Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

Inhoudsopgave Begroting Samenstelling van het bestuur ................................................................ 3 Leeswijzer ......................................................................................... 4

1. Inleiding.................................................................................... 6 2. Beleidsbegroting ......................................................................... 9 A Programmaplan ................................................................................ 9 2.1 Sterke samenleving met kansen voor iedereen .................................. 10 2.1.1 Bestaanszekerheid ......................................................... 11 2.1.2 Meedoen..................................................................... 15 2.1.3 Volksgezondheid en sport................................................. 20 2.1.4 Onderwijs ................................................................... 23 2.2 Betaalbaar wonen in een gezonde en veilige leefomgeving .................... 28 2.2.1 Milieu, volkshuisvesting, leefomgeving en stedelijke vernieuwing . 30 2.2.2 Veiligheid ................................................................... 34 2.3 Toonaangevend in cultuur en evenementen ..................................... 43 2.3.1 Cultuur ...................................................................... 44 2.4 Een circulaire en concurrerende economie ...................................... 48 2.4.1 Economie .................................................................... 49 2.4.2 Verkeer, vervoer en waterstaat .........................................

52 2.5 Samenwerking en organisatie ...................................................... 58 2.5.1 Bestuur ...................................................................... 59 2.5.2 Ondersteuning .............................................................. 62 B Paragrafen ..................................................................................... 69 2.6 Volhoudbaar: Een groene, gezonde en k limaatbestendige leefomgeving .... 70 2.7 Leeuwarden Oost..................................................................... 77 2.8 Binnenstad ............................................................................ 85 2.9 Centrumregeling samenwerking Sociaal Domein Fryslân ....................... 86 2.10 Investeringsprogramma en Fondsen .............................................. 90 2.11 Lokale heffingen .................................................................... 93 2.12 Weerstandsvermogen en risicobeheersing ..................................... 101 2.13 Onderhoud kapitaalgoederen .................................................... 109 2.14 Financiering ........................................................................ 114 2.15 Bedrijfsvoering ..................................................................... 118 2.16 Openbaarheidsparagraaf ..........................................................

121 2.17 Verbonden partijen en andere samenwerkingsverbanden ................... 123 2.18 Grondbeleid ........................................................................ 147

3. Financiële begroting.................................................................. 152 3.1 Baten en lasten ........................................................................... 152 3.1.1 Overzicht van baten en lasten .................................................. 152 3.1.2 Toelichting op het overzicht van baten en lasten ............................ 153 3.2 Uiteenzetting financiële positie ....................................................... 154 3.2.1 Ontwikkeling financiële positie ................................................. 154 3.3 Enkele specifieke onderwerpen ....................................................... 165 3.3.1 Meerjarenraming baten en lasten .............................................. 166 3.3.2 Overzicht van incidentele baten en lasten en structurele stortingen en onttrekkingen reserves ................................................................. 170 3.3.3 Geprognotiseerde balans ........................................................ 173 3.3.4 Stand en verloop van de reserves en voorzieningen ......................... 176 3.3.5 Arbeidsgerelateerde verplichtingen ............................................ 180 3.3.6 EMU saldo .......................................................................... 181 3.3.7 Overzicht van baten en lasten per taakveld .................................. 182

1

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

Bijlagen..................................................................................... 187 Bijlage A. Overzicht mee- en tegenvallers ............................................... 188 Bijlage B. Meerjaren investeringsprogramma ............................................ 208 Bijlage C. Overzicht subsidies aan instellingen .......................................... 215 Bijlage D. Overzicht kengetallen ........................................................... 220 Bijlage E. Brede W elvaartsindex Leeu warden ........................................... 222

2

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

Samenstelling van het bestuur Burgemeester Sybrand Buma

Evert Stellingwerf (GroenLinks)

Verantwoordelijk voor: * Openbare orde * Brandweer en Politie

Portefeuilles: * Klimaat, energie, duurzaamheid * Natuur, landelijk gebied, water, landbouw

* Integraal veiligheidsbeleid en Handhaving * Horecabeleid * Communicatie * Grote Stedenbeleid * Europa en internationale zaken * Bestuurlijke organisatie en Kabinetszaken

* Circulaire economie * Vastgoed * Infrastructuur en mobiliteit * M onumenten en erfgoed * Dierenwelzijn * Programma Volhoudbaar (coördinerend)

Hein de Haan (PvdA) Portefeuilles: * Wonen en bouwen * Ruimte en leefomgeving * Gebiedsontwikkeling

Gijs Jacobse (Gemeentebelangen) Portefeuilles: * Democratische vernieuwing * Wijken en dorpen * Beheer openbare ruimte

* Vergunningen, Toezicht en Handhaving * Grondbedrijf * Programma Spoorzone (coördinerend)

* Dienstverlening * Digitale Agenda * Bedrijfsvoering

* Agenda Binnenstad (coördinerend)

* Sport * Sociale Basis (coördinerend)

Hein Kuiken (PvdA) Portefeuilles: * Wmo en maatschappelijke opvang

Abel Reitsma (CDA) Portefeuilles: * Werk, Participatie en Inkomen

* Armoede en schuldhulp * Financiën * Cultuur * Evenementen en marketing

* Economie * Recreatie en Toerisme * Kennis en innovatie * M bo en hoger onderwijs

Nathalie Kramers (GroenLinks) Portefeuilles: * Jeugd * Onderwijs: primair, en voortgezet

Gemeentesecretaris Eelke de Jong Verantwoordelijk voor: de gemeentelijke organisatie

* Publieke gezondheidszorg * Vluchtelingen en integratie * Inclusie en diversiteit * Programma Leeuwarden Oost (coördinerend)

3

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

Leeswijzer Hoofdstructuur Voor de opzet en inhoud van de begroting gelden wettelijke eisen die zijn vastgelegd in het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV). De opbouw van deze begroting is als volgt: Figuur 1 Hoofdstructuur begroting

Leeswijzer In hoofdstuk 2 staat de beleidsbegroting. De focus deze bestuursperiode is gericht op de doelen en maatregelen, zoals gesteld in het coalitieakkoord Nu investeren in de toekomst 2022-2026 (2022). Uitgangspunt is dat de begrotingsuitvoering voor ongeveer 80% uit reguliere activiteiten bestaat. Dat zijn going concern taken (vermeld in de financiële overzichten met taakvelden aan het eind van iedere hoofdopgave). Daar is minder politieke sturing op nodig, zolang er geen essentiële afwijkingen zijn. Hoofdstuk 2 met de beleidsbegroting bevat: 1. Elf programma's onderverdeeld naar vijf hoofdopgaven. Iedere hoofdopgave bevat:  Een kort overzicht van doelen en ambities deze bestuursperiode: Wat willen we bereiken?  Een tekstuele toelichting per programma op de voorgenomen maatregelen en speerpunten in 2024, die bijdragen aan de realisatie van doelen en ambities: Wat gaan we daarvoor doen en met wie?  Een overzicht met bij ministeriële regeling vastgestelde beleidsindicatoren. De resultaten zijn te vergelijken met die van andere gemeenten: www.waarstaatjegemeente.nl.  De raming van baten en lasten voor 2024 op taakvelden niveau: Wat gaat dat kosten? 2. In afzonderlijke programmaoverstijgende paragrafen staan beleidsinhoudelijke onderwerpen die extra aandacht vragen, beleidslijnen met betrekking tot de lokale heffingen en relevante beheersmatige aspecten.

Het betreft:  Een groene, gezonde en klimaatbestendige leefomgeving (nieuw);  Leeuwarden Oost (nieuw);  Binnenstad (nieuw);

4

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

         

Sociaal Domein Fryslân; Investeringsprogramma en fondsen (nieuw); Lokale heffingen; Weerstandsvermogen en risicobeheersing; Onderhoud kapitaalgoederen; Financiering; Bedrijfsvoering; Openbaarheid i.h.k.v. de Wet open overheid (nieuw) Verbonden partijen en andere samenwerkingsverbanden; Grondbeleid.

