XZ20250630 Eindrapportage rekenkameronderzoek Ouder worden in Laarbeek (totaal)

• Samenwerking: betere samenwerking tussen zorgorganisaties, zorgverleners en andere betrokken partijen om de kwaliteit en efficiëntie van de zorg te verbeteren. • Arbeidsmarkt: initiatieven om het werken in de zorg aantrekkelijker te maken, onder andere door vermindering van administratieve lasten en meer ruimte voor professionele ontwikkeling. • Digitalisering: stimuleren van digitale zorgoplossingen en het delen van elektronische gegevens om de zorg toegankelijker en efficiënter te maken. Het IZA legt de nadruk op samenwerking tussen verschillende zorgpartijen en het leveren van zorg die aansluit bij de behoeften van de patiënt. Het akkoord is in september 2022 ondertekend en vormt sindsdien de basis voor de gezamenlijke inspanningen om de Nederlandse gezondheidszorg te verbeteren en toekomstbestendig te maken 6. Eind november 2024 trok de VNG-deelname van gemeenten aan het akkoord in. De VNG-top vond dat de uitvoering van IZA niet mogelijk is door de bezuinigingen van het kabinet-Schoof op preventie en dat er bovendien niets wordt gedaan aan het ‘Ravijnjaar 2026’.7 Begin 2025 heeft de VNG-deelname aan het IZA hervat en is in gesprek gegaan over het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA)8 op basis van een gezamenlijkheid en gelijkwaardigheid met de andere landelijke partijen.

Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) Het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) is een overeenkomst tussen de Rijksoverheid, gemeenten (vertegenwoordigd door de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, VNG), zorgverzekeraars en GGD GHOR Nederland. Het akkoord, ondertekend op 3 februari 2023, heeft als doel om in 2040 een gezonde generatie te realiseren: weerbare, gezonde mensen die opgroeien, leven, werken en wonen in een gezonde leefomgeving met een sterke sociale basis.

6 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2022/09/16/integraal-zorgakkoord-samen-werken-aan-gezonde-zorg 7 https://www.skipr.nl/nieuws/gemeenten-stappen-per-direct-uit-iza/

8 https://www.lhv.nl/nieuws/kabinetsval-verandert-niets-aan-noodzaak-afspraken-azwa/

27

Belangrijke pijlers van het GALA zijn: • Terugdringen van gezondheidsachterstanden: het verminderen van verschillen in gezondheid tussen diverse bevolkingsgroepen. • Creëren van een gezonde fysieke leefomgeving: het inrichten van omgevingen die uitnodigen tot bewegen en sociale interactie. • Versterken van de sociale basis: het bevorderen van sociale samenhang en ondersteuning in wijken en buurten. • Bevorderen van een gezonde leefstijl: stimuleren van gezond gedrag, zoals voldoende bewegen en gezonde voeding. • Versterken van mentale weerbaarheid en mentale gezondheid: het verbeteren van de mentale gezondheid en het vergroten van de veerkracht van inwoners. • Vitaal ouder worden: ondersteuning bieden aan ouderen om actief en gezond te blijven. • Domein overstijgende inzet vanuit een regionale preventie-infrastructuur: samenwerking tussen verschillende sectoren en organisaties om preventie te versterken. Om deze doelen te bereiken, zijn er vijf landelijke ketenaanpakken geïntroduceerd: • Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI): programma's die zich richten op het bevorderen van een gezonde leefstijl. • Aanpak overgewicht en obesitas bij kinderen: gerichte interventies om overgewicht bij kinderen tegen te gaan. • Valpreventie bij ouderen: maatregelen om valincidenten onder ouderen te verminderen.

• Welzijn op recept: Het doorverwijzen van mensen naar welzijnsactiviteiten ter bevordering van hun gezondheid. • Kansrijke start: initiatieven om kinderen een gezonde start in het leven te geven. Het GALA benadrukt, evenals het IZA, het belang van samenwerking tussen verschillende partijen om een integrale en duurzame aanpak van gezondheidsvraagstukken te realiseren. Door deze gezamenlijke inspanningen streeft men naar een toekomst waarin iedereen de kans heeft om gezond en actief te leven.9 Toekomstbestendige Arbeidsmarkt Zorg en Welzijn (TAZ) Het Programma Toekomstbestendige Arbeidsmarkt Zorg en Welzijn (TAZ) is een initiatief van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) dat in september 2022 is gelanceerd. Het programma is ontwikkeld om de arbeidsmarkt in de zorg- en welzijnssector toekomstbestendig te maken, met als doel het werkplezier van zorgmedewerkers te vergroten en de toegankelijkheid van de zorg in de toekomst te waarborgen. Het programma streeft naar een minder sterke groei van het aantal werknemers in zorg en welzijn, zodat de verhouding van ongeveer 1 op de 6 werkenden in deze sector gehandhaafd blijft. Daarnaast is het TAZ-programma nauw verbonden met andere initiatieven, zoals het IZA en het GALA, om een integrale en duurzame aanpak van de uitdagingen in de zorg- en welzijnssector te realiseren.

Door deze gezamenlijke inspanningen streeft het TAZ-programma naar een toekomst waarin de zorg- en welzijnssector aantrekkelijk blijft voor medewerkers en waarin kwalitatieve en toegankelijke zorg voor iedereen gewaarborgd is.10

9 10

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2023/01/31/gala-gezond-en-actief-leven-akkoord https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2022/09/30/programmatoekomstbestendigearbeidsmarktzorgwelzijn

28

2.2.2 REGIONALE TRENDS, ONTWIKKELINGEN EN BELEID We schetsen de regionale trends en ontwikkelingen in Laarbeek op basis van de uitkomsten van de literatuurstudie. Regioplan In het regioplan Helmond-de Peel is de ambitie voor samenwerking beschreven om een gezonde en toekomstbestendige gemeenschap te realiseren, waarin inwoners vitaal blijven en elkaar ondersteunen. In het proces van samenwerken in Peel Duurzaam Gezond in regio Helmond - de Peel zitten gemeenten, verzekeraar, GGD, zorgpartijen, koepel inwonersparticipatie, huisartsen en ziekenhuis gelijkwaardig aan tafel. Het streven is om de zorg toegankelijk en betaalbaar te houden, ondanks de groeiende uitdagingen zoals een vergrijzende bevolking en toenemende druk op de zorg. De samenwerking betreft zorginstellingen, welzijnsorganisaties, gemeenten, verzekeraars, professionals én de inwoners zelf. Vier centrale thema's 1. Eigen regie en zingeving: inwoners worden gestimuleerd om verantwoordelijkheid te nemen voor hun eigen gezondheid en die van hun omgeving. 2. Leefomgeving: het creëren van een omgeving die gezond gedrag aanmoedigt en de zelf- en samenredzaamheid versterkt. 3. Passende zorg en leefstijl: zorg wordt geboden waar nodig, maar met een duidelijke focus op wat mensen zelf of met informele hulp kunnen doen. Innovaties, zoals digitale zorg en ondersteuning aan huis, spelen hierin een belangrijke rol. 4.

Arbeidsmarkt: het oplossen van personeelstekorten door innovatie en samenwerking is cruciaal om de zorg toekomstbestendig te maken. De regio legt de nadruk op samenwerking die domein overstijgend is. Dit betekent dat instellingen en partijen voorbij hun eigen belangen kijken en collectief oplossingen zoeken voor brede maatschappelijke uitdagingen. Het vraagt ook om moed: instellingen worden aangemoedigd te experimenteren en te innoveren, met vertrouwen in elkaars aanpak. Om de transformatie te ondersteunen, worden financiële middelen aangesproken, zoals de IZA-transformatiemiddelen die regionaal worden verstrekt in afstemming met zorgverzekeraar. Er wordt daarnaast geinvesteerd in het sociaal domein om een toekomstbestendige basis te leggen door samen te werken met de Koers. De Koers is een samenwerkingsverband tussen de gemeenten Asten, Someren, Laarbeek, Deurne, Gemert-Bakel en de Peelgemeenten. Binnen deze samenwerking wordt gefocust op normaliseren, bevlogen samenwerking rondom de inwoner en zakelijke samenwerking rondom de inwoner. In het Regioplan wordt erkend dat het leven niet volledig maakbaar is en dat zorg niet onbeperkt beschikbaar kan zijn. Daarom wordt gestreefd naar samenredzaamheid en het normaliseren van het omgaan met beperkingen.

