaarstukken 2024, hoofdstuk C 2.19 Voorgenomen budgetoverhevelingen). • Taakveld Volksgezondheid (-/- € 0,5 mln): voor 2025 staan middelen begroot ter dekking van het Programma Leeuwarden Oost (zie ook 2e verzamelvoorstel begrotingswijzigingen 2025). De toename in de begroting 2026 binnen programma Onderwijs van € 1 mln ziet met name toe op taakveld Onderwijshuisvesting.

voor 2025 is sprake van een onderuitputting op de kapitaallasten van € 0,9 mln (zie bijlage A. Overzicht mutaties financiële positie). Tabel Begroting 2026 per taakveld R2PGM0101 - Bestaanszekerheid R2TKV0621 - Toegang en eerstelijnsvoorz. Wmo R2TKV0622 - Toegang en eerstelijnsvoorz. Jeugd R2TKV0623 - Toegang en eerstelijnsvrz. Integraal R2TKV0630 - Inkomensregelingen R2TKV0640 - WSW en beschut werk R2TKV0650 - Arbeidsparticipatie Totaal

Lasten 644 4.722 14.974 132.299 16.554 14.614 183.807

Bedragen x € 1.000 Baten Saldo 0 644 0 4.722 0 14.974 97.162 35.136 0 16.554 1.305 13.309 98.467 85.340

Tabel Begroting 2026 per taakveld R2PGM0102 - Meedoen R2TKV0610 - Samenkracht en burgerparticipatie R2TKV0660 - Hulpmiddelen en diensten (Wmo) R2TKV06711 - Huishoudelijke hulp (Wmo) R2TKV06712 - Begeleiding (Wmo) R2TKV06713 - Dagbesteding (Wmo)

Lasten 13.448 6.829 14.078 13.707 7.437

Bedragen x € 1.000 Baten Saldo 4.746 8.702 1.398 5.430 0 14.078 0 13.707 0 7.437

R2TKV06751 - Jeugdhulp ambulant lokaal

186

32

0

186

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

R2TKV06752 - Jeugdhulp ambulant regionaal R2TKV06762 - Jeugdhulp met verblijf regionaal R2TKV06763 - Jeugdhulp met verblijf landelijk R2TKV06791 - PGB Wmo R2TKV06792 - PGB Jeugd R2TKV06811 - Beschermd wonen (Wmo) R2TKV06812 - Maatschappelijke-en vrouwenop.(WMO) R2TKV06821 - Jeugdbescherming R2TKV06822 - Jeugdreclassering R2TKV0691 - Coördinatie en beleid Wmo

41.414 21.199 1.503 2.024 1.226 51.497 30.219 6.781 663 2.660

0 342 0 0 0 500 2.806 0 0 0

41.414 20.858 1.503 2.024 1.226 50.997 27.413 6.781 663 2.660

R2TKV0692 - Coördinatie en beleid Jeugd Totaal

727 215.598

0 9.791

727 205.806

Tabel Begroting 2026 per taakveld R2PGM0103 - Volksgezondheid en sport R2TKV0510 - Sportbeleid en activering

Lasten 834

Bedragen x € 1.000 Baten Saldo 704 130

R2TKV0520 - Sportaccommodaties R2TKV0710 - Volksgezondheid Totaal

17.474 9.128 27.435

4.453 656 5.812

Tabel Begroting 2026 per taakveld R2PGM0104 - Onderwijs R2TKV0410 - Openbaar basisonderwijs R2TKV0420 - Onderwijshuisvesting R2TKV0430 - Onderwijsbeleid en leerlingzaken Totaal

Lasten 811 10.197 17.360 28.368

Bedragen x € 1.000 Baten Saldo 251 560 932 9.265 9.408 7.952 10.590 17.778

33

13.021 8.472 21.623

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

Impuls Sociale Investeringen

Begroting

Saldo Stand 01-01-2026

EP Omschrijving EP270098 Herdenking 4 mei en veteranendag EP270258 Lokale Inclusieagenda/Diversiteit

223.259 Onttrekking

BEGROOT:

Motie VVD: Leren van het verleden

8.328

Traditie herdenk en viering afschaf. Slavernij

25.000

Onttrekking

-33.328

Storting

50.000

Stand 31-12-2026

239.931

34

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

Beleidsindicatoren Tabel Trends verplichte beleidsindicatoren Nr.

Doel/naam indicator

Eenheid

Bron

2024

100.000300.000 inwoners 2024

2021

2022

2023

946,7

968,9

993,1*

67,9

70,3

71,8

3

2

3*

710,3

628,7

598,2

429,7

219,5

10

9

9*

Cliënten met een Aantal per 10.000 7 maatwerkarrangement GMSD inwoners Wmo

910

840

830

750

670

8

Jongeren met jeugdhulp

% van alle jongeren CBS tot 18 jaar

14,4

15,5

14,9

14,8

12,3

9

Jongeren met jeugdbescherming

% van alle jongeren CBS tot 18 jaar

1,9

2

1,9

1,6

1,0

Bevorderen economische kansen en werk voor iedereen 1 Banen

2

Netto arbeidsparticipatie

3 Werkloze jongeren

Aantal per 1.000 inwoners in de CBS/LISA leeftijd 15 – 64 jaar % van de werkzame beroepsbevolking ten opzichte van CBS de beroepsbevolking % 16 t/m 22CBS jarigen Aantal per 10.000 CBS inwoners

4

Personen met een bijstandsuitkering

5

Aantal per 10.000 Lopende reinwoners van 15 – CBS integratievoorzieningen 64 jaar

923,5*

72.5

73,3

2* 595,5

403,3

373

198

Armoede voorkomen 6

Kinderen in uitkeringsgezin

% kinderen tot 18 jaar

CBS

6*

Gezondheidszorg en ondersteuning voor iedereen

Bewegen en sporten %

Gezondheidsenquête (CBS, RIVM)

-

49,6

-

47.6**

49,3**

11 Absoluut verzuim

Aantal per 1.000 leerlingen

DUO

5,5

7,8

10,6

11,8

7,2

12 Relatief verzuim

Aantal per 1.000 leerlingen

DUO

18

22

-

35

28

10 Niet-sporters Kansengelijkheid in het onderwijs

35

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

Nr.

