Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

Lasten 26.871

R2TKV0630 - Inkomensregelingen R2TKV0640 - Begeleide participatie R2TKV0650 - Arbeidsparticipatie Totaal

114.475 14.761 13.560 169.667

81.196 0 345 81.540

Tabel 3 R2PGM0102 - Meedoen R2TKV0610 - Samenkracht en burgerparticipatie R2TKV0660 - M aatwerkvoorzieningen (Wmo) R2TKV0671 - M aatwerkdienstverlening 18+ R2TKV0672 - M aatwerkdienstverlening 18R2TKV0681 - Geëscaleerde zorg 18+ R2TKV0682 - Geëscaleerde zorg 18Totaal

Lasten 7.971 3.083 29.653 48.735 69.164 8.186 166.793

Bedragen x € 1.000 Baten Saldo 1.809 6.162 0 3.083 1.966 27.687 313 48.422 789 68.375 0 8.186 4.877 161.916

Tabel 4 R2PGM0103 - Volksgezondheid en sport R2TKV0510 - Sportbeleid en activering

Lasten 108

Bedragen x € 1.000 Baten Saldo 0 108

R2TKV0520 - Sportaccommodaties R2TKV0710 - Volksgezondheid Totaal

13.637 8.120 21.864

3.752 2.086 5.838

Tabel 5 R2PGM0104 - Onderwijs R2TKV0410 - Openbaar basisonderwijs

Lasten 1.147

Bedragen x € 1.000 Baten Saldo 181 966

R2TKV0420 - Onderwijshuisvesting R2TKV0430 - Onderwijsbeleid en leerlingenzaken Totaal

9.059 13.226 23.432

1.227 7.210 8.617

25

Bedragen x € 1.000 Baten Saldo 0 26.871 33.279 14.761 13.216 88.126

9.884 6.034 16.026

7.832 6.016 14.815

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

Beleidsindicatoren Tabel 6 Beleidsindicatoren Sterke samenleving met kansen voor iedereen Nr.

Naam indicator

Eenheid

Bron

Jaar

Leeuwarden 100.000300.000 inwoners

BESTAANSZEKERHEID 1

Banen

Aantal per 1.000 inwoners in de leeftijd 15 – 64 jaar

LISA

2022

832,2

789,3

2

Kinderen in uitkeringsgezin

% kinderen tot 18 jaar

Verwey Jonker Instituut – Kinderen in Tel

2021

10

7

3

Netto arbeidsparticipatie

% van de werkzame beroepsbevolking ten opzichte van de beroepsbevolking

CBS

4

Werkloze jongeren

% 16 t/m 22jarigen

Verwey Jonker Instituut – Kinderen in Tel

2021

3

2

5

Personen met een bijstandsuitkering

Aantal per 10.000 inwoners

CBS

2021

710

493

6

Lopende reintegratievoorzieningen

Aantal per 10.000 inwoners van 15 – 64 jaar

CBS

2022

18,2

11,5

MEEDOEN 7

Cliënten met een maatwerkarrangement Wmo

Aantal per 10.000 inwoners

GM SD

2022

77

Niet bekend

8

Jongeren met jeugdhulp

% van alle jongeren tot 18 jaar

CBS

2022

14,0

11,5

9

Jongeren met jeugdbescherming

% van alle jongeren tot 18 jaar

CBS

2022

1,8

1,1

10

Jongeren met jeugdreclassering

% van alle jongeren van 12 tot 23 jaar

CBS

2022

0,4

0,2

%

Gezondheidsenquête (CBS, RIVM )

2020

50,5

Niet bekend

SPORT 11

Niet-sporters

26

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

Nr.

Naam indicator

Eenheid

Bron

Jaar

Leeuwarden 100.000300.000 inwoners

ONDERWIJS 12

Absoluut verzuim

Aantal per 1.000 leerlingen

DUO

2022

7,6

6,1

13

Relatief verzuim

Aantal per 1.000 leerlingen

DUO

2022

22

23

14

Vroegtijdig schoolverlaters zonder startkwalificatie (vsvers)

% deelnemers aan het voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs

Ingrado

2021

2,3

2,2

27

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

2.2 Betaalbaar wonen in een gezonde en veilige leefomgeving Wat willen we bereiken? Strategisch doel: Betaalbaar wonen in een gezonde en veilige leefomgeving Ambitie: De gemeente wil de dorpen en de stad leefbaar houden voor huidige en toekomstige generaties en voldoen aan (inter)nationale klimaatafspraken. Daarom kiest ze er de komende periode voor om op een andere manier om te gaan met grondstoffen, energie en leefomgeving. Daarbij wordt sterk ingezet op energiebesparing en vergroening van de gemeente; onder andere door als gemeente zelf het goede voorbeeld te geven, kennis en innovatie bij elkaar te brengen en te zorgen voor een collectieve aanpak waar dat nodig is. Wonen is als eerste levensbehoefte belangrijk voor de bestaanszekerheid van mensen. De gemeente wil iedereen een goede en betaalbare woning in een gezonde en veilige leefomgeving kunnen bieden. Met een gevarieerd aanbod van koop- en huurwoningen wordt voorkomen dat bestaande en nieuwe wijken de toekomstige achterstandswijken worden. De gemeente wil haar inwoners, mensen die hier werken en bezoekers een leefbare en veilige leefomgeving bieden. Ondermijnende criminaliteit, overlast, ordeverstoring en cybercrime veroorzaken (gevoelens van) onveiligheid en ontwrichten de samenleving. Dit soort problemen pakt de gemeente aan.

Ze versterkt de samenwerking binnen de gemeente en met lokale en regionale partners op het gebied van veiligheid. Ook zet de gemeente in op preventie als volwaardig onderdeel van het Leeuwarder veiligheidsbeleid.

Doelen- en prestatieboom Wat willen we bereiken? Betaalbaar wonen in een gezonde en veilige leefomgeving

Wat gaan we daarvoor doen?

Programma

Een passende woning - Onderdelen M ilieu, volkshuisvesting, voor iedereen volkshuisvestingsprogramma: leefomgeving en beleidskader Wonen in de Stad en stedelijke vernieuwing uitvoeringsprogramma Wonen & Zorg - M onitoring nieuwbouw - Bouw van extra sociale huurwoningen, extra studentenhuisvesting en extra woningen in de dorpen - In bepaalde wijken en/of dorpen een zelfbewoningsplicht - Een huisvestingsverordening instellen Bouwen voor de toekomst: In 2030 is circulair bouwen de norm voor alle nieuwe gebouwen

- Investeren in gebiedsontwikkeling (fonds) - Binnenstedelijke herontwikkelingen - Inzet gemeentelijke stadsbouwmeester

Kapitaalgoederen op - Prioriteren van onderhoud, beheer en orde vervanging - Uitvoering vervangingsplan - Vergroten natuurwaarden en versterken biodiversiteit Kwalitatief goede openbare ruimte

- Bestrijden invasieve soorten - Terugdringen zwerfafval

28

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

Wat willen we bereiken?

Wat gaan we daarvoor doen?

Programma

- Intensivering onkruidbestrijding op verharding - Onderzoek aanpassing maaibeleid Een veilige leefomgeving

- Tegengaan drugs-, jeugd en woonoverlast en straatintimidatie - Bijdragen aan de leefbaarheid en veiligheid in de Leeuwarder wijken, buurten en dorpen - Centrumgebied: verminderen van criminaliteit en overlast

Verkleinen speelruimte ondermijnende criminaliteit

- Versterken aanpak ondermijnende criminaliteit door meer aan de voorkant te komen. - Vergroten weerbaarheid ondermijnende criminaliteit inwoners, ondernemers en bestuurders en ambtenaren - Intensiveren aanpak van ondermijnende criminaliteit via bestuurlijke maatregelen en intensiveren lokale en regionale aanpak (preventief en repressief) Vergroten digitale - Verminderen van slachtofferschap van Veiligheid en aanpak digitale criminaliteit cybercrime - Voorbereid zijn op (externe en interne) crisis met digitale oorzaak Vergroten toekomstperspectief jongeren Aanpak mensenhandel en tegengaan illegale prostitutie Aandacht voor maatschappelijke onrust

- Uitvoering programma Preventie met gezag - Tegengaan mensenhandel - Tegengaan illegale prostitutie - Faciliteren demonstraties - Aanpak verstoringen openbare orde - Waarborgen openbare orde en veiligheid rond wedstrijden Cambuur - Aanpak polarisatie en extremisme - Digitale opruiing

29

Veiligheid

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

Wat gaan we daarvoor doen en met wie? 2.2.1 Milieu, volkshuisvesting, leefomgeving en stedelijke vernieuwing Portefeuillehouders: Hein de Haan, Gijs Jacobse, Evert Stellingwerf