29

Het regioplan vermeldt een aanpak die innovatief is, maar ook rekening houdt met de menselijke maat. Soms betekent dit dat de lat lager gelegd moet worden, maar altijd met het doel om de samenleving sterker en veerkrachtiger te maken. Aan de hand van het regioplan wil de regio een beweging maken waarin wonen, werken, en welzijn in balans zijn, en waarin zorg en ondersteuning op maat beschikbaar blijven voor iedereen die dit nodig heeft.11 Strategische visie woCom Uit de strategische visie van de woningcorporatie in Laarbeek (woCom) blijkt een duidelijke focus op het verbeteren van woonmogelijkheden voor ouderen en mensen met zorg- of begeleidingsvragen. Dit omvat het vergroten van de beschikbaarheid van toegankelijke woningen, zoals nultredenwoningen, en het aanpassen van bestaande woningen aan specifieke behoeften. Samenwerking met zorgpartners speelt een cruciale rol bij de integratie van digitale zorg thuis en de ontwikkeling van nieuwe woonvormen, zo geeft woCom aan. Ook is het doel doorstroming te bevorderen, waardoor ouderen kunnen verhuizen naar woningen die beter bij hen passen. Dit moet ruimte bieden voor andere doelgroepen, zoals jongeren en gezinnen. 2.2.3 LAARBEEK, TRENDS EN ONTWIKKELINGEN We schetsen de trends en ontwikkelingen in Laarbeek op basis van de uitkomsten van de literatuurstudie.

Laarbeek is een kleine tot middelgrote gemeente in Noord-Brabant, deels gelegen in de Meijerij van ‘s-Hertogenbosch en deels in de Peelrand. In 2024 telde de gemeente Laarbeek 23.220 inwoners was 24,1% van de inwoners 65 jaar of ouder, 18,3 % tussen 65 en 80 jaar oud en 5,8% was 80 jaar of ouder.12 De gemeente is ontstaan door samenvoegen van de voormalige gemeenten Aarle-Rixtel, Beek en Donk, Lieshout en Mariahout.13 Op 1-1-2025 bedroeg het aantal 23.316 inwoners. Verwacht wordt (minimaal) een groei met 1.828 inwoners tot en met 2029, hetgeen neerkomt op 7,8% groei ten opzichte van 1-1-2025.14 Deze verwachte groei hangt samen met de Brainport ontwikkeling en woningbouwopgave. Gezondheid en welzijn In Laarbeek spelen verschillende demografische en maatschappelijke ontwikkelingen die invloed hebben op de gezondheid en het welzijn van senioren. Een belangrijke ontwikkeling is de vergrijzing. Volgens CBS is tussen 2000 en 2022 is het aandeel 65-plussers in Laarbeek gestegen van 12% naar 23%, en naar verwachting zal dit percentage in 2050 toenemen naar 30%. Een andere ontwikkeling naar de toekomst is de kwetsbaarheid van ouderen, hoewel het aandeel kwetsbare ouderen in Laarbeek en de regio tussen 2012 en 2020 gelijk is gebleven Op het gebied van eigen regie ervaart slechts 15% van de 65-plussers in Zuidoost-Brabant weinig regie over hun eigen leven.

In Laarbeek is dit percentage gedaald van 21% naar 13%, wat wijst op een positieve ontwikkeling in het gevoel van autonomie onder ouderen.15 Wat betreft de hulpverlening is er een daling te zien: het percentage ouderen dat in Laarbeek hulp ontvangt is tussen 2012 en 2020 gedaald van 27% naar 18%.16

11 Https://www.dejuistezorgopdejuisteplek.nl/.uc/fb34612fd0102f11db600de74a602ca8654a2813cd34a00/20231221%20regio-

plan%20helmond%20de%20peel.pdf Ouderen | CBS 13 https://allecijfers.nl/gemeente/laarbeek/ 14 Opgave ambtelijke organisatie Laarbeek. 15 Zorgen voor thuiswonende ouderen | Publicatie | Sociaal en Cultureel Planbureau (scp.nl) 16 Laarbeek-OM-2020-tabellenboek.pdf (ggdbzo.nl) 12

30

De vergrijzing leidt ook tot een stijging van het aantal mensen met dementie. In Laarbeek waren er in 2022 430 inwoners met dementie (1,9%). Naar verwachting stijgt het aantal inwoners met dementie in 2030 naar 600 inwoners (2,6%). In 2040 zal dit aantal oplopen tot 790 (3,4%) en in 2050 tot 930 (3,9%). Dit is een stijging van +116% ten opzichte van 2022 Gemiddeld zal in Nederland het aantal mensen met dementie oplopen met 107% tussen 2022 en 2050, wat gelijkstaat aan 3,2% van de bevolking die in 2050 is gediagnosticeerd met dementie 17, 18. 18% van de mensen met dementie en hun mantelzorgers hebben voldoende ontmoetingsmogelijkheden in de gemeente Laarbeek en 26% van de mensen met dementie kunnen zonder belemmering gebruik maken van faciliteiten, zoals (sport)verenigingen en winkels. 9% geeft aan dat er voldoende contact is tussen jongeren en ouderen binnen de gemeente. Slechts 13% geeft aan dat er in de gemeente Laarbeek steun en zorg voor de mensen met dementie optimaal is geregeld. 77% van de mensen met dementie geven aan deel uit te maken van de gemeente Laarbeek en mee te tellen. 12% van de mensen met dementie kunnen hun eigen keuzes maken en worden behandeld als zelfstandige burgers in Laarbeek. 9% van de inwoners vindt dat er voldoende passende woningen zijn voor mensen met dementie.

26% van de inwoners vindt dat er ‘iets’ verbeterd moet worden in de steun en zorg die er is voor mensen met dementie in de gemeente Laarbeek. In 2022 ervaart 61% van de inwoners van Laarbeek ouder dan 65 jaar de eigen gezondheid als goed of zeer goed. 48% van de inwoners van 65 jaar of ouder in de gemeente Laarbeek is beperkt in het dagelijks leven door problemen met de gezondheid. Deze ontwikkeling heeft vier verschillende oorzaken: 1. Eén of meer langdurige aandoeningen (44%) 2. Beperkt vanwege gezondheid (48%) 3. Ernstig beperkt vanwege gezondheid (6%) 4. Langdurige ziekte en beperkt (44%)

Figuur 3: Gezondheid

In 2022 had 65% van de senioren chronisch fysieke klachten en 31% heeft chronisch psychische klachten. Met betrekking tot psychische gezondheid heeft 13% van de inwoners van 65 jaar of ouder psychische klachten, 17 18

Feiten en cijfers over dementie | Alzheimer Nederland (alzheimer-nederland.nl) Feiten en cijfers over dementie | Alzheimer Nederland (alzheimer-nederland.nl)

31

heeft 6% de afgelopen 12 maanden suïcide gedachten gehad, loopt 4% hoog risico op angst of depressie en heeft 6% in de maand voor het onderzoek (heel) veel stress ervaren. De gezondheidssituatie in Laarbeek is beter dan het landelijke gemiddelde. Minder mensen ervaren chronische ziekten en beperkingen, en een groter deel van de bevolking ervaart hun gezondheid als (zeer) goed. 55% van de inwoners van 65 jaar of ouder in de gemeente Laarbeek geeft aan een (zeer) hoge veerkracht te hebben. Daarnaast heeft 58% van de inwoners van 65 jaar of ouder overgewicht, daarvan heeft 16% ernstig overgewicht. 41% van de senioren heeft normaal gewicht en 1% heeft ondergewicht. 26% van de senioren van Laarbeek heeft één of meer lichamelijke beperkingen, heeft 19% een mobiliteitsbeperking, heeft 7% een gezichtsbeperking en heeft 8% een gehoorbeperking.

Figuur 4: Mentale gezondheid

In 2020 had 9% van de senioren niet genoeg mensen op wie teruggevallen kan worden in geval van narigheid, 12% van de senioren heeft niet veel mensen op wie volledig vertrouwd kan worden en mist 9% van de senioren om zich heen. In 2022 voelden 46% van de senioren in Laarbeek zich eenzaam, waarvan 10% zich ernstig eenzaam, 24% voelt zich emotioneel eenzaam en 33% voelt zich sociaal eenzaam. Van de senioren heeft 10% moeite met rondkomen en mist 3% emotionele steun. In 2020 is 22% van de senioren een kwetsbare oudere, dit is 5% minder dan in geheel Brabant-Zuidoost (27%). Daarnaast voelt in 2020 83% zich lichamelijk gezond in Laarbeek, dat is 3% meer dan in Brabant-Zuidoost (80%). Zowel in Laarbeek als in Brabant-Zuidoost is 3% van de senioren in of rondom huis gevallen. Ook heeft, zowel in Laarbeek als in Brabant-Zuidoost, 4% klachten over het geheugen.