Doel/naam indicator

Eenheid

Bron

% deelnemers aan Vroegtijdig het voortgezet schoolverlaters zonder 13 onderwijs en Ingrado startkwalificatie (vsvmiddelbaar ers) beroepsonderwijs * Laatste meting 2023 ** Wordt eens in de 2 jaar gemeten

36

2021

2022

2023

2024

100.000300.000 inwoners 2024

2,3

3,2

3,3

2,9

2,6

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

2.2 Betaalbaar wonen in een gezonde en veilige leefomgeving Wat willen we bereiken? Strategisch doel: Betaalbaar wonen in een gezonde en veilige leefomgeving Ambitie: De gemeente wil de dorpen en de stad leefbaar houden voor huidige en toekomstige generaties en voldoen aan (inter)nationale klimaatafspraken. Daarom kiest ze er de komende periode voor om op een andere manier om te gaan met grondstoffen, energie en leefomgeving. Daarbij wordt sterk ingezet op energiebesparing en vergroening van de gemeente; onder andere door als gemeente zelf het goede voorbeeld te geven, kennis en innovatie bij elkaar te brengen en te zorgen voor een collectieve aanpak waar dat nodig is. Wonen is als eerste levensbehoefte belangrijk voor de bestaanszekerheid van mensen. De gemeente wil iedereen een goede en betaalbare woning in een gezonde en veilige leefomgeving kunnen bieden. Met een gevarieerd aanbod van koop- en huurwoningen wordt voorkomen dat bestaande en nieuwe wijken de toekomstige achterstandswijken worden. De gemeente wil haar inwoners, mensen die hier werken en bezoekers een leefbare en veilige leefomgeving bieden. Ondermijnende criminaliteit, overlast, ordeverstoring en cybercrime veroorzaken (gevoelens van) onveiligheid en ontwrichten de samenleving. Dit soort problemen pakt de gemeente aan.

Ze versterkt de samenwerking binnen de gemeente en met lokale en regionale partners op het gebied van veiligheid. Ook zet de gemeente in op preventie als volwaardig onderdeel van het Leeuwarder veiligheidsbeleid. Doelen- en prestatieboom Wat willen we bereiken? Betaalbaar wonen in een gezonde en veilige leefomgeving

Wat gaan we daarvoor doen?

Een passende woning - (Versnelling) woningbouwproductie voor iedereen - 70% betaalbare woningen, waarvan 30% sociale huur - Verstedelijkingsstrategie - Uitvoeringsprogramma Wonen met zorg - Toezicht wonen - Een Fryske huisvestingsverordening urgente doelgroepen implementeren - (uitvoering) Nieuw beleidsprogramma woonwagenstandplaatsen - Volkshuisvestingsprogramma - Uitwerken stimuleringsregelingen Bouwen voor de toekomst: In 2030 is circulair bouwen de norm voor alle nieuwe gebouwen

- Investeren in gebiedsontwikkeling (fonds) - Woningbouwontwikkelingen: in- en uitbreiding in de stad - Woningbouwontwikkelingen: in- en uitbreiding in de dorpen - Inzet gemeentelijke stadsbouwmeester Kapitaalgoederen op - Prioriteren van onderhoud, beheer en orde vervanging - Uitvoering vervangingsplan

37

Programma Milieu, volkshuisvesting, leefomgeving en stedelijke vernieuwing

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

- Vergroten natuurwaarden en versterken biodiversiteit Kwalitatief goede openbare ruimte

- Bestrijden invasieve soorten - Terugdringen zwerfafval - Intensivering onkruidbestrijding op verharding - Herinrichtingsplan Vliet - Onderzoek aanpassing maaibeleid

Een veilige leefomgeving

- Bijdragen aan de leefbaarheid en veiligheid in de Leeuwarder wijken, buurten en dorpen - Tegengaan drugs-, jeugd- en woonoverlast en straatintimidatie - Centrumgebied: verminderen van criminaliteit en overlast

Verkleinen speelruimte ondermijnende criminaliteit (MTR)

- Meer aan de voorkant van de bestrijding van ondermijnende criminaliteit komen - Bestuurlijke maatregelen intensiveren in zowel preventieve als repressieve zin - Het versterken van de bestuurlijke en ambtelijke weerbaarheid - Stimuleren van een weerbare samenleving Vergroten digitale - Verminderen van slachtofferschap Veiligheid en aanpak van digitale criminaliteit cybercrime - Voorbereid zijn op (externe en interne) crisis met digitale oorzaak Vergroten toekomstperspectief van jongeren Aanpak mensenhandel en tegengaan onvergunde prostitutie Aandacht voor maatschappelijke onrust

- Uitvoering programma Preventie met Gezag - Tegengaan mensenhandel - Tegengaan onvergunde prostitutie

- Faciliteren demonstraties - Aanpak verstoringen openbare orde - Waarborgen openbare orde en veiligheid rond wedstrijden Cambuur - Aanpak polarisatie en extremisme - Digitale opruiing

38

Veiligheid

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

Wat gaan we daarvoor doen en met wie? 2.2.1 Milieu, volkshuisvesting, leefomgeving en stedelijke vernieuwing Portefeuillehouders: Hein de Haan, Gijs Jacobse, Evert Stellingwerf 1. Een passende woning voor iedereen Global goal 11: Duurzame steden en gemeenschappen Maak steden en menselijke nederzettingen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam In 2025 en 2026 verandert veel op het gebied van ‘woonwetgeving'. Met de Wet versterking regie op de volkshuisvesting komen er nieuwe verantwoordelijkheden bij de gemeente te liggen. Daarnaast zijn er aanpassingen van de huurwetgeving (aanpassing Wet betaalbare huur) en bouwregeling (programma STOER). Met de Wet versterking regie op de volkshuisvesting wordt ‘een passende woning voor iedereen’ dwingender vastgelegd in beleid. Dat betekent onder andere dat een volkshuisvestingsprogramma als uitwerking van de omgevingsvisie verplicht wordt, net zoals een urgentieregeling op basis van de Huisvestingswet (zie ook hierna). Met stimuleringsregelingen zoals de Realisatiestimulans, de NPLV-deal (Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid) en de Woondeal Vitale Regio’s stimuleert het Rijk de versnelling van woningbouw en bijbehorende voorzieningen. ○ (Versnelling) woningbouwproductie De geactualiseerde woningbouwafspraken uit 2025 betekenen een extra bouwopgave van 1.500 woningen voor 2031 voor Leeuwarden.