1. Een passende woning voor iedereen Global goal: 11. Duurzame steden en gemeenschappen Maak steden en menselijke nederzettingen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam Er lopen in 2023 nog een aantal wetgevingstrajecten op het gebied van wonen. Het gaat om "de middenhuur (Wet Betaalbare huur)" en over "de regie op de volkshuisvesting (Wet versterking regie op de volkshuisvesting)". Indien deze wetgeving in 2024 van kracht wordt, dan heeft dit grote consequenties voor de taken en verantwoordelijkheden van de gemeente op het gebied van wonen. De Wet Betaalbare huur trekt de grens van gereguleerde huur op van € 808 per maand naar circa € 1.100 per maand. Tegelijkertijd krijgt de gemeente een toezichthoudende/ handhavende rol erbij, namelijk ten aanzien van te hoge huren. Dit zal veel betekenen voor de uitvoeringstaken van de gemeenten. De Wet versterking regie op de volkshuisvesting is bedoeld om het onderwerp wonen/ volkshuisvesting dwingender vast te leggen in beleid. Een volkshuisvestingsprogramma onder de omgevingsvisie (voor alle drie de bestuurslagen) wordt verplicht, net zoals een urgentieregeling op basis van de Huisvestingswet (zie ook hierna). De wet legt een behoorlijk aantal nieuwe taken bij de gemeente. Dit zal het nodige vragen van beleidsvoorbereiding, monitoring en uitvoering.

• Onderdelen volkshuisvestingsprogramma: beleidskader Wonen in de Stad en uitvoeringsprogramma Wonen & Zorg Het volkshuisvestingsprogramma wordt in 2024 verder ingevuld. Eén van de onderdelen is het beleidskader Wonen in de Stad. Hierin wordt onder andere vastgelegd voor hoeveel woningen ruimte is, op welke locaties en voor wie er woningen moeten worden toegevoegd in de stad Leeuwarden. Daarnaast wordt na vaststelling van het beleidskader Wonen & Zorg, aansluitend een uitvoeringsagenda Wonen & Zorg opgesteld. Hiermee hebben we voor de stad en voor wonen & zorg weer actueel beleid waarmee we tegemoetkomen aan landelijk woonbeleid en aan een aantal afspraken uit de regionale woondeal 2022 – 2030 Leeuwarden. • Monitoring nieuwbouw In het kader van de regionale woondeal hebben we met het Rijk en de provincie afspraken gemaakt over het monitoren van de nieuwbouw en planontwikkeling. In het bijzonder ook t.a.v. sociale huurwoningen. Deze monitor is (in belangrijke mate) openbaar, zie ook https://mn.datawonen.nl/mosaic/programma-woningbouw---woondeal/beschikbaarheid • Bouw van extra sociale huurwoningen, extra studentenhuisvesting en extra woningen in de dorpen Een belangrijke afspraak uit de regionale woondeal is om ervoor te zorgen dat 30% van de woningbouwproductie uit sociale huur bestaat.

Qua planaanbod komen we nu al toe aan deze afspraak, maar in 2024 gaan we ons extra concentreren op het daadwerkelijk realiseren hiervan, en bij voorkeur in versneld tempo. Hiervoor is onder andere de regionale Versnellingstafel in te zetten. Ook onderzoeken we of we een Vereveningsfonds sociale huur

30

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

kunnen ontwikkelen, zodat we hiermee financiële middelen vrijmaken om de gewenste productie van sociale huur van 30% van de totale productie te halen. • In bepaalde wijken en/of dorpen een zelfbewoningsplicht Via het verbod op gebruik tweede woning in Grou en Warten zorgen we ervoor dat de woningvoorraad in beide dorpen ook daadwerkelijk voor hoofdbewoning worden gebruikt. Daarnaast verwachten we in 2024 de Regionaal Uniforme Urgentieverordening aan de raad aan te kunnen bieden. Hiermee zorgen we ervoor dat de (straks wettelijk verplichte) urgentie doelgroepen met voorrang een woning in de sociale huur toegewezen krijgen. • Een huisvestingsverordening instellen Als lokale overheid gaan we meer sturen op het functioneren van de lokale woningmarkt. Via de huisvestingsverordening Leeuwarden 2023 (beoogde ingangsdatum 1 januari 2024) sturen we via de Opkoopbescherming op voldoende aanbod betaalbare koop in de stad Leeuwarden. Per 1 januari 2024 zal ook het Meldpunt Goed Verhuurderschap in werking treden. Hiermee kunnen we laagdrempelig voorlichting en ondersteuning bieden aan huurders in de (vooral) particuliere huur.

2. Bouwen voor de toekomst: In 2030 is circulair bouwen de norm voor alle nieuwe gebouwen • Investeren in gebiedsontwikkeling (fonds) Er is voor strategische ontwikkeling (inclusief innovatie, stedelijke vernieuwing en mobiliteit) een reserve gevormd van € 15 mln. De gelden uit deze reserve kunnen ingezet worden voor de grote transities, economische structuurversterking of investeringen voor de toekomst. Besluitvorming over kredietaanvragen en investeringsvoorstellen worden afzonderlijk aan de raad ter besluitvorming voorgelegd. Zie hiervoor ook paragraaf 2.10 Investeringsprogramma en fondsen. • Binnenstedelijke herontwikkelingen De bouwproductie is verdeeld over een aantal (type) locaties. De Zuidlanden (inclusief Middelsee) is de grootste nieuwbouwlocatie van de gemeente. Daarnaast ontwikkelen we verschillende locaties binnen de stad (Lianderlocatie, Heechterp, voorbereidingen voor Nieuw Oud Oost en Spoordok). In 2024 gaan we het beleidskader Wonen in de Stad (WidS) afronden en aan de raad aanbieden. Hiermee bieden we duidelijkheid over waar in de stad nog gebouwd kan worden en voor welke doelgroepen. Belangrijk aandachtspunt is de woningbouw in de binnenstad; hier is nog veel leegstaande ruimte boven winkels die we graag willen benutten voor wonen. In de dorpen lopen verschillende woningbouwprojecten, in verschillende stadia van uitvoering.

Voor Stiens zijn we bezig met Steenslân II, maar ook met de herontwikkeling van het St. Vitusplein. In Grou zijn we met de voorbereiding bezig met de ontwikkeling van het Halberstmaterrein. Ook in Wergea, Warten zijn grotere bouwlocaties in ontwikkeling. • Inzet gemeentelijke stadsbouwmeester Om de strategische denkkracht op het terrein van gebiedsontwikkeling in onze gemeente te versterken is een Atelier Stadsbouwmeester opgezet. De komende jaren staan we voor ingewikkelde opgaven. We willen deze goed begrijpen, we willen weten welke doelen we ons op de langere termijn stellen en welke strategie nodig is om deze doelen te bereiken. Meer specifiek hebben we de volgende doelen voor ogen met het Atelier: o We denken meer strategisch, meer toekomstgericht en meer in overkoepelende structuren dan in afzonderlijke opgaven en projecten. o We snappen beter wat de ruimtelijke gevolgen zijn van de beleidsmatige keuzen die wij en de andere overheden maken. o We gaan ‘de lat van Leeuwarden’ hoger leggen, we noemen dit het ontwikkelen van een ‘kwaliteitscultuur’. o We gaan met ‘vuistregels’ meer aan de voorkant sturen op ruimtelijke ontwikkeling.