In hoofdstuk 3 staat de financiële begroting met daarop een toelichting. Hoofdstuk 3.2 bevat een overzicht van geraamde baten en lasten per programma. In de Hoofdstuk 3.3 staat ondermeer de financiële gevolgen van het in de programma's opgenomen beleid en een geprognosticeerde beginen eindbalans voor het begrotingsjaar en de 3 daarop volgende jaren (meerjarenraming). Ook staat hierin een overzicht van de beoogde structurele toevoegingen en onttrekkingen aan de reserves (3.3.4) en een overzicht van baten en lasten per taakveld (3.3.7). Die laatste betreft een verdelingsprincipe van voorgeschreven taakvelden ten behoeve van de informatie voor derden (ministerie en CBS). Tegelijkertijd maakt dit ook de vergelijking van onze financiën met andere gemeenten mogelijk: www.financiengemeenten.nl. Na hoofdstuk 3 volgen de bijlagen. De bijlagen bevatten onder andere overzichten met mee- en tegenvallers, met subsidies aan instellingen en financiële kengetallen. Tot slot, is ook de voor Leeuwarden ontwikkelde 'Brede Welvaartsindex' (BWI) als bijlage toegevoegd. Deze BWI zegt iets over in hoeverre lange termijn doelen daadwerkelijk worden bereikt. De BWI houdt rekening met welvaartsaspecten zoals gezondheid, onderwijs, milieu en geluk. De BWI integreert de monitoring van de 17 Sustainable Development Goals (SDG’s) die de VNG voor gemeenten heeft ontwikkeld.

5

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

1. INLEIDING

Doelen In deze begroting en meerjarenraming staan de geraamde inkomsten en uitgaven van de gemeente Leeuwarden voor 2024 t/m 2027. Leidraad voor deze begroting vormen de doelen en maatregelen, zoals gesteld in het coalitieakkoord Nu investeren in de toekomst 2022-2026 (2022). Gemiddeld gaat het best goed met Leeuwarden. Maar er is veel onzekerheid over de toekomst. De Leeuwarder samenleving staat op veel terreinen voor grote en complexe vraagstukken. De aanpak hiervan is urgent en vraagt een ingewikkeld samenspel van verschillende overheidslagen, uitvoeringsinstanties, ondernemers, organisaties en inwoners. Dit gaat niet vanzelf. Dat vereist een stevige gemeentelijke rol en verantwoordelijkheid. De keuzes die de gemeente maakt op het gebied van klimaat en energie, stikstof en natuurbehoud, woningbouw, armoedebestrijding, sociale inclusie, innovatie en concurrentiekracht, zijn medebepalend voor onze toekomst. Voor veel van deze onderwerpen zijn in het coalitieakkoord ambitieuze doelstellingen en maatregelen geformuleerd. Daarmee dragen wij op de lange termijn bij aan de brede welvaart en internationaal gemaakte afspraken over een duurzamere wereld in 2030 (sustainable development goals). In deze begroting worden de plannen voor 2024 toegelicht die bijdragen aan de realisatie van alle gestelde doelen.

Stabiel financieel begrotingsbeleid Voorliggende meerjarenraming is structureel en reëel sluitend. Door stabiel financieel begrotingsbeleid blijft het mogelijk om te investeren in onze toekomst. Vooralsnog hoeft er niet bezuinigd te worden. Hoewel de gemeente financieel gezond is, is het voeren van een stabiel begrotingsbeleid in deze onzekere tijden een hele uitdaging. De energiekosten fluctueren, de inflatie is hoog en de arbeidsmarkt is krap. De geopolitieke onrust blijft naar verwachting nog lang een bepalende factor. Daarnaast lopen er discussies met het Rijk over de financiële positie van gemeenten voor ondermeer de Jeugdzorg, het gemeentelijk belastinggebied en de nieuwe financieringssystematiek. Ook zijn de onzekerheden toegenomen door het aftreden van het kabinet-Rutte IV. Weging in voorgenomen plannen Het coalitieakkoord vereist een zorgvuldige weging in voorgenomen plannen. Niet alles kan tegelijk en niet alles kan nu. De schaarste aan mensen en middelen maakt creatieve oplossingen en keuzes noodzakelijk. De opvang van vluchtelingen gaat in 2024 gewoon door. Andere voorgenomen plannen moeten daarvoor wijken. In 2024 worden de resultaten van de plannen uit het coalitieakkoord tussentijds tegen het licht gehouden in een midterm review. Waar nodig worden de plannen bijgesteld en kunnen middelen nog gerichter worden ingezet.

Zoals de middelen die in de meerjarenraming voor in totaal € 40 mln zijn weggezet in 3 investeringsfondsen. Deze middelen zijn bestemd voor bijvoorbeeld verduurzaming, volkshuisvesting, Leeuwarden Oost, gezondheid, sociale basis, de Spoorzone, binnenstad, Arcadia 2025 en digitalisering. Over de aanwending daarvan zijn afspraken gemaakt. Aanwendingsvoorstellen worden door het college inhoudelijk en financieel beoordeeld. Besluitvorming over de aanvragen wordt apart aan de raad voorgelegd en niet in deze begroting. Enkele speerpunten in 2024 De arbeidsmarkt in heel Fryslân heeft momenteel te maken met een toenemende krapte. We pakken deze krapte aan door zoveel mogelijk mensen aan werk te helpen, vooral mensen met minder kansen op werk. Zo starten we met een aantal zogeheten basisbanen bij ondermeer de Buitendienst en verhogen de ruimte om bij te verdienen in de bijstand. Binnen de gemeentelijke bedrijfsvoering is het aantrekken en behouden van personeel een belangrijk speerpunt.

6

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

We zetten in op meer toekomstperspectief voor jongeren. In het bijzonder in Leeuwarden Oost, waar de kans op armoede groot is. Schulden en dreigende dakloosheid worden aangepakt. Tegelijkertijd wordt scholing en ontwikkeling gestimuleerd. Op het gebied van wonen krijgt de gemeente er door nieuwe wetgeving een flink aantal taken bij. We pakken de woningnood aan en doen wat we kunnen om met andere overheden, organisaties en de bouwsector de bouw van woningen te versnellen. We zien erop toe dat er voldoende s ociale huur mogelijkheden zijn. We werken aan een hogere tevredenheid van inwoners over de lokale leefbaarheid en veiligheid. De verduurzamingsopgave krijgt prioriteit. We richten de fysieke leefomgeving zo in dat het de kwaliteit van leven van zowel de huidige als toekomstige generaties vergroot. We dragen ondermeer bij aan de overstap van fossiele brandstoffen naar schone en duurzame energiebronnen en dagen bouwers, ontwikkelaars en woningcorporaties uit om zoveel mogelijk circulair en biobased te bouwen en te ontwikkelen. Bij alle grote maatschappelijke opgaven zijn innovatie, technologie en digitalisering cruciaal. We investeren in het aanleggen en onderhouden van snelwegen, bruggen en fietspaden. Een soortgelijke publieke taak ligt er ook op het gebied van digitale infrastructuur.

Toekomstgericht en veerkrachtig … Met het coalitieakkoord voor ogen, geven we toekomstgericht vorm aan een betere, groenere, gezondere en meer gelijkwaardige wereld. De steun en veerkracht van onze inwoners, ondernemers en organisaties is daarbij onmisbaar. Samen kunnen we die verantwoordelijkheid waar maken, als het Rijk de daarvoor noodzakelijke randvoorwaarden (regelgeving en voldoende middelen) ook invult. Ten tijde van het schrijven van deze begroting is het kabinet Rutte IV demissionair. Ministers en staatssecretarissen handelen enkel nog lopende zaken af. De Tweede Kamer heeft op 12 september 2023 bepaald dat bepaalde onderwerpen controversieel zijn en dus overgelaten worden aan een nieuw kabinet. Binnen deze context zullen we komend jaar nog integraler plannen maken, beleid uitvoeren en handelen. Steeds met maar één vraag voor ogen: Dient dit de brede welvaart en de doelen die we voor Leeuwarden hebben gesteld?

7

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

Hoe dekt de gemeente haar uitgaven? Figuur 2 Baten

NB: Het grootste deel van de baten bestaat uit de uitkering uit het Gemeentefonds, onroerendezaakbelasting en parkeerbelasting opbrengsten (Ondersteuning 72,9%).