En daarmee ook 500 extra sociale huurwoningen. We gebruiken 2026 om versnelling in de bouwproductie te stimuleren. Dat doen we onder andere via de Regionale Versnellingstafel, waarin de processen van zowel de gemeente, ontwikkelaar en aannemer over elkaar worden gelegd. Hierbij wordt gekeken hoe tijdwinst is te behalen. Dit wordt als concrete pilot opgepakt in een deelproject van ongeveer 50 woningen in Middelsee. ○ 70% betaalbare woningen, waarvan 30% sociale huur Voor de korte termijn staat er voldoende betaalbaar woningaanbod in de planning. In 2026 doorlopen we samen met de corporaties een stappenplan om ook voor de middellange termijn voldoende (financiële) slagkracht te hebben. In dat kader wordt momenteel de inzet van een vereveningsfonds sociale huurwoningen verkend. ○ Verstedelijkingsstrategie In 2025 is de Verstedelijkingspropositie door het Fries Stedelijk Netwerk en de provincie Fryslân vastgesteld en aangeboden aan het Rijk om opgenomen te worden in de Nota Ruimte. Hierin zijn onder andere de woningbouwopgave van Leeuwarden tot 2050 en de twee grootschalige woningbouwlocaties (Spoordok e.o. en Middelsee) opgenomen. In 2026 werken wij verder aan de uitwerking van de Verstedelijkingspropositie naar een Verstedelijkingsstrategie en Regionale Investeringsagenda.

○ Uitvoeringsprogramma Wonen met zorg Het uitvoeringsprogramma Wonen met zorg heeft als hoofddoel dat een groeiende groep kwetsbare inwoners zo lang mogelijk prettig en zelfstandig thuis kan wonen. We leggen vast hoe we de sociale infrastructuur versterken, waar en wanneer we passende woonvormen willen ontwikkelen – zoals geclusterd wonen en kamers met kansen – en hoe we (mantel)zorg beter en duurzamer kunnen organiseren. Parallel werken we in 2026 aan projecten als de herontwikkeling van Swettehiem en een ‘Lang Leven Thuis’, tegen versnippering van de zorg.

39

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

○ Toezicht wonen Met de Huisvestingsverordening, de Wet goed verhuurderschap en de Wet betaalbare huur zijn er meerdere (toezichthoudende) taken bij de gemeente komen te liggen. De toezichthouder Wonen voert deze taken uit, onder andere in samenwerking met het Huurteam Leeuwarden. Samen ondersteunen zij huurders in de particuliere huurmarkt en pakken zij misstanden aan. We onderzoeken daarnaast hoe we de aanpak van misstanden kunnen versterken. Zo wordt uitgewerkt wat de effecten van het invoeren van een verhuurdersverordening betekenen. ○ Een Fryske huisvestingsverordening urgente doelgroepen implementeren Met de Wet versterking regie volkshuisvesting is de verplichting gekomen om een (regionaal afgestemde) urgentieverordening op te stellen. Daar wordt in Fries verband sinds 2023 aan gewerkt en een ontwerpverordening (en bijbehorende centrumregeling) hebben in 2025 ter inzage gelegen. We verwachten in 2026 de urgentieregeling uit te gaan voeren. De effecten ervan bespreken we met regiogemeenten en corporaties. ○ (uitvoering) Nieuw beleidsprogramma woonwagenstandplaatsen We werken aan een nieuw beleidsprogramma voor woonwagenstandplaatsen. Samen met woonwagenbewoners en belangstellenden herzien we het huidige toewijzingsbeleid en stellen we een programma van eisen op voor nieuwe standplaatsen. De uitvoering van het nieuwe beleid start in 2026.

○ Volkshuisvestingsprogramma De Wet versterking regie volkshuisvesting maakt het volkshuisvestingsprogramma een verplichte uitwerking van de Omgevingsvisie. We benutten 2026 om te kijken of en zo ja, hoe we het volkshuisvestingsprogramma al op korte termijn willen opstellen. De gemeente heeft met de beleidskaders Wonen in de dorpen, Wonen met zorg en Wonen in de Stad al een actueel kader, dat bovendien deels via addenda opgenomen is in de huidige Omgevingsvisie. ○ Uitwerken stimuleringsregelingen We gaan de verschillende stimuleringsregelingen en subsidies vanuit het rijk in 2026 verder uitwerken. De inzet is om deze middelen zo in te zetten dat hiermee de woningbouw wordt versneld en het woningbouwprogramma aansluit bij de gemeentelijke ambities. Indien hier aanvullend gemeentelijke middelen voor nodig zijn, dan zal dit aan de gemeenteraad worden voorgelegd.

40

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

2. Bouwen voor de toekomst: In 2030 is circulair bouwen de norm voor alle nieuwe gebouwen Global goal 7: toegang tot betaalbare en duurzame energie voor iedereen Global goal 12: duurzame consumptie en productie In 2026 werken we aan het toepassen van circulaire principes in onze bouwprojecten en gebiedsontwikkelingen. Dat doen we door in kansrijke en passende projecten te experimenteren met circulariteit om zo kennis op te bouwen, te standaardiseren en op te schalen. Dit is onderdeel van de pijler Circulaire Economie van het programma Volhoudbaar (paragraaf 2.6). In 2026 zetten we in op de volgende activiteiten: • • • • • •

Het toepassen van Het Nieuwe Normaal in minimaal 3 projecten; Het inzetten van een materiaalpaspoort in minimaal 3 projecten; Het toepassen van hergebruik via Resource in minimaal 3 sloopprojecten; Het realiseren van een grondbank; Het toepassen van (digital) urban mining in minimaal 2 projecten en; Het deelnemen aan minimaal 1 innovatieproject op het gebied van circulair en biobased bouwen.