31

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

We willen sturend en proactief handelen in plaats van reageren op initiatieven van anderen. Onder de vlag van het Atelier zullen we gedurende meerdere jaren een breed scala aan activiteiten organiseren, voor uiteenlopende doelgroepen. Het Atelier analyseert, onderzoekt, verkent, inspireert en concretiseert ambities. Er is veel ruimte voor ontmoeting en discussie. Vraagstukken worden van meerdere kanten bezien, strategis ch en ruimtelijk. Het atelier zet ontwerpend onderzoek en verbeeldingskracht in om mogelijkheden te verkennen en om keuzes inzichtelijk te maken, voor nu -en op de langere termijn. Er worden verbindingen gelegd tussen de vele partijen die bij ruimtelijke ontwikkeling in de stad betrokken zijn, met vooruitstrevende denkers en doeners uit andere regio’s en andere landen en zeker ook tussen medewerkers van de verschillende sectoren binnen de gemeentelijke organisatie. Vanaf najaar 2023 heeft het Atelier een vaste locatie voor drie jaar. o

3. Kapitaalgoederen op orde • Prioriteren van onderhoud, beheer en vervanging Voor de reguliere werkzaamheden wordt verwezen naar paragraaf 2.13 Onderhoud kapitaalgoederen. De Kadernota Beheer & Onderhoud is door raad in november 2022 vastgesteld. De gemeente zet daarmee de komende jaren fors in op het op orde brengen en houden van de duizenden kapitaalgoederen waarvoor ze verantwoordelijk is. Denk daarbij aan wegen, fietspaden, bruggen, verlichting, groen, speelvoorzieningen, kades en water. De gemeente prioriteert onderhoud, beheer en vervanging op basis van meerjarige afwegingen. De veiligheid van de leefomgeving mag natuurlijk nooit in het geding komen. We werken zoveel mogelijk volgens circulaire principes, bijvoorbeeld door hergebruik van materialen. • Uitvoering vervangingsplan De vervangingsopgave voor de gemeentelijke civiele kunstwerken en walkeringen voor de komende 50 jaar is in beeld gebracht. Een aantal vervangen is op korte termijn onvermijdelijk; hiertoe zijn in deze begroting middelen opgenomen. Denk daarbij aan enkele bruggen die op de centrale bedienpost It Swettehûs worden aangesloten en voorafgaand grondig moeten worden versterkt. Het jaar 2024 wordt benut om strategieën te bepalen voor de financiering en operationele planning van de lange termijn vervangingen.

• Vergroten natuurwaarden en versterken biodiversiteit De inzet op verhoging van de biodiversiteit en natuurwaarden wordt gecontinueerd. De gemeente gaat de actuele natuurwaarden in diverse gebieden inventariseren en monitoren. Zo kan worden vastgesteld hoe de biodiversiteit zich ontwikkelt en of ingezette beheermaatregelen het gewenste effect hebben. Ook het uitvoeringsprogramma vergroening (zie paragraaf 2.6 Volhoudbaar) is een belangrijke pijler in het herstel van biodiversiteit.

4. Kwalitatief goede openbare ruimte • Bestrijden invasieve soorten De gemeente zet in 2024 de aanpak een aantal hardnekkige invasieve planten (zoals de berenklauw en de Japanse duizendknoop) en dieren die de inheemse soorten verdringen, onverminderd voort. De aanpak richt zich op het beheersbaar houden en waar mogelijk langzaam terugdringen. Dit gebeurt in afstemming met buurgemeenten en andere terreinbeheerders binnen de Collectieve aanpak Invasieve Exoten Fryslân (CIEF) van de Stichting Iepenwacht Fryslân. Het exotenbeheer wordt binnen dit collectief meer op elkaar afgestemd en ervaringen worden uitgewisseld. Een consistente aanpak (herhaling) en een goede monitoring zijn hierbij van groot belang.

32

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

• Terugdringen zwerfafval De gemeente werkt aan een schone leefomgeving, samen met de inwoners en ontvangt daarvoor in 2024 een hogere vergoeding van de verpakkingsindustrie (producenten van wegwerpplastics) dan voorgaande jaren. Er worden plannen uitgewerkt die gebaseerd worden op de evaluatie van de inzet op het gebied van zwerfafval in de afgelopen jaren. Denkrichtingen daarbij zijn: 1. Basis op orde: onderzoek naar de vindbaarheid en locatie van onze prullenbakken. 2. Preventie: Grote bewustwordingscampagne rondom slecht afbreekbaar zwerfafval zoals plastic en peuken. 3. Meer opruimcapaciteit: gedacht wordt aan extra mensen in dienst bij het zwerfafvalteam & het mogelijk maken dat meer vrijwilligers of verenigingen en stichtingen hier een rol in pakken. Hiermee kan ook invulling worden g egeven aan de uitvoering van de motie Liefdewerk Oud Papier. • Intensivering onkruidbestrijding op verharding In 2024 worden de additionele middelen die in het coalitieakkoord zijn toegekend voor onkruidbestrijding op verharding ingezet om hotspots van onkruid op verhardingen aan te pakken. Dat zijn plekken die door slijtage en/of verzakkingen van de verharding bovenmatig onkruidgroei laten zien. Het gaat daarbij ook om enkele beeldbepalende plekken. Er wordt extra inzet gepleegd waarbij lastig te bereiken plaatsen ook handmatig worden aangepakt.

Betrokken verbonden partijen • Afvalsturing Friesland N.V. (Omrin) • N.V. Fryslân Miljeu (Omrin) • GR FUMO • GR Hûs en Hiem • Blitsaerd Beheer B.V. • C.V. Blitsaerd • Coöperatie Openbare Verlichting & Energie Fryslân U.A. (OVEF) Relevante beleidsnota's Regionale Energiestrategie (2019) Handhavingsuitvoeringsprogramma (HUP) (2021) Leeuwarder Energieagenda 2021-2024 (2021) Volkshuisvestingsvisie 2021 (2021) Samenwerkingsplan - Veenweide Fryslân (2022) Beleidskader wonen in de dorpen (2022) Richtinggevend document Omgevingsplan Leeuwarden – Buitengebied Zuid (2018) Omgevingsvisie Leeuwarden 2021 (2021) Bestemmingsplan Hege Herewei Stiens (2022) Kom mee naar buiten (2020) Programma Water en Riolering (PWR) 2023-2027 (2022)

33

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

2.2.2 Veiligheid Portefeuillehouders: Sybrand Buma In het programma Veiligheid zijn de grotere opgaven, benoemd in het coalitieakkoord en in de Veiligheidsagenda 2023-2026, opgenomen. In veel gevallen bestaat de inzet van de gemeente op het gebied van Veiligheid zowel uit preventie als repressie. In lijn met het verzoek vanuit de gemeenteraad is preventieve inzet nadrukkelijker in beeld gebracht door activiteiten gericht op preventie met vetgedrukt lettertype weer te geven.

1. Een veilige leefomgeving Global goal 11: Maak steden en dorpen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam Global goal 16: Bevorderen van veiligheid, publieke diensten en recht voor iedereen We vinden het belangrijk mensen een veilige leefomgeving te bieden in de gemeente. De overlast die mensen ervaren heeft een negatieve invloed op hun beleving van leefbaarheid en veiligheid. Het tegengaan van overlast is een taak voor de gemeente. Het gaat hierbij om verschillende vormen van overlast: overlast als gevolg van drugsgebruik en -handel, woonoverlast, geluidsoverlast, overlast gevende personen met complexe oorzaken. We benutten cijfers van de Veiligheidsprestatieindex om veiligheidsgevoel in binnenstad en wijken en dorpen te monitoren. Daarnaast monitoren we cijfers van de politie en het Meldpunt Overlast Leeuwarden (MOL) op gebied van jeugdoverlast, drugsoverlast, woonoverlast en overlast door personen met onbegrepen gedrag. We zetten in op verbetering van het veiligheidsgevoel, leefbaarheid en vermindering van overlast, maar zijn ons ervan bewust dat diverse (externe) factoren hun invloed hebben op de veiligheidscijfers. Komend jaar zetten we in op de volgende punten: - Intensiever samenwerken in zowel beleid als uitvoering binnen de gemeentelijke organisatie om de leefbaarheid te vergroten.

- Bijdragen aan de leefbaarheid en veiligheid in de Leeuwarder wijken, buurten en dorpen door gebiedsgerichte aanpak en integrale programma’s, zoals in Leeuwarden Oost. - Verminderen van criminaliteit en overlast in het centrumgebied door een persoonsgerichte en een gebiedsgerichte aanpak. • Tegengaan drugs-, jeugd en woonoverlast en straatintimidatie We gaan door met onze aanpak van overlast op diverse terreinen. De aanpak van drugsoverlast geschiedt onder meer door het sluiten van panden van waaruit drugs worden verhandeld en de aanpak van straatdealers (zie ook verderop punt 2 Verkleinen speelruimte voor ondermijnende criminaliteit). Om jongerenoverlast aan te pakken versterken we de integrale samenwerking binnen de gemeente. Daarbij ligt de focus op preventie, maar is er ook aandacht voor zorg en repressie. Daarnaast willen we het zicht op jeugdgroepen verder verbeteren. Met de Taskforce Jeugd blijven we concrete jeugdoverlast aanpakken. In het kader van het programma Preventie met Gezag wordt de inzet op de aanpak van ondermijnende jeugdcriminaliteit geïntensiveerd. We zetten de aanpak van woonoverlast voort, bijvoorbeeld door gedragsaanwijzingen of het aanspreken van de verhuurder. In 2024 wordt de notitie woonoverlast geactualiseerd. In het najaar van 2023 is het plan van aanpak straatintimidatie aangeboden aan de gemeenteraad.

Daarna start de uitvoering van het plan van aanpak. Een groot deel van de inzet op het tegengaan van straatintimidatie is gericht op preventie en bewustwording .