Totaal 653,2 mln

Hoe wordt het geld besteed? Figuur 3 Lasten

Totaal 653,2 mln

8

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

2. BELEIDSBEGROTING

A Programmaplan

9

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

2.1 Sterke samenleving met kansen voor iedereen Wat willen we bereiken? Strategisch doel: Een sterke samenleving met kansen voor iedereen Ambitie: De gemeente wil deze bestuursperiode de bestaanszekerheid van mensen verbeteren en de kansengelijkheid vergroten. Door mensen meer mogelijkheden te bieden om zich te ontwikkelen en mee te doen. Werk is hierbij een belangrijke sleutelfactor. De gemeente zet zi ch in voor een sterke sociale basis in wijken en dorpen, een veilige en gezonde leefomgeving en een fijne buurt. Ze verlegt het zwaartepunt van curatief naar preventief. De gemeente neemt belemmeringen weg, is bereikbaar en laagdrempelig. Ze werkt aan een krachtige samenleving van mensen. Samen met inwoners, bedrijven, scholen, zorgverzekeraars en maatschappelijke organisaties. In de stad en in de dorpen.

Doelen- en prestatieboom Wat willen we bereiken? Een sterke samenleving met kansen voor iedereen

Wat gaan we daarvoor doen?

Programma

Bevorderen - Start pilot basisbanen (€ 500.000 Bestaanszekerheid economische kansen structureel) en werk voor - Verhogen ruimte om bij te verdienen iedereen in de bijstand (€ 700.000 2023 t/m 2026) - Start pilot om via huisbezoeken met mensen in de bijstand contact te houden Armoede - De laatste generatie in armoede: het voorkomen doorbreken van armoede van generatie op generatie - Vergroten van de bestaanszekerheid - Schuldenaanpak vereenvoudigen en versnellen Gezondheidszorg voor iedereen

- Uitvoering Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) - Jeugdhulp

M eedoen

- Geen stelselwijziging Wmo en Jeugd (tenzij door het Rijk ingegeven) Versterken Sociale basis Maak de gemeente inclusief

- Versterken sociale netwerken - Lokale Inclusieagenda 2023-2025 - Aandacht voor laaggeletterdheid - Diversiteit

Kansrijke start voor - Inzet middelen voor de inburgeraars ‘ondertussengroep’ - Een sociale basis voor statushouders neerzetten Gezond leven Positieve gezondheid Bewegen en sport

- Uitvoering plan van aanpak Gezond en actief leven - Nieuwe visie op gezondheid - Oplossen knelpunten sportaccommodaties

10

Volksgezondheid en sport

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

Wat willen we bereiken?

Wat gaan we daarvoor doen?

Programma

- Nieuw sportbeleid - Basisinfrastructuur op niveau houden (BV Sport) - Beweegvriendelijke inrichting openbare ruimte - Nieuw sportcomplex Middelsee - Inzet buurtsportcoaches Kansengelijkheid in - Kansrijke start voor kinderen Onderwijs het onderwijs - Onderwijsachterstanden bij kinderen jonger dan 12 jaar tegengaan - Uitbouwen IKC-ontwikkeling - In het vo en mbo accent leggen op het halen van een startkwalificatie, het voorkomen van schulden als volwassene en het verbeteren van hun gezondheid

Wat gaan we daarvoor doen en met wie? 2.1.1 Bestaanszekerheid Portefeuillehouders: Hein Kuiken en Abel Reitsma

1. Bevorderen economische kansen en werk voor iedereen Global Goal 8: Inclusieve, economische groei en fatsoenlijk werk voor iedereen De gemeente wil de bestaanszekerheid van inwoners vergroten door werkgelegenheid te bevorderen. Doel is om zoveel mogelijk mensen aan werk te helpen, omdat dat hun deelname aan de samenleving vergroot. We richten ons op het doorbreken van belemmeringen en evalueren onze inspanningen daartoe kritisch. Zo bepalen we hoe het beter kan en betrekken daarbij de mening van de mensen om wie het gaat. In het verleden verlieten vooral kansrijke personen de bijstand. Nu richt de gemeente zijn aandacht op mensen met minder kansen op werk. De overgang uit de bijstand verloopt vaak geleidelijk, aanvankelijk dikwijls met een beperkt aantal uren werk. We moedigen mensen aan om deze stap te zetten en zorgen dat werken de moeite waard is. De gemeente laat de groep die niet uit de bijstand kan komen niet in de steek. Integendeel, we gaan onze gemeentelijke dienstverlening verbeteren, met speciale aandacht voor persoonlijk contact, omdat we begrijpen dat hier behoefte aan is. • Start pilot basisbanen (€ 500.000 structureel) Er is gestart met de implementatie van de basisbaan, in samenwerking met het sociaal ontwikkelbedrijf Caparis. Het gaat om werkplekken bij de Buitendienst, een wijkbedrijf of bij reguliere werkgevers.

In 2025 wordt onderzoek gedaan naar de effecten van de basisbaan. • Verhogen ruimte om bij te verdienen in de bijstand (€ 700.000 2023 t/m 2026) De ruimte om bij te verdienen wordt verhoogd. Het percentage van de deeltijdpremie is in 2023 aangepast naar 25% en dit loopt door gedurende de coalitieperiode. Hierdoor ontstaat inkomensverbetering voor de in deeltijd werkende bijstandsgerechtigden met een maximum

11

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

zoals in de Participatiewet staat beschreven. Gelijktijdig wordt er onderzoek gedaan naar de effecten. • Start pilot om via huisbezoeken met mensen in de bijstand contact te houden Vanuit het perspectief om de bewoner centraal te stellen, is in het najaar van 2023 gestart met de pilot ‘Huisbezoeken’. Het uitgangspunt van de pilot is om de dienstverlening aan bijstandsgerechtigden te verbeteren. Dit doen we door in 2024 bij bijstandsg erechtigden de ervaringen te peilen die zij hebben in het persoonlijke contact met de gemeente. Aan de hand van de uitkomsten van dit onderzoek wordt het vervolg bepaald.

2. Armoede voorkomen  

Global Goal 1: Uitbannen van armoede Global Goal 2: Geen honger

“Samen werken aan een armoedevrij Leeuwarden” is de ambitie van de gemeente. In 2022 heeft de raad het visiedocument armoede en schuldhulp vastgesteld. Daarin wordt naast de visie op armoede en schuldhulpverlening ook de aanpak ervan geschetst. Het gaat om een meerjarige aanpak vormgegeven vanuit drie pijlers: - Het doorbreken van armoede van generatie op generatie. - Het versterken van de bestaanszekerheid. - Het vereenvoudigen en versnellen van de schuldenaanpak. Per pijler zet de gemeente in op verschillende interventies en acties, bedoeld om een structureel effect te bereiken in het voorkomen van armoede. In 2024 gaan we door met die interventies, geven we een extra impuls aan een aantal bestaande interventies en starten we nieuwe acties. Monitoring van de voortgang van de aanpak en de gestelde doelen vindt jaarlijks plaats in een gemeentelijke armoedemonitor. • De laatste generatie in armoede: het doorbreken van armoede van generatie op generatie Voor het duurzaam doorbreken van de regeneratie van armoede is gezamenlijk optrekken met de beleidsterreinen Jeugd, Onderwijs en Gezondheid een belangrijke randvoorwaarde. De ambitie om de regeneratie te doorbreken leidt op de lange termijn ertoe dat: 1. kinderen die opgroeien in een gezin in de bijstand als volwassenen niet meer in de bijstand leven en dat 2. het aantal kinderen dat opgroeit in armoede afneemt.