Daarnaast willen we circulariteit meer zichtbaar en kenbaar maken in de organisatie via workshops en persoonlijke gesprekken met o.a. projectleiders en andere collega’s. Hier is kennisdeling met externe partijen ook essentieel in. We zijn onderdeel van Fryslân Bouwt Circulair (VCF) en hebben goed contact met bedrijven, scholen en andere overheden. Bovendien lopen de volgende activiteiten door: ○ Investeren in gebiedsontwikkeling (fonds) Er is voor strategische ontwikkeling (inclusief innovatie, stedelijke vernieuwing en mobiliteit) een reserve van € 15 mln gevormd. De gelden uit deze reserve kunnen ingezet worden voor de grote transities, economische structuurversterking of investeringen voor de toekomst. Besluitvorming over kredietaanvragen en investeringsvoorstellen worden afzonderlijk aan de raad ter besluitvorming voorgelegd. Zie hiervoor ook paragraaf 2.10 Investeringsprogramma en fondsen. ○ Woningbouwontwikkelingen: in- en uitbreiding in de stad De bouwproductie is verdeeld over een aantal (type) locaties. In de gemeente zijn er op dit moment 64 woningbouwlocaties. De Zuidlanden (inclusief Middelsee) is de grootste nieuwbouwlocatie van de gemeente. Daarnaast ontwikkelen we verschillende locaties binnen de stad (Liander-locatie, Heechterp, voorbereidingen voor Nieuw Oud Oost en Spoordok). Ook wordt ingezet op het beter benutten van de bestaande voorraad door o.a.

transformatie, herstructurering, optoppen en verdichten. ○ Woningbouwontwikkelingen: in- en uitbreiding in de dorpen In de dorpen lopen verschillende woningbouwprojecten, in verschillende stadia van uitvoering. Voor Stiens zijn we bezig met Steenslân II, maar ook met de herontwikkeling van het St. Vitusplein. In Grou wordt het Halbertsmaterrein herontwikkeld. Ook in Wirdum, Wergea, Warten zijn relatief grotere bouwlocaties in ontwikkeling. Verder ondersteunen we de dorpen bij het tot stand komen van nieuwe woningbouwlocaties, bijvoorbeeld in Hijum, Mantgum en Reduzum. Tenslotte zetten we in op inbreiding en herbestemming, zoals bij de voormalige schoollocaties in Jirnsum, Jorwert en Easterlittens. ○ Inzet gemeentelijke stadsbouwmeester Om de strategische denkkracht op het terrein van gebiedsontwikkeling te versterken, is het Atelier Stadsbouwmeester verder uitgebouwd. De komende jaren staan we voor complexe opgaven, die we goed willen begrijpen en waarvoor we duidelijke doelen en strategieën formuleren. De belangrijkste ambities van het Atelier zijn: •

Meer strategisch, toekomstgericht en integraal denken, voorbij afzonderlijke projecten;

41

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

• • •

Inzicht in de ruimtelijke consequenties van beleidskeuzes van onszelf en andere overheden; Het verder verhogen van ‘de lat van Leeuwarden’, door te werken aan een duurzame kwaliteitscultuur; Met heldere vuistregels meer aan de voorkant sturen op ruimtelijke ontwikkeling, en proactief handelen in plaats van reactief.

Onder de vlag van het Atelier organiseren we ook in 2026 een breed scala aan activiteiten voor uiteenlopende doelgroepen. Het Atelier analyseert, onderzoekt, verkent, inspireert en maakt ambities concreet, zodat we koersvast kunnen werken aan een sterke ruimtelijke toekomst voor Leeuwarden. Het gebouw Obe aan het Oldehoofsterkerkhof is de thuisbasis van het Atelier. 3. Kapitaalgoederen op orde Global goal 11: maak steden en dorpen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam Global goal 16: bevorderen van veiligheid, publieke diensten en recht voor iedereen ○ Prioriteren van onderhoud, beheer en vervanging Voor de reguliere werkzaamheden wordt verwezen naar paragraaf 2.13 Onderhoud kapitaalgoederen. Op basis van de Kadernota Beheer en Onderhoud Kapitaalgoederen Openbare Ruimte (november 2022) wordt ingezet op het op orde brengen en houden van wegen, fietspaden, bruggen, verlichting, groen, speelvoorzieningen, kades en water. We prioriteren onderhoud, beheer en vervanging op basis van meerjarige integrale afwegingen. De inzet op een veilig gebruik van de leefomgeving staat daarbij voorop. Voor de civiele kunstwerken wordt een vervangingsplan voor de lange termijn opgesteld. In de eerste helft van 2026 zal de bijbehorende financiële strategie worden ontwikkeld. De kadernota Beheer & Onderhoud wordt in 2026 herijkt en uitgebreid met een onderdeel Vervangingen.

○ Uitvoering vervangingsplan In 2026 worden de Sint Jozefbrug, 1e Kanaalsbrug, Oxena Brids en Hermesbrug deels of geheel vervangen. De twee laatstgenoemde bruggen worden gelijktijdig ook aangesloten op de centrale brugbediening vanuit het Swettehûs. ○ Vergroten natuurwaarden en versterken biodiversiteit Op basis van het Beleidskader en Uitvoeringsprogramma Biodiversiteit treffen we maatregelen. Denk daarbij aan de monitoring van actuele natuurwaarden en uiteenlopende inrichtings- en beheermaatregelen in de openbare ruimte. Ook zijn voorbereidingen gaande voor een soortenmanagementplan, bedoeld om gebouw-bewonende soorten zoals vleermuizen een geschikte alternatieve plek te geven als woningen worden verduurzaamd. In 2026 ronden we het plan af. In 2026 pakken we knelpunten voor de biodiversiteit verder aan. Het betreft onder andere vergroening rondom stenige kades (Willemskade, Harlingertrekweg) en het maken van groene verbindingen tussen bijvoorbeeld verschillende parken/groengebieden. Een deel van de beheermaatregelen (vervangen slechte bomen en aanplant nieuwe bomen) is ook opgenomen in het Uitvoeringsprogramma Vergroening (zie programma Volhoudbaar, paragraaf 2.6). De hiervoor beschikbare aanvullende middelen worden ook in 2026 benut voor dit doel.