34

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

• Bijdragen aan de leefbaarheid en veiligheid in de Leeuwarder wijken, buurten en dorpen De inzet van Toezicht en Handhaving levert een belangrijke bijdrage aan de leefbaarheid in de gemeente Leeuwarden. De prioriteiten en inzet van Handhaving worden jaarlijks neergelegd in het Handhavingsuitvoeringsprogramma (HUP). Het HUP wordt doorgaans aan het eind van het jaar vastgesteld. Verantwoording vindt in het voorjaar plaats via Jaarverslag HUP. Team Handhaving werkt in de uitvoering van de taken integraal samen met een groot aantal partners, zowel binnen de gemeentelijke organisatie (diverse afdelingen) als daarbuiten (bijvoorbeeld politie). Naast Handhaving houden ook andere partijen zich bezig met het vergroten van de leefbaarheid en veiligheid(sgevoel). De gebieds-, persoons- en groepsgerichte aanpak biedt mogelijkheden om problemen op het juiste niveau te adresseren. Het Zorg en Veiligheidshuis Fryslân (ZVHF) en Meldpunt Overlast Leeuwarden (MOL) spelen hierin een grote rol. De komende periode gaan we onze aanpak door ontwikkelen waarbij we gebruik maken van de AVE methodiek. Waar mogelijk zetten we in op preventie. We blijven ons inzetten voor een goede re-integratie van ex-gedetineerden. Daarmee wille we de kans op recidive verminderen.

Door verkregen Rijksmiddelen in combinatie met preventie met gezag kunnen we de komende jaren een extra inspanning leveren door een re-integratie officier (RIO) toe te voegen. Deze RIO biedt (ex-)gedetineerden ondersteuning op diverse gebieden zoals huisvesting, werk en inkomen, eventuele schulden, sociaal netwerk en zorg. Tenslotte gaan we de verbinding tussen de werkterreinen van zorg en veiligheid intensiveren waar het gaat om personen met onbegrepen gedrag. De aanpak van de problemen die dit met zich meebrengt moet zowel preventie, vroegsignalering, hulp en begeleiding omvatten. • Centrumgebied: verminderen van criminaliteit en overlast Via de Agenda Binnenstad Leeuwarden 2021-2028 werken we samen aan een aantrekkelijke en bereikbare binnenstad. Zie ook paragraaf 2.8 Binnenstad. De reguliere inzet om overlast samen met politie te bestrijden wordt voortgezet. We blijven via het Toezichtsmodel Binnenstad samenwerken aan leefbaarheid en veiligheid in het centrumgebied. Horecatoezicht en cameratoezicht worden voortgezet en zijn belangrijke instrumenten voor het handhaven van de openbare orde en veiligheid tijdens uitgaansuren

2. Verkleinen speelruimte ondermijnende criminaliteit Global goal 11: Maak steden en dorpen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam Global goal 16: Bevorderen van veiligheid, publieke diensten en recht voor iedereen Ondermijning is een verschijnsel dat onze rechtsorde en veiligheid bedreigt. Het is van invloed op de veiligheidsbeleving van burgers en het tast bovendien de fundamenten van de rechtss taat aan. Bij ondermijnende criminaliteit is er sprake van vermenging van onder- en bovenwereld, doordat plegers van (georganiseerde) criminaliteit gebruik maken van legale diensten en voorzieningen voor illegale activiteiten, zoals: de vastgoedsector, juridische en financiële dienstverlening, transportvoorzieningen et cetera. Ondermijnende criminaliteit wordt steeds professioneler. Criminele netwerken zijn out-reachend, invloedrijk en schadelijk, maar veroorzaken veel (sociale) ellende. Indicatoren voor de gemeentelijke aanpak van ondermijnende criminaliteit zijn het aantal sluitingen van panden wegens drugshandel, het aantal lasten onder dwangsom (LOD) opgelegd aan dealers, de inzet van het instrument wet Bibob en de uitvoering van de Friese Norm. Komend jaar zetten we in op de volgende punten: - Versterken aanpak ondermijnende criminaliteit door meer aan de voorkant te komen.

- Vergroten weerbaarheid ondermijnende criminaliteit inwoners, ondernemers en bestuurders en ambtenaren.

35

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

-

Intensiveren aanpak van ondermijnende criminaliteit via bestuurlijke maatregelen en intensiveren lokale en regionale aanpak (preventief en repressief). • Versterken aanpak ondermijnende criminaliteit door meer aan de voorkant te komen We willen meer aan de voorkant van de bestrijding van ondermijnende criminaliteit komen, in plaats van een incident gestuurde aanpak. Specifieke vastgoedfraude, zorgfraude, drugscriminaliteit en cybercriminaliteit vragen onze aandacht en bestrijden we. Het is belangrijk een goede informatiepositie te hebben bij de bestrijding van de aanpak van ondermijnende criminaliteit. Het onderzoek 'Leeuwarder Ondermijning’ door de onderzoekers Van der Torre, Tops en Jongepier geeft een scherper beeld van de ondermijning in onze gemeente en de aanpak daarvan. Daarin worden onder meer verbanden gelegd tussen drugscriminaliteit, vastgoedfraude en zorgfraude. We onderzoeken welke consequenties dit rapport moet hebben voor ons beleid. De uitbreiding van de werking van de wet Bibob lijkt daarbij een van de opgaven te zijn.

Daarnaast bekijken we welke conclusies we kunnen verbinden aan het onderzoek van rioolwater naar drugsgebruik in de stad • Vergroten weerbaarheid ondermijnende criminaliteit inwoners, ondernemers en bestuurders en ambtenaren Het vergroten van het bewustzijn bij ambtenaren en bestuurders is noodzakelijk om misbruik van legale voorzieningen tegen te gaan. Hier besteden we dan ook aandacht aan. Binnen het Keurmerk Veilig Ondernemen wordt extra aandacht besteed om ondernemers bewust te maken aan van ondermijnende criminaliteit. Samen met het RIEC en sociaal domein gaan we aan de slag om jeugd bewust en weerbaar te maken tegen ondermijnende criminaliteit. Ook het programma Preventie met Gezag besteedt veel aandacht aan de weerbaarheid van jeugd. • Intensiveren aanpak van ondermijnende criminaliteit via bestuurlijke maatregelen en intensiveren lokale en regionale aanpak (preventief en repressief) Op basis van bestuurlijke rapportages van de politie worden bestuurlijke maatregelen ingezet om drugscriminaliteit tegen te gaan. Hierbij kan worden gedacht aan het sluiten van panden bij drugshandel en het opleggen van een last onder dwangsom bij drugsdealers. Bestuurlijke maatregelen kunnen ingrijpend zijn, daarom wordt er altijd gekeken naar de proportionaliteit van de besluiten. We gaan door met de implementatie van de Friese Norm.

Dit is een intentieverklaring van alle Friese gemeenten, de provincie en het Wetterskip om dezelfde basis te hanteren in de aanpak van ondermijning. Op landelijk niveau is de burgemeester actief in het Strategisch Beraad Ondermijning (SBO). Daarin wordt gewerkt aan het verbeteren en verstevigen van de aanpak van ondermijnende criminaliteit. Daartoe inventariseren zij knelpunten in de huidige aanpak en adviseren, waar mogelijk, over oplossingsrichtingen. Dit betreft bijvoorbeeld knelpunten in regelgeving, maar ook in de uitvoering of in samenwerking. Zowel tussen de betrokken overheden als met maatschappelijke partijen en private partners. De burgemeester betrekt hierbij onder andere het perspectief van de lokale overheden (gemeenten, regio’s) en de regionale samenwerkingspartners. We gaan verder met onze integrale controles om illegale activiteiten tegen te gaan. Het uitbreiden van de werking van de wet Bibob als preventief middel krijgt nadrukkelijk de aandacht.

36

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

3. Vergroten digitale Veiligheid en aanpak cybercrime Global goal 11: Maak steden en dorpen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam Global goal 16: Bevorderen van veiligheid, publieke diensten en recht voor iedereen Cybercrime heeft een ontwrichtend effect op een samenleving die sterk leunt op digitale infrastructuur, zoals in Nederland. De samenleving digitaliseert en daarmee groeien de digitale veiligheidsrisico’s. Digitale criminaliteit bestaat uit cybercrime (criminaliteit met ICT als middel én doelwit) en gedigitaliseerde criminaliteit (ICT wordt gebruikt om ‘traditionele vormen’ van criminaliteit te plegen, zoals bedreiging, diefstal of fraude). Steeds vaker regelen ondernemers hun zaken en diensten online. Door snelle technologische en digitale ontwikkelingen zijn bedrijven in toenemende mate vatbaar voor criminaliteit. Digitale criminaliteit veroorzaakt veel leed en het risico op slachtofferschap is groot. Door participatie in bewustwordingsprojecten willen we de kans op slachtofferschap verminderen. We monitoren dit door CBS Veiligheidsmonitor inzake 'slachtoffer van hacken' en de politiecijfers van 'cybercrime incidenten'. Cyberincidenten kunnen desastreus zijn voor de gemeentelijke dienstverlening. Hackers en andere kwaadwillenden worden steeds inventiever en met de toenemende digitalisering, nemen de risico’s alleen maar toe.

