Begroting gemeente Leeuwarden 2025

In 2025 is het doel dat de terreinen van het gemeentehuis en stadhuis rookvrij zijn. Pijler 3. Mentale gezondheid Ambitie: Iedere jongere en jongvolwassene zit lekker in zijn of haar vel, heeft minder last van stress, kan genieten van het leven en kan goed omgaan met veranderingen en tegenslagen.  STORM-aanpak STORM staat voor Strong Teens and Resilient Minds, is een erkende interventie en investeert in een gezonde ontwikkeling van jongeren. In de aanpak leren jongeren dat zij zelf invloed hebben op hun gevoelens, stemming en mentale gezondheid. Zij leren hun negatieve gedachten om te buigen naar positieve, wat hen helpt in hun ontwikkeling tot gezonde volwassenen. Daarmee stimuleert STORM de ontwikkeling van een positief zelfbeeld, weerbaarheid en veerkracht, om zo depressie en zelfdoding bij jongeren te voorkomen. De aanpak wordt geïmplementeerd op scholen. Er vindt een screening door de GGD plaats en er worden lessen gegeven over mentale gezondheid. Ook worden op basis van de screening trainingen gegeven door psychologen en vindt een directe verwijzing plaats voor jongeren als er sprake is van depressieve gevoelens. Het doel is om in 2025 de aanpak als pilot (verder) te realiseren op een voortgezet onderwijs en mbo-school.

 Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO) De OKO-aanpak is een preventieve aanpak gericht op het creëren van een positieve leefomgeving voor jongeren van 10 tot 18 jaar. De aanpak richt zich op het voorkomen van middelengebruik en heeft een belangrijk effect op de mentale gezondheid. Deze aanpak is zowel onderdeel van de gezondheidsnota Samen Gezond, Jeugdagenda en het Preventie- en handhavingsplan drugs, alcohol en tabak. In 2025

23

Begroting gemeente Leeuwarden 2025

Beleidsbegroting

starten we, afhankelijk van de resultaten van de verkenningsfase, met de implementatie van de OKO-aanpak. Hiervoor dienen we o.a. een aanvraag in bij het Trimbos-instituut voor ondersteuning gedurende vier jaar. Pijler 4. Gezond ouder worden Ambitie: Iedere inwoner kan gezond oud worden, zov eel mogelijk blijven (mee)doen en een goede kwaliteit van leven ervaren.  UP! Gesprekken UP! Gesprekken zijn ontmoetingsactiviteiten voor ouderen om met elkaar in gesprek te gaan over zingeving. Amaryllis organiseert dit in de gemeente Leeuwarden op verschillende plekken in buurt- en dorpskamers. In 2025 versterken we de UP! Gesprekken door het starten van drie extra groepen. Ook verkennen we de vraag naar specifieke groepen voor migrantenouderen en starten dit – afhankelijk van de vraag – met Amaryllis en de organisatie van UP!.

3. Bewegen en sport Global Goal 3: Goede gezondheid en welzijn voor iedereen Sport draagt bij aan de ervaren positieve gezondheid van onze inwoners en is onderdeel van een gezonde leefstijl. Sporten en bewegen worden steeds vaker ingezet als middel om de positieve gezondheid van inwoners op meerdere vlakken te verbeteren. De gemeente wil inwoners zo veel mogelijk stimuleren om in beweging te komen, zowel in de openbare ruimte als in gemeentelijke sportaccommodaties. Door te stimuleren én te activeren, onder andere door de inzet van buurtsportcoaches, willen we elke inwoner van jongs af aan in beweging krijgen. Om de huidige basisinfrastructuur voor sportbeoefening op orde te houden, moeten er mogelijke keuzes gemaakt worden. Voor verschillende sport gerelateerde onderwerpen geldt dat er sprake is van knelpunten met financiële gevolgen. Deze onderwerpen worden hieronder nader uitgewerkt. Naar verwachting zijn de binnen de begroting beschikbare budgetten onvoldoende om het in 2018 vastgestelde beleid te kunnen uitvoeren. Daarom wordt tegelijkertijd met het aanbieden van de begroting 2025 een voorstel gedaan om het beschikbare budget voor sport structureel te verhogen. De exacte besteding van dit budget is afhankelijk van lopende onderzoeken. In december 2023 zijn we gestart met een 3 jaar durende pilot voor de inzet van een sportparkmanager.

○ Oplossen knelpunten sportaccommodaties In 2025 willen we dat de knelpunten qua sportveldcapaciteit waar mogelijk (afhankelijk van financiën) zijn opgelost. Dit omdat de leefomgeving van mensen een directe invloed heeft op hun sport- en beweeggedrag. Hoe meer deze uitnodigt tot bewegen, hoe meer mensen ook gáán bewegen. Om de gemeentelijke sportaccommodaties toegankelijk te houden voor iedereen en om een deel van de capaciteitsproblemen op te lossen, zorgen we voor extra verlichting op sportvelden waar de druk het hoogst is, zodat die velden ook in de avonduren gebruikt kunnen worden. Het gaat om zeven velden in totaal. Voor deze investering in sportvelden is € 117.500 extra beschikbaar (MTR). Dit budget wordt daarnaast benut voor uitbreiding van de sportvelden op sportpark Nylân en sportpark Kalverdijkje. Ook kan tegemoet worden gekomen aan de behoefte van SC Cambuur, waarvoor zij een kostendekkende huur betalen. Een nieuw knelpunt is ontstaan in Nylân, waar Firda heeft aangegeven hun ei gen hal aan de Julianalaan volledig te willen gebruiken voor hun eigen leerlingen. Hierdoor is er onvoldoende capaciteit om het bewegingsonderwijs voor het voortgezet onderwijs te

24

Begroting gemeente Leeuwarden 2025

Beleidsbegroting

faciliteren. Om te voorzien in voldoende capaciteit is het realiseren van een nieuwe sporthal met 2 of 3 zaaldelen in deze omgeving nodig. De wijze waarop hierop invulling kan worden gegeven wordt nader uitgewerkt in tijdelijke en structurele oplossingen. ○ Nieuw sportbeleid Er is extra budget (€ 130.000) beschikbaar voor sportbeleid (MTR). Begin 2024 is de startnotitie Beleidskader sport en bewegen vastgesteld. Het beleidskader wordt naar verwachting begin 2025 aan de raad ter vaststelling voorgelegd. Daarop vooruitlopend, zijn de thema's in dit nieuwe beleidskader: 1. Van jongs af aan, een leven lang veelzijdig in beweging 2. Sportinfrastructuur; de basis om sporten en bewegen te faciliteren 3. Verstevigen van het sportklimaat en de breedtesport 4. Visie op topsport(beleid) in de gemeente Leeuwarden 5. Gezondheidsachterstanden verkleinen met sport als middel Het beleidskader wordt verder uitgewerkt in uitvoeringsprogramma’s waarin staat hoe we de komende vier jaar samen met de BV Sport de doelstellingen uit het beleidskader gaa n realiseren. ○ Basisinfrastructuur op niveau houden (BV Sport) Het beheer en de exploitatie van de gemeentelijke sportaccommodaties wordt uitgevoerd door de BV Sport. Hiervoor ontvangt de BV Sport een vergoeding van de gemeente. De BV Sport heeft aangegeven dat deze vergoeding voor 2025 ontoereikend is.

In 2024 wordt daarom een onderzoek uitgevoerd naar het verschil tussen de bijdrage die BV Sport vraagt van de gemeente en het budget dat hiervoor beschikbaar is. BV Sport is gevraagd om in kaart te brengen welke mogelijkheden er zijn om haar begroting en het beschikbare budget aan te laten sluiten. Uitgangspunt is dat binnen de bestaande budgetten de huidige basisinfrastructuur overeind blijft en de omvang van de gemeentelijke begroting leidend is voor de begroting van de BV Sport. Of dit mogelijk is moet nog in 2024 dui delijk worden. ○ Beweegvriendelijke inrichting openbare ruimte Meer dan de helft van de bevolking gebruikt de openbare ruimte, zoals de openbare weg, het park, bos of strand voor sportbeoefening. Het sporten en bewegen gebeurt dus steeds meer los van de sportaccommodaties. De gemeente gaat aan de slag om de buitenruimte beweegvriendelijker in te richten. Dit sluit ook aan bij de herijking van het Sportakkoord II. De openbare ruimte wordt op verschillende plekken in onze gemeente beweegvriendeli jk ingericht. Dit onderwerp komt ook terug als ambitie in het nieuwe sportbeleid. Daarin komt ook onze ambitie terug om in Nieuw Oud Oost, Middelsee, maar ook Grou ruimte te reserveren voor een Athletic Skills garden. ○ Nieuw sportcomplex Middelsee In het coalitieakkoord is aangegeven dat er in het zuiden van Middelsee een nieuw sportpark wordt gerealiseerd.