42

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

4. Kwalitatief goede openbare ruimte Global goal 11: maak steden en dorpen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam Global goal 15: beschermen en duurzaam gebruik van ecosystemen, bossen en biodiversiteit ○ Bestrijden invasieve soorten Hardnekkige invasieve planten (zoals de reuzenberenklauw en de Japanse duizendknoop) en de eikenprocessierups worden aangepakt. De aanpak richt zich op het beheersbaar houden en waar mogelijk terugdringen. Ook voor nieuwe soorten wordt gekeken hoe de bestrijding het beste kan plaatsvinden. De samenwerking met bewoners van Zuiderburen wordt voortgezet om ongelijkbladig vederkruid in het water in Zuiderburen te verwijderen. Ook de opkomst van kleine waternavel vraagt om actie. Voor een bredere aanpak wordt in 2026 een beheerplan gemaakt voor aquatische invasieve exoten. Dit gaat ons helpen in het opsporen, beheersen en/of bestrijden van deze exoten. Het doel is om heldere keuzes te maken in maatregelen en technieken. We werken nauw samen met buurgemeenten en andere terreinbeheerders binnen de Collectieve aanpak Invasieve Exoten Fryslân (CIEF). Een consistente aanpak en een goede monitoring zijn van groot belang. Inmiddels is ook de CIEF-app beschikbaar, waarmee iedereen locaties van invasieve soorten kan doorgeven. Met campagnes wordt hier aandacht voor gevraagd en wordt de bewustwording vergroot.

○ Terugdringen zwerfafval Op basis van het Uitvoeringsplan Zwerfafval 2024-2027 werken we ook in 2026 aan een schone leefomgeving. Dat doen we samen met de inwoners, organisaties en verenigingen aan de hand van vier actielijnen: 1. Inzicht en monitoring: gericht op het ontstaan van zwerfafval, het monitoren van de plekken waar zwerfafval ligt en het gebruik van onze prullenbakken; 2. Preventie: met een grote bewustwordingscampagne, gericht op onder andere slecht afbreekbaar zwerfafval, zoals plastic en peuken, proberen we zwerfafval te voorkomen; 3. Handhaving: we communiceren actief over de bedoeling van de regels en zetten in op meer handhaving; 4. Opruimen: het team zwerfafval van de Buitendienst wordt dagelijks ingezet. Ook zijn er inwoners en (maatschappelijke) organisaties betrokken via het project Schoon Belonen Leeuwarden. ○ Intensivering onkruidbestrijding op verharding Binnen het Team Buitenkans van de Buitendienst werkt een aparte ploeg actief aan onkruidbestrijding op verharding. Vaak is er een relatie met worteldruk door bomen die scheefliggende tegels en spleten veroorzaken. Zonder de bomen te beschadigen kijken we naar mogelijkheden om te herstraten en geven we boomspiegels meer ruimte. Zowel in de stad als de dorpen zijn er hotspots die we gericht aanpakken. Dit speelt ook in Leeuwarden Oost. Ook vanuit dat programma is er de wens tot extra inzet.

De mogelijkheden hiertoe worden in 2026 in beeld gebracht. ○ Herinrichtingsplan Vliet Na het mislopen van de regiodeal Leeuwarden Oost begin 2025 is mede naar aanleiding van de motie Vliet Allee besloten om nu enkele kleinschalige ingrepen te doen. Deze zijn gericht op verkeersveiligheid (het zicht bij 5 uitritten verbeteren), fietsparkeren (de capaciteit wordt met ruim 40 plekken uitgebreid) en vergroening (in combinatie met verbeterd zicht bij de uitritten worden enkele plantvakken aangelegd waarin lage begroeiing wordt gerealiseerd). In 2026 moet het resultaat hiervan zichtbaar zijn. De herinrichting van het Vliet is als een sleutelproject in het Ontwikkelkader Leeuwarden Oost genoemd. ○ Onderzoek aanpassing maaibeleid Het vastgestelde beleidskader Biodiversiteit en het bijbehorende uitvoeringsprogramma omvatten ook richtinggevende kaders voor het maaibeheer. Afgelopen jaar zijn de

43

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

maaimethoden van een aantal bermen deels aangepast om de biodiversiteit te vergroten. Op basis van gewenste natuurwaarden en monitoring worden er in 2026 verdere aanpassingen gedaan. Er is ook gestart met het maaien van gazons met een elektrische maaimachine. Als de resultaten tot tevredenheid leiden zal dit in 2026 worden uitgebreid. Betrokken verbonden partijen • Afvalsturing Friesland N.V. (Omrin) • N.V. Fryslân Miljeu (Omrin) • GR FUMO • GR Hûs en Hiem • Blitsaerd Beheer B.V. • C.V. Blitsaerd • Warmtebedrijf Heechterp B.V. • Coöperatie Openbare Verlichting en Energie Fryslân (OVEF)

Relevante beleidsnota's Regionale Energiestrategie(2019) Handhavingsuitvoeringsprogramma (HUP) (2021) Leeuwarder Energieagenda 2021-2024 (2021) Volkshuisvestingsvisie 2021 (2021) Samenwerkingsplan - Veenweide Fryslan (2022) Beleidskader Wonen in dorpen (2022) Richtinggevend document Omgevingsplan Leeuwarden Buitengebied Zuid (2018) Omgevingsvisie Leeuwarden 2021 (2021) Bestemmingsplan Hege Herewei Stiens (2022) Kom mee naar buiten (2020) Programma Water en Riolering (PWR) 2023-2027 (2022) Uitvoeringsplan Zwerfafval 2024-2027 (2024) Beleidsprogramma wonen in de stad – Deel A (2024) Beleidsprogramma wonen in de stad – Deel B (2024) Vuistregels woningbouwplannen Leeuwarden (2025) Addendum Omgevingsvisie/wonen in de stad (2025) Wonen in de stad Beleidskader wonen met zorg (2024)

44

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

2.2.2 Veiligheid Portefeuillehouders: Sybrand Buma In het programma Veiligheid zijn de grotere opgaven opgenomen, zoals benoemd in het coalitieakkoord en in de Veiligheidsagenda 2023-2026. In veel gevallen bestaat de inzet van de gemeente op het gebied van veiligheid zowel uit preventie als repressie. In lijn met het verzoek van de raad is preventieve inzet nadrukkelijker in beeld gebracht door activiteiten gericht op preventie met vetgedrukt lettertype weer te geven. 1. Een veilige leefomgeving Global goal 11: Maak steden en dorpen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam Global goal 16: Bevorderen van veiligheid, publieke diensten en recht voor iedereen We vinden het belangrijk dat mensen een veilige leefomgeving ervaren in onze gemeente. Als mensen overlast ervaren, heeft dat een negatieve invloed op hun beleving van leefbaarheid en veiligheid in onze gemeente. Het tegengaan van overlast is een veelomvattende taak voor de gemeente. Het gaat hierbij om verschillende vormen van overlast: overlast als gevolg van drugsgebruik en -handel, jeugdoverlast, woonoverlast, overlastgevende personen met complexe problematiek. We benutten cijfers van de Veiligheidsprestatieindex (VPI) om het veiligheidsgevoel in de (binnen)stad en wijken en dorpen te monitoren.