In 2024 blijft de focus gericht op het bevorderen van de maatschappelijke participatie voor kinderen. Daarbij is het streven gericht op een toename van 10% van het gebruik van Sam& ten opzichte van 2023. En ook op een stijging met 10% van het aantal kinderen dat deelneemt aan de projecten van JINC. JINC helpt kinderen van 8 tot 16 jaar aan een goede start op de arbeidsmarkt. Om de stijging te bereiken gaan we samen met de partners van SAM& het bereik analyseren om vervolgens onze inspanningen gerichter in te kunnen zetten. • Vergroten van de bestaanszekerheid Voor inwoners met een laag inkomen is bestaanszekerheid niet vanzelfsprekend. Investeren in het vergroten van de bestaanszekerheid is breder dan alleen zorgen voor voldoende inkomen. Het gaat ook om betaalbaar wonen, toegang tot zorg en het opbouwen van een financiële buffer. Het vergroten van de bestaanszekerheid zal op de lange termijn ertoe leiden dat eenieder in staat is om te voorzien in de primaire levensbehoeften en hierdoor mee kan (blijven) doen in de samenleving. Om een bijdrage te leveren aan bov enstaande doelstelling is in 2024 de focus gericht op: de voorzieningenwijzer, de meedoen pas, communicatie over armoede en schulden, bereik minimaregelingen en de zorg voor minima. Voorzieningenwijzer In 2023 is de voorzieningenwijzer uitgerold en is er ervaring mee opgedaan.

De inzet is om meer inwoners gebruik te laten maken van de voorzieningenwijzer. In dat kader zijn er inmiddels diverse ketenpartners die de voorzieningenwijzer proactief aanbieden. Echter voor de definitieve voortzetting van de voorzieningenwijzer is het belangrijk om aandacht te hebben voor de effectiviteit van het instrument. Samen met de betreffende ketenpartners

12

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

wordt in 2024 een besluit genomen over het al dan niet voortzetten van de voorzieningenwijzer en de wijze waarop het ins trument definitief zal worden ingebed. Meedoen regeling Meedoen is voor kinderen met een laag inkomen mogelijk gemaakt door middel van Sam&. De maatschappelijke participatie van volwassenen is een logisch en noodzakelijk vervolg. In 2023 is een haalbaarheidsonderzoek uitgevoerd. In 2024 wordt een vervolg gegeven aan de resultaten van het haalbaarheidsonderzoek rondom de maatschappelijke participatie van volwassenen. Communicatie rondom armoede en schulden Om de bestaanszekerheid te vergroten is het voor inwoners van belang om te weten waar zij voor welke ondersteuning terecht kunnen. De afgelopen jaren is er op diverse manieren over armoede en schulden gecommuniceerd. Toch blijkt dat onze dienstverlening niet altijd goed zichtbaar is voor onze inwoners. In 2024 gaan we daar verandering in aanbrengen. Dat doen we door onze visie, zoals verwoord in 'Samen werken aan een armoedevrij Leeuwarden', die de basis is voor de dienstverlening en communicatie over armoede en schulden, verder uit te werken. Bereik minimaregelingen Om voor bijzondere bijstand in aanmerking te komen wordt gekeken naar het inkomen en het vermogen. Als het inkomen en vermogen hoger is dan een bepaalde grens, dan krijgt men geen bijzondere bijstand.

In 2023 is de vermogensgrens voor de bijzondere bijstand verhoogd, zodat meer mensen in aanmerking komen voor bijzondere bijstand. In 2024 wordt deze vermogensgrens nog een keer verhoogd. De gemeente beschikt over veel data die op een rechtmatige wijze gebruikt wordt om het bereik van de minimaregelingen te vergroten. Net als in 2023 maakt de gemeente een armoedemonitor om de doelgroep (omvang en kenmerken) en het gebruik van de minimaregelingen te monitoren. Zorg voor minima De gemeente biedt een collectieve zorgverzekering aan voor minima met hoge zorgkosten. In het visiedocument Armoede en schulden is opgenomen dat er onderzoek wordt gedaan naar de zorg voor minima. Dit onderzoek is in 2023 afgerond. In 2024 wordt aan de hand van de onderzoeksresultaten invulling gegeven aan de toegankelijkheid, betaalbaarheid en toekomstbestendigheid van de zorg voor minima. Een en ander staat niet op zichzelf en wordt in samenhang bezien met de gemeentelijke visieontwikkeling rondom gezondheid. • Schuldenaanpak vereenvoudigen en versnellen De schuldenaanpak is opgezet rondom de ambitie van de gemeente om schulden te voorkomen dan wel vroeg te signaleren. En om een toegankelijke en effectieve hulpverlening te bieden om de (escalatie van) schulden duurzaam op te lossen.

Voorkomen van schulden: focus op jongeren In 2023 is een preventieplan opgesteld dat gericht is op het preventief te werk gaan bij levensgebeurtenissen (life events) en acties ten behoeve van doelgroepen die extra risico lopen op armoede en schulden. In 2024 ligt de focus op het uitrollen van acties gericht op het voorkomen van armoede en schulden bij jongeren (tot 27 jaar). Eind 2024 wordt de uitvoering van de volgende levensgebeurtenissen dan wel doelgroepen in kaart gebracht. Vroegsignalering In het streven om de effectiviteit van de aanpak te verbeteren is de gemeente in 2023 overgestapt op een ander vroegsignaleringssysteem. Met behulp van dit nieuwe systeem (Inforing) wordt het mogelijk om in te zetten op de gewenste verdere differentiatie binnen de vroegsignalering. Daarbij gaat het om keuzes over wanneer e-mail, sms, een brief, telefonisch contact of een huisbezoek worden ingezet. Verder wordt in 2024 onderzocht of het pilotteam vroegsignalering structureel kan voortzetten.

13

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

De gemeente start eind 2023 een nieuwe aanpak, specifiek gericht op het voorkomen van huisuitzettingen. Bij een huurachterstand van drie maanden wordt proactief de huur via de uitkering doorbetaald en gaan de corporatie en Amaryllis gezamenlijk op huisbezoek. Wanneer de huurder geen uitkering heeft, wordt dit huisbezoek versneld ingezet. In 2024 doen we verder ervaring op met deze aanpak. Eind 2024 wordt op basis van de resultaten een besluit genomen over de effectiviteit en voortzetting van deze aanpak. Curatieve schuldhulpverlening In 2024 wordt de pilot Jongeren Perspectief Fonds en de pilot SchuldenvrijLWD voortgezet. In het kader van de zichtbaarheid van onze dienstverlening rondom armoede en schulden wordt in 2024 ingezet op de communicatie specifiek gericht op hulp bij (problematische) schulden. Belangrijk is om inwoners te stimuleren om hulp te zoeken en om ervoor te zorgen dat inwoners ook weten waar zij terecht kunnen voor hulp. In de campagne wordt daarnaast ook aandacht besteed aan de verkorting van het schuldhulpverleningstraject van 36 naa r 18 maanden.

Betrokken verbonden partijen • Stichting Kredietbank Nederland (KBNL) Leeuwarden • Caparis NV Drachten • Sociale Werkvoorziening Fryslân Drachten Relevante beleidsnota's Koersdocument Sociaal Domein (2018) Flexibel Inkomen Leeuwarden (2015) Visiedocument Samen werken aan een armoedevrije Leeuwarden (2022) Kwaliteitskader Sociaal Domein gemeente Leeuwarden (2021)

14

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

2.1.2 Meedoen Portefeuillehouders: Gijs Jacobse, Hein Kuiken, Nathalie Kramers en Abel Reitsma

1. Gezondheidszorg voor iedereen Global Goal 3: Goede gezondheid en welzijn voor iedereen • Uitvoering Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) In 2024 gaan we verder met de in 2021 gestarte werkwijze voor de Wmo met de basis – en aanvullende ondersteuning. Buurt- en dorpskamers De verbinding met wijken en dorpen (de sociale basis) versterken we onder andere door te werken met buurt- en dorpskamers. Er zijn op dit moment tien buurt- en dorpskamer locaties. Op basis van de evaluatie van de buurt- en dorpskamers van eind 2023 wordt gekeken wat wel en niet nodig is om de locaties verder te ontwikkelen. Friese samenwerkingsagenda In 2022 heeft de gemeente Leeuwarden de Friese samenwerkingsagenda vastgesteld. Het gaat hier om domeinoverstijgende samenwerking tussen de Friese gemeenten en de zorgverzekeraar. Dit is een landelijke opdracht waarbij elke regio/provincie haar eigen samenwerkingsagenda maakt. De uitwerking van de agenda gebeurt vanuit de kerngroep waar Leeuwarden zitting in heeft. Een van de thema’s is ouderen. Er is bij het thema ‘Ouderen’ gekozen om eerst de focus te leggen op de ambitie rondom dementie. In dat kader is één van de te bereiken resultaten het cliëntcontact bij gemeenten en zorgverzekeraar dementievriendelijk in te richten. In 2023 zijn de Wmo consulenten, het baliepersoneel en de telefonisten hierop getraind.