Het plan volgt de ontwikkelprincipes zoals die zijn opgenomen in de door de raad in 2021 vastgestelde Omgevingsvisie. Het ontwerp is in 2 fases geknipt. Fase 1 bestaat uit een accommodatie (kantine en kleedkamers) voor FVC, 1 sporthal en een landschappelijke inrichting waaronder 3 voetbalvelden voor FVC, deel skills garden en circa 155 parkeerplaatsen. Fase 2 bestaat uit een 4e voetbalveld voor FVC, een 2e sporthal (benodigd voor capaciteit bewegingsonderwijs en breedtesport), ruimte voor breedtesport (multifunctioneel sportveldbuiten), aanleg overige deel skills garden en padelbanen en circa 218 parkeerplaatsen.

25

Begroting gemeente Leeuwarden 2025

Beleidsbegroting

Op dit moment richten we ons op fase 1 en is een basis budget beschikbaar voor fase 1. Naar verwachting zijn de gereserveerde budgetten onvoldoende voor een standaard sportaccommodatie voor FVC en een sporthal voor de scholen. Op dit moment wordt onderzocht wat een realistische raming is van de kosten. ○ Inzet buurtsportcoaches Vanuit de Brede Regeling Combinatiefuncties (onderdeel van het Gezond en Actief Leven Akkoord) worden de buurtsportcoaches ingezet voor het uitvoeren van het sportstimuleringsbeleid in de gemeente Leeuwarden. In grote lijnen zal de rol en taak van de buurtsportcoach niet veranderen, wel worden de doelen helderder geformuleerd en zullen de buurtsportcoaches ingezet worden in het programma school en omgeving in Leeuwarden Oost. Daarnaast hebben de buurtsportcoaches een rol in het aanjagen en uitvoeren van het herijkte Sportakkoord II. Betrokken verbonden partijen • bv SPORT Relevante beleidsnota's Beweeg- en gezondheidsbeleid: 'Samen bewegen naar een gezonde gemeente' (2018) Startnotitie Beleidskader sport en bewegen (2024) Gezondheidsnota Samen Gezond 2024–2028 (2024)

26

Begroting gemeente Leeuwarden 2025

Beleidsbegroting

2.1.4 Onderwijs Portefeuillehouders: Nathalie Kramers en Abel Reitsma

1. Kansengelijkheid in het onderwijs Global Goal 4: Inclusief, gelijkwaardig en kwalitatief onderwijs voor iedereen ○ Kansrijke start voor kinderen Het Actieplan Kansrijke Start 2023-2026 bestaat, net als het landelijk actieprogramma Kansrijke Start, uit drie actielijnen met landelijk opgestelde doelen: Actielijn 1 Voor de zwangerschap Actielijn 2 Tijdens de zwangerschap Actielijn 3 Na de geboorte. Vanuit de Leeuwarder Coalitie Kansrijke Start, die bestaat uit vertegenwoordigers van de kraamzorg, geboortezorg, jeugdgezondheidszorg, gemeente Leeuwarden, Amaryllis, Verslavingszorg en de pop-poli van het MCL is de lokale vertaling van deze doelen naar acties opgesteld vanuit vijf uitgangspunten:  Het implementeren, verbeteren en borgen van de reeds ingezette activiteiten (we investeren immers al een aantal jaar in deze belangrijke eerste 1000 dagen).  Het wegnemen van financiële drempels tijdens en vlak na de zwangerschap.  Werken vanuit nabijheid en beschikbaarheid.  Versterken informeel netwerk.  Faciliterende en aanjagende rol gemeente. Vanuit het Actieplan Kansrijke Start 2023-2026 wordt in 2025 ingezet op: het prenataal huisbezoek, Nu niet Zwanger, groepszorg, betaalbare kraamzorg en het samenwerken met ervaringsdeskundigen.

○ Onderwijsachterstanden bij kinderen jonger dan 12 jaar tegengaan De gemeente is wettelijk verantwoordelijk voor de voor- en vroegschoolse educatie (vve) voor kinderen van 2 tot 6 jaar die risico lopen op een onderwijsachterstand. Gemeente Leeuwarden werkt samen met de kinderopvang, consultatiebureaus en het basisonderwi js om kinderen die een risico hebben op een (taal)achterstand zo vroeg mogelijk naar het voorschoolse aanbod op de IKC’s toe te leiden. In 2025 wordt ingezet op:  het versterken van de toeleiding naar vroeg- en voorschoolse educatie (vve);  een passende plek voor elk kind met een vve-indicatie;  het versterken van de doorgaande lijn tussen voor- en vroegschool;  het vergroten van ouderbetrokkenheid. Alle plus IKC’s (IKC’s in aandachtswijken met veel kwetsbaarheden in het opgroeien van kinderen) krijgen in 2025 een jeugdondersteuner vanuit de Jeugdagenda. De jeugdondersteuner richt zich op preventie, normalisering, professionalisering, vroegtijdige signalering en adressering van problemen en een betere verbinding met de leefwereld van het kind buiten de school. Vanwege de uitkomsten van de herijking van de plus IKC’s en het advies van de IKC-Commissie wordt de Regeling Kansen voor Kinderen voor 2025 aangepast. Dit gebeurt in afstemming met onderwijs en kinderopvang. Daarnaast wordt vanuit Leeuwarden Oost het programma School en omgeving uitgevoerd.

De IKC’s in deze wijken, waaronder ook de plus IKC’s, krijgen op die manier extra middelen en inzet om de schooldag te verlengen met extra activiteiten/leer- en ontwikkeltijd voor kinderen.

27

Begroting gemeente Leeuwarden 2025

Beleidsbegroting

○ In het vo en mbo-accent leggen op het halen van een startkwalificatie, het voorkomen van schulden als volwassene en het verbeteren van hun gezondheid Inzet doorstroompunt Doorstroomcoaches binnen het jongerenteam van de gemeente Leeuwarden ondersteunen jongeren bij het behalen van startkwalificatie of het vinden van een andere passende vervolgstap. Een nieuw vierjarig Voortijdig Schoolverlaters (vsv) programma ‘van School naar Duurzaam Werk’ gaat in vanaf 1 juli 2025. Het doel is stevig inzetten op de belangrijkste oorzaken van voortijdig schoolverlaten: persoonlijke problemen, ongediplomeerde uitstroom naar werk en een niet passende studiekeuze. Hier wordt in 2025 een plan voor gemaakt. De bedoeling van het wetsvoorstel ‘Van school naar duurzaam werk’ is om jeugdwerkloosheid structureel aan te pakken door jongeren met de laagste kans op werk de ondersteuning te bieden die zij nodig hebben en niet uit beeld te laten verdwijnen, ook als ze niet direct werk vinden of hun baan verliezen. Het voorkomen van voortijdig schoolverlaten blijft uiteraard ook nog een belangrijk doel. Samenwerking tussen scholen, doorstroompunt en gemeenten wordt met dit wetsvoorstel verder gestimuleerd.

Gemeenten (W erk en Participatie) krijgen een rol bij het ondersteunen van jongeren naar werk die zelfstandig of met lichte ondersteuning van school of het doorstroompunt hun weg op de arbeidsmarkt niet kunnen vinden. Deze ondersteuning van jongeren kan al starten tijdens de schooltijd en het is volledig aan gemeenten om in afstemming met de scholen te bepalen hoe deze ondersteuning eruitziet. Inzet scholenteams binnen het voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs Binnen de gemeente Leeuwarden wordt al bijna 10 jaar gewerkt met de inzet van scholenteams. Deze werken zowel binnen het voortgezet onderwijs (vo) als het middelbaar beroepsonderwijs (mbo). Door expertise toe te voegen aan de zorgstructuur van deze scholen wordt onderwijs en zorg beter aan elkaar verbonden. Dit draagt bij aan het verminderen van (maatschappelijke) uitval. Zowel binnen vijf locaties van het vo als binnen het mbo zetten de scholenteams in op het behalen van een startkwalificatie, het zo goed mogelijk doorlopen van de schoolloopbaan en het voorkomen van inzetten van zwaardere vormen van zorg. Voor vier locaties in het vo is voor 2025 en 2026 € 120.000 per jaar beschikbaar (MTR). Dit draagt bij aan het verminderen van kansenongelijkheid binnen het onderwijs.