Cyber speelt een steeds grotere rol bij onder meer: ondermijning, jeugd, radicalisering en overlast. De gemeente heeft een taak bij het bestrijden van cyberaanvallen in verband met de maatschappelijke impact die een (grootschalige) cyberaanval kan veroorzaken. Komend jaar zetten we in op: - Het verlagen van slachtofferschap van digitale criminaliteit, door ondernemers en enkele geselecteerde kwetsbare doelgroepen digitaal weerbaarder te maken. - Het voorbereid zijn op een (externe en interne) crisis met een digitale oorzaak. • Verminderen van slachtofferschap van digitale criminaliteit We zetten in op het vergroten van de bewustwording van cyberrisico’s. Er wordt hierbij een koppeling gemaakt met het programma Preventie met gezag. Daarbij worden voor een aantal kwetsbare doelgroepen enkele projecten uitgerold. Op het moment van schrijven weten we dat we in ieder geval ‘Hackshield’ gaan inzetten in Leeuwarden Oost [CHECK LEEUWARDEN OOST], bij scholen die daarvoor interesse hebben. Dit betreft een project gericht op het weerbaar maken van basisschooljeugd in de leeftijd van 8-12 jaar. De komende periode wordt bekeken welke andere doelgroepen eventueel ook kunnen worden voorzien van een cyberweerbaarheidsprogramma. Daarnaast blijven we participeren in de City Deal Lokale Weerbaarheid.

De City Deal ondersteunt gemeenten en regionale samenwerkingsverbanden op het gebied van vei ligheid en platforms veilig ondernemen. Ook worden burgers en ondernemers bewust gemaakt van kwetsbaarheden op het gebied van cybercrime. • Voorbereid zijn op (externe en interne) crisis met digitale oorzaak Ook de gemeente zelf kan slachtoffer worden van criminaliteit. Daarvoor is geoefend in 2023. Voor de komende periode, ook in 2024 worden de evaluatiepunten daarvoor verder uitgewerkt. Voor wat betreft de interne digitale veiligheid geven we aandacht aan preventie, detectie en respons. De Chief Information Officier (CISO) speelt hierin een belangrijke rol. (zie ook programma ondersteuning, waarde(n)volle digitale toekomst). Een cybercrises buiten de gemeentelijke organisatie kan een grote impact hebben op de openbare orde en veiligheid. Vooral als het gaat om semipublieke voorzieningen (ziekenhuizen, verzorgingshuizen, culturele instellingen, scholen). Hiervoor blijven we investeren in onze eigen crisisorganisatie en de samenwerking met de Veiligheidsregio.

37

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

4. Vergroten toekomstperspectief van jongeren Global goal 11: Maak steden en dorpen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam Global goal 16: Bevorderen van veiligheid, publieke diensten en recht voor iedereen De gemeente heeft een integraal plan opgesteld samen met onze partners, de ‘coalitie Leeuwarden Oost’, waarin fors wordt ingezet op het vergroten van het toekomstperspectief van deze jongeren. Dit is preventie met gezag. Daarbij willen we voorkomen dat zij met criminaliteit in aanraking komen of er verder in afglijden. Daarnaast wordt ingezet op het faciliteren van een goede re-integratie van deze inwoners in de maatschappij. •

Uitvoering programma Preventie met gezag Voor de specifieke inzet voor het programma Preventie met Gezag wordt verwezen naar paragraaf 2.7 Leeuwarden Oost.

5. Aanpak mensenhandel en tegengaan illegale prostitutie Global goal 11: Maak steden en dorpen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam Global goal 16: Bevorderen van veiligheid, publieke diensten en recht voor iedereen Mensenhandel is gericht op uitbuiting en kent verschillende verschijningsvormen. Uitbuiting komt niet alleen in de prostitutie voor, maar ook in andere sectoren van arbeid- en dienstverlening en in de vorm van criminele uitbuiting en gedwongen bedelarij. Dit soort criminaliteit wordt vaak gepleegd in criminele samenwerkingsverbanden en gaat niet zelden gepaard met geweld, bedreiging en intimidatie. Daar waar gebruik wordt gemaakt van de legale structuren (bijvoorbeeld een bedrijf met vergunning) is mensenhandel een ondermijningsthema. De gemeente Leeuwarden heeft prostitutiebeleid met een vergunningstelsel. Het is verboden om zonder exploitatievergunning een prostitutiebedrijf te exploiteren. De afgelopen tijd neemt illegaal sekswerk toe in huizen en hotels. Door sluiting van sekshuizen en de afgelopen coronaperiode wordt er veel meer gewerkt op andere plekken. De gemeente zet zich in om misstanden in de prostitutiebranche te bestrijden, waaronder mensenhandel. Toezicht en handhaving binnen deze branche vormen hiervoor een belangrijk onderdeel.

De kern van de mensenhandel-problematiek is dat we te maken hebben met sectoren waarin mogelijk kwetsbare mensen werken in beroepen die risico's met zich meebrengen. We vinden het belangrijk hier aandacht voor te hebben en te houden. Komend jaar zetten we in op: - Vergroten aandacht voor mensenhandel door actieve signalering en het vormgeven van (regionaal) beleid waardoor het risico op mensenhandel wordt verkleind. - Tegengaan illegale prostitutie en actualisatie van het prostitutiebeleid. • Tegengaan mensenhandel Mensenhandel is in zekere zin onderdeel van ondermijnende criminaliteit en vergt ook een aanpak in dat kader. In 2023 is de regionale aanpak mensenhandel vastgesteld. We dragen bij aan de lokale uitwerking daarvan. Verder willen we beter in staat zijn te duiden wat er binnen de gemeente aan de hand is voor wat betreft criminele uitbuiting, arbeidsuitbuiting en seksuele uitbuiting. We zetten daarbij in op een actieve signalering. Concrete signalen worden besproken in de Drieluik, waarin de politie, ZVHF en Fier vertegenwoordigd zijn. Afhankelijk van de duiding in de Drieluik wordt bepaald welke route er gevolgd wordt. Dit kan een casus ZVHF worden een politieonderzoek of RIEC-casus. • Tegengaan illegale prostitutie We blijven, samen met politie, inzetten op de aanpak van illegale prostitutie.

Waar mogelijk worden bestuurlijke bevoegdheden ingezet (zoals de sluiting van een woning) als er sprake is van illegale prostitutie.

38

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

6. Aandacht voor maatschappelijke onrust Global goal 11: Maak steden en dorpen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam Global goal 16: Bevorderen van veiligheid, publieke diensten en recht voor iedereen De samenleving is de afgelopen jaren in toenemende mate gepolariseerd en verruwd. Tegenstellingen tussen bevolkingsgroepen werden uitvergroot en dat leidt tot meer maatschappelijke onrust. Groepen gaan uit van verschillende feiten, waardoor ‘het gesprek’ bijna onmogelijk wordt. De invloed van sociale media lijkt deze beweging te versterken. We zagen deze maatschappelijke onrust ook in Leeuwarden terug. Ordeverstoringen zorgen voor maatschappelijke onrust en tasten het veiligheidsgevoel aan. In een aantal situaties in de afgelopen jaren heeft de burgemeester daarbij ook zijn noodbevoegdheden moeten inzetten. We zien ook dat toenemend extremisme aandacht vraagt. Recent is een onderzoeksrapport verschenen over extremisme in Noord-Nederland. Uit dit onderzoek blijkt dat extremisme in Noord-Nederland een veelzijdig en fluïde fenomeen is dat zich in de afgelopen jaren snel heeft ontwikkeld. Met name het anti-overheidsextremisme groeit.