Daarnaast monitoren we cijfers van de politie en het Meldpunt Overlast Leeuwarden (MOL) op gebied van jeugdoverlast, drugsoverlast, woonoverlast en overlast door personen met onbegrepen gedrag. We zetten in op verbetering van het veiligheidsgevoel en de leefbaarheid, en op vermindering van overlast. Daarbij zijn we ons ervan bewust dat diverse (externe) factoren hun invloed hebben op de veiligheid en veiligheidsbeleving. Dat geldt nog meer in de huidige tijd, met grote geopolitieke spanningen, hybride dreigingen (militair, digitaal, economisch etc.) en langdurige crises die vragen om een integrale versterking van de maatschappelijke weerbaarheid en veerkracht. We verwachten dat dit in het komende jaar veel inzet van ons gaat vragen, ook voor de staande veiligheidsorganisatie. Tegelijkertijd kunnen we op het moment van schrijven nog geen goede inschatting maken van de impact van die versterkingsopgave op onze gemeentelijke organisatie en de middelen die daarvoor ter beschikking komen. We wachten op nadere instructies van de rijksoverheid op dit terrein, naar verwachting ontvangen we die in het najaar van 2025. Ondertussen houden we – ook vanuit het verband van de Veiligheidsregio onze crisis- en cybercrisisorganisatie op orde. Komend jaar gaan we, in lijn met onze inzet van afgelopen jaar, inzetten op de hieronder omschreven punten.

○ Bijdragen aan de leefbaarheid en veiligheid in de Leeuwarder wijken, buurten en dorpen De eenheid Handhaving levert een belangrijke bijdrage aan de leefbaarheid en veiligheid in de gemeente Leeuwarden. De prioriteiten en inzet van handhaving worden jaarlijks opgenomen in een Handhavingsuitvoeringsprogramma van de eenheid Handhaving. De verantwoording daarover vindt jaarlijks plaats via een jaarverslag. De eenheid Handhaving werkt in de uitvoering van de taken samen met een groot aantal partners zowel binnen de gemeentelijke organisatie (diverse afdelingen) als daarbuiten (bijvoorbeeld politie). Naast de eenheid Handhaving houden ook andere partijen zich bezig met het vergroten van de leefbaarheid en het veiligheid(sgevoel). De gebieds-, persoons- en groepsgerichte aanpak biedt mogelijkheden om problemen op het juiste niveau te adresseren. Het Zorg en Veiligheidshuis Fryslân (ZVHF) en het Meldpunt Overlast Leeuwarden (MOL) spelen hierin een grote rol. Waar mogelijk zetten we in op preventie. We blijven ons in 2026 inzetten om de verbinding tussen de werkterreinen van zorg en veiligheid te intensiveren, waar het gaat om personen met onbegrepen gedrag. Deze personen zetten de leefbaarheid onder druk.

45

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

Ook blijven we in 2026 inwoners in detentie ondersteunen en begeleiden om hen succesvol te laten re-integreren in de gemeente Leeuwarden en herhaling en terugval te voorkomen. De doorzorgcoördinator (ex-)gedetineerden biedt tijdens en na detentie ondersteuning bij het organiseren van de vijf leefgebieden. Hierbij wordt nauw samengewerkt met de DJI, reclassering en diverse zorgpartijen. Deze inzet en samenwerking wordt in 2026 gecontinueerd. Daarnaast wordt de inzet van de Re-Integratie Officieren (RIO's) in 2026 voortgezet. Zij zijn in 2024 gestart met het intensief begeleiden en coachen van jonge (ex-)gedetineerden in de leeftijd van 18-35 jaar. De RIO richt zich vooral op daders van High Impact Crimes, omdat uit wetenschappelijk onderzoekt blijkt dat herhaling onder deze dadergroep hoog is. Met de RIO-aanpak beogen we zowel resocialisatie van de (ex-) gedetineerde als het doorbreken van de criminele carrière. De RIO's investeren hierbij in een goede samenwerking en afstemming tussen de betrokken (zorg)partijen. ○ Tegengaan drugs-, jeugd- en woonoverlast en straatintimidatie We gaan in 2026 door met onze aanpak van overlast op diverse terreinen, zoals die van drugsoverlast. Drugshandel op straat tast de leefbaarheid en het gevoel van veiligheid aan.

Daarom grijpen we niet alleen in met handhaving in het verlengde van politieoptreden, maar zetten we ook actief in op het voorkomen van herhaling. Personen die zich schuldig maken aan het dealen van drugs op straat worden gericht aangepakt. Door het opleggen van een last onder dwangsom willen we voorkomen dat zij opnieuw de fout ingaan. Zo beperken we de overlast en dragen we bij aan een veiligere openbare ruimte. Drugshandel speelt zich niet alleen af op straat. We zien ook vormen van drugshandel, drugsproductie en het faciliteren daarvan in het privédomein — bijvoorbeeld in woningen, lokalen en bijbehorende erven. Deze activiteiten kunnen de openbare orde ernstig verstoren. Om dit tegen te gaan, treden we op volgens de geldende wet- en regelgeving. Daarbij maken we gebruik van de beleidsregels die de burgemeester heeft vastgesteld op basis van de Opiumwet. Afhankelijk van de situatie wordt een waarschuwing of een herstelsanctie, zoals een pandsluiting, opgelegd. Deze maatregelen kunnen ingrijpend zijn, daarom kijken we altijd naar de evenredigheid van deze besluiten. We zetten de integrale aanpak van jeugdoverlast via het samenwerkingsverband ‘Taskforce Jeugdoverlast’ in 2026 door. Samen met straatcoaches, politie, Amaryllis jongerenwerk en het MOL zetten we in op gebiedsgerichte, groepsgerichte en persoonsgerichte interventies.