32

Figuur 5: Eenzaamheid

In 2020 is 22% van de senioren een kwetsbare oudere, dit is 5% minder dan in geheel Brabant-Zuidoost (27%). Daarnaast voelt in 2020 83% zich lichamelijk gezond in Laarbeek, dat is 3% meer dan in Brabant-Zuidoost (80%). Zowel in Laarbeek als in Brabant-Zuidoost is 3% van de senioren in of rondom huis gevallen. Ook heeft, zowel in Laarbeek als in Brabant-Zuidoost, 4% klachten over het geheugen. 19 Mobiliteit en beweging Op het gebied van beweging en mobiliteit zijn er positieve trends. In Zuidoost-Brabant is het aantal 65-plussers dat voldoet aan de beweegrichtlijnen gestegen, en in Laarbeek is er sprake van een toename van 6%. Bovendien is het aandeel ouderen dat een mobiliteitsbeperking ervaart afgenomen van 22% naar 17%.20 Het aantal ouderen dat valt in of rondom huis is echter stabiel gebleven, met 3% van de ouderen die een val ervaart. In 2022 sport 39% van de senioren van Laarbeek minimaal 1 keer per week en voldoet 42% van de senioren aan de beweegrichtlijn.21

Figuur 6: Sport en bewegen

Op het gebied van mobiliteit, vervoer en toegankelijkheid gelden het stimuleren van zo lang mogelijk zelfstandig mobiel te blijven, openbaar vervoer en aanvullend vervoer zoals de regiotaxi als belangrijkste pijlers.

19 Gemeente Laarbeek in de Gezondheidsmonitor Ouderen 2024 (ggdbzo) 20 Beweegrichtlijnen | Sport en bewegen in cijfers 21 https://allecijfers.nl/gezondheid/gemeente-laarbeek/#google_vignette

33

Wonen Er zijn 9.978 woningen in de gemeente Laarbeek, hiervan is 70% koop en 30% huur. 78% van de woningen is voor 2000 gebouwd. De gemiddelde WOZ-waarde in de gemeente Laarbeek in 2024 was 412.000 euro. Tussen 1997 en 2024 is de gemiddelde WOZ-woningwaarde in de gemeente Laarbeek met 374% gestegen. In Laarbeek is het grootste deel van de woningen vrijstaand (26,8%), vervolgens tussen of geschakelde woning (25%), daarna een tweeonder1kap (20,9%), daarna een hoekwoning (16,1%) en als laatste een appartement (11,2%) 22. Er is een groeiende behoefte aan betaalbare woningen voor kleine huishoudens, die vooral wordt gevoeld onder jongeren, starters en ouderen. Er is een verwachte toename van 165 Wlz-cliënten en 345 huishoudens met minimaal één Wmo-cliënt. Daarnaast is er een sterke voorkeur voor langer thuis wonen, en de uitbreiding van verpleegplaatsen is niet aan de orde. Dit betekent dat de vraag naar (zorg)geschikte woningen zal stijgen. Volgens de Woonzorganalyse moeten er tot 2030 ongeveer 500 levensloopbestendige woningen worden toegevoegd.23 In het woonbehoefteonderzoek van de gemeente Laarbeek zijn woonopgaven, opgesteld door de Stec Groep, opgenomen. Hierin komt naar voren dat ouderen vaker behoefte hebben aan een kleinere gelijkvloerse woning. Deze woningen zijn momenteel daarentegen beperkt beschikbaar in Laarbeek, slechts 12% van de voorraad bestaat uit appartementen.

In het levensloopbestendige segment bestaat de behoefte aan sociale huurwoningen. Het bouwen van geschikte woningen voor ouderen draagt bij aan langere verhuisketens en de meeste doorstroming op de woningmarkt. In het woonbehoefteonderzoek komt de verwachting naar voren dat de doelgroep ouderen de komende jaren sterk in omvang zal toenemen in Laarbeek. Deze doelgroep heeft relatief vaker behoefte aan zorg. De verwachting is dat de komende jaren de vraag naar zorg geregeld vanuit de Wlz met 165 cliënten zal toenemen en er 345 Wmo huishoudens bij komen. Hierbij ligt er een rol voor nieuwbouw, maar een nog veel groter deel betreft een aanpassingsopgave in de bestaande voorraad. Deze ontwikkeling in samenhang met de inzet van het Rijk dat er geen intramurale capaciteit bijkomt maakt dat steeds meer mensen ouder worden in een zelfstandige woning. Dit vraagt om aanpassingen zoals geclusterde woonvormen en/of woningen met een bepaalde zorgcomponent in de reguliere voorraad. Uit de consultatieronde van het Woonbehoefteonderzoek 2023 blijkt dat er behoefte is aan grondgebonden levensloopbestendige woningen voor ouderen/24 De bouw van nieuwe woningen in Laarbeek zat vorig jaar in een dal: er werden alles bij elkaar 47 nieuwbouwwoningen opgeleverd, blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek.

Dat zijn de minste opgeleverde nieuwe huizen sinds 2016, toen kwamen er dertien woningen bij. Verhoudingsgewijs lag het aantal nieuwbouwwoningen in Laarbeek vorig jaar bovendien lager dan het landelijk gemiddelde. Er wordt in Laarbeek aan nog meer nieuwe woningen gewerkt, al ligt het tempo onder het landelijk gemiddelde. Eind december 2024, op het meest recente meetmoment, telde het CBS 102 woningen waarvan de bouw al bezig was, en nog eens 97 waarvoor de vergunning al rond was.25

22 https://allecijfers.nl/gemeente/laarbeek/ 23 Woonzorganalyse Laarbeek; https://www.laarbeek.nl/woonbeleid

24 Woonbehoefteonderzoek 2023 Laarbeek; https://www.laarbeek.nl/woonbeleid 25 https://www.ad.nl/laarbeek/aantal-nieuwbouwwoningen-in-laarbeek-naar-laagste-niveau-sinds-2016~ae274c12/?refer-

rer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F&cb=b0914cd0-9185-4534-b886-577f71e42968&auth_rd=1

34

Fysieke en sociale veiligheid In 2020 heeft 4% van de senioren in Laarbeek te maken gehad met ouderenmishandeling. De senioren zijn slachtoffer geweest van: ● Psychisch geweld (2%) ● Verwaarlozing in verzorging (0,3%) ● Financiële benadeling (1%) ● Vrijheidsbeperking (0,1%) ● Ongewenste seksuele intimiteiten (0,5%)

Figuur 7: Social support en veiligheid

Mantelzorg 16% is mantelzorger.26 Voor Laarbeek betekent dit in 2023 dat er per inwoner van 85+ 8 á 9 potentiële mantelzorgers zijn. Dat potentieel zal de komende jaren dalen, omdat het aandeel ouderen verder stijgt. Voor Laarbeek daalt het naar 5 á 6 potentiële mantelzorgers in 2030. Bij LEV waren in 2023 683 mantelzorgers geregistreerd. Inmiddels zijn er 729 geregistreerde mantelzorgers 27 . Uit het tevredenheidsonderzoek, uitgevoerd door de gemeente Laarbeek, onder de geregistreerde mantelzorger van LEV groep blijkt het volgende; ● 80% is ouder dan 50 jaar ● 75% is vrouw ● 80% is familielid van de zorgvrager ● 45% verleent al langer dan 10 jaar mantelzorg ● 40% besteedt gemiddeld meer dan 8 uur per week aan deze taken ● 50% besteedt gemiddeld tussen de 3 en de 8 uur per week aan deze taken Momenteel geven 308.992 mantelzorgers in Nederland aan dat zij zich zwaar- tot overbelast voelen. Tien jaar eerder ging het nog om 202.519 mantelzorgers. Het gaat dan om volwassenen die ten minste acht uur per week of al minstens drie maanden kosteloos zorgen voor een naaste. Dit wordt gezien als intensieve mantelzorg. In Laarbeek is er een verschil van 27,5 procent ten opzichte van 2012. Hier ging het aantal van 287 naar

26 https://allecijfers.nl/gezondheid/gemeente-laarbeek/#google_vignette 27 Jaarverslag 2023 Laarbeek DEF.pdf (levlaarbeek.nl)

35

366 zwaarbelaste mantelzorgers. Van het totale aantal mantelzorgers in Laarbeek, geeft 15,5 procent aan zwaarbelast te zijn 28. Digitalisering Een algemene trend is toenemende digitalisering in de zorg. Steeds meer inwoners, waaronder senioren, maken gebruik van onlinediensten, medische apps en digitale dossiers om hun gezondheid beter te beheren. Apps zoals MoetIkNaarDeDokter en SkinVision helpen mensen om eerst zelf een inschatting te maken van hun klachten voordat ze een arts raadplegen. Ook online platforms zoals THUISARTS.NL en digitale patiëntportalen maken het makkelijker om betrouwbare medische informatie te vinden en inzicht te krijgen in het eigen medisch dossier. Deze ontwikkeling dient ervoor te zorgen dat zorg toegankelijker en efficiënter wordt, maar vraagt ook om voldoende digitale vaardigheden. Daarom worden er steeds vaker bijeenkomsten en cursussen georganiseerd, zodat iedereen mee kan in deze transitie 29. Digitalisering speelt in toenemende mate een rol, senioren leren dat er steeds meer digitaal gaat 30 .