In deze vorm van extremisme gaat het om ‘(de bereidheid tot) buitenwettelijke handelingen die voortvloeien uit een gedachtegoed waarin het afwijzen van de overheid, het overheidsbeleid en/of democratische procedures centraal staat.’ Wanneer maatschappelijke onrust ontstaat door andere oorzaken, bijvoorbeeld door ernstige (zeden)delicten, proberen we de onrust weg te nemen door de inzet van een scenarioteam. We blijven inzetten op: - Het faciliteren van het demonstratierecht binnen de wettelijke kaders. - Het voorkomen en tegengaan van ordeverstoringen, radicalisering en polarisatie. • Faciliteren demonstraties De Grondwet biedt de mogelijkheid tot betogen en daarmee meningen en gevoelens van onvrede in het openbaar te uiten. De regels rond het uitoefenen van dit recht zijn neergelegd de Wet openbare manifestaties (Wom). Dat recht willen we zo goed mogelijk faciliteren. Daar waar wettelijke grenzen worden overschreden en de fundamenten van de rechtsstaat worden aangetast, treden we echter op. • Aanpak verstoringen openbare orde De komende periode gaan we verder met de aanpak van verstoringen van de openbare orde. Daarbij willen we duidelijk grenzen stellen en aandacht hebben voor het bieden van perspectief en kansen.

Bij personen die herhaaldelijk betrokken zijn bij openbare ordeverstoringen leggen we een last onder dwangsom op, zodat bij nieuwe betrokkenheid een geldbedrag moet worden betaald. • Waarborgen openbare orde en veiligheid rond wedstrijden Cambuur De afgelopen jaren hebben er incidenten plaatsgevonden rondom wedstrijden van Cambuur en daarbuiten door personen die zich met de club afficheren. Dit heeft veel inzet gevergd. Het uitgangspunt blijft dat we ons, conform de landelijke lijn, blijven inzetten voor normalisatie van het voetbal. Dat doen we samen met SC Cambuur, de politie en het OM. Vanuit de gemeente zetten we zowel in op de preventieve inzet van fancoaches, als op de persoonsgerichte aanpak van hooligans. De komende periode blijven we alert op mogelijke incidenten rond het stadion. Dit blijft de nodige inzet vragen van de gemeente en politie. We gaan onderzoek doen naar extra mogelijkheden rondom de meldplicht. Ook het in gebruik nemen van het nieuwe stadion en de inrichting van de openbare ruimte vraagt vanuit veiligheidsoogpunt extra aandacht.

39

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

• Aanpak polarisatie en extremisme We nemen deel aan het overleg ‘de weegtafel’ waarin wordt gesproken over signalen, integrale casuïstiek, fenomenen en actuele ontwikkelingen op het gebied van extremisme. Daar waar nodig zet de burgemeester bevoegdheden in om incidenten of escalatie te voorkomen. • Digitale opruiing We onderzoeken de mogelijkheden om digitale opruiing tegen te gaan. Hiertoe gaan we bijvoorbeeld in overleg met de gemeente Súdwest Fryslân om de ervaringen te vernemen van de zogenaamde ‘digikamer’ die daar actief is. Betrokken verbonden partijen Veiligheidsregio Fryslân Relevante beleidsnota's Veiligheidsagenda 2023-2026 (inclusief amendement) Handhavingsuitvoeringsprogramma 2023 (HUP) Nota Bijzondere wetten horeca, coffeeshop, prostitutie en kansspelen (2018) Handhavingsarrangement bijzondere wetten gemeente Leeuwarden (2022) Beleidsregels artikel 13b Opiumwet (2020) Beleidsregels wet aanpak woonoverlast (2021) Handhavingsarrangement helingbestrijding voor handelaren in ongeregelde en gebruikte goederen in de gemeente Leeuwarden (2021) Beleidsregels art. 174a Gemeentewet (Wet Victoria) (2015) Beleidsregel aanpak overlast (Wet Mbveo) (2017) Beleidsregel drugshandel op straat (2021)

40

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

Wat mag het kosten? R2HOG02 - Betaalbaar wonen in een gezonde en veilige leefomgeving Tabel 7 Saldo programma (lasten -/- baten) R2PGM 0201 - M ilieu, Volkshuis., LO en Sted.vern. R2PGM 0202 - Veiligheid Totaal saldo

Rekening 2022 14.605

Begroting 2023 22.958

Begroting 2024 21.426

Begroting 2025 21.410

13.124 27.729

13.470 36.427

14.434 35.860

14.917 36.327

Bedragen x € 1.000 Begroting Begroting 2026 2027 21.991 21.321 15.273 37.264

15.218 36.539

Toelichting substantiële mutaties 2024 t.o.v. 2023: De budgetmutatie binnen programma Milieu, Volkshuisvesting, leefomgeving en stedelijke vernieuwing wordt veroorzaakt door de éénmalige extra middelen voor de Regionale energiestrategie (RES) in 2023 van € 1,3 mln. De toename binnen het programma Veiligheid wordt hoofdzakelijk veroorzaakt door een hogere bijdrage aan de Veiligheidsregio ten behoeve van brandweerzorg en crisisbestrijding en door reguliere indexering van de structurele budgetten. Tabel 8 R2PGM0201 - Milieu, Volkshuis., LO en Sted.vern. R2TKV0570 - Openbaar groen en (openlucht) recr.

Lasten 16.201

Bedragen x € 1.000 Baten Saldo 414 15.788

R2TKV0720 - Riolering R2TKV0730 - Afval R2TKV0740 - M ilieubeheer R2TKV0750 - Begraafplaatsen en crematoria

9.692 16.946 4.816 1.141

12.137 19.721 2.415 858

-2.445 -2.776 2.400 283

R2TKV0810 - Ruimtelijke Ordening R2TKV0820 - Grondexploitatie (niet-bedr.terr.) R2TKV0830 - Wonen en bouwen Totaal

3.906 26.998 8.991 88.690

335 26.876 4.507 67.264

3.571 122 4.483 21.426

Tabel 9 R2PGM0202 - Veiligheid R2TKV0110 - Crisisbeheersing en Brandweer R2TKV0120 - Openbare orde en Veiligheid Totaal

Lasten 9.833 7.914 17.747

Bedragen x € 1.000 Baten Saldo 0 9.833 3.313 4.601 3.313 14.434

41

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

Beleidsindicatoren Tabel 10 Beleidsindicatoren Betaalbaar wonen in een gezonde en veilige leefomgeving Nr.

Naam indicator

Eenheid

Bron

Jaar

Leeuwarden 100.000300.000 inwoners

MILIEU, VOLKSHUISVESTING, LEEFOMGEVING EN STEDELIJKE VERNIEUWING 15

Omvang huishoudelijk restafval

Kg/inwoner

CBS

2021

213

174

16

Hernieuwbare elektriciteit

%

RWS

2021

24,8

11,6

17

Gemiddelde WOZwaarde

In Euro’s

CBS

2022

204

317

18

Nieuwgebouwde woningen

Aantal per 1.000 Basisregistratie woningen adressen en gebouwen

2022

8,4

9,5

19

Demografische druk

%

2023

66,5

63,8

CBS

VEILIGHEID 20

Verwijzingen Halt

Aantal per Bureau Halt 10.000 jongeren

2022

7

10

21

Winkeldiefstallen

Aantal per 1.000 CBS inwoners

2022

4,9

3,4

22

Geweldsmisdrijven

Aantal per 1.000 CBS inwoners

2022

5,4

5,2

23

Diefstallen uit woning

Aantal per 1.000 CBS inwoners

2022

2,4

1,5

24

Vernielingen en beschadigingen (in de openbare ruimte)

Aantal per 1.000 CBS inwoners

2022

8,4

7,0

25

Jongeren met een delict % 12 t/m 21voor de rechter jarigen

2021

1

1

26

Jongeren met jeugdreclassering

2022 (voorlopig)

0,4

0,4

27

Gemeentelijke In Euro’s woonlasten éénpersoonshuishouden

COELO

2023

690

857

28

Gemeentelijke In Euro’s woonlasten meerpersoonshuishouden

COELO

2023

836

936

CBS-jeugdmonitor

% van alle CBS jongeren van 12 tot 23 jaar

42

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

2.3 Toonaangevend in cultuur en evenementen Wat willen we bereiken? Strategisch doel: Toonaangevend in cultuur & evenementen Ambitie: Cultuur heeft een belangrijke sociaal-maatschappelijke meerwaarde. Door bij te dragen aan welzijn en ontwikkeling van jong en oud. Door verschillende bevolkingsgroepen met elkaar in contact te brengen. Door grote maatschappelijke uitdagingen zichtbaar en bespreekbaar te maken. En daarvoor creatieve oplossingen te bedenken. Daarnaast heeft cultuur een economische functie. Het maakt de gemeente aantrekkelijk voor toeristen, inwoners, studenten en cultuurmakers. Met een toonaangevend aanbod van cultuur en evenementen zet Leeuwarden zich regionaal, nationaal en internationaal op de kaart. Met het cultureel programma Arcadia gaf de gemeente in 2022 een vervolg aan Culturele Hoofdstad. Ook bij de volgende editie in 2025 is de gemeente één van de hoofdpartners.