In 2024 bieden we aan vrijwilligersorganisaties een training aan over het omgaan met mensen met dementie. Integraal zorgakkoord (IZA) De domeinoverstijgende samenwerking krijgt een grote impuls door het Integraal Zorgakkoord (Iza) en het Gezond en Actief Leven Akkoord (Gala). Het Iza is in het najaar 2022 ondertekend. Het Gala op 3 februari 2023. Bij Gala ligt het zwaartepunt bij de gemeenten, bij Iza bij het zorgdomein. Bij beiden is preventie en gezond leven een uitgangspunt. De akkoorden worden ook aan elkaar gekoppeld. Meer informatie over Gala is te vinden in programma 2.1.3 Volksgezondheid en sport. Het Iza heeft als doel het werken aan goede, toegankelijke en betaalbare zorg in de toekomst. Om dit te kunnen bereiken is regionale samenwerking van groot belang. Dit begint met het goed in kaart brengen van de feitelijke zorgsituatie in een zogenaamd “regiobeeld”. Op basis van het regiobeeld wordt een regioplan opgesteld. Dit wordt samengedaan door gemeenten, de zorgverzekeraar, zorgpartijen en patiëntenorganisaties etc. VWS wil per regio één gemeentelijk aanspreekpunt. Voor Fryslân is dat de gemeente Smallingerland. De gemeente Leeuwarden zit in de koppelgroep rond Iza. De koppelgroep Iza bestaat uit de gemeenten (Heerenveen, Súdwest Fryslân en Leeuwarden) die Smallingerland ondersteunen als gemandateerde gemeente voor het Iza.

In het regioplan wordt een aantal regio-opgaven benoemd die prioriteit hebben. Dit kan gaan over bijvoorbeeld kwetsbare ouderen, het tekort aan arbeidskrachten in de zorg of over het borgen van voldoende specialistische (GGZ) zorg. Daarnaast bevatten de regioplannen afspraken over hoe partijen deze regio-opgaven aanpakken en wie daarbij betrokken zijn. Deze plannen moeten door de regio’s voor 1 januari 2024 ingediend zijn. Er zijn voor Iza financiële middelen beschikbaar. Voor Fryslân gaat dit om € 5,7 mln. Het gaat hier om structurele middelen die beschikbaar zijn voor concrete plannen om de IZA doelen te verwezenlijken.

15

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

• Jeugdhulp De lokale jeugdagenda 2023-2027 wordt de lokale vertaling van de opgaven uit de Hervormingsagenda Jeugd en uit de Fryske Regiovisie Jeugdhulp die de gemeenteraad in februari 2023 heeft vastgesteld. De lokale jeugdagenda gaat over jeugdigen van -9 maanden tot 27 jaar, waarbij we verbinding hebben met beleid en uitvoering rond bijvoorbeeld veiligheid, bestaanszekerheid, kinderopvang, jeugdpreventie, sociale basis, onderwijs, jeugdgezondheidszorg, inkomen, armoede, Iza, GALA, mentale weerbaarheid, sport, cultuur, langdurige zorg, wonen, etcetera. In de informerende brief van 4 juli 2023 (‘Ontwikkelingen op het gebied van Jeugd’) is de raad geïnformeerd over de eerste contouren van de lokale Jeugdagenda. In deze brief worden de drie thema’s genoemd: versterken van de sociale basis, toegang en inclusiever onderwijs. In 2024 starten we met de acties die voortkomen uit de lokale Jeugdagenda, die eind 2023 aan de gemeenteraad ter besluitvorming wordt voorgelegd. Naast de focus op de uitvoering van de jeugdagenda ligt er een hoge prioriteit bij de inkoop. De aanbesteding en implementatie voor de percelen Specialistische Jeugdhulp en Wonen is in 2023 afgerond. In 2024 starten zowel verwijzers als zorgaanbieders met de nieuwe werkwijze van inkoop.

Sociaal Domein Fryslân (SDF) ziet erop toe, met input van de Friese gemeenten, dat zorgaanbieders handelen volgens de afgesproken contractering en werkwijze. • Geen stelselwijziging Wmo en Jeugd (tenzij door het Rijk ingegeven) Beschermd Wonen De landelijke invoering van het woonplaatsbeginsel en het nieuwe verdeelmodel voor Beschermd Wonen zijn wederom met een jaar uitgesteld. De verwachte ingangsdatum is nu 1 januari 2025. Voor Fryslân heeft dit geen gevolgen. In Fryslân zijn reeds afspraken gemaakt om de huidige solidariteitsafspraken in ieder geval tot einde 2025 voort te zetten en in de tussentijd goed te monitoren. De gezamenlijke uitgangspunten voor Beschermd Wonen zijn vastgelegd in een regioplan dat eind 2023 in alle Friese gemeenteraden is vastgesteld. Wet aanpak meervoudige problematiek sociaal domein (Wams) Gezinnen met meervoudige problematiek worden vaak vanuit verschillende wetten en domeinen ondersteund. Een gecoördineerde, integrale aanpak is daarom nodig. Maar gemeenten weten vaak niet dat iemand meerdere soorten ondersteuning krijgt. Daarom komt er een nieuwe wet, de Wet aanpak meervoudige problematiek sociaal domein (Wams). De Wams maakt het mogelijk om meer informatie over de situatie van een burger vast te leggen en uit te wisselen met als doel om meervoudige problematiek te signaleren en de burger zo beter te helpen.

De verwachte invoering is op 1 juli 2024. In voorbereiding op de Wams zorgen we dat de werkprocessen en de systemen ingericht zijn op het uitvoeren van deze nieuwe wet.

2. Versterken Sociale basis Global Goal 3: Goede gezondheid en welzijn voor iedereen • Versterken sociale netwerken Na vaststelling van het Uitvoeringsplan Versterken sociale basis in 2023 wordt in 2024 verder uitvoering gegeven aan de vier lijnen van de visie van de sociale basis. Dit zijn: maatwerk per wijk en dorp; ondersteuning van initiatieven van onderop; ruimte voor gesprek met de sociale basis en van elkaar leren. In 2024 wordt een start gemaakt met het ontwikkelen van een visie op het maatschappelijk vastgoed.

16

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

3. Maak de gemeente inclusief Global Goal 10: Verminderen van ongelijkheid • Lokale Inclusieagenda 2023-2025 Het programma voor De Lokale Inclusie Agenda (LIA) voor de periode 2023 -2025 wordt samen met ervaringsdeskundigen, maatschappelijke organisaties en de gemeente acties voor 2023-2025 opgesteld. Deze acties zijn gekoppeld aan de uitvoering van het VN-verdrag Handicap. Thema’s als toegankelijk (openbaar) vervoer, gelijke kansen op de arbeidsmarkt, voldoende toegankelijke sportaccommodaties en aangepaste woningen krijgen daarbij aandacht. Binnen de LIA is ook aandacht voor mensen met een licht verstandelijke beperking. LHBTIQ+ De gemeente is sinds 2008 Regenbooggemeente en hecht veel belang aan het voorkomen van discriminatie van LHBTIQ+ georiënteerde personen. Voor de periode 2023-2027 ontwikkelen we in samenwerking met onder andere het COC, Tûmba en ervaringsdeskundige een nieuw beleidsplan. • Aandacht voor laaggeletterdheid In samenwerking met de Arbeidsmarktregio Fryslân wordt uitvoering gegeven aan het Regionaal Programma Educatie (RPE). Onderdeel van dit programma is de extra inzet op de aanpak laaggeletterdheid in 2020-2024. Op basis van het regionale plan is het lokale uitvoeringsplan opgesteld. Voor de periode maart 2022 tot maart 2024 is een lokale verbinder laaggeletterdheid aangesteld.