In het mbo (voormalig Friesland College en ROC Friese Poort) bestaan de afgelopen jaren erkende methodieken zoals School als Werkplaats en School als Vindplaats. Deze methodieken worden door zowel de gemeente Leeuwarden als de Friese gemeenten gefinancierd. Door de fusie van ROC Friese Poort en Friesland College tot Firda is een andere zorgstructuur ontstaan. Daarom wordt vanaf 2025 gekeken naar een nieuwe methodiek. Daarnaast wordt er in 2025 als een van de actiepunten van de Jeugdagenda binnen het vo en mbo ingezet op mentale gezondheid onder jongeren. Hiervoor wordt de methodiek STORM gebruikt. Zie het programma Volksgezondheid en sport voor een toelichting.

Betrokken verbonden partijen Geen.

28

Begroting gemeente Leeuwarden 2025

Beleidsbegroting

Relevante beleidsnota's Koersdocument Sociaal Domein (2018) Uitvoeringsprogramma kansen voor kinderen 2 (2021-2028) Investeren in het jonge kind (2018) Jeugd Agenda 2024-2028 ‘Nu investeren in de toekomst van onze jeugd’ (2024)

29

Begroting gemeente Leeuwarden 2025

Beleidsbegroting

Wat mag het kosten? R2HOG01 - Sterke samenleving met kansen voor iedereen Tabel 2 Saldo programma (lasten -/- baten) R2PGM 0101 - Bestaanszekerheid R2PGM 0102 - M eedoen R2PGM 0103 - Volksgezondheid en sport R2PGM 0104 - Onderwijs Totaal saldo

Rekening 2023 86.540 168.463 17.512

Begroting 2024 82.826 190.769 20.238

Begroting 2025 83.412 188.732 20.048

Begroting 2026 78.666 178.873 20.232

Bedragen x € 1.000 Begroting Begroting 2027 2028 77.314 76.809 176.500 173.626 18.509 18.586

12.535 285.050

15.241 309.075

15.660 307.853

15.620 293.391

14.945 287.268

14.954 283.975

Toelichting substantiële mutaties 2025 t.o.v. 2024: De toename binnen programma Bestaanszekerheid wordt met name veroorzaakt door indexatie van de reguliere budgetten. Tevens is er in de MTR aanvullend budget beschikbaar gesteld voor continuering Mienskipsfonds (€ 200.000), investeringen in Sport (€ 130.000), Gezondheidsbeleid (€ 300.000) en voor Onderwijs (€ 460.000). Tabel 3 R2PGM0101 - Bestaanszekerheid R2TKN0621 - Toegang en eerstelijnsvoorz. Wmo R2TKN0622 - Toegang en eerstelijnsvoorz. Jeugd R2TKN0623 - Toegang en eerstelijnsvrz. Integraal R2TKN0630 - Inkomensregelingen R2TKN0640 - WSW en beschut werk R2TKN0650 - Arbeidsparticipatie Totaal

Lasten 627 4.563 14.862 127.531 16.360 12.504 176.446

Bedragen x € 1.000 Baten Saldo 0 627 0 4.563 0 14.862 91.347 36.183 0 16.360 1.686 10.818 93.034 83.412

Tabel 4 R2PGM0102 - Meedoen R2TKN0610 - Samenkracht en burgerparticipatie

Lasten 13.660

Bedragen x € 1.000 Baten Saldo 5.788 7.872

R2TKN0660 - Hulpmiddelen en diensten (Wmo) R2TKN06711 - Huishoudelijke hulp (Wmo) R2TKN06712 - Begeleiding (Wmo) R2TKN06713 - Dagbesteding (Wmo) R2TKN06751 - Jeugdhulp ambulant lokaal R2TKN06752 - Jeugdhulp ambulant regionaal R2TKN06762 - Jeugdhulp met verblijf regionaal

6.370 13.618 13.357 6.670 630 39.931 14.933

1.375 0 0 0 0 0 210

4.995 13.618 13.357 6.670 630 39.931 14.723

R2TKN06763 - Jeugdhulp met verblijf landelijk R2TKN06791 - PGB Wmo R2TKN06792 - PGB Jeugd R2TKN06811 - Beschermd wonen (Wmo)

150 2.242 851 48.898

0 0 0 760

150 2.242 851 48.138

R2TKN06812 - M aatschappelijke-en vrouwenop. (Wmo) R2TKN06821 - Jeugdbescherming R2TKN06822 - Jeugdreclassering R2TKN0691 - Coördinatie en beleid Wmo

26.090 6.623 649 2.469

926 0 0 0

25.164 6.623 649 2.469

651 197.791

0 9.059

651 188.732

R2TKN0692 - Coördinatie en beleid Jeugd Totaal

30

Begroting gemeente Leeuwarden 2025

Beleidsbegroting

Tabel 5 R2PGM0103 - Volksgezondheid en sport R2TKN0510 - Sportbeleid en activering R2TKN0520 - Sportaccommodaties R2TKN0710 - Volksgezondheid Totaal

Lasten 918 15.896 9.228 26.042

Bedragen x € 1.000 Baten Saldo 792 126 4.361 11.535 842 8.386 5.995 20.048

Tabel 6 R2PGM0104 - Onderwijs R2TKN0410 - Openbaar basisonderwijs R2TKN0420 - Onderwijshuisvesting R2TKN0430 - Onderwijsbeleid en leerlingzaken Totaal

Lasten 720 9.616 16.603 26.940

Bedragen x € 1.000 Baten Saldo 264 457 747 8.869 10.269 6.334 11.280 15.660

Impuls Sociale Investeringen Tabel 7

Bedragen x € 1.000

Impuls Sociale Investeringen (ISI)

Startbudget (via overheveling) Motie: continuering jongerenwerk Motie: dichten en duikelrekken Motie: Eelke en Etsje award Motie: gedenksteen Motie: Nudes Structurele aanvulling Coalitieakkoord 2022-2026 Totaal

2024 197,55 -65,00 -10,00 -15,00 -5,00 -10,00 50,00 142,55

31

2025 142,55

50,00 192,55

Begroting gemeente Leeuwarden 2025

Beleidsbegroting

Beleidsindicatoren Tabel 8 Trends verplichte beleidsindicatoren Sterke samenleving met kansen voor iedereen Nr.

Doel/naam indicator

2021

2022

2023

100.000300.000 inwoners 2023

946,7

968,9

993,1

923,5

67,9

70,3

71,8

73,2

3

2

2*

2*

710,3

628,7

598,2

405,2

CBS

429,7

219,5

261

170,8

% kinderen tot 18 CBS jaar

10

9

9*

7*

910

840

830

740

Eenheid

Bron

Bevorderen economische kansen en werk voor iedereen 1 Banen

2

Netto arbeidsparticipatie

3 Werkloze jongeren 4

Personen met een bijstandsuitkering

Aantal per 1.000 inwoners in de CBS/LISA leeftijd 15 – 64 jaar % van de werkzame beroepsbevolking ten opzichte van CBS de beroepsbevolking % 16 t/m 22CBS jarigen Aantal per 10.000 CBS inwoners

Aantal per 10.000 5 Lopende reinwoners van 15 – integratievoorzieningen 64 jaar Armoede voorkomen 6

Kinderen in uitkeringsgezin Gezondheidszorg en ondersteuning voor iedereen

Cliënten met een Aantal per 10.000 7 maatwerkarrangement inwoners Wmo

GM SD

Jongeren met jeugdhulp

% van alle jongeren CBS tot 18 jaar

14,4

15,5

14,9

11,7

9 Jongeren met jeugdbescherming

% van alle jongeren CBS tot 18 jaar

1,9

2

1,9

1,2

8

Bewegen en sporten

%

Gezondheidsenquête (CBS, RIVM )

-

46,3

46,3*

44,2*

11 Absoluut verzuim

Aantal per 1.000 leerlingen

DUO

5,5

7,8

10,6

6,1

12 Relatief verzuim

Aantal per 1.000 leerlingen

DUO

18

22

85

28

10 Niet-sporters

Kansengelijkheid in het onderwijs

32

Begroting gemeente Leeuwarden 2025

Nr.

Doel/naam indicator

Eenheid

Beleidsbegroting

Bron

% deelnemers aan Vroegtijdig schoolverlaters zonder het voortgezet 13 onderwijs en Ingrado startkwalificatie (vsvmiddelbaar ers) beroepsonderwijs

2021

2022

2023

100.000300.000 inwoners 2023

2,3

3,2

3,3

2,7

* Laatste meting 2022

Zie voor vergelijking met andere gemeenten: www.waarstaatjegemeente.nl.