Doelen- en prestatieboom Wat willen we bereiken?

Wat gaan we daarvoor doen?

Programma

Toonaangevend in Een van de - Uitvoering cultuurvisie Cultuur cultuur & toonaangevende evenementen steden in Nederland - Grote festivals en publieksevenementen (in samenhang met Arcadia) - Ruimte voor (jonge) makers - Bijdrage aan We the North Cultuur als motor voor maatschappelijke verandering Talentontwikkeling

- Bespreekbaar maken maatschappelijke vraagstukken

Cultuur als sociaal bindmiddel

- Stimuleren aanbod cultuur in wijken en dorpen

- M eer cultuureducatie

Behoud van het Fries - Promotie Liwwadders en Fries door en Liwwadders Stadsdichter - Organisatie Week van de Friese en Leeuwarder Cultuur

43

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

Wat gaan we daarvoor doen en met wie? 2.3.1 Cultuur Portefeuillehouders: Hein Kuiken

1. Een van de toonaangevende steden in Nederland • Uitvoering cultuurvisie Samen met de basisfinanciering en de extra middelen cultuur uit het Coalitieakkoord stellen we de Leeuwarder culturele infrastructuur in staat een toonaangevend cultureel aanbod te programmeren. Met dit aanbod van cultuur en evenementen zet Leeuwarden zich regionaal, nationaal en internationaal op de kaart. Doelstellingen in de Cultuurvisie 2021-2028 en in de Visie Bezoek Leeuwarden 2025 worden gezamenlijk opgepakt. • Grote festivals en publieksevenementen (in samenhang met Arcadia) In het Beleidskader economische ontwikkeling 2023-2030 (oktober 2023 aan de raad ter vaststelling voorgelegd) wordt Cultuurtoerisme en Evenementen als volwaardige economische functie opgenomen. Wij gaan het toeristisch product verder versterken in 2024 in de lijn van de in 2021 door de raad vastgestelde Visie Bezoek Leeuwarden 2025. Met onder andere LF2028/Arcadia, Leeuwarder Musea en het Leeuwarder Ondernemersfonds (LOF) richt de gemeente zich op initiatieven die bijdragen aan het versterken van het profiel van Leeuwarden en aan het ondersteunen en realiseren van het brede fysieke toeristische product, een aantrekkelijk programma (reuring) en gerichte toeristische marketing. Het voornemen is om voor Arcadia en het legacyjaar 2025 aanspraak te maken op middelen uit het investeringsfonds Maatschappelijke vernieuwing.

De gemeente gaat in 2024 weer een verrassend meerdaags publieksevenement inkopen. Wij ondersteunen kleinere producties met een deelbijdrage in de kosten waar toeristisch en cultureel potentieel i n zit. We zetten de Toeristische Marketing voort met VISIT Leeuwarden en gaan daarin samenwerken met Merk Fryslân in de nieuwe Merkpositionering voor Fryslân en met Grou voor het watersportgebied. Het Visitor Center in OBE blijft zich ontwikkelen als punt voor gastvrij ontvangst en de ontwikkeling naar tentoonstellingsruimte. Wij ondersteunen samen met de provincie Fryslân de Stichting FCP voor acquisitie van zakelijke congressen met meerdaags bezoek. We gaan het als één van de partijen het Fries Landbouwmuseum ondersteunen bij de doorontwikkeling. Voor bovenstaande acties wordt de budgetten voor Marketing van € 400.000 en voor Festivals - en Evenementen van € 300.000 ingezet, alsmede de jaarlijkse opbrengst van de toeristenbelasting. • Ruimte voor (jonge) makers Jonge makers geven kleur aan de stad en helpen Leeuwarden in cultuur en evenementen toonaangevend te zijn. Daarom ondersteunt de gemeente zogeheten broedplaatsen en de hiphop- en popcultuur en kunnen makers van een culturele productie hiervoor subsidie aanvragen via de gemeentelijke regeling talentontwikkeling cultuur.

• Bijdrage aan We the North We the North brengt culturele samenwerkingen in Noord-Nederland op gang die leiden tot dynamiek in de culturele sector. Dit versterkt de positie van Leeuwarden/Fryslân in het Noorden, landelijk en in Europees verband. Die versterking is zichtbaar op het gebied van de popcultuur, beeldende kunst en vormgeving en theater. Speerpunten zijn talentontwikkeling en professionalisering van jonge makers. We the North wordt gefinancierd door zeven overheden: provincie Groningen en gemeente Groningen, provincie Drenthe en gemeenten Assen en Emmen, provincie Fryslân en gemeente Leeuwarden.

44

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

2. Cultuur als motor voor maatschappelijke verandering De gemeente gaat cultuur vaker inzetten om maatschappelijke vraagstukken te agenderen en te bespreken met inwoners. Concreet gebeurt dat met de ondersteuning van drie projecten. • Bespreekbaar maken maatschappelijke vraagstukken De gemeente maakt maatschappelijke vraagstukken bespreekbaar door uitvoering van de volgende projecten: o activiteiten van het Generatiehuis; o activiteiten uit de regeling over de drempel; o start sociale culturele interventies Leeuwarden Oost als onderdeel van de pijler gezondheid; onderzoek en gesprekken met inwoners vinden plaats tijdens wijkcultuurfestivals. 3. Talentontwikkeling • Meer cultuureducatie Talentontwikkeling is een belangrijk onderdeel van cultuureducatie. In 2024 gaat de gemeente cultuureducatie verder uitbreiden naar het voortgezet onderwijs en de voorschoolse educatie.

4. Cultuur als sociaal bindmiddel • Stimuleren aanbod cultuur in wijken en dorpen De gemeente stimuleert het aanbod van cultuur in de wijken en dorpen van Leeuwarden. Daarbij krijgt de Friese eigenheid en cultuur een prominente rol. Dit gebeurt door in de subsidieregelingen kleine producties het gebruik van de Friese taal als één van de criteria op te nemen. Verder ondersteunt de gemeente het Generatiehuis, dat culturele activiteiten in verschillende wijken en dorpen organiseert, die voor iedereen toegankelijk zijn. 'Kunst in je buurt' is een van die activiteiten die bewoners laagdrempelig kennis laat maken met kunst en cultuur. Daarbij gaat het ook om meedoen en verbinden. Ook kunnen amateurclubs voor concours en wedstrijden subsidie aanvragen via de regeling amateurkunst.

5. Behoud van het Fries en Liwwadders • Promotie Liwwadders en Fries door Stadsdichter De gemeente stelt in 2024 een Stadsdichter aan. Die Stadsdichter krijgt de ruimte om te schrijven in het Liwwadders, Fries en Nederlands. • Organisatie Week van de Friese en Leeuwarder Cultuur Het voornemen is om in 2024 de beschikbare € 25.000 te besteden. Onderzocht wordt of we kunnen aansluiten bij bestaande activiteiten en festiviteiten om zo de Friese en Leeuwarder Cultuur extra onder de aandacht te brengen.

Betrokken verbonden partijen Stichting Cultureel Centrum De Harmonie Leeuwarden

45

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

Relevante beleidsnota's Frysk. Dúdlik yn byld! Taalnota Frysk (2018) Nota broedplaatsen: creatieven in het hart van innovatie, 2018 e.v. (2018) Uitvoeringsnota creatieve broedplaatsen 2020-2028 (2020) Visie op kunst en cultuur in de gemeente Leeuwarden. Durven en samen doen. Lokaal perspectief in een internationale context 2021-2028 (2020) Gemeente Leeuwarden uitvoeringsprogramma laaggeletterdheid (2021) Uitvoeringsnotitie Fries en meertaligheidbeleid (2021) Visie Bezoek Leeuwarden 2025 (2020) Beleidskader economische ontwikkeling 2023-2030 (2023)

46

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

Wat mag het kosten? R2HOG03 - Toonaangevend in cultuur en evenementen Tabel 11 Saldo programma (lasten -/- baten) R2PGM 0301 - Cultuur Totaal saldo

Rekening 2022 13.364 13.364

Begroting 2023 14.524 14.524

Begroting 2024 14.408 14.408

Begroting 2025 14.371 14.371

Bedragen x € 1.000 Begroting Begroting 2026 2027 14.325 14.224 14.325 14.224

Toelichting substantiële mutaties 2024 t.o.v. 2023: Het saldo op de programma's is gedaald van ruim € 14,5 mln in 2023 naar € 14,4 mln voor 2024. Deze daling van € 0,1 mln ten opzichte van 2023 ontstaat grotendeels doordat in 2023 een eenmalig budget beschikbaar is gesteld van € 1,0 mln voor de aanpak van inflatie. Daarnaast is er een toename van € 0,9 mln die hoofdzakelijk bestaat uit de ontvangen indexering van het prijspeil via het gemeentefonds. Tabel 12 R2PGM0301 - Cultuur R2TKV0530 - Cultuurpresentatie, prod. en partic. R2TKV0540 - M usea R2TKV0550 - Cultureel erfgoed R2TKV0560 - M edia Totaal