Hierbij hebben we aandacht voor preventie en mogelijke zorg- en ondersteuningsbehoefte van de betrokken jongeren. De komende periode gaan we verder met de aanpak van woonoverlast. De werkprocessen op dit thema worden verder geactualiseerd. Daarbij onderzoeken we ook of het automatiseringssysteem PGA-X, naast woonoverlast, verder uitgebreid kan worden voor verschillende thema’s binnen veiligheid. De samenwerking met ketenpartners wordt verder versterkt en waar nodig vastgelegd in een nieuw convenant. Bij ernstige woonoverlast gaan we door met de toepassing van de Wet aanpak Woonoverlast. De aanpak van straatintimidatie zetten we in 2026 door. Als vervolg op een eerdere voorlichting bieden we aan de eenheid Handhaving een uitgebreide training aan. Daarbij geven we aandacht aan het herkennen van straatintimidatie en traumasensitief handelen bij slachtoffers van straatintimidatie. Ook bieden we handvatten voor als onze boa's in functie zelf te maken krijgen met seksuele intimidatie. Daarnaast worden er omstanderinterventietrainingen aangeboden aan jongvolwassenen/studenten, waarbij zij leren op welke verschillende manieren ze hulp kunnen bieden wanneer ze (seksueel) grensoverschrijdend gedrag zien.

Daarnaast blijven we inzetten op het bespreekbaar maken van seksueel grensoverschrijdend gedrag via de ‘Ben je oké-campagne’ en geven we opvolging aan meldingen van straatintimidatie die via het Meldpunt Straatintimidatie van de gemeente Leeuwarden binnenkomen. Bovendien wordt het samenwerkingsverband ‘Taskforce Straatintimidatie’ voortgezet en wordt er vanuit daar onderzocht welke volgende stappen er gezet kunnen worden in de aanpak van straatintimidatie. ○ Centrumgebied: verminderen van criminaliteit en overlast We gaan door met onze reguliere inzet om overlast in het centrumgebied samen met politie te bestrijden. We blijven via het Toezichtsmodel Binnenstad (samenwerking Gemeente

46

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

(Handhaving), politie, Openbaar vervoer, Trigion security) samenwerken aan leefbaarheid en veiligheid in het centrumgebied. Het horeca- en cameratoezicht zetten we voort; dit zijn belangrijke instrumenten voor het handhaven van de openbare orde en veiligheid tijdens uitgaansuren. Voor 2026 worden daarover nieuwe samenwerkingsafspraken gemaakt. Sinds enige jaren is de binnenstad (en Vlietzone) van Leeuwarden herhaaldelijk aangewezen als veiligheidsrisicogebied en zijn hier verschillende preventieve fouilleeracties georganiseerd. In 2026 wordt opnieuw beoordeeld of deze aanwijzing noodzakelijk blijft, mede op basis van actuele veiligheidscijfers en ontwikkelingen. Door burgers en ondernemers wordt overlast ervaren in en rond het Weazegebied (dat omvat de Weaze-westzijde, de Reigerstraat, Reigerplein/Nauwe Steeg en Ayttasteeg, maar ook de Peperstraat en een gedeelte van de Wirdumerdijk, Waagplein en Nieuweweg). Samen met de politie zetten we intensief in op dit gebied om de overlast terug te dringen, zoals bijvoorbeeld in onze aanpak van drugsoverlast (zie ook tekst hierboven) en inzet van handhaving (o.m. via het Toezichtsmodel). Verder leveren we expertise die benodigd is voor een toekomstbestendige invulling van het ontwikkelkader voor de Weaze. Via het Uitvoeringsprogramma Binnenstad Leeuwarden 2023-2030 werken we verder samen aan een aantrekkelijke en bereikbare binnenstad.

De afdeling Openbare Orde en Veiligheid sluit aan bij de voorbereiding van en advisering over de herinrichtingen binnen dit gebied, met het oog op veiligheid en het tegengaan van overlast op deze locaties. Het ontwikkelkader voor de Prinsentuin is door de gemeenteraad vastgesteld. Uit dat kader zijn ook een aantal moties voortgekomen, waaronder de motie "Pilsje in de Prinsentuin”. In samenwerking met verschillende afdelingen in de gemeentelijke organisatie, zetten we ons het aankomend jaar volop in om zo goed mogelijk uitvoering te geven aan deze pilot voor het toestaan van alcoholgebruik in de Prinsentuin. De geraamde kosten voor de uitvoering daarvan zijn verwerkt in de begroting van het Programma Binnenstad. 2. Verkleinen speelruimte ondermijnende criminaliteit (MTR) Global goal 11: Maak steden en dorpen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam Global goal 16: Bevorderen van veiligheid, publieke diensten en recht voor iedereen Ondermijning is een verschijnsel dat onze rechtsorde en veiligheid bedreigt. Het is van invloed op de veiligheidsbeleving van burgers en het tast bovendien de fundamenten van de rechtsstaat aan.

Bij ondermijnende criminaliteit is er sprake van vermenging van onder- en bovenwereld, doordat plegers van (georganiseerde) criminaliteit gebruikmaken van legale diensten en voorzieningen voor illegale activiteiten, zoals: de zorg- en vastgoedsector, juridische en financiële dienstverlening, transportvoorzieningen, et cetera. De aanpak van ondermijning is vanwege de ontwrichtende werking ervan al langer een speerpunt van onze inzet, zoals neergelegd in de Veiligheidsagenda 2023-2026 en de bijbehorende uitvoeringsprogramma’s. In 2023 is onze informatiepositie verscherpt door het rapport “Leeuwarder Ondermijning” en, in het kielzog daarvan, de resultaten van het rioolwateronderzoek in 2023. De scherpere inzichten en de aanbevelingen uit het ondermijningsrapport, hebben er in 2024 toe geleid dat bij de MTR door de gemeenteraad extra budget beschikbaar is gesteld voor de jaren 2025, 2026 en 2027. Vervolgens heeft het college met input van de gemeenteraad een plan van aanpak ondermijning vastgesteld (medio 2024), waarin de aanbevelingen zijn gekoppeld aan acties en het extra budget is verwerkt. Daarmee geven we een extra impuls aan de aanpak van ondermijning. Het komende jaar zetten we in op de hieronder genoemde onderwerpen.