Samen met deze verbinder zetten we in 2024, met het voor deze periode ontvangen Rijksgeld, in op educatie bij werkgevers, ontwikkelen we een herkenbaar taalnetwerk en zetten we extra in op preventie. We voorkomen taalachterstanden door inzet in het primair en voortgezet onderwijs. We starten met een pilot gemeentelijke gezinsaanpak geletterdheid. Daarnaast zet de gemeente in op toegankelijke dienstverlening van de gemeente en op communicatie. • Diversiteit Voor de periode 2022-2026 is een uitvoeringsprogramma diversiteit opgesteld in samenwerking met onder andere ervaringsdeskundigen. Doel is de bewustwording binnen de gemeentelijke organisatie en bij bewoners van de gemeente Leeuwarden op de thema’s racisme en discriminatie. Met het uitvoeringsprogramma diversiteit zetten we in op kansengelijkheid en waar opportuun of nodig op anti-discriminatie en antiracisme. Dit uitvoeringsprogramma is gericht op interne en externe aandacht voor diversiteit. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de gemeentelijke werving- en selectieprocedures, trainingen voor medewerkers, maar ook aan het Herdenkingsjaar Slavernijleverleden 2023/2024 en aandacht voor LHBTIQ+.

4. Kansrijke start voor inburgeraars Global Goal 10: Verminderen van ongelijkheid Nieuwkomers die het recht hebben om in Nederland te blijven, zijn verplicht om binnen drie jaar in te burgeren. Sinds 1 januari 2022 vindt dat plaats op grond van de Wet inburgering 2021. Mensen die vanaf die datum hun verblijfsstatus hebben gekregen, hebben bij hun inburgering recht op ondersteuning en begeleiding van de gemeente. Er is echter ook een groep die valt onder het oude inburgeringsstelsel. Zij waren zelf verantwoordelijk voor het organiseren en financieren van hun inburgering. In de praktijk pakte dat niet altijd goed uit; de taal werd niet goed geleerd, het inburgeringsexamen werd niet behaald met als gevolg minder kans op werk. Een deel van deze groep moet het inburgeringstraject nog afronden, maar loopt het risico om tussen wal en schip te vallen. Dat willen we voorkomen. Als gemeente willen wij bereiken dat alle inburgeraars, of ze

17

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

nou vallen onder het oude of het nieuwe inburgeringsstelsel, een kansrijke start kunnen maken in de Nederlandse samenleving. • Inzet middelen voor de ‘ondertussengroep’ Iedere statushouder ontvangen wij met een welkomstprogramma. Dit programma is bedoeld om iedereen welkom te heten in de gemeente Leeuwarden, om laagdrempelig kennis te maken met hoe sommige zaken in Nederland werken en om uit te leggen dat men voor vragen altijd terecht kan bij de gemeente. Om de inburgering voor oude inburgeraars verder goed vorm te geven is voor 2023 en 2024 extra budget gereserveerd. Hiermee zijn o.a. in 2023 drie extra consulenten aangenom en. Zij richten zich volledig op inburgeraars die onder de oude wet vallen en bieden hen ondersteuning, begeleiding of trajecten op maat ten behoeve van hun taal- en participatieontwikkeling. Deze inzet zetten we voort in 2024. Naast consulenten zetten we sinds 2023 financieel coaches in, zowel voor oude als nieuwe inburgeraars. Zij ontzorgen, indien nodig, de statushouder op financieel gebied. Maatwerk is het uitgangspunt. Mocht iemand na het traject nog onvoldoende financieel zelfredzaam zijn, dan bieden we op kosten van de gemeente een vervolgtraject aan bij de Kredietbank. Ook deze inzet zetten we voort in 2024.

• Een sociale basis voor statushouders neerzetten Iedereen die vanaf 1 januari 2022 een verblijfsstatus heeft gekregen, is verplicht om binnen drie jaar in te burgeren onder het nieuwe inburgeringsstelsel. Inburgering onder de nieuwe wet bestaat uit: o Het afronden van het participatieverklaringstraject; o het afronden van de module Arbeidsmarkt en Participatie; o het behalen van het inburgeringsexamen, de B1-route, de onderwijsroute of de zelfredzaamheidsroute. Als gemeente hebben wij de taak om te onderzoeken welke leerroute passend is en welke ondersteuning of begeleiding hierbij nodig is. Qua leerroutes zijn er drie opties: o De B1-route: een route voor taal en (vrijwilligers)werk en spreken en schrijven op B1-niveau; o de onderwijsroute: een route vooral voor jongeren. Zij leren de taal op een niveau B1 of hoger en worden voorbereid op een opleiding in het reguliere onderwijs; o de zelfredzaamheidsroute: een route voor inburgeraars voor wie route 1 en 2 te moeilijk is. De gemeente is verantwoordelijk om deze leerroutes, het participatieverklaringstraject en de module Arbeidsmarkt en Participatie (hierna: MAP) te organiseren. Om dit goed uit te voeren doen we in 2024 het volgende: Onderwijsroute Om goede afspraken te maken en om goede scholing te bieden voor jonge inburgeraars in de onderwijsroute heeft de gemeente in 2023 een inkoop uitgevoerd.

Met deze inkoop is uitvoering van de Onderwijsroute geborgd voor minimaal twee en maximaal vier jaar. De eerste jongeren starten in schooljaar 2023/2024 met de onderwijsroute. Het doel is het leren van de Nederlandse taal op B1-niveau of hoger en wanneer mogelijk, doorstroming naar het reguliere onderwijs. Module Arbeidsmarkt en Participatie (MAP) De MAP is wettelijk verplicht voor inburgeraars die de B1-route of zelfredzaamheidsroute volgen. Het doel van de MAP is om de inburgeraar kennis te laten maken met en voor te bereiden op de Nederlandse arbeidsmarkt. Uitvoering van de MAP moet belegd worden bij een derde partij. Naar verwachting kan de uitvoering starten in 2024. Hiermee zetten we een belangrijke stap om inburgeraars in de gemeente Leeuwarden voor te bereiden op de Nederlandse arbeidsmarkt. Dat vergroot de participatiemogelijkheden van de inburgeraar. Samen met de leerroutes is dat essentieel voor een kansrijke start in Nederland.

18

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

Project AMIF - Taaltrajecten Vanaf eind 2023 tot en met 31 december 2025 voeren we het project ‘Taaltrajecten binnen bedrijven’ uit. Met dit project willen we 225 statushouders tijdens en na hun inburgering extra ondersteuning bieden op het gebied van werknemersvaardigheden, relevante beroepsvaardigheden, uitbreiding van het netwerk en praktische taalvaardigheden. Dit gebeurt op de werkvloer, in een passende werksetting en in een periode van minimaal 12 tot maximaal 20 weken. De statushouder ontvangt hierbij begeleiding. Tegelijkertijd ondersteunen we ook de betreffende werkgevers op het gebied van cultuursensitiviteit. Hiermee zorgen we voor aansluiting van ons inburgeringsbeleid en participatiebeleid.

Betrokken verbonden partijen Niet van toepassing. Relevante beleidsnota's Koersdocument Sociaal domein (2018) Visie Versterking sociale basis (2021) Gemeente Leeuwarden Uitvoeringsprogramma laaggeletterdheid (2021) Regionaal Programma Volwasseneneducatie 2020-2024 (2021) Uitvoeringsprogramma Diversiteit (2022)

19

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

2.1.3 Volksgezondheid en sport Portefeuillehouders: Gijs Jacobse en Nathalie Kramers

1. Gezond leven Global Goal 3: Goede gezondheid en welzijn voor iedereen •

Uitvoering plan van aanpak Gezond en actief leven Op 6 februari 2023 is het Gezond en Actief Leven Akkoord (Gala) ondertekend door de VNG, het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Zorgverzekeraars Nederland en GGD GHOR. Het akkoord omvat afspraken over het bereiken van een gezonde generatie in 2040: weerbare, gezonde mensen die opgroeien, leven, werken en wonen in een gezonde leefomgeving met een sociale basis. Op basis van dit akkoord kunnen gemeenten een samenhangende lokale aanpak ontwikkelen op het gebied van gezondheid, sport en bewegen én sociale basis. Aan een deel van de gemeentelijke taken van het Gala, Sportakkoord II en Integraal Zorg Akkoord (Iza) is een specifieke uitkering (SPUK) gekoppeld voor uitvoering van de taken uit de akkoorden. Voor de middelen van 2024 t/m 2026 heeft de gemeente een plan van aanpak ingediend bij het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. De uitvoering van dit plan van aanpak vindt grotendeels plaats vanaf 2024. Een projectleider gaat aan de slag met een uitvoeringsplan. Dat zullen activiteiten zijn die ook opgenomen worden in het gezondheidsbeleid, maar ook in het uitvoeringsplan sociale basis, het programma kansrijke start en in een nieuw sportbeleid.