2.2.4 UITKOMSTEN BREDE ENQUÊTE ONDER INWONERS LAARBEEK Inwoners vinden thuiszorg in de buurt, bereikbare huisarts/praktijkondersteuner en hulp in huis bij huishoudelijke taken belangrijk. Zie grafiek 1 voor een overzicht van alle gebieden die belangrijk worden gevonden op het gebied van zorg.

Grafiek 1: Wat vinden inwoners belangrijk op het gebied van zorg

Inwoners vinden huishoudelijke hulp, hulpmiddelen en woningaanpassingen de belangrijkste welzijn en Wmo voorzieningen voor senioren. Zie grafiek 1 voor een overzicht van alle gebieden die belangrijk worden gevonden met betrekking tot welzijn en Wmo voorzieningen.

28 https://www.mooilaarbeek.nl/medisch-gezondheid/medisch-gezondheid/54106/aantal-zwaar-tot-overbelaste-mantelzorgers-in-laar-

beek-toegenomen-met-27-5-

29 https://www.mooilaarbeek.nl/nieuws/algemeen/58139/senioren-beek-en-donk-leren-dat-er-steeds-meer-digitaal-gaat-in-de-zorg 30 Jaarverslag 2023 Laarbeek DEF.pdf (levlaarbeek.nl)

36

Grafiek 2: Wat vinden inwoners belangrijk op het gebied van welzijn en Wmo voorzieningen

Alle deelnemers van de enquête vinden mobiliteit, vervoer en toegankelijkheid belangrijk, zie grafiek 3 voor een overzicht van alle factoren belangrijk op het gebied van mobiliteit, vervoer en toegankelijkheid.

Grafiek 3: Wat vinden inwoners belangrijk op het gebied van mobiliteit, vervoer en toegankelijkheid

Onder de inwoners is naar voren gekomen dat senioren specifieke seniorenwoningen het meest belangrijk vinden, ten tweede geclusterde woonvormen voor senioren (zoals hofjes) en ten derde kleinschalige woonzorglocaties, zie de grafiek 4.

37

Grafiek 4: Wat vinden inwoners belangrijk op het gebied van wonen

Senioren vinden op het gebied van veiligheid zichtbare politie het belangrijkst, vervolgens een alarm/knop om in te drukken als er onraad is en ten derde dat iedere senior iemand kent die hij/zij dag en nacht kan bellen, zie de grafiek hieronder.

Grafiek 5: Wat vinden inwoners belangrijk op het gebied van veiligheid

Sociale participatie Het aantal ouderen 65+ in Laarbeek is hoger dan in Nederland. Onder de inwoners van Laarbeek blijkt dat ontmoetingsplekken, aandacht voor sport en zo lang mogelijk zelf als vrijwilliger actief blijven het belangrijkst is, zie de grafiek 6 voor alle categorieën en percentages.

38

Grafiek 6: Wat vinden inwoners belangrijk in sociaal opzicht

Inwoners vinden het belangrijk dat organisaties specifiek kijken hoe ze optimaal bereikbaar kunnen zijn, trainingen organiseren in digitale vaardigheden en hulp en technische ondersteuning, zie grafiek 7.

Grafiek 7: Wat vinden inwoners belangrijk bij digitalisering

2.2.5 SAMENVATTING • Er is een landelijke verschuiving naar meer zelfregie en betrokkenheid van ouderen bij hun eigen zorg, ondersteund door mantelzorgers en informele zorgverleners. Beleidsinitiatieven zoals WOZO, IZA, GALA en TAZ richten zich op het bevorderen van zelfredzaamheid, langer thuiswonend en digitale zorg, en leggen de nadruk op samenwerking tussen zorgprofessionals, gemeenten en burgers. • In de regio Helmond-de Peel wordt gewerkt aan een toekomstbestendig zorgsysteem door te focussen op thema's zoals eigen regie, passende zorg en het creëren van gezonde leefomgevingen. De strategische visie van woCom stimuleert toegankelijke woningen en samenwerking voor een duurzame zorginfrastructuur. De aantallen gerealiseerde nieuwbouwwoningen in Laarbeek blijven achter.

39

• •

•

•

31

In Laarbeek, waar 24,1% van de inwoners 65 jaar of ouder is, leidt de vergrijzing tot een stijging van het aantal mensen met dementie en een groeiende behoefte aan zorg. Hoewel meer ouderen zich autonoom voelen en minder hulp ontvangen, ervaren velen gezondheidsproblemen zoals chronische klachten en eenzaamheid. 46% van de senioren voelt zich eenzaam, en 17% heeft mobiliteitsbeperkingen. Positief is dat 39% wekelijks sport en 42% voldoet aan de beweegrichtlijnen. De vraag naar geschikte seniorenwoningen neemt toe, vooral voor levensloopbestendige en gelijkvloerse woningen. Er is behoefte aan meer zorggerelateerde woningen, zoals sociale huurwoningen en geclusterde woonvormen. De verwachte stijging van zorgbehoefte zal druk uitoefenen op de woningmarkt en zorgvoorzieningen. Er is sprake van een mismatch tussen het type woningen en de behoefte van senioren. In Laarbeek staan vooral grondgebonden woningen. Binnen de grondgebonden woningen (vrijstaande woning (29%), tussenwoningen (24%) en 2-onder-1 kapwoningen (20%) en hoekwoningen (15%). 12% van de woningen zijn appartementen.31 Digitalisering speelt een steeds grotere rol in de zorg, met steeds meer senioren die gebruik dienen te maken van onlinezorgdiensten en apps.

Visie op wonen in Laarbeek, horizon 2030

40

2.3 GEMEENTELIJK BELEID EN VOORZIENINGEN Wat zijn de huidige gemeentelijk beleidsmaatregelen en voorzieningen gericht op senioren in Laarbeek? 2.3.1 BELEID GERICHT OP SENIOREN Er is in Laarbeek geen specifiek beleid dat uitsluitend gericht is op senioren. Vroeger kenden veel gemeenten ouderenbeleid. Dat is anno 2024 niet meer het geval. Wel worden senioren binnen het bestaande beleid in Laarbeek genoemd en meegenomen als specifieke groep. We belichten de beleidsdocumenten waar dit het geval is. Bestuursakkoord 2022-2026 In het bestuursakkoord 2022–2026 van de gemeente Laarbeek staat beschreven dat wordt gestreefd naar een sociaal domein zonder schotten, waarin sectoren en disciplines naadloos samenwerken. Met minder regels wordt beoogd zorg toegankelijk en betaalbaar te houden. Daarnaast is een bredere kijk op gezondheid opgenomen, met aandacht voor positieve gezondheid. Dit legt de nadruk op veerkracht en wat mensen wél kunnen, in plaats van alleen op ziekte of beperkingen. Ook wordt het belang benadrukt om overbelasting van mantelzorgers te voorkomen en de waarde van algemeen toegankelijke voorzieningen te waarborgen 32.

Visie op wonen, welzijn en zorg Er is een visie op wonen, welzijn en zorg ontwikkeld, deze visie biedt een overzicht van de huisvestings-, zorgen ondersteuningsbehoeften voor alle aandachtsgroepen, met speciale aandacht voor ouderen, waarvan de groep van 75-plussers de grootste is. De visie brengt de behoeften van deze groepen in kaart en biedt een richting voor toekomstige beleidsmaatregelen en woningbouwprojecten. Uit de visie blijkt dat er meerdere ontwikkelingen lopen rondom wonen en welzijn: omkijken naar elkaar, dubbele vergrijzing, langer zelfstandig thuis blijven wonen, meer druk op mantelzorg en extramuralisering (figuur 4). Speerpunten uit de visie op wonen, welzijn en zorg zijn in Laarbeek: bewustwording, doorstroom bevordering en gemeenschapskracht.