○ Meer aan de voorkant van de bestrijding van ondermijnende criminaliteit komen De effectiviteit van onze maatregelen hangt sterkt af van betrouwbare, nauwkeurige en systematisch verzamelde informatie. Door gebruik te maken van beschikbare data en informatie en deze uit te wisselen met partners versterken we onze informatiepositie. Het komende jaar willen we vanuit het team ondermijning systematisch en structureel werken aan het verbeteren daarvan. Dat doen we door het gebruik van (landelijke) data en analyses (zoals gegevens van het CBS, maar ook inzichten uit de VPI), en landelijke trends en fenomenen op het gebied van ondermijning. Ook gebruiken we de inzichten verkregen vanuit het Gemeentelijk Bibob Bureau Leeuwarden (GBBL). Op basis van gecombineerde informatie

47

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

kunnen we prioriteit geven aan bepaalde branches, wijken of een gerichte integrale handhavingsstrategie verder uitwerken. In 2025 hebben we ervoor gekozen om het (voor 2024 geplande) lokale rioolwateronderzoek voor de gemeente Leeuwarden breder te trekken en uit te voeren in een regionaal verband, zodat geheel Friesland een dergelijk onderzoek gaat uitvoeren. Hierdoor wordt een beeld verkregen van het drugsgebruik in de regio. We verwachten de resultaten hiervan in het najaar van 2025. Het voor 2026 geplande nieuwe rioolwateronderzoek schuiven we vanwege deze nieuwe planning door naar 2027. In 2026 willen we zowel lokaal als regionaal meer inzetten op integrale aanpak van ondermijningscasuïstiek via het RIEC. Verder versterken we de landelijke en regionale samenwerking in de aanpak van ondermijning in samenwerking met de Friese gemeenten, Wetterskip Fryslân en Provincie Fryslân, de Regiodeal Noard-West Fryslân en landelijke gremia. Onze intensivering op het gebied van ondermijning heeft de gemeente in staat gesteld meer bewustzijn te creëren voor criminele activiteiten. Na de discussie die in de gemeenteraad is gevoerd over de ''Meld een vermoeden”-app is het gebruik van deze app gestagneerd; de signalen van ondermijning die we nu uit de organisatie ontvangen komen via andere wegen binnen. Het gebruik van die app zetten we daarom niet door.

○ Bestuurlijke maatregelen intensiveren in zowel preventieve als repressieve zin Het afgelopen jaar is de inzet van integrale controles via het interventieteam ondermijning geïntensiveerd. Deze lijn willen we in 2026 doorzetten. We prioriteren bepaalde thema’s om de meest effectieve resultaten te behalen. We blijven kritisch op ons handhavingsinstrumentarium en passen dit actief toe waar nodig (zoals sluitingen, intrekkingen, Bibob- en APV-maatregelen). Daarnaast pakken we factoren aan die ondermijning mogelijk maken en zetten we communicatie in als effectief middel. Een belangrijk speerpunt voor 2026 is de verdere inzet van het GBBL. De toepassing van de Wet Bibob op alle beleidsterreinen – van horeca- en evenementenvergunningen tot vastgoedtransacties en subsidies – draagt bij aan het weren van criminele invloeden binnen onze gemeente. ○ Het versterken van de bestuurlijke en ambtelijke weerbaarheid In 2026 blijven we investeren in de bewustwording en weerbaarheid van onze organisatie. We organiseren periodiek sessies en workshops over thema’s als integriteit, beïnvloeding en ondermijning. In 2025 boden we bijvoorbeeld Virtual Reality-sessies aan over mensenhandel en arbeidsuitbuiting. In 2026 willen we doorgaan met deze sessies.

We borgen de aanpak van ondermijning in onze werkprocessen, onder andere door Bibob-toetsen breder toe te passen bij vergunningverlening (conform de in 2024 vernieuwde Bibob-beleidsregels). Daarnaast bieden we medewerkers handelingsperspectief via praktische stappenplannen. Hiermee versterken we de meldingsbereidheid en creëren we duidelijkheid over wat te doen bij ondermijningssignalen. In 2026 ontwikkelen we een casusboekje met herkenbare scenario’s voor verschillende afdelingen. ○ Stimuleren van een weerbare samenleving Een weerbare samenleving verkleint de ruimte voor criminaliteit. In 2026 zetten we opnieuw in op bewustwordingscampagnes (zoals Meld Misdaad Anoniem) en voorlichtingssessies in diverse sectoren. In 2025 bereikten we bijvoorbeeld de agrarische sector via een bijeenkomst van LTO-Noord. In 2026 zetten we weer in op campagnes en voorlichtingssessies in verschillende branches. Binnen het Keurmerk Veilig Ondernemen (KVO) investeren we om ondernemers bewust te maken van verschillende risico’s, waaronder op het gebied van ondermijnende criminaliteit.

48

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

3. Vergroten digitale Veiligheid en aanpak cybercrime Global goal 11: Maak steden en dorpen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam Global goal 16: Bevorderen van veiligheid, publieke diensten en recht voor iedereen De samenleving digitaliseert en daarmee raken de online- en offlinewereld steeds meer met elkaar verbonden. En hierdoor ontstaan ook risico’s. Cybercrime heeft een ontwrichtend effect op een samenleving die sterk leunt op digitale infrastructuur, zoals in Nederland. Digitale criminaliteit bestaat uit cybercrime (criminaliteit met ICT als middel én doelwit) en gedigitaliseerde criminaliteit (ICT wordt gebruikt om ‘traditionele vormen’ van criminaliteit te plegen, zoals bedreiging, diefstal of fraude). Digitale criminaliteit veroorzaakt veel leed en het risico op slachtofferschap is groot. In het Cybercrimebeeld Nederland (CCBN 2024) wordt een beeld geschetst van het cybercrimedomein vanuit het perspectief van het OM en politie. Een belangrijke bevinding daarin is dat cybercrime vele verschijningsvormen kent die constant in ontwikkeling zijn, waardoor een standaard aanpak niet mogelijk is.