Lasten 9.735 1.727 0 3.062 14.524

47

Bedragen x € 1.000 Baten Saldo 0 9.735 116 1.610 0 0 0 3.062 116 14.408

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

2.4 Een circulaire en concurrerende economie Wat willen we bereiken? Strategisch doel: Circulaire en concurrerende economie Ambitie: De gemeente werkt aan een duurzame, circulaire en concurrerende economie die een bijdrage levert aan welvaart en welzijn van inwoners. Met voldoende werk en inkomen voor iedereen. Een economie die ook op langere termijn houdbaar is en leidt tot nieuwe werkgelegenheid en economische kansen. Met een sterke basis in kennis en innovatie, zoals op het gebied van watertechnologie, voedsel, creatieve industrie en media. Maar ook met aandacht voor vakmanschap en praktisch onderwijs. De historische binnenstad en ons toonaangevend cultureel klimaat trekken jaarlijks veel bezoekers en watersporttoeristen. Ook dit cultuur- en watersporttoerisme is een belangrijke pijler onder onze economie. Verder verstedelijking en verdichting in de stad leidt tot een intensiever gebruik van het huidige verkeersnetwerk. Om de groei van het aantal verkeersbewegingen op te vangen, kiest de gemeente voor duurzame mobiliteit. Met meer nadruk op lopen, fietsen en het openbaar vervoer. Zo draagt de gemeente bij aan een gezonde, biodiverse en leefbare stad, die ook duurzaam en klimaatbestendig is.

Doelen- en prestatieboom Wat willen we bereiken?

Wat gaan we daarvoor doen?

Programma

Circulaire en concurrerende economie

- Aantrekkelijk vestigingsklimaat

Economie

Een toekomstbestendige en wendbare economie

- Versterken economische structuur - Vergroten innovatiekracht

Gezonde - Werk voor iedereen arbeidsmarkt Gezonde, duurzame - Fietsnetwerk verder ontwikkelen en Verkeer, vervoer en en veilige mobiliteit verbeteren waterstaat - Duurzame vormen van stadsdistributie en -mobiliteit door middel van mobiliteitshubs - Verkeersveiligheid vergroten door proactieve (risico-gestuurde) aanpak - M otie 30 kilometer in de bebouwde kom - M PI verkeersveiligheidsprojecten 2024 - Datagebruik Snelle en frequente treinverbindingen

Verbeteren van de waterrecreatie

- Oplossen knelpunten (zoals barrièrewerking van het spoor en de spoorbrug over het Van Harinxmakanaal) [kopie] - Beleidskader water

48

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

Wat gaan we daarvoor doen en met wie? 2.4.1 Economie Portefeuillehouders: Abel Reitsma

1. Een toekomstbestendige en wendbare economie In het Beleidskader economische ontwikkeling 2023-2030 leggen we de focus op economie als middel voor brede welvaart. We leggen meer de focus op bedrijven en ontwikkelingen die bijdragen aan de transities en maatschappelijke opgaven in de sectoren water, bodem, voedsel en (cultuur)toerisme. Schaarste in het energienetwerk en op de arbeidsmarkt maakt dat we samen met kennisinstellingen, campussen en onderwijspartijen zoeken naar innovatieve oplossingen. Voor alle genoemde onderdelen werken we in nauwe samenhang met het onderdeel 'Circulaire economie' beschreven in paragraaf 2.6 Volhoudbaar. • Aantrekkelijk vestigingsklimaat Gemeente Leeuwarden is gebaat bij een hoogwaardige omgeving als fundament onder economische ontwikkeling op lange termijn. We verstevigen de voordelen van gemeente Leeuwarden als vestigingsplaats voor startups, bedrijven en talent. In 2024 werken we verder aan het versterken van het vestigingsklimaat. We doen dit door stakeholders aan te geven dat we gaan werken volgens het nieuwe beleidskader economische ontwikkeling 2023. Het grootste deel van de ondernemers en kennisinstellingen weet zo wat ze van ons kunnen verwachten aan inzet en focus op bijvoorbeeld de grote transities.

We gaan door met het verlenen van dienstverlening richting bedrijven als vraagbaak en met inzet op ondernemerschap, startersklimaat, kennis en innovatie, menselijk kapitaal en internationalisering. We nemen bedrijven en kennisinstellingen mee in de kansen die het instrument "Europa" biedt voor projecten, dat is beschreven in de Europa Agenda in programma 2.5.1 Bestuur. We breiden het gezamenlijk programma “Vestigen in Fryslân” uit met meer partijen en werken aan een Friese Merkpositie samen met Innovatiepact Fryslân (IPF). We gaan verder met de planvorming voor nieuwe aantrekkelijke werkmilieus en bedrijventerreinen in Stiens en Grou en voor circulair bedrijventerrein Zwette VI. Ook van belang voor het vestigingsklimaat is een aantrekkelijke binnenstad en dorpskernen met voldoende (vrijetijds)voorzieningen. In paragraaf 2.8 Binnenstad is de inzet (ook van belang voor studenten én bewoners) op de binnenstad beschreven. Als bijdrage aan het vestigingsklimaat zetten we ook in op het stimuleren van waardevol bezoek (toeristen, recreanten) in de hele gemeente Leeuwarden door het versterken van het (cultuur)toeristisch product, dat is beschreven in programma 2.3.1 Cultuur. • Versterken economische structuur Wij voeren het in 2023 gestarte Inflatiepakket voor ondernemers verder uit (totaal € 1,9 mln voor twee jaar).

Alle onderdelen zijn in uitvoering en in 2024 kunnen we volledig inzet plegen op circulaire en energieproblemen en kansen. Met die opbrengsten én met het nieuwe Beleidskader gaan we in 2024 vanuit onze bestaande dienstverlening en accountmanagement, gerichtere inzet plegen op toekomstproof ondernemerschap. Bijvoorbeeld in de transitie naar een duurzame en circulaire economie door aan te geven wat de gemeente Leeuwarden daarin kan betekenen. Op deze manier gaan meer MKBbedrijven een bijdrage leveren aan brede welvaart. Onze goede bedrijfscontacten en het nieuwe Beleidskader helpen ons ook in onze rol als intermediair en aanjager. We werken samen met andere partijen om (gemeenschappelijke) doelstellingen beter te kunnen bereiken, schaalvoordelen van gezamenlijke inzet en expertise te benutten, voor kennisuitwisseling en belangenbehartiging. We richten ons de komende periode op grote opgaven als de energietransitie, klimaatadaptatie, circulaire economie en cultuurtoerisme. Dat doen we om de economie te versterken, de samenwerking tussen onderwijs en markt te vergroten en ondernemers en werkgevers te

49

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

faciliteren. Wij doen dit door met meer focus de inzet op economische samenwerkingsverbanden en lidmaatschappen voort te zetten (€ 507.000 incidenteel): o G40 stedennetwerk van middelgrote steden. o Platform 31 Kennis en netwerkorganisatie voor stad en regio. o Regionale Samenwerking/Streekwurk waarin op projectniveau wordt samengewerkt met omliggende gemeenten. o Het SNN, samenwerkingsverband Noord Nederland van overheden. o NG4 (samenwerking tussen de gemeenten Leeuwarden, Groningen, Assen en Emmen). o De Economic Board Noord Nederland, met werkgeversorganisaties en onderwijs. o De F4 (grote Friese gemeenten: Leeuwarden, Heerenveen, Smallingerland en Súdwest-Fryslân). o Het Innovatie Pact Fryslân (onderwijs, overheden en ondernemers). o Eurocities, Europees netwerk, kennis en projecten voor cultuurtoerisme. Verder ondersteunen we de WTC-coöperatie voor handels- en exportbevordering, Vereniging Circulair Friesland, het International Welcome Center North. Ook spelen we een actieve rol in het Platform Zakelijke Dienstverlening, Water Alliance, Watercampus Leeuwarden, Dairy Valley. • Vergroten innovatiekracht We stimuleren dat bedrijven, opleidingen, kennisinstellingen en overheden samen optrekken bij innovaties voor grote maatschappelijke opgaven. Denk aan schoon drinkwater, duurzame voedselproductie en betaalbare energievoorziening.