33

Begroting gemeente Leeuwarden 2025

Beleidsbegroting

2.2 Betaalbaar wonen in een gezonde en veilige leefomgeving Wat willen we bereiken? Strategisch doel: Betaalbaar wonen in een gezonde en veilige leefomgeving Ambitie: De gemeente wil de dorpen en de stad leefbaar houden voor huidige en toekomstige generaties en voldoen aan (inter)nationale klimaatafspraken. Daarom kiest ze er de komende periode voor om op een andere manier om te gaan met grondstoffen, energie en leefomgeving. Daarbij wordt sterk ingezet op energiebesparing en vergroening van de gemeente; onder andere door als gemeente zelf het goede voorbeeld te geven, kennis en innovatie bij elkaar te brengen en te zorgen voor een collectieve aanpak waar dat nodig is. Wonen is als eerste levensbehoefte belangrijk voor de bestaanszekerheid van mensen. De gemeente wil iedereen een goede en betaalbare woning in een gezonde en veilige leefomgeving kunnen bieden. Met een gevarieerd aanbod van koop- en huurwoningen wordt voorkomen dat bestaande en nieuwe wijken de toekomstige achterstandswijken worden. De gemeente wil haar inwoners, mensen die hier werken en bezoekers een leefbare en veilige leefomgeving bieden. Ondermijnende criminaliteit, overlast, ordeverstoring en cybercrime veroorzaken (gevoelens van) onveiligheid en ontwrichten de samenleving. Dit soort problemen pakt de gemeente aan.

Ze versterkt de samenwerking binnen de gemeente en met lokale en regionale partners op het gebied van veiligheid. Ook zet de gemeente in op preventie als volwaardig onderdeel van het Leeuwarder veiligheidsbeleid. Doelen- en prestatieboom Wat willen we bereiken? Betaalbaar wonen in een gezonde en veilige leefomgeving

Wat gaan we daarvoor doen?

Programma

Een passende woning - Onderdelen M ilieu, volkshuisvesting, voor iedereen volkshuisvestingsprogramma: leefomgeving en beleidskader Wonen in de Stad en stedelijke vernieuwing uitvoeringsprogramma Wonen&Zorg - M onitoring nieuwbouw - Bouw van extra sociale huurwoningen, extra studentenhuisvesting en extra woningen in de dorpen - In Grou en Warten zelfbewoningsplicht, Opkoopbescherming - Een Fryske huisvestingsverordening urgente doelgroepen opstellen Bouwen voor de - Investeren in gebiedsontwikkeling toekomst: In 2030 is (fonds) circulair bouwen de - Binnenstedelijke herontwikkelingen norm voor alle - Inzet gemeentelijke nieuwe gebouwen stadsbouwmeester Kapitaalgoederen op - Prioriteren van onderhoud, beheer en orde vervanging - Uitvoering vervangingsplan - Vergroten natuurwaarden en versterken biodiversiteit Kwalitatief goede openbare ruimte

- Bestrijden invasieve soorten - Terugdringen zwerfafval

34

Begroting gemeente Leeuwarden 2025

Wat willen we bereiken?

Een veilige leefomgeving

Beleidsbegroting

Wat gaan we daarvoor doen? - Intensivering onkruidbestrijding op verharding - Onderzoek aanpassing maaibeleid - Herinrichtingsplan Vliet - Tegengaan drugs-, jeugd en woonoverlast en straatintimidatie - Bijdragen aan de leefbaarheid en veiligheid in de Leeuwarder wijken, buurten en dorpen - Centrumgebied: verminderen van criminaliteit en overlast

Verkleinen speelruimte ondermijnende criminaliteit (MTR)

- Het versterken van de bestuurlijke en ambtelijke weerbaarheid - Stimuleren van een weerbare samenleving - M eer aan de voorkant van de bestrijding van ondermijnende criminaliteit komen - Bestuurlijke maatregelen intensiveren in zowel preventieve als repressieve zin Vergroten digitale - Verminderen van slachtofferschap van Veiligheid en aanpak digitale criminaliteit cybercrime - Voorbereid zijn op (externe en interne) crisis met digitale oorzaak Vergroten toekomstperspectief jongeren Aanpak mensenhandel en tegengaan onvergunde prostitutie Aandacht voor maatschappelijke onrust

- Uitvoering programma Preventie met Gezag - Aanpak mensenhandel - Tegengaan onvergunde prostitutie

- Faciliteren demonstraties - Aanpak verstoringen openbare orde - Waarborgen openbare orde en veiligheid rond wedstrijden Cambuur - Aanpak polarisatie en extremisme - Digitale opruiing

35

Programma

Veiligheid

Begroting gemeente Leeuwarden 2025

Beleidsbegroting

Wat gaan we daarvoor doen en met wie? 2.2.1 Milieu, volkshuisvesting, leefomgeving en stedelijke vernieuwing Portefeuillehouders: Hein de Haan, Gijs Jacobse, Evert Stellingwerf

1. Een passende woning voor iedereen Global goal 11: Duurzame steden en gemeenschappen Maak steden en menselijke nederzettingen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam Er loopt in 2024 en 2025 nog een groot wetgevingstraject op het gebied van wonen. Het gaat over "de regie op de volkshuisvesting (Wet versterking regie op de volkshuisvesting)". Indien deze wet in 2025 van kracht wordt, dan heeft dit grote consequenties voor de taken en verantwoordelijkheden van de gemeente op het gebied van wonen. De Wet versterking regie op de volkshuisvesting is bedoeld om het onderwerp wonen/ volkshuisvesting dwingender vast te leggen in beleid. Een volkshuisvestingsprogramma onder de omgevingsvisie (voor alle drie de bestuurslagen) wordt verplicht, net zoals een urgentieregeling op basis van de Huisvestingswet (zie ook hierna). ○ Onderdelen volkshuisvestingsprogramma: beleidskader Wonen in de Stad en uitvoeringsprogramma Wonen&Zorg · Woningbouwafspraken Samen met het Rijk en de provincie actualiseren we de regionale woondeal, begin 2025 zijn de nieuwe afspraken bekend en zullen we onze uitvoering daarop afstemmen. Op basis hiervan maken we in 2025 nieuwe woningbouwafspraken met de provincie ter vervanging van die uit. · Beleid Wonen in de Stad In 2025 zal het beleidskader wonen in de stad worden vastgesteld.

Hierin wordt onder andere vastgelegd voor hoeveel woningen ruimte is, op welke locaties en voor wie er woningen moeten worden toegevoegd in de stad Leeuwarden. · Uitvoeringsprogramma betaalbaar In het uitvoeringsprogramma betaalbaar werken we de ambities die in het beleidskader Wonen in de stad (verwachte vaststelling begin 2025) ten aanzien van betaalbaar wonen verder uit. We focussen in dit programma op de uitvoering van de beleidsregel 30% sociale huur en 40% betaalbaar. · Uitvoeringsprogramma verstedelijking In het uitvoeringsprogramma verstedelijking werken we ambities die in het beleidskader Wonen in de stad (verwachte vaststelling begin 2025) ten aanzien van verdichting verder uit. We focussen in dit programma hoe we de vraag naar extra woningen (in combinatie met werken en verblijf) in de bestaande stad kunnen inpassen. · Uitvoeringsprogramma Wonen & Zorg In het uitvoeringsprogramma worden de ambities die in het beleidskader Wonen met zorg (verwachte vaststelling 2024) worden benoemd, concreet uitgewerkt.

36

Begroting gemeente Leeuwarden 2025

Beleidsbegroting

· Uitvoering Wet betaalbare huur Per 1 juli 2024 is de Wet betaalbare huur ingevoerd. De wet houdt in dat de grens van gereguleerde huur van € 879,66 per maand naar € 1157,95 per maand verschuift. Met de invoering van de wet heeft de gemeente een nieuwe toezichthoudende/ handhavende rol erbij gekregen ten aanzien van die regulering. We gaan aan de slag met de inbedding van deze toezichthoudende rol, die wettelijk voor 1 januari 2025 georganiseerd dient te zijn. ○ Monitoring nieuwbouw In het kader van de Regionale Woondeal 2022–2030 hebben we met het Rijk en de provincie afspraken gemaakt over het monitoren van de nieuwbouw en planontwikkeling. In het bijzonder ook t.a.v. sociale huurwoningen. Deze monitor is (in belangrijke mate) openbaar, zie ook https://mn.datawonen.nl/mosaic/programma-woningbouw--woondeal/beschikbaarheid. ○ Bouw van extra sociale huurwoningen, extra studentenhuisvesting en extra woningen in de dorpen Een belangrijke afspraak uit de regionale woondeal is om ervoor te zorgen dat 30% van de woningbouwproductie uit sociale huur bestaat. Qua planaanbod komen we nu al toe aan deze afspraak, maar in 2025 gaan we ons verder concentreren op het daadwerkelijk versneld realiseren hiervan. Hiervoor is onder andere de regionale Versnellingstafel in te zetten.