32 Bestuursakkoord 2022-2026 Samen aan zet! | Gemeente Laarbeek - Waterpoort van de Peel

41

Figuur 4: Ontwikkelingen rondom wonen, welzijn en zorg

In het beleidskader wonen is aandacht voor de groeiende groep senioren. Het doel is in te zetten op levensloopbestendige woningen. Gezien de verwachte vergrijzing zijn deze de komende jaren hard nodig. Als de piek van de vergrijzing voorbij is, zijn deze woningen ook beschikbaar voor reguliere inwoners. Er zijn ook senioren met een grotere zorg- of ondersteuningsvraag. Voor hen is een reguliere (levensloopbestendige) woning niet voldoende. Laarbeek wil een deel van het woningaanbod richten op onder andere deze doelgroep. Daarnaast zet Laarbeek in op bewustwording onder senioren door actief te communiceren over hun mogelijkheden. Het is het doel om inwoners meer bewust te maken. Voorbereiden op de toekomst door na te denken over vragen als: wil ik hier blijven en wat is daarvoor nodig? 33 Een groot deel van de woningen is in potentie geschikt (te maken) voor ouderen. Ongeveer 75% van de woningen in Laarbeek kan in de basis worden aangepast naar de behoeften van minder valide mensen. Zo’n 17% van de woningvoorraad is al een nultredenwoning. 3% is niet-aanpasbaar en in 5% van de gevallen is de geschiktheid van de woning voor minder mobiele mensen niet bekend 34.

Beleidsplan Sociaal Domein 2023-2026 Het beleidsplan Sociaal Domein van de gemeente Laarbeek richt zich op het versterken van de zelfredzaamheid van inwoners en het aanbieden van zorg en ondersteuning wanneer dat nodig is, maar zonder meer zorg te leveren dan noodzakelijk is. Het document bespreekt vier belangrijke thema's en ontwikkellijnen die

33 Beleidskader wonen 2023 34 Woonbehoefteonderzoek 2023 Laarbeek

42

samenhangen met de maatschappelijke ontwikkelingen, wet- en regelgeving, en de lokale visie op zorg en welzijn. De vier thema’s geformuleerd in het beleidsplan zijn: • Bevlogen samenwerking/integraliteit. • Normaliseren. • Inclusiviteit. • Zakelijke samenwerking rondom de inwoner Het beleidsplan richt zich op het creëren van een vitale en zorgzame samenleving, waarin ouderen centraal staan door het bevorderen van zelfredzaamheid en het stimuleren van een gezonde leefstijl. Er wordt nadruk gelegd op het voorkomen van zorgbehoefte, wat belangrijk is voor senioren om hun zelfstandigheid te behouden. Dit wordt ondersteund door initiatieven die de gemeenschapskracht versterken, zoals het bevorderen van sociale verbindingen en netwerken in buurten, zodat ouderen zich ondersteund voelen en actief kunnen deelnemen aan de samenleving. Inclusiviteit is een belangrijk aspect, waarbij ouderen gelijke kansen krijgen om mee te doen en te profiteren van voorzieningen in hun omgeving. Daarnaast wordt in het beleidsplan aangegeven dat ouderen geholpen moeten worden om regie over hun eigen leven te behouden, door gebruik te maken van hun eigen kracht en netwerk. Er wordt ingezet op het versterken van het zelfvermogen van senioren, zodat ze in hun eigen woning kunnen blijven wonen zolang het mogelijk is.

Het beleid benadrukt dat, ondanks de nadruk op zelfstandigheid, er ook voldoende voorzieningen moeten zijn voor diegenen die extra zorg of ondersteuning nodig hebben, zodat alle ouderen kunnen blijven deelnemen aan het maatschappelijke leven. Uitvoeringsagenda Sociaal Domein In de uitvoeringsagenda Sociaal Domein 2024–2026 van de gemeente Laarbeek staan de acties die samen met partners en inwoners zijn opgezet om de doelen uit het beleidsplan Sociaal Domein 2023-2026 te bereiken. De belangrijkste acties voor senioren omvatten: • Toegankelijke ondersteuning via centrale toegang: senioren krijgen sneller en passender hulp dankzij een duidelijk centraal meldpunt voor hulpvragen. • Welzijn op Recept: initiatief gericht op het verhogen van het welbevinden en het verminderen van zorggebruik, specifiek voor psychosociale problemen. • Ketenaanpak valpreventie: verminderen van valincidenten door preventieprogramma’s. Dit helpt senioren langer zelfstandig te wonen. • Ontmoetingscentrum en huiskamers: het ontmoetingscentrum in Beek en Donk wordt herontwikkeld en de huiskamers uitgebreid. Beide bevorderen ontmoeting, ontspanning en betrokkenheid. • Ondersteuning mantelzorgers: voorkomen van overbelasting bij mantelzorgers door duidelijke richtlijnen en concrete ondersteuning, wat ook indirect senioren ten goede komt 35.

Mantelzorgondersteuning in beeld De gemeente Laarbeek heeft onderzoek gedaan naar mantelzorgondersteuning. Hieruit is gebleken dat het bestaand aanbod van mantelzorgondersteuning in Laarbeek voldoet aan de algemene behoeften van mantelzorgers. In het aanbod wordt rekening gehouden met verschillende doelgroepen en er is oog voor de eigen kracht en zelfredzaamheid van inwoners.

35 Uitvoeringsagenda Sociaal Domein 2024–2026

43

De gemeente ondersteunt diverse initiatieven die gemeenschapskracht versterken en vormen van community wonen zoals Zonnetij. Het meer bekendheid geven aan het aanbod is een belangrijk aandachtspunt. Ook zou het zo min mogelijk verschil moeten maken bij wie van de samenwerkende organisaties iemand voor ondersteuning aanklopt. Een ander aandachtspunt is de samenwerking tussen de professionele organisaties, al dan niet met de betrokken mantelzorger. Uit het onderzoek komt naar voren dat het beleid rondom de mantelzorgwaardering en de (pré-) mantelzorgwoningen in Laarbeek ontwikkeling vragen om beter aan te sluiten bij de maatschappelijke opgaven. Verbeterpunten die benoemd zijn: 1. Verbeteren van de vindbaarheid • Het aanpassen van de gemeentewebsite. • Versterking van het steunpunt Mantelzorg. • Onderzoeken aansluiten bij stichting Mantelzorgtest.nl. 2. Versterken van verbindingen en samenwerking tussen betrokken organisaties • De mantelzorgwaardering reiken we vanaf 2024 uit in samenwerking met het steunpunt mantelzorg. • Eenduidige communicatie en verwijzingen tussen de organisaties. • Inzet op netwerkbijeenkomsten en aansluiting bij bestaande werkgroepen. 3. Verbeteren van bestaand beleid/ aanbod • Aanpassen spelregels mantelzorgwaardering.

• De waardering van de jonge mantelzorger wordt waar nodig bijgesteld in lijn met de waardering voor volwassenen • Ontwikkelen beleid van gemeente Laarbeek op pré-mantelzorgwoningen. 4. Mechanisme om het ondersteuningsaanbod te evalueren en bij te stellen • Elk jaar evalueren we in het eerste kwartaal de mantelzorgondersteuning in Laarbeek.36 Herijking Sportakkoord Laarbeek In de herijking van het Sportakkoord Laarbeek is een van de doelstellingen ‘meer (zichtbare) betekenis - inclusief sporten en bewegen’. Hierbij worden vier acties geformuleerd: 1. 2. 3. 4.

Drempels verlagen voor mensen met een beperking. Vergroten kennis en kunde vrijwilligers. Bewegen op recept. Communicatie: wat is ons aanbod en hoe verbinden we dat met de uitdagingen en wensen van de verschillende doelgroepen?

Hierin wordt geformuleerd dat het beweegaanbod voor ouderen, waaronder dementerenden, uitgebreid moet worden. Hierbij is goede voorlichting aan mensen met dementie en hun mantelzorgers van belang.37 Mobiliteitsvisie De mobiliteitsvisie van Laarbeek richt zich op duurzame en toegankelijke verplaatsingen. Het streven is dat inwoners zich zo veel mogelijk lopend of fietsend verplaatsen, waarbij de auto als laatste optie wordt overwogen. Dit past bij het groene en ruimtelijke karakter van de gemeente zo staat omschreven. Vermeld wordt dat wandelen een belangrijke rol speelt in het dagelijkse leven.