2. Positieve gezondheid Global Goal 3: Goede gezondheid en welzijn voor iedereen • Nieuwe visie op gezondheid Gezondheid is een belangrijke pijler onder een gelukkig en actief leven. De gemeente wil meer dan nu inzetten op het zo vroeg mogelijk, al vóór de geboorte, verkleinen van gezondheidsverschillen en gezondheidsachterstanden, het verbeteren van de mentale gezondheid, een gezonde fysieke leefomgeving en v itaal ouder worden. Hiervoor wordt in 2023 een nieuwe visie op gezondheid ontwikkeld. Hoe we dit concreet gaan doen en met welke middelen moet nog worden uitgewerkt in deze nieuwe visie. De visie op gezondheid wordt naar verwachting begin 2024 aan de raad ter vaststelling wordt voorgelegd. In de nieuwe visie is het voornemen de volgende vier pijlers centraal te stellen: 1. Gezondheidsverschillen en -achterstanden verkleinen We streven naar een gezond leven voor iedereen. De focus ligt op de groepen die gezondheidsachterstanden en -risico’s hebben. 2. Gezondheid in de sociale en fysieke leefomgeving We stimuleren gezond leven door de ruimte zo in te richten dat deze uitnodigt tot gezond eten, spelen, bewegen, ontmoeten en ontspannen. Naast gezondheidsbevordering hebben we ook aandacht voor gezondheidsbescherming. 3. Mentale gezondheid We bevorderen de mentale weerbaarheid van alle inwoners, met specifiek aandacht voor jeugd en jongvolwassenen. 4.

Vitaal ouder worden We stimuleren een gezonde leefstijl voor de groeiende groep thuiswonende ouderen, zodat zij vitaal en gezond ouder worden.

20

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

3. Bewegen en sport Global Goal 3: Goede gezondheid en welzijn voor iedereen Sport draagt in een grote mate bij aan de ervaren positieve gezondheid van onze inwoners en is onderdeel van een gezonde leefstijl. Sporten en bewegen wordt steeds vaker ingezet als middel om de positieve gezondheid van inwoners op meerdere vlakken te verbeteren. De gemeente wil inwoners zo veel mogelijk stimuleren om in beweging te komen, zowel in de openbare ruimte als in gemeentelijke sportaccommodaties. Door te stimuleren én te activeren, onder andere door de inzet van buurtsportcoaches, willen we elke inwoner van jongs af aan in beweging krijgen. Om dat te bereiken gaan we de komende jaren met onderstaande punten aan de slag. • Oplossen knelpunten sportaccommodaties Om zoveel mogelijk inwoners te voorzien in hun sportbehoefte, zowel bij een vereniging als individueel, moeten de accommodaties op niveau zijn. Verenigingen hebben baat bij een prettige accommodatie om hun sportaanbod en maatschappelijke activiteiten te kunnen organiseren. Er wordt gewerkt aan het oplossen van knelpunten binnen sportaccommodaties door: o Een aparte demarcatielijst voor elke sportlocatie/sportveld op te stellen. Dit is nodig omdat door de gemeentelijke herindeling in 2018 de wijze van onderhoud en de verdeling van het eigenaarschap van het sportvastgoed niet in alle dorpen en wijken in de gemeente gelijk is.

Gekeken wordt waar veldverlichting op sportparken k an worden toegevoegd. Hier is steeds meer vraag naar omdat steeds meer wedstrijden in de avonduren, worden gespeeld (populariteit van midweekse competitie groeit). o Met de werkgroep toegankelijkheid te kijken naar de toegankelijkheid voor minder validen op de sportparken. Ervaring leert dat niet alle locaties toegankelijk (genoeg) zijn. o Het tekort aan sportaccommodaties in de gemeente Leeuwarden aan te pakken door het sportpark in Middelsee te ontwikkelen. Dit sportpark moet een groot deel van de vraag naar extra sportruimte, zowel in de binnen- als in de buitensport, oplossen. • Nieuw sportbeleid Vanuit de integrale blik van Gala gaat de gemeente aan de slag met het ontwikkelen van nieuw sportbeleid. Daarin wordt samenhang gezocht met gezondheid, sociale basis, onderwijs en openbare ruimte. In 2023 en 2024 wordt gewerkt aan dit nieuwe beleid, dat aansluit bij de knelpunten rondom sportaccommodaties en sportstimulering (o.a. de inzet van de buurtsportcoaches). Begin 2024 komt het college met een startnotitie over het beoogde proces van totstandkoming van het nieuwe sportbeleid. Vervolgens gaat de gemeente met de stakeholders (sportverenigingen, sportaanbieders, onderwijs e.d.) in gesprek om te komen tot een sport- en beweegbeleid met daarna ook een uitvoeringsagenda voor sportontwikkeling en sportaccommodaties.

• Basisinfrastructuur op niveau houden (BV Sport) In het coalitieakkoord is een bedrag van € 450.000 per jaar ter beschikking gesteld voor BV Sport om de basisinfrastructuur op orde te houden. Op basis van de huidige inzichten, is het beschikbare budget onvoldoende om de huidige dienstverleningsovereenkomst onveranderd voort te zetten. Daarom is in 2023 gestart met een onderzoek naar de mogelijkheden om het dienstverleningsniveau binnen het bestaande budgettaire kader op niveau te houden. Het is waarschijnlijk dat er naar aanleiding van dit onderzoek keuzes moeten worden gemaakt over aanpassing van de dienstverlening door BV Sport en/of het budgettaire kader. In 2024 worden eventuele keuzes in de dienstverlening voorgelegd aan de raad en worden de uitkomsten van dit onderzoek geïmplementeerd. • Beweegvriendelijke inrichting openbare ruimte In de visie op sportvoorzieningen (maart 2022) wordt naast de visie op binnen- en buiten sportlocaties, ook een visie op de beweegvriendelijke inrichting van de openbare ruimte gegeven. De coronapandemie heeft op een totaal onverwachte manier duidelijk gem aakt

21

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

hoe belangrijk het is om in onze directe omgeving te kunnen sport, bewegen en ontspannen. De pandemie is tijdelijk, maar andere ontwikkelingen zoals bevolkingsgroei, overgewicht, vergrijzing en verdichting niet. Daarnaast is de verwachting dat de openbare ruimte steeds meer gebruikt zal worden om te sporten en bewegen. Meer dan de helft van de bevolking gebruikt de openbare ruimte, zoals de openbare weg, het park, bos of strand voor sportbeoefening. Het sporten en bewegen gebeurt dus steeds meer los van de sportaccommodaties. De gemeente gaat aan de slag om de buitenruimte beweegvriendelijker in te richten. Dit sluit ook aan bij de herijking van het Sportakkoord II. • Nieuw sportcomplex Middelsee Voor Middelsee is het bestemmingsplan vastgesteld waarbij voor sport ruimte is gereserveerd voor 6 velden en 2 sporthallen. De ruimte reservering is ten behoeve van de verplaatsing FVC en het opvangen van de groei van onderwijs. Het project wordt in twee fasen uitgevoerd waarbij de eerste fase ziet op de verplaatsing van FVC en de ingebruikname van 1 sporthal. Het gaat hier om de basisvoorzieningen, voor eventueel aanvullende voorzieningen is nog geen dekking. De tweede fase wordt in uitvoering gebracht gekoppeld aan de groei van het onderwijs. Op grond van de huidige planning wordt voorzien dat vanaf seizoen 2025/2026 op het nieuwe complex kan worden gesport.