○ In Grou en Warten zelfbewoningsplicht, Opkoopbescherming Per 1 juli 2024 is de Huisvestingsverordening gemeente Leeuwarden in werking getreden waarmee een verbod op tweede woninggebruik in Grou en Warten, en een opkoopbescherming in grote delen van de stad Leeuwarden is gekomen. In 2025 gaan we monitoren wat de effecten zijn. ○ Een Fryske huisvestingsverordening urgente doelgroepen opstellen De komende Wet versterking regie volkshuisvesting verplicht gemeenten om een regionaal afgestemde huisvestingsverordening met urgentieregeling vast te stellen. Daar is op initiatief van de gemeente Leeuwarden in 2023 in heel Fryslân mee begonnen. We verwachten dat in 2025 de definitieve verordening en alle bijbehorende besluitvorming en budgettering door de Friese gemeenteraden kan worden vastgesteld, zodat per 1 januari 2026 deze verordening kan ingaan.

2. Bouwen voor de toekomst: In 2030 is circulair bouwen de norm voor alle nieuwe gebouwen Global goal 7: toegang tot betaalbare en duurzame energie voor iedereen Global goal 12: duurzame consumptie en productie ○ Investeren in gebiedsontwikkeling (fonds) Er is voor strategische ontwikkeling (inclusief innovatie, stedelijke vernieuwing en mobiliteit) een reserve gevormd van € 15 mln. De gelden uit deze reserve kunnen ingezet worden voor de grote transities, economische structuurversterking of investeringen voor de toekomst. Besluitvorming over kredietaanvragen en investeringsvoorstellen worden afzonderlijk aan de raad ter besluitvorming voorgelegd. Zie hiervoor ook paragraaf 2.10 Investeringsprogramma en fondsen. ○ Binnenstedelijke herontwikkelingen De bouwproductie is verdeeld over een aantal (type) locaties. De Zuidlanden (inclusief Middelsee) is de grootste nieuwbouwlocatie van de gemeente. Daarnaast ontwikkelen we

37

Begroting gemeente Leeuwarden 2025

Beleidsbegroting

verschillende locaties binnen de stad (Lianderlocatie, Heechterp, voorbereidingen voor Nieuw Oud Oost en Spoordok). In de dorpen lopen verschillende woningbouwprojecten, in verschillende stadia van uitvoering. Voor Stiens zijn we bezig met Steenslân II, ma ar ook met de herontwikkeling van het St. Vitusplein. In Grou zijn we met de voorbereiding bezig met de ontwikkeling van het Halberstmaterrein. Ook in Wirdum, Wergea, Warten zijn grotere bouwlocaties in ontwikkeling. ○ Inzet gemeentelijke stadsbouwmeester Om de strategische denkkracht op het terrein van gebiedsontwikkeling in onze gemeente te versterken is een Atelier Stadsbouwmeester opgezet. De komende jaren staan we voor ingewikkelde opgaven. We willen deze goed begrijpen, we willen weten welke doelen we ons op de langere termijn stellen en welke strategie nodig is om deze doelen te bereiken. Meer specifiek hebben we de volgende doelen voor ogen met het Atelier:  We denken meer strategisch, meer toekomstgericht en meer in overkoepelende structuren dan in afzonderlijke opgaven en projecten.  We snappen beter wat de ruimtelijke gevolgen zijn van de beleidsmatige keuzen die wij en de andere overheden maken.  We gaan ‘de lat van Leeuwarden’ hoger leggen, we noemen dit het ontwikkelen van een ‘kwaliteitscultuur’.  We gaan met ‘vuistregels’ meer aan de voorkant sturen op ruimtelijke ontwikkeling.

We willen sturend en proactief handelen in plaats van reageren op initiatieven van anderen. Onder de vlag van het Atelier zullen we gedurende meerdere jaren een breed scala aan activiteiten organiseren, voor uiteenlopende doelgroepen. Het Atelier analyseert, onderzoekt, verkent, inspireert en concretiseert ambities.

3. Kapitaalgoederen op orde Global goal 11: maak steden en dorpen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam Global goal 16: bevorderen van veiligheid, publieke diensten en recht voor iedereen ○ Prioriteren van onderhoud, beheer en vervanging Voor de reguliere werkzaamheden wordt verwezen naar paragraaf 2.13 Onderhoud kapitaalgoederen. Op basis van de Kadernota Beheer & Onderhoud (november 2022) zetten we de komende jaren fors in op het op orde brengen en houden van wegen, fietspaden, bruggen, verlichting, groen, speelvoorzieningen, kades en water. We prioriteren onderhoud, beheer en vervanging op basis van meerjarige integrale afwegingen. De inzet op een veilig gebruik van de leefomgeving staat daarbij voorop. We werken zoveel mogelijk circulai r. ○ Uitvoering vervangingsplan De vervangingsopgave voor de gemeentelijke civiele kunstwerken en walkeringen voor de komende 50 jaar is in beeld gebracht. Op korte termijn worden (delen van) enkele bruggen grondig versterkt die op de centrale bedienpost It Swettehûs worden aangesloten. Voor de Van Harinxmabruggen ligt op afzienbare termijn de keuze voor om de huidige brug voor de komende 20 jaar te renoveren of volledig te vervangen door een brug met grotere doorvaartbreedte of een aquaduct. De studie hiernaar vindt momenteel plaats.

Voor de langere termijn is een financiële strategie nodig om alle vervangingen te kunnen bekostigen omdat de vervangingsinvesteringen fors zullen gaan toenemen. De mogelijkheden hiertoe worden in beeld gebracht zodat bij een volgende bestuursperiode hiermee rekening kan worden gehouden.

38

Begroting gemeente Leeuwarden 2025

Beleidsbegroting

○ Vergroten natuurwaarden en versterken biodiversiteit Met het vast te stellen beleidskader Biodiversiteit is de gemeentelijke inzet voor biodiversiteit en natuurwaarden bepaald. Dit leidt tot diverse maatregelen, zowel in de monitoring van actuele natuurwaarden als inrichtings - en beheermaatregelen in de openbare ruimte. Ook wordt een soortenmanagementplan opgesteld, bedoeld om gebouwbewonende soorten een geschikte alternatieve plek te geven als woningen worden verduurzaamd. De maatregelen zijn opgenomen in een uitvoeringsprogramma Biodiversiteit en een uitvoeringsprogramma Vergroening (zie programma Volhoudbaar). Tijdens de MTR is voorgesteld om voor een deel van deze werkzaamheden aanvullende middelen ter beschikking te stellen. Deze zijn opgenomen voor de jaarschijven 2025 en 2026. Daarmee zetten we de toon voor toekomstige activiteiten.

4. Kwalitatief goede openbare ruimte Global goal 11: maak steden en dorpen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam Global goal 15: beschermen en duurzaam gebruik van ecosystemen, bossen en biodiversiteit ○ Bestrijden invasieve soorten De gemeente zet in 2025 de aanpak van een aantal hardnekkige invasieve planten (zoals de reuzenberenklauw en de Japanse duizendknoop) en de eikenprocessierups voort. Wij zien inmiddels ook de opkomst van soorten als ongelijkbladig vederkruid en kleine waternavel. De aanpak richt zich op het beheersbaar houden en waar mogelijk terugdringen. Dit gebeurt in samenspraak met buurgemeenten en andere terreinbeheerders binnen de Collectieve aanpak Invasieve Exoten Fryslân (CIEF). Het exotenbeheer wordt binnen dit collectief op elkaar afgestemd en ervaringen worden uitgewisseld. Een consistente aanpak en een goede monitoring zijn hierbij van groot belang. ○ Terugdringen zwerfafval Op basis van het Uitvoeringsplan Zwerfafval 2024-2027 werkt de gemeente aan een schone leefomgeving. Dat doen we samen met de inwoners, organisaties en verenigingen. De inzet wordt gedaan aan de hand van vier actielijnen: 1. Inzicht en monitoring: gericht op het ontstaan van zwerfafval, het monitoren van de plekken waar zwerfafval ligt en het gebruik van onze prullenbakken; 2.