36 Mantelzorgondersteuning in beeld, 2024 37 Herijking Sportakkoord Laarbeek, 2023

44

Binnen deze visie is er ook aandacht voor ouderen, met als doel dat zij zo veel mogelijk zelfstandig en veilig kunnen blijven lopen. Dit is relevant, gezien het aantal woonzorgcentra in de gemeente, het hoge aantal senioren en de verwachte toename van senioren in Laarbeek. Voor inwoners met een beperkte mobiliteit, waaronder veel ouderen, is er aanvullend vervoer beschikbaar via Wmo-taxibusjes. Deze dienst maakt het mogelijk om bijvoorbeeld medische afspraken na te komen of sociale activiteiten te bezoeken. Ook de ontmoetingscentra in de gemeente zijn ingericht met het oog op toegankelijkheid, waardoor ouderen gemakkelijker kunnen deelnemen aan het sociale leven.38 De vrijwillige hulpdienst in Laarbeek biedt praktische hulp aan, waaronder het vervoer van senioren. Zij helpen mensen die geen andere hulp in hun omgeving hebben, bijvoorbeeld met vervoer naar familie, hobbyclubs, ziekenhuis, winkel, enzovoort. Voor het vervoer wordt een kilometervergoeding van € 0,30 aan de vrijwilliger betaald. De vrijwilligers zijn tijdens hun werkzaamheden verzekerd via de vrijwilligerspolis van de gemeente. Raadsinformatiebrief ketenaanpak valpreventie Laarbeek De gemeente Laarbeek heeft een raadsinformatiebrief opgesteld rondom ketenaanpak valpreventie Laarbeek.

Het doel van de aanpak valpreventie is het voorkomen van valongevallen bij (zelfstandig wonende) ouderen van 65 jaar en ouder die zich onzeker voelen tijdens het lopen, bang zijn om te vallen en/of al vaker zijn gevallen. Door vroegtijdig een laag, middel of verhoogd valrisico te signaleren is veel leed en verlies van kwaliteit van leven bij ouderen te voorkomen. De bovenstaande doelen moeten bereikt worden door: • Het vergroten van kennis over valrisico bij de doelgroep, netwerken en alle betrokken partners zoals mantelzorgers, zorgprofessionals en welzijnswerk. • Het optimaliseren van de communicatie met de doelgroep en betrokken partners over signalen die mogelijk wijzen op een verhoogd valrisico. • Het realiseren van een goed afgestemde preventieve aanpak met alle betrokken partners. • Het versterken van het reeds bestaande laagdrempelige aanbod zoals de beweegtuinen met effectief bewezen interventies. • Doorverwijzing te realiseren vanuit het professionele veld zoals fysiotherapeuten en huisartsen naar het aanbod in structureel bewegen (verbinding sociaal domein met zorgdomein). Huidige voorzieningen gericht op senioren In de onderstaande tabel worden de huidige voorzieningen in de gemeente Laarbeek opgesomd, evenals de bijbehorende organisaties. De informatie is gebaseerd op zowel literatuurbronnen als interviews die in het kader van dit onderzoek zijn gedaan.

Voorziening, o.a. AcTverend huisbezoek Buurtrestaurant Mariahout De MaalTjdservice Eerste Hulp Bij DemenTe (EHBD) koffer Ouderenwerk Uniek Sporten de Peel Workshops en trainingen Gezondheid en Bewegen Dag van de vrijwilliger Werkgroep demenTevriendelijk Laarbeek STmuleren van bewegen/ advies op maat InformaTe en advies mantelzorgers

OrganisaTe LEV

Werkgroep onder regie gemeente Negen Steunpunt Mantelzorg (LEV)

38 https://www.laarbeek.nl/mobiliteitsvisie

45

Persoonlijke begeleiding

Wijzer in Zorg en MEE, tevens steunpunt Mantelzorg en dorpsondersteuning van LEV Alzheimercafé, Eetcafé van de Kook, STchTng zelculpnetwerk, Mantelzorg café, LEV Gemeente Laarbeek Steunpunt Mantelzorg Gemeente Laarbeek LEV Alzheimercafé Netwerk DemenTe Helmond- de Peel Wmo, Zorgboog, Savantzorg, LEV groep Zorgboog, Savantzorg, Clientondersteuner, Mantelzorgmakelaar Dorpsondersteuning van LEV Sociaal Team Laarbeek Samenwerking van gemeente, Zorgboog en woCom. LEV

EmoTonele steun mantelzorgers

Mantelzorgwaardering Cursussen en trainingen mantelzorgers InformaTeavonden mantelzorg Werkgroepen mantelzorgers Dagbesteding en begeleiding

Logeerhuis Plezant Financiële regelingen Hulpmiddelen Community wonen Zonnethij Aanvragen vervoer, tuinonderhoud en klussen (Vrijwillige hulpdienst Laarbeek) Filmcyclus deelname Rijvaardigheidstoets Themalezingen AcTviteiten demenTe Alzheimercafé bijeenkomsten DemenTe lezingen Dag van de mantelzorg Mantelzorgtest.nl: helpt de inwoner het juiste aanbod in Laarbeek te vinden. Bibliotheek de Lage Beemden

Gemeente Laarbeek Lieshout Beek en Donk Aarle-Rixtel Bibliotheek MulTfuncToneel Centrum de Dreef Buurtkamer Zonnethij OntmoeTngscentrum De Waterpoort Dorpshuis Buurthuis LEV

IDO; informaTepunt digitale overheid De Huiskamers (de dorpsondersteuners van LEV zijn hier beschikbaar voor de inwoners. Het IDO punt, De Bieb. Er vinden er veel (laagdrempelige) acTviteiten plaats (welkomindehuiskamer.nl) Algemeen maatschappelijk werk Dorpsondersteuners Vrijwillige Hulpdienst Laarbeek Wooncomplex Zonnethij Woonzorgcentrum Mariengaarde, Woonzorgcentrum de Regt Woonzorgcentrum Franciscushof, De Pastorie, Landgoed Grootenhout Zorgaanbieders

De Zorgboog De Zorgboog De Zorgboog De Zorgboog De Pastorie Zorg B.V. Zorggroep Grootenhout B.V. Axxicon Savant T-zorg Tot Uw Dienst Zorgboog Zorgteam Laarbeek Poetszorg Via gemeentelijke handhaving, BOA’s, poliTe

Veiligheid in het dorp Tabel 4: Huidige voorzieningen Laarbeek

Het aantal organisaties en het grote aanbod van voorzieningen laat zien dat er in Laarbeek een breed netwerk van zorg- en ondersteuningsmogelijkheden bestaat.

46

2.3.2 SAMENVATTING In de gemeente Laarbeek wordt in beleid aandacht besteed aan de doelgroep senioren en het onderwerp ‘gezond ouder worden’. Uit het onderzoek komen naar voren: 1. Bestuursakkoord 2022-2026 2. Visie op Wonen, Welzijn en Zorg 3. Beleidsplan Sociaal Domein 2023-2026 4. Uitvoeringsagenda Sociaal Domein 5. Mantelzorgondersteuning in beeld 6. Herijking Sportakkoord Laarbeek 7. Mobiliteitsvisie 8. Raadsinformatiebrief Ketenaanpak valpreventie Laarbeek De gemeente kent geen expliciet doelgroepenbeleid voor senioren. De gemeente kent veel voorzieningen waar senioren aan kunnen deelnemen (circa 40). Deze voorzieningen omvatten zorg-, welzijn-, mobiliteit-, wonenen cultuurvoorzieningen. Naast deze voorzieningen kent de gemeente een rijk verenigingsleven.

2.4 BELEMMERENDE EN BEVORDERENDE FACTOREN HUIDIGE LEEFWERELD SENIOREN Hoe ziet de leefwereld van senioren er momenteel uit en welke belemmerende en bevorderende factoren beinvloeden hun welzijn en dagelijks leven? 2.4.1 BELEMMERENDE FACTOREN We hebben de uitkomsten vanuit de straatinterviews (n = 28), interviews (n = 26) met stakeholders en enquête (n = 343) geanalyseerd op ervaren belemmerende factoren. Gezondheid en eerste lijn Er wordt door senioren opgemerkt dat veel huisartsen parttime werken, wat resulteert in wisselende artsen per afspraak. Men ervaart dit als onrustig, omdat zij regelmatig hun verhaal opnieuw moeten vertellen. Er is behoefte aan meer continuïteit en een vaste huisarts voor patiënten. Daarnaast blijkt dat, door de druk bij de huisartsen, mogelijk onnodig de spoedeisende hulp van het ziekenhuis wordt belast. “Ouderen zijn vaak in paniek en bellen te snel met de SEH, wat bijdraagt aan de druk. Sociale druk zorgt ervoor dat mensen geen vrij kunnen nemen om naar de huisarts te gaan, wat ook bijdraagt aan de druk op de SEH.” Bron: interviews