• Inzet buurtsportcoaches In 2022 is een onderzoek uitgevoerd naar de combinatiefunctionarissen, onderdeel hiervan zijn de buurtsportcoaches. Vanuit dit onderzoek is een aantal aandachtspunten geformuleerd. Deze aandachtspunten neemt de gemeente mee in de opdracht aan de buurtsportcoaches in 2024, uitgevoerd door bv SPORT. Daarnaast gaan we, onder andere vanuit het programma School & omgeving in Leeuwarden Oost, extra beweegcoaches inzetten voor de uitvoering van activiteiten rondom school en in de wijk. Betrokken verbonden partijen Bv SPORT Relevante beleidsnota's Beweeg- en gezondheidsbeleid: 'Samen bewegen naar een gezonde gemeente' (2018)

22

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

2.1.4 Onderwijs Portefeuillehouders: Nathalie Kramers en Abel Reitsma

1. Kansengelijkheid in het onderwijs Global Goal 4: Inclusief, gelijkwaardig en kwalitatief onderwijs voor iedereen • Kansrijke start voor kinderen Kinderen moeten zich kunnen ontwikkelen in goede gezondheid en in een veilige en stimulerende omgeving. Thuis, op school en in de wijk. De kansen daarop zijn niet gelijk verdeeld. Met het project Kansrijke Start richt de gemeente zicht op de eerste 1.000 dagen van kwetsbare kinderen en hun gezinnen. We willen voor hen de best mogelijke start en daarmee een optimale kans op een goede toekomst. In 2024 zet de gemeente, vanuit het actieprogramma Kansrijke Start 2023 -2026, in op het prenataal huisbezoek, de frontoffice, Nu niet Zwanger, groepszorg, betaalbare kraamzorg en het samenwerken met ervaringsdeskundigen. • Onderwijsachterstanden bij kinderen jonger dan 12 jaar tegengaan Het tegengaan van onderwijsachterstanden en bevorderen van kansengelijkheid is een van de centrale ambities van het uitvoeringsprogramma Kansen voor kinderen 2 (2021 -2028). De gemeente wil dit doen op de IKC’s in de aandachtswijken, de zogenaamde Plus -IKC’s, onder andere door de inzet van jeugdondersteuners (preventie jeugd). De plus IKC’s ontvangen (in vergelijking tot de reguliere IKC’s) per kind een hoger budget uit de subsidie Kansen voor Kinderen 2 voor het verzorgen van een aanvullend aanbod.

Ook de ‘niet' Plus-IKC’s in onze gemeente signaleren achterstanden, bijvoorbeeld door veranderingen in de populatie of door de effecten van corona. Daarnaast vraagt het zijn van een IKC continu onderhoud. Daarom kunnen zij voor extra activiteiten, hun doorontwikkeling en professionalisering een beroep doen op de Regeling Kansen voor Kinderen. Deze regeling wordt in 2024 herijkt. Startende IKC’s, voornamelijk in de dorpen, worden ook volgend jaar ondersteund door de inzet van een procesbegeleider. In 2022 is de gemeente Leeuwarden is, op basis van het aanwezige IKC-beleid, geselecteerd als één van de 44 voorlopers van het Rijksprogramma School & omgeving. Vanuit dit programma ontvangen de elf Plus-IKC’s extra middelen voor het verzorgen van dag arrangementen. In 2022 is 2 uur extra ontwikkeltijd aangeboden voor een groot deel van de groepen van een IKC. In 2024 wordt toegewerkt naar 4 uur met als doel: 10 uur extra ontwikkeltijd binnen 10 jaar. Het programma richt zich op het verkleinen van de kansenongelijkheid in het onderwijs in gebieden waar dit het meest noodzakelijk is. De gemeente werkt hieraan in een coalitie met verschillende schoolbesturen en kinderopvang organisaties. Financiering loopt vanuit de SPUK kansrijke wijk (School & omgeving). Hiermee worden ruim 2.000 kinderen bereikt in de meest kwetsbare gebieden van de gemeente.

Voor het jonge kind werkt de gemeente Leeuwarden samen met de kinderopvang, consultatiebureaus en het basisonderwijs om kinderen die een risico hebben op een (taal)achterstand zo vroeg mogelijk naar het voorschoolse aanbod op de IKC’s toe te leiden. Op die manier proberen we te voorkomen dat kinderen met een (taal)achterstand instromen in het basisonderwijs. In 2024 wordt de Visie op het jonge kind herijkt, waarbij enerzijds wordt gekeken naar een groter bereik en verbeterde toeleiding en anderzijds naar de kwaliteit van de opvang en de doorgaande lijn.

23

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

• Uitbouwen IKC-ontwikkeling In 2024 blijft de gemeente inzetten op IKC-ontwikkeling. Enerzijds wordt de ontwikkeling van IKC’s (vaak in de dorpen) extra gestimuleerd door de inzet van een procesbegeleider. Anderzijds vraagt het zijn van een IKC continu onderhoud. IKC’s kunnen voor hun eigen professionalisering gebruik maken van de regeling Kansen voor Kinderen. Ook de in 2024 te ontwikkelen IKC Academie moet een plek zijn waarin de IKC’s zich verder ontwikkelen. • In het vo en mbo accent leggen op het halen van een startkwalificatie, het voorkomen van schulden als volwassene en het verbeteren van hun gezondheid De inzet van scholenteams moet voorkomen dat jongeren voortijdig school verlaten (vsv). Zowel binnen negen locaties binnen het voortgezet onderwijs (vo) als binnen het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) wordt middels de scholenteams ingezet op het behalen van een startkwalificatie, het zo goed mogelijk doorlopen van de schoolloopbaan en het voorkomen van inzetten van zwaardere vormen van zorg. Deze inzet draagt bij aan het verminderen van kansenongelijkheid binnen het onderwijs. Vanuit de vsv-aanpak wordt inzet op drie projecten/thema’s om schooluitval tegen te gaan: 1) Stay in school. 2) Take the Next step. 3) Back to school. Deze projecten worden uitgevoerd in gezamenlijkheid door zowel de scholen als de gemeente.

Dit is in een vierjarig vsv-programma van de scholen en de gemeente vastgelegd. Iedere zes weken is een regiegroep vergadering om de stand van zaken te bespreken. Alles is gericht op het behalen van de startkwalificatie en het goed doorlopen van de schoolloopbaan.

Betrokken verbonden partijen Niet van toepassing. Relevante beleidsnota's Koersdocument Sociaal Domein (2018) Uitvoeringsprogramma Kansen voor kinderen (2021-2028) Investeren in het jonge kind (2018)

24

Begroting 2024 gemeente Leeuwarden

Wat mag het kosten? R2HOG01 – Sterke samenleving met kansen voor iedereen Tabel 1 Saldo programma (lasten -/- baten) R2PGM 0101 - Bestaanszekerheid R2PGM 0102 - M eedoen R2PGM 0103 - Volksgezondheid en sport R2PGM 0104 - Onderwijs Totaal saldo

Rekening 2022 98.062 144.733 16.666

Begroting 2023 92.501 162.507 18.892

Begroting 2024 88.126 161.916 16.026

Begroting 2025 80.360 157.601 16.116

Bedragen x € 1.000 Begroting Begroting 2026 2027 80.274 78.932 154.205 154.126 16.234 16.085

13.357 272.818

14.130 288.030

14.815 280.884

14.446 268.524

14.428 265.142

14.425 263.568

Toelichting substantiële mutaties 2024 t.o.v. 2023: Het saldo op de programma's is gedaald van ruim € 288 mln in 2023 naar € 281 mln voor 2024. Deze daling van € 7 mln ten opzichte van 2023 ontstaat grotendeels doordat in 2023 een eenmalig budget is ontvangen voor uitbetaling van de energietoeslag van € 2,6 mln. Daarnaast is in 2023 een eenmalig budget ontvangen voor dienstverlening aanpak armoede (€ 0,5 mln) en is er budget beschikbaar gesteld voor het Jeugd Expertteam voor het oplossen van achterstanden (€ 1,8 mln). Deze budgetten vallen onder het programma bestaanszekerheid. De daling op het programma Volksgezondheid en Sport ontstaat omdat er in 2023 eenmalig een budget beschikbaar is gesteld voor de ontwikkeling van het WTC gebied/stadion van € 3,0 mln. Tabel 2 R2PGM0101 - Bestaanszekerheid R2TKV0620 - Wijkteams