Preventie: met een grote bewustwordingscampagne, gericht op onder andere slecht afbreekbaar zwerfafval zoals plastic en peuken, proberen we zwerfafval te voorkomen; 3. Handhaving: we communiceren actief over de bedoeling van de regels en zetten in op meer handhaving; 4. Opruimen: we hebben een grotere opruimcapaciteit door een uitbreiding van het team zwerfafval binnen de Buitendienst. Ook zijn er meer inwoners en (maatschappelijke) organisaties bij betrokken via het project Schoon Belonen Leeuwarden. ○ Intensivering onkruidbestrijding op verharding Binnen de Buitendienst doet een nieuwe ploeg actief aan onkruidbestrijding op verharding. Naast het weghalen van onkruid gaat het ook om het verwijderen van overbodige bestrating als dat mogelijk blijkt, opnieuw bestraten en nagaan in hoeverre de worteldruk van bomen kan worden beperkt. Zowel in de stad als de dorpen zijn er gerichte hotspots die op deze manier worden aangepakt. Onkruidbestrijding op verharding is een van de activiteiten die zijn ondergebracht bij het nieuwe team Buitenkans. Team Buitenkans is het resultaat van een samenwerking tussen de Buitendienst en de Sociale dienst met als doel mensen met een bijstandsuitkering een

39

Begroting gemeente Leeuwarden 2025

Beleidsbegroting

werkstage of baan aan te bieden. Zie voor een toelichting op dit concept paragraaf 2.1.1 Bestaanszekerheid. ○ Onderzoek aanpassing maaibeleid Het vast te stellen beleidskader Biodiversiteit én het bijbehorende uitvoeringsprogramma zijn richtinggevende kaders voor onder andere het maaibeheer. In 2025 gaan we specifiek na of de biodiversiteit van de bermen kan worden vergroot en welke aanpassing van het maaibeleid daartoe het meest effectief is. We streven naar een beperkt aantal maairegimes die passen bij deze doelstellingen. ○ Herinrichtingsplan Vliet Op basis van de motie vreemd Vlietallee zal in 2025 een herinrichtingsplan voor het Vliet worden opgesteld. De (financiële) kaders voor deze herinrichting zullen in 2024 worden meegegeven door de raad, waarna een participatief proces in het najaar 2025 moet leiden tot een definitief plan voor de herinrichting. De kosten voor de planvorming zijn onderdeel van de begroting 2025. Betrokken verbonden partijen • Afvalsturing Friesland N.V. (Omrin) • N.V. Fryslân Miljeu (Omrin) • GR FUMO • GR Hûs en Hiem • Blitsaerd Beheer B.V. • C.V.

Blitsaerd Relevante beleidsnota's Regionale Energiestrategie (2019) Handhavingsuitvoeringsprogramma (HUP) (2021) Leeuwarder Energieagenda 2021-2024 (2021) Volkshuisvestingsvisie 2021 (2021) Samenwerkingsplan - Veenweide Fryslân (2022) Beleidskader wonen in de dorpen (2022) Richtinggevend document Omgevingsplan Leeuwarden – Buitengebied Zuid (2018) Omgevingsvisie Leeuwarden 2021 (2021) Bestemmingsplan Hege Herewei Stiens (2022) Kom mee naar buiten (2020) Programma Water en Riolering (PWR) 2023-2027 (2022) Uitvoeringsplan Zwerfafval 2024-2027 (2024)

40

Begroting gemeente Leeuwarden 2025

Beleidsbegroting

2.2.2 Veiligheid Portefeuillehouder: Sybrand Buma In het programma Veiligheid zijn de grotere opgaven opgenomen, zoals benoemd in het coalitieakkoord en in de Veiligheidsagenda 2023-2026. In veel gevallen bestaat de inzet van de gemeente op het gebied van veiligheid zowel uit preventie als repressie. In lijn met het verzoek van de raad is preventieve inzet nadrukkelijker in beeld gebracht door activiteiten gericht op preventie vetgedrukt weer te geven. 1. Een veilige leefomgeving Global goal 11: Maak steden en dorpen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam Global goal 16: Bevorderen van veiligheid, publieke diensten en recht voor iedereen We vinden het belangrijk dat mensen een veilige leefomgeving ervaren in onze gemeente. Als mensen overlast ervaren, heeft dat een negatieve invloed op hun beleving van leefbaarheid en veiligheid in onze gemeente. Het tegengaan van overlast is een veelomvattende taak voor de gemeente. Het gaat hierbij om verschillende vormen van overlast: overlast als gevolg van drugsgebruik en -handel, jeugdoverlast, woonoverlast, overlastgevende personen met complexe oorzaken. We benutten cijfers van de Veiligheidsprestatieindex om veiligheidsgevoel in binnenstad en wijken en dorpen te monitoren.

Daarnaast monitoren we cijfers van de politie en het Meldpunt Overlast Leeuwarden (MOL) op gebied van jeugdoverlast, drugsoverlast, woonoverlast en overlast door personen met onbegrepen gedrag. We zetten in op verbetering van het veiligheidsgevoel en de leefbaarheid, en op vermindering van overlast. Daarbij zijn we ons ervan bewust dat diverse (externe) factoren hun invloed hebben op de veiligheidscijfers. Komend jaar gaan we, in lijn met onze inzet van afgelopen jaar, inzetten op de volgende punten: Intensiever samenwerken in zowel beleid als uitvoering binnen de gemeentelijke organisatie om de leefbaarheid te vergroten. Bijdragen aan de leefbaarheid en veiligheid in de Leeuwarder wijken, buurten en dorpen door gebiedsgerichte aanpak en integrale programma’s, zoals in Leeuwarden Oost. Verminderen van criminaliteit en overlast in het centrumgebied door een persoonsgerichte en een gebiedsgerichte aanpak. ○ Tegengaan drugs-, jeugd en woonoverlast en straatintimidatie We gaan door met onze aanpak van overlast op diverse terreinen. De aanpak van drugsoverlast geschiedt onder meer door het sluiten van panden van waaruit drugs worden verhandeld en de aanpak van zgn. straatdealers door het opleggen van een last onder dwangsom.

Deze bestuurlijke maatregelen worden opgelegd op basis van bestuurlijke rapportages van de politie, met als doel het tegengaan van drugscriminaliteit en de daarmee gepaard gaande risico’s en overlast. Deze maatregelen kunnen ingrijpend zijn, daarom wordt er altijd gekeken naar de proportionaliteit van de besluiten. We blijven daarnaast inzetten op het voorkomen en beperken van jeugdoverlast. De integrale aanpak van jeugdoverlast vindt plaats vanuit de Taskforce Jeugd. Hierbij werken we samen met o.a. politie, straatcoaches van handhaving, Amaryllis jongerenwerk, Halt en het MOL. Deze samenwerking wordt in 2025 voortgezet, de afspraken die we in dit verband maken leggen we vast in een convenant. Verder gaan we het werkproces van de Taskforce Jeugd actualiseren. Vanuit Preventie met Gezag zetten we in op de aanpak van ondermijnende jeugdcriminaliteit. Daarnaast werken we aan een integraal

41

Begroting gemeente Leeuwarden 2025

Beleidsbegroting

preventieprogramma gericht op jeugd, waarbij aandacht is voor o.a. cyberweerbaarheid en het voorkomen van (ondermijnende)criminaliteit. De komende periode gaan we verder met de aanpak van woonoverlast. Daarbij gaan we de werkprocessen van het MOL actualiseren en de samenwerking met ketenpartners verder versterken en vastleggen in een convenant. De samenwerking wordt structureel uitgebreid met de GGD (Meldpunt Zorgwekkend Gedrag/Sociale hygiëne). Bij ernstige woonoverlast gaan we door met de toepassing van de Wet aanpak Woonoverlast. Bij de aanpak van straatintimidatie leggen we de focus op preventie en bewustwording. De aankomende periode zetten we verder in op het bespreekbaar maken van seksueel grensoverschrijdend gedrag via de ‘Ben je oké’-campagne. Daarnaast zetten we de aanpak van straatintimidatie voort met behulp van de Taskforce Straatintimidatie. Daar wordt samen met politie, Tûmba, Tienskip, Amaryllis jongerenwerk, handhaving, Meldpunt Overlast Leeuwarden en verschillende afdelingen van de gemeente gewerkt aan verdere interventies op dit thema. Daarnaast geven we opvolging aan de meldingen van straatintimidatie die via het Meldpunt Straatintimidatie van de gemeente Leeuwarden binnenkomen. Ook zijn we aangesloten bij het programma Veilige Steden, om ons op die manier extra in te zetten voor de veiligheid van vrouwen en meisjes in de openbare ruimte en bij het uitgaan.

○ Bijdragen aan de leefbaarheid en veiligheid in de Leeuwarder wijken, buurten en dorpen De eenheid Handhaving levert een belangrijke bijdrage aan de leefbaarheid en veiligheid in de gemeente Leeuwarden. De prioriteiten en inzet van Handhaving worden jaarlijks neergelegd in een Handhavingsuitvoeringsprogramma (HUP). Verantwoording vindt jaarli jks plaats middels een jaarverslag. De eenheid Handhaving werkt in de uitvoering van de taken samen met een groot aantal partners, zowel binnen de gemeentelijke organisatie (diverse afdelingen) als daarbuiten (bijvoorbeeld politie). Naast de eenheid Handhaving houden ook andere partijen zich bezig met het vergroten van de leefbaarheid en veiligheid(sgevoel). De gebieds-, persoons- en groepsgerichte aanpak biedt mogelijkheden om problemen op het juiste niveau te adresseren. Het Zorg en Veiligheidshuis Fryslân (ZVHF) en het MOL spelen hierin een grote rol. Waar mogelijk zetten we in op preventie. We blijven ons inzetten om de verbinding tussen de werkterreinen van zorg en veiligheid te intensiveren, waar het gaat om personen met onbegrepen gedrag. Deze zetten de leefbaarheid onder druk. De aanpak van de problemen die dit met zich meebrengt moet zowel preventie, vroegsignalering, hulp en begeleiding omvatten. Samen met de politie en het OM gaan we de Persoonsgerichte Aanpak (PGA) verder doorontwikkelen.