Onder de inwoners komt naar voren dat een op de vijf (21% van de deelnemers van de enquête) van mening is dat er iets ontbreekt op het gebied van zorg en gezond voor senioren: • Er is tekort aan zorgvoorzieningen en bereikbare zorg zoals huisartsen of wijkverpleging en de wachttijden zijn te lang. • Deelnemers ervaren een gebrek aan zorg- en verpleeginstellingen zoals ‘ouderwetse’ bejaardenhuizen. Wmo Veel inwoners geven aan bij Wmo aanvragen zich niet gehoord te voelen. Toch is er, mede dankzij het gebrek aan woningdoorstroom, een toename in het beroep op Wmo-voorzieningen, wat volgens ambtenaren de druk op de bestaande middelen en voorzieningen vergroot. Volgens de cliëntondersteuner zorgt de huidige aanpak van Wmo-aanvragen via gemeentelijke keukentafelgesprekken voor onrust. Inwoners moeten eerst hun verhaal doen bij een casemanager en vervolgens opnieuw bij de gemeente, wat als belastend wordt ervaren. In de

47

interviews wordt door de dorpsondersteuners een oplossing aangereikt om meer vertrouwen te stellen in casemanagers, zodat zij beter in staat worden gesteld de behoeften van de cliënt in te schatten en zelfstandig een indicatie mogen stellen. De cliëntervaringsonderzoeken Wmo hebben in de coronajaren niet plaatsgevonden. In de coronatijd waren er cliënten die bijvoorbeeld al een tijdje niet naar de dagbesteding konden, of kon de huishoudelijke hulp niet geleverd worden. In 2022 heeft een cliëntervaringsonderzoek plaatsgevonden. Door de bevraagde cliënten werd Laarbeek beoordeeld met gemiddeld een 7,37 (met een responspercentage van 27,25%). Negen respondenten geven het cijfer 1, 26 respondenten geven het cijfer 10. In 2023 is samen met de GR Peelgemeenten en de deelnemende gemeenten gestart met de voorbereidingen voor een andere wijze van invulling geven aan het cliëntervaringsonderzoek. In afwachting daarvan is er in 2023 geen onderzoek gedaan. In die tijd hebben de wethouders wel koffiegesprekken gehad met inwoners die gebruik maken van een voorziening Wmo, Jeugdhulp of participatiewet. Cliënten konden zich daarvoor zelf aanmelden. Deze gesprekken werden altijd samen met afvaardiging van Adviesraad Sociaal Domein en Cliëntenraad Participatiewet gedaan. In 2024 is de gemeente Laarbeek gestart met een nieuwe wijze van cliëntervaringsonderzoek.

De rapportage over 2024 is nog niet klaar. De verwachting is dat de resultaten hiervan voor de zomer beschikbaar zijn. “Cliënten moeten twee keer hun verhaal doen, dit zorgt voor veel onrust.” “Wmo-aanvragen worden vaak afgewezen, soms zonder goede uitleg. Dit zorgt voor frustratie bij inwoners die niet weten waarom hun aanvraag is afgewezen. “ Bron: interviews

Ambtenaren benoemen dat de gemeente voor de uitdaging staat om een steeds complexere doelgroep te ondersteunen, waarbij meervoudige problematiek vaak voorkomt. Dit vraagt om intensieve en maatwerkgerichte dienstverlening, wat extra druk legt op de bestaande capaciteit. Uit de enquête komt naar voren gekomen dat er behoefte is aan betere Wmo-voorzieningen en maatwerkzorg. Wmo wordt nu als onbereikbaar en onbehulpzaam ervaren, doordat er te veel obstakels zijn om de juiste zorg aan te vragen (bijvoorbeeld afgewezen worden tijdens een kort telefonisch gesprek). Bijna een kwart (23% van de deelnemers van de enquête) van de deelnemers is van mening dat er iets ontbreekt op het gebied van welzijn en Wmo. • Er is onvoldoende huishoudelijke hulp en hulpmiddelen. De hulp die er is, is moeilijk te krijgen. Ook vinden deelnemers dat het moeilijk is om toestemming te krijgen om zelf woonaanpassingen te doen. • Deelnemers ervaren een gebrek aan persoonlijke begeleiding en maatwerk. • Het verkrijgen van Wmo wordt als moeilijk en ontoegankelijk ervaren. Er zijn veel bureaucratische obstakels. In de ambtelijke gesprekken komt het beroep op eigen (draag)kracht als thema naar voren. Inwoners met vermogen (een woning zonder hypotheek) doen een beroep op minimaregelingen.

Gewezen wordt op het belang van een verschuiving in denken van ‘ik heb recht op’ naar ‘ik wil zelfredzaam zijn’, waarbij ouderen eerst bekijken of ze iets zelf kunnen betalen voordat ze aankloppen bij de gemeente. Bijvoorbeeld, na het verkopen van een auto zelf een scootmobiel kopen in plaats van deze aanvragen. 4.1.3 MOBILITEIT, VERVOER EN TOEGANKELIJKHEID Een belemmerende factor volgens inwoners op het gebied van de mobiliteit in Laarbeek is ervaren beperkte toegankelijkheid van het openbaar vervoer (OV). Net als in veel plattelandsgemeenten sluiten de bestaande OV-lijnen niet altijd goed aan op de behoeften van reizigers qua reistijd en gemak. Inwoners geven aan dat het

48

moeite kost om de beschikbare lijnen te gebruiken, wat een drempel vormt voor ouderen die minder mobiel zijn. Hoewel er Wmo-vervoer beschikbaar is, ontbreekt het aan flexibele vervoersoplossingen. Daarnaast is er bij ouderen vaak een gebrek aan kennis over bestaande vervoersdiensten in de gemeente, wat de toegankelijkheid verder beperkt. Op het gebied van infrastructuur zijn knelpunten: comfortabele en veilige routes naar OV haltes. Tot op heden ontbreekt er een vastgesteld beleid om deze kwesties structureel aan te pakken, wat verdere vooruitgang vertraagt. “Het OV is belabberd. Mensen kunnen een bus bestellen, maar oudere mensen weten niet hoe dat werkt, het is moeilijk.” Bron: interviews

Inwoners benoemen dat gebrek aan OV een obstakel vormt voor mantelzorgers en vrijwilligers om zorgorganisaties, zoals Landgoed Grootenhout, te bereiken. “We hebben genoeg mogelijkheden om wat te organiseren voor ouderen in de gemeente Laarbeek, maar we zijn te ver weg.” “Er zijn minder vrijwilligers en mantelzorgers omdat ze ons niet kunnen bereiken via het openbaar vervoer.” Bron: interviews

Naast de knelpunten in het OV wijzen inwoners (24% van de deelnemers van de enquête) ook op de gebrekkige kwaliteit van het straatwerk in de dorpskernen. Met name de ongelijkheid van stoepen veroorzaakt problemen, vooral voor senioren en anderen met beperkte mobiliteit. Sociale participatie, preventie, sport en bewegen Respondenten benoemen uitdagingen rondom het bereik en de betrokkenheid bij lokale initiatieven. Ten eerste kunnen valpreventieactiviteiten, zoals fietsprogramma’s, door beperkte middelen niet volledig worden gedekt, wat de impact van deze inspanningen beperkt. Volgens ambtenaren en professionals bereiken initiatieven zoals vitaliteitsdagen en voorlichtingsmomenten vaak alleen al vitale en bewuste inwoners, terwijl juist de kwetsbare doelgroep moeilijker te activeren is. Als laatste ervaren inwoners een versnippering aan informatie over het aanbod. De grote hoeveelheid informatie en het gebrek aan overzicht, zorgen ervoor dat inwoners niet weten waar ze moeten zijn. “Er is best veel in Laarbeek, maar het is versnipperd, er is veel informatie en mensen weten niet waar ze moeten zijn.” Bron: interviews

Het tekort aan vrijwilligers is een belangrijke belemmering. Zowel inwoners als professionals ervaren het tekort aan vrijwilligers die praktische ondersteuning bieden, zoals vervoer naar het ziekenhuis of hulp met boodschappen, als belemmering. Bij het organiseren van inwonersinitiatieven is opvolging cruciaal, omdat projecten anders het risico lopen te verwateren of te stoppen door gebrek aan continuïteit. Vrijwillige bestuursfuncties zijn moeilijk te vervullen, wat de duurzaamheid van lokale activiteiten bedreigt. Dit kan resulteren in ongelijkheid tussen dorpskernen, waarbij meer traditionele gemeenschappen zoals Mariahout (door een minder grote poule aan potentiële vrijwilligers) minder profiteren van gemeenschapsinitiatieven. Als voorbeeld: senioren in deze kleinere dorpen moeten vaak zelf vervoer regelen naar de grotere dorpskernen voor activiteiten of voorzieningen die daar wel beschikbaar zijn, zoals bijvoorbeeld een buurtrestaurant of een ontmoetingscentrum. Dit betekent dat ze sterk afhankelijk zijn van vrijwilligers die bijvoorbeeld rijden met een buurtbus of andere vormen van vervoer. Deze extra vervoersbewegingen maken het voor senioren in kleinere dorpskernen moeilijker om deel te nemen aan sociale activiteiten, wat hun gevoel van isolatie kan vergroten en hen afhankelijker maakt van de inzet van anderen.