Daarbij worden ook de ervaringen meegenomen die zijn opgedaan binnen Preventie met Gezag. Het handelingskader PGA werken we verder uit. Afspraken die we maken over gegevensdeling, leggen we vast in een convenant als dat nog niet is gebeurd. Daarbij gaan we onderzoeken of we kunnen deelnemen aan het actieprogramma ‘Grip op Onbegrip/Vroegsignalering van onbegrepen gedrag in de wijk’, met als doel vroegtijdige signalering van problemen rondom onbegrepen gedrag, om de overlast in de wijk te verminderen. ○ Centrumgebied: verminderen van criminaliteit en overlast We gaan door met onze reguliere inzet om overlast in het centrumgebied samen met politie te bestrijden. We blijven via het Toezichtsmodel Binnenstad (samenwerking Gemeente (Handhaving), politie, Openbaar vervoer, Trigion security) samenwerken aan leefbaarheid en veiligheid in het centrumgebied. Het horecatoezicht en cameratoezicht zetten we voort, dit zijn belangrijke instrumenten voor het handhaven van de openbare orde en veiligheid tijdens uitgaansuren.

42

Begroting gemeente Leeuwarden 2025

Beleidsbegroting

Door burgers en ondernemers wordt overlast ervaren in het Weazegebied. Samen met de politie werken we aan een plan van aanpak om de overlast in dit gebied terug te dringen. Hier zetten we met name in op de aanpak van drugsoverlast (zie boven). Verder leveren we expertise die benodigd is voor een toekomstbestendige invulling van het ontwikkelkader voor de Weaze. Via het Uitvoeringsprogramma Binnenstad Leeuwarden 2023-2030 werken we verder samen aan een aantrekkelijke en bereikbare binnenstad. Zie ook paragraaf 2.8 Binnenstad.

2. Verkleinen speelruimte ondermijnende criminaliteit (MTR) Global goal 11: Maak steden en dorpen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam Global goal 16: Bevorderen van veiligheid, publieke diensten en recht voor iedereen Ondermijning is een verschijnsel dat onze rechtsorde en veiligheid bedreigt. Het is van invloed op de veiligheidsbeleving van burgers en het tast bovendien de fundamenten van de rechtsstaat aan. Bij ondermijnende criminaliteit is er sprake van vermenging v an onder- en bovenwereld, doordat plegers van (georganiseerde) criminaliteit gebruik maken van legale diensten en voorzieningen voor illegale activiteiten, zoals: de zorg- en vastgoedsector, juridische en financiële dienstverlening, transportvoorzieningen et cetera. De aanpak van ondermijning is vanwege de ontwrichtende werking ervan al langer een speerpunt van onze inzet, zoals neergelegd in de Veiligheidsagenda 2023-2026 en het bijbehorende uitvoeringsprogramma. In 2023 is onze informatiepositie verscherpt, door het rapport “Leeuwarder Ondermijning” en, in het kielzog daarvan, de resultaten van het rioolwateronderzoek. De scherpere inzichten en de aanbevelingen uit het ondermijningsrapport, hebben er in 2024 toe geleid dat bij de MTR extra budget beschik baar is gekomen voor de komende jaren (2025, 2026 en 2027): € 600.000 per jaar.

Op 16 juli 2024 heeft het college, met input van de gemeenteraad, een plan van aanpak ondermijning vastgesteld, waarin dat extra budget is verwerkt en de aanbevelingen zijn opgenomen. In dat plan van aanpak hebben we de volgende sporen opgenomen: Het versterken van de bestuurlijke en ambtelijke weerbaarheid: Stimuleren van een weerbare samenleving Meer aan de voorkant van de bestrijding van ondermijnende criminaliteit komen. Bestuurlijke maatregelen intensiveren in zowel preventieve als repressieve zin. Op deze onderwerpen spitst onze inzet in het komende jaar spitst zich toe. ○ Het versterken van de bestuurlijke en ambtelijke weerbaarheid We blijven ons inzetten om de bewustwording en weerbaarheid (bestuurlijk en ambtelijk) te vergroten, door bewustwordings- en voorlichtingscampagnes. We gaan de aanpak van ondermijning verder borgen in onze organisatie, we bieden handelingsperspectief voor de afdelingen in onze organisatie die bij deze bredere aanpak betrokken worden. En we versterken de meldingsbereidheid. ○ Stimuleren van een weerbare samenleving Een weerbare samenleving zal leiden tot een afname van criminele kansen en zo voorkomen dat criminelen zich in de gemeente vestigen. Hierdoor worden de schadelijke effecten op onze inwoners en ondernemers beperkt.

43

Begroting gemeente Leeuwarden 2025

Beleidsbegroting

○ Meer aan de voorkant van de bestrijding van ondermijnende criminaliteit komen Het uitgangspunt is dat we een goede informatiepositie hebben. De effectiviteit van maatregelen is afhankelijk van degelijke, nauwkeurige en systematische kennis. Door gebruik te maken van beschikbare data en informatie en deze uit te wisselen met partners versterken we onze informatiepositie. Op basis hiervan kunnen er keuzes gemaakt worden in zaken die we met prioriteit oppakken en aanpakken. We versterken de interne – en integrale (keten)samenwerking en voeren daar regie op. We blijven ons inzetten om de informatiepositie te vergroten. De Meld een vermoeden-app wordt ingezet waardoor ambtenaren veilig kunnen melden. ○ Bestuurlijke maatregelen intensiveren in zowel preventieve als repressieve zin We blijven bijdragen aan de aanpak van ondermijnende criminaliteit via bestuurlijke maatregelen en controles. We prioriteren bepaalde thema’s om de meest effectieve resultaten te behalen. Zo blijft onze focus o.m. liggen op de aanpak van drugshandel (zie ook hierboven). Verder werken we uiteraard aan de uitvoering van het plan van aanpak in de strijd tegen ondermijning, zoals het college dat op 16 juli 2024 heeft vastgesteld. Ondermijning is een complex en hardnekkig probleem, de aanpak ervan is een zaak va n de lange adem en vraagt inzet vanuit de hele organisatie.

We zetten komend jaar onverminderd in op een adequaat handhavingsinstrumentarium. Factoren die ondermijning faciliteren pakken we aan. We zetten communicatie als effectief middel in. In 2025 willen we onze interne samenwerking bundelen in een interventieteam, om slagvaardig en effectief met deze onderwerpen aan de slag te gaan. Verder gaan we komend jaar een gemeentelijk Bibob-bureau opzetten om, in het verlengde van het (najaar 2024) vernieuwde Bibob-beleid effectief en breed uit te voeren.

3. Vergroten digitale Veiligheid en aanpak cybercrime Global goal 11: Maak steden en dorpen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam Global goal 16: Bevorderen van veiligheid, publieke diensten en recht voor iedereen De samenleving digitaliseert en daarmee raken de online en offlinewereld steeds meer met elkaar verbonden. En hierdoor ontstaan ook risico’s. Cybercrime heeft een ontwrichtend effect op een samenleving die sterk leunt op digitale infrastructuur, zoals in Nederland. Digitale criminaliteit bestaat uit cybercrime (criminaliteit met ICT als middel én doelwit) en gedigitaliseerde criminaliteit (ICT wordt gebruikt om ‘traditionele vormen’ van criminaliteit te plegen, zoals bedreiging, diefstal of fraude). Digitale criminaliteit veroorzaakt veel leed en het risico op slachtofferschap is groot. In het Cybercrimebeeld Nederland (CCBN 2024) wordt een beeld geschetst van het cybercrimedomein vanuit het perspectief van het OM en politie. Een belangrijke bevinding daarin is dat cybercrime vele verschijningsvormen kent die constant in ontwikkeling zijn en waardoor een standaard aanpak niet mogelijk is.

Verder worden er een aantal trends gesignaleerd: het zorgwekkende aandeel van jonge cybercrimeverdachten, de opkomst van datadiefstal en illegale handel, vermenging met traditionele criminaliteit en de rol van Nederlandse datacenters in hostingbedrijven in de criminele infrastructuur. Ook is er zorg over de impact van cybercrime op slachtoffers en de massaliteit van het slachtofferschap, omdat met een druk op de knop vele slachtoffers tegelijk kunnen worden gemaakt. Voor de aanpak van cybercrime is een brede bestrijding nodig, waar zowel publieke als private partijen een belangrijke rol in spelen. De gemeente Leeuwarden heeft de aanpak van cybercrime

44

Begroting gemeente Leeuwarden 2025

Beleidsbegroting

en het vergroten van de cyberweerbaarheid benoemd als prioriteit. We hebben daarbij de volgende keuzes gemaakt voor het komende jaar. ○ Verminderen van slachtofferschap van digitale criminaliteit Het verminderen van slachtofferschap van digitale criminaliteit begint met het proactief inzetten op preventie en bescherming. Hierdoor kan criminaliteit aanzienlijk worden verminderd. Dit doen we in beginsel voor drie doelgroepen: jeugd, ouderen (of laaggeletterden) en (in afstemming met de afdeling Economische Zaken) het MKB. We bouwen hierbij verder op interventies die in 2024 reeds zijn ingezet. Dit betreft o.a. de aanpak van geldezels. Dit is een integrale aanpak gericht op geldezels (personen die hun bankrekening bewust of onbewust ter beschikking stellen voor criminele doeleinden). Dit doen we in samenwerking met partners zoals de politie, het OM en het jongerenwerk. De aanpak richt zich zowel op voorlichting en preventie als op repressie door middel van interventies. Daarnaast nemen we deel aan bewustwordingscampagnes zoals bijvoorbeeld de meerjarige publiekscampagne ‘laat je niet interneppen’ die is uitgerold door het ministerie van Justitie en Veiligheid. ○ Voorbereid zijn op (externe en interne) crisis met digitale oorzaak In 2023 stelden we een intern cybercrisisplan op, waarmee we ook hebben geoefend.

Dit heeft ertoe geleid dat het college medio 2024 onze cybercrisisstructuur heeft vastgesteld. In deze structuur pakken we evt. crises op. Samen met ketenpartners gaan wij in 2025 verder met het onderhouden van het interne cyber crisisplan en de verdere uitrol daarvan.

4. Vergroten toekomstperspectief jongeren Global goal 11: Maak steden en dorpen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam Global goal 16: Bevorderen van veiligheid, publieke diensten en recht voor iedereen De gemeente heeft een integraal plan opgesteld samen met onze partners, de ‘coalitie Leeuwarden Oost’, waarin fors wordt ingezet op het vergroten van het toekomstperspectief van deze jongeren. Dit is preventie met gezag. Daarbij willen we voorkomen dat zij met criminaliteit in aanraking komen of er verder in afglijden. Daarnaast wordt ingezet op het faciliteren van een goede re-integratie van deze inwoners in de maatschappij. Naast voortzetting van de huidige inzet op het tegengaan van drugscriminaliteit willen we specifiek aandacht besteden aan de jonge (straat)dealers en de kwetsbare jongeren die hierin worden meegezogen. We willen meer zicht krijgen op welke jongeren dit betreft en per jongere interventies op maat inzetten. Een deel van deze jongeren is reeds in beeld bij straatcoaches, jongerenwerkers, sociaal werkers, (jeugd)reclassering en politie. Een deel is nog niet in beeld; hen willen we beter in beeld krijgen door actief eropaf te gaan. Vervolgens wordt per jongere (en diens systeem) vanuit het multidisciplinair team (zie ‘interventies’) een passende aanpak ingezet, waar bij het bieden van kansen en het begrenzen van crimineel gedrag hand in hand gaan.

○ Uitvoering programma Preventie met Gezag Voor de specifieke inzet voor het programma Preventie met Gezag verwijzen we naar paragraaf 2.7 Leeuwarden Oost.

45

Begroting gemeente Leeuwarden 2025

Beleidsbegroting

5. Aanpak mensenhandel en tegengaan onvergunde prostitutie Global goal 11: Maak steden en dorpen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam Global goal 16: Bevorderen van veiligheid, publieke diensten en recht voor iedereen Mensenhandel komt in verschillende vormen voor. Het kan gaan om seksuele uitbuiting, arbeidsuitbuiting, criminele uitbuiting en gedwongen orgaanverwijdering. Alle vormen van mensenhandel grijpen diep in op de vrijheid van slachtoffers en berokkenen ernstige schade. Daders van mensenhandel gebruiken dwang om slachtoffers uit te buiten en daar zelf (financieel) beter van te worden. Dit soort criminaliteit wordt vaak gepleegd in criminele samenwerkingsverbanden. Daar waar gebruik wordt gemaakt van legale structuren is mensenhandel (ook) een ondermijningsthema. We vinden het belangrijk om slachtoffers van mensenhandel te beschermen en de ondermijnende criminaliteit te stoppen. De gemeente Leeuwarden heeft een prostitutiebeleid met een vergunningsstelsel. Het is verboden om zonder exploitatievergunning een prostitutiebedrijf te exploiteren. De laatste jaren vindt er in toenemende mate illegaal sekswerk plaats vanuit hotels en woningen. De gemeente zet zich in om misstanden in de prostitutiebranche te bestrijden. Naast toezicht en handhaving op de legale prostitutiebranche zetten we in op het tegengaan van onvergunde prostitutie.

Daarbij is er specifiek aandacht voor signalen van mensenhandel. Vergroten aandacht voor mensenhandel door actieve signalering en het ontwikkelen van een uitvoeringsplan aanpak mensenhandel; Tegengaan onvergunde prostitutie in samenwerking met politie. ○ Aanpak mensenhandel In 2023 is de regionale aanpak mensenhandel Fryslân vastgesteld. We ontwikkelen in 2025 een lokaal uitvoeringsplan aanpak mensenhandel. Daarbij zal de focus liggen op het herkennen van signalen van mensenhandel en het voorkomen van slachtofferschap door in te zetten op preventie. Concrete signalen van mensenhandel kunnen worden voorgelegd aan de Ketenregisseur Mensenhandel en worden besproken in het Drieluik, waar politie, ZVHF en Fier vertegenwoordig zijn. ○ Tegengaan onvergunde prostitutie We blijven, samen met politie, inzetten op de aanpak van onvergunde prostitutie. Bij constatering daarvan zetten we, indien mogelijk, bestuurlijke bevoegdheden (zoals het sluiten van een woning) in. Bij de controles op onvergunde prostitutie is er ook aandacht voor signalen van mensenhandel.

6. Aandacht voor maatschappelijke onrust Global goal 11: Maak steden en dorpen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam Global goal 16: Bevorderen van veiligheid, publieke diensten en recht voor iedereen De samenleving is de afgelopen jaren in toenemende mate gepolariseerd en verruwd. Tegenstellingen tussen bevolkingsgroepen werden uitvergroot en dat leidt tot meer maatschappelijke onrust. Groepen gaan uit van verschillende feiten, waardoor ‘het gesprek’ bijna onmogelijk wordt. De invloed van digitale communicatiemiddelen, zoals sociale media, lijkt deze beweging te versterken.

46

Begroting gemeente Leeuwarden 2025

Beleidsbegroting

De afgelopen jaren is sprake geweest van een aantal grootschalige ordeverstoringen, dan wel van situaties waarin het risico op grootschalige ordeverstoringen nadrukkelijk aanwezig was. Grootschalige ordeverstoringen zorgen voor maatschappelijke onrust en tasten het veiligheidsgevoel in ernstige mate aan. In een aantal situaties in de afgelopen jaren heeft de burgemeester daarbij ook zijn noodbevoegdheden moeten inzetten. De Grondwet biedt de mogelijkheid tot betogen en daarmee meningen en gevoelens van onvrede in het openbaar te uiten. Dat recht willen we zo goed mogelijk faciliteren, ongeacht het onderwerp van de betoging. Daar waar wettelijke grenzen worden overschreden en de fundamenten van de rechtsstaat worden aangetast, treden we echter op. Wanneer maatschappelijke onrust ontstaat door andere oorzaken, bijvoorbeeld door ernstige (zeden)delicten, proberen we de onrust weg te nemen door de inzet van een scenarioteam. We zien ook dat toenemend extremisme aandacht vraagt. Het signaleren en herkennen van bepaalde (extremistische) fenomenen vraagt basiskennis. In 2024 willen we de basiskennis beter spreiden onder collega’s die (indirect) in contact staan met cliënten of burgers. We willen een netwerk bouwen waarin we deze signalen snel en kort kunnen samenbrengen. We blijven in het komende jaar inzetten op: Het faciliteren van het demonstratierecht binnen de wettelijke kaders.