49

Uit de interviews is gebleken dat veel mensen niet zelf vragen om hulp, en communicatiekanalen zoals Facebook ongeschikt zijn om deze doelgroep te bereiken. Vooral vereenzaamde ouderen blijven buiten bereik. Sommigen hebben geen behoefte aan contact of hulp, terwijl anderen onzeker zijn en niet durven te vragen om hulp. “Er worden altijd mensen niet bereikt, vaak juist de vereenzaamde mensen.” Bron: interviews

Een op de vijf (21% van de deelnemers van de enquête) inwoners is van mening dat er iets ontbreekt in de gemeente Laarbeek waardoor senioren kunnen vereenzamen: • Deelnemers uiten behoefte aan woningvoorzieningen waar senioren samen kunnen wonen, waar de drempel laag is om elkaar te zien. • Ook geven deelnemers aan dat er senioren zijn die schaamte ervaren en dat er een gebrek is aan informatie over mogelijke activiteiten. Het actief benaderen van senioren die het zelf moeilijk vinden zou dit tegen kunnen gaan. • Te weinig ontmoetingsplekken, er wordt een bijvoorbeeld een buurthuis genoemd. Sociale en fysieke veiligheid Een kwart (25% van de deelnemers van de enquête) van de deelnemers is van mening dat er iets ontbreekt op het gebied van veiligheid van senioren: • Er wordt een gebrek aan zichtbare politie en handhaving ervaren. • Ook is er een tekort aan onderhoud van stoepen en straatverlichting. • Deelnemers missen een centraal meldpunt. • Deelnemers ervaren angst voor criminaliteit en oplichting. Digitalisering Hoewel technologie in de zorg voor ouderen veel voordelen kan bieden brengt het ook een effect op sociaal welzijn met zich mee. Men wijst erop dat een bezoek aan de huisarts ook een sociaal aspect en interactie met zich meebrengt. Door deze verwachting sluiten digitale oplossingen niet goed aan bij de behoeften van ouderen.

Onder de inwoners vindt een op de zes (16% van de deelnemers van de enquête) dat er iets ontbreekt in gemeente Laarbeek waardoor senioren digitaal niet mee kunnen doen: • Er heerst een gebrek aan kennis bij senioren. Daarom is er behoefte aan cursussen, bijscholing en praktische begeleiding. • Deelnemers vragen naar fysieke alternatieven voor digitale diensten. • Er wordt te weinig rekening gehouden met senioren die minder digitaal handig zijn of überhaupt geen digitaal toestel hebben. Woon(situatie) Senioren benoemen een tekort aan betaalbare, geschikte woningen voor ouderen, wat de doorstroming op de woningmarkt belemmert. Veel ouderen blijven in grotere huizen wonen omdat er onvoldoende geschikte alternatieven beschikbaar zijn, met name in hun eigen dorp, waar zij vaak een sterke voorkeur hebben om te blijven wonen. Bron: interviews

50

Uit ambtelijke gesprekken en gesprekken met inwoners is opgehaald dat de bestaande woningsituatie van senioren leidt tot een hogere druk op Wmo-voorzieningen zoals huishoudelijke hulp en woningaanpassingen. Het personeelstekort in de huishoudelijke ondersteuning verergert problematiek, terwijl verwachtingen van inwoners over zorg en ondersteuning hoog blijven. Tevens benoemen inwoners dat woningen die vrijkomen regelmatig worden toegewezen aan mensen van buiten de gemeente door woCom. “Er is totaal geen doorstroom. Mensen willen kleiner wonen, maar waar?” Bron: interviews

Professionals geven aan dat het bij senioren vaak ontbreekt aan het besef om tijdig te verhuizen naar een kleinere woning, waardoor hun huidige woning beschikbaar kan komen voor de jongere generatie. Een belangrijke drempel hierbij is de stijging kosten. De stap naar een geschikte woning is voor veel inwoners niet eenvoudig: dit vraagt te verhuizen naar een duurdere woning, waar minder ruimte is. In de dorpskern Beek en Donk hebben onderzoekers met zeven senioren in groepsgesprek gesproken, waarvan vier aangeven te willen doorstromen naar een kleinere woning. Dit lukt hun niet. De nieuwbouwwoningen zijn te duur, terwijl de betaalbare (huur)woningen worden toegewezen aan mensen van buiten Laarbeek, zo geven ze aan. Een ander punt dat naar voren komt is het gebrek aan initiatief in appartementencomplexen bij het organiseren van activiteiten in gemeenschappelijke ontmoetingsruimtes. Hoewel de woningcorporatie, samen met dorpsondersteuners en gemeenten, activiteiten stimuleren, is meer actieve betrokkenheid van bewoners nodig om hiervan een succes te maken. Het is essentieel dat bewoners zelf het voortouw nemen, zo wordt aangegeven.

Onder de inwoners is naar voren gekomen dat ruim de helft (56% van de deelnemers van de enquête) van mening is dat er iets ontbreekt op het gebied van zelfstandig wonen voor senioren: • Deelnemers geven aan dat er een tekort is aan levensloopbestendige, gelijkvloerse en aangepaste woningen. • Ook is het huidige aanbod te duur, hierdoor kunnen senioren niet doorstromen. • Daarnaast is er een gebrek aan woonzorgvoorzieningen en mantelzorgmogelijkheden. Algemeen In ambtelijke gesprekken komt behoefte naar voren aan meer specifieke aandacht aan senioren als doelgroep van het beleid. We noemen dit behoefte aan “paraplubeleid”. Beleid kan meer vanaf de onderkant worden ontwikkeld, met focus op de vraag en behoeften van de inwoner. Tegelijkertijd moeten er vanuit beleidsniveau de juiste stappen worden gezet om effectief in te spelen op de behoeften. Daarnaast kunnen zorgorganisaties en zorgverleners actiever worden betrokken, wat de effectiviteit en uitvoerbaarheid van beleid simuleert. “Het beleid moet van onderop komen en meer insteken op de vraag en behoefte.” “In het verleden werden we actief betrokken door de gemeente, maar tegenwoordig is dat helaas niet meer zo. We willen wel betrokken worden, zodat mensen ons ook makkelijker kunnen vinden.” Bron: interviews

Op het gebied van inspraak en meedenken door senioren wordt het probleem benoemd dat een groot deel van de senioren buiten beeld blijft, waarvan men de stem wil meenemen. Er zijn verschillende meningen over de inzet van informele netwerken. Zo wordt er gezegd dat het tijd en geld kost om informele netwerken in kaart te brengen en deze vervolgens in te zetten. Inwoners ervaren schaamte

51

om hulp te vragen, waardoor begeleiding nodig is om over deze drempel te stappen. Er ontbreekt structurele financiering om dit te realiseren. Anderzijds geven seniorenverenigingen aan dat informele netwerken voldoende aanwezig zijn. “Inwoners ervaren schaamte om de buurman te vragen. Het bij elkaar brengen van het informele netwerk zorgt voor begrip en het juist inzetten van het informele netwerk.” Bron: interviews

De inwoners benoemden de respondenten het winkelaanbod als knelpunt. Enkel in Beek en Donk bevinden zich enkele winkels, waaronder supermarkten. Inwoners missen echter andere winkels die voorzien in basisbehoeften, zoals een groenteboer. Voor senioren is het bovendien een probleem om de winkels te bereiken, vooral wanneer zij niet meer in staat zijn om auto te rijden. Voor deze groep is het vrijwel onmogelijk om de winkels te bereiken. Daarnaast is er een vraag naar meer horecagelegenheden. Vooral overdag missen senioren de mogelijkheid om gezellig een kop koffie te drinken of te lunchen, ook na een wandeling in de omgeving. Het vervullen van deze behoefte zou het sociale contact onder ouderen kunnen bevorderen, zo stelt men. 2.4.2 BEVORDERENDE FACTOREN We hebben de uitkomsten vanuit de straatinterviews (n = 28), interviews (n = 26) met stakeholders en enquête (n = 343) geanalyseerd op ervaren bevorderende factoren. Gezondheid en eerste lijn In de gemeente Laarbeek is de eerstelijns huisartsenzorg volgens senioren goed bereikbaar. Over het algemeen kunnen inwoners snel terecht bij klachten en hebben huisartsen afstemming onderling, zo wordt aangegeven. “Er is voldoende huisartsenzorg, maar de druk op de praktijken neemt toe. Er is echter goede afstemming tussen de huisartsen in de regio.” Bron: interviews