XZ20250630 Eindrapportage rekenkameronderzoek Ouder worden in Laarbeek (totaal)

Rekenkamerrapport

Rekenkamer Gemert-Bakel en Laarbeek

Ouder worden in Laarbeek

September 2025

Colofon Het bureau XpertiseZorg heeft dit onderzoek verricht in opdracht van de Rekenkamer Laarbeek en Gemert Bakel

Rekenkamer Laarbeek en Gemert - Bakel Frits van Vugt (voorzitter), Rob Malag (contactpersoon onderzoek), Laurens Elzinga (Lid), Antje van den Berg (secretariaat)

XpertiseZorg, auteur(s) Wibout Dragt Nena van Diemen Manouk Vrielink

Kenmerk: XZ20250630

2

Preambule ............................................................................................................................................................... 5 Deel 1: Bestuurlijke nota ........................................................................................................................................ 8 1.1 Leeswijzer .......................................................................................................................................................... 9 1.2 Onderzoeksresultaten in het kort ..................................................................................................................... 9 1.3 Conclusies ........................................................................................................................................................ 10 1.4 Overwegingen ................................................................................................................................................. 12 1.5 Aanbevelingen door ‘externe’ ......................................................................................................................... 15 1.6 Bestuurlijke reactie / Memo ............................................................................................................................

18 1.7 Nawoord .......................................................................................................................................................... 20 Deel 2: De nota van bevindingen .................................................................................................................. 21 2.1 Het onderzoek ................................................................................................................................................. 22 2.1.1 Hoofdvragen ................................................................................................................................................. 22 2.1.2 Onderzoeksvragen........................................................................................................................................ 22 2.1.3 Kernelementen ............................................................................................................................................. 22 2.1.4 Analysekader ................................................................................................................................................ 22 2.1.5 Literatuurstudie ............................................................................................................................................

23 2.1.6 Interviews ..................................................................................................................................................... 23 2.1.7 Enquêtes ....................................................................................................................................................... 23 2.1.8 Straatinterviews ........................................................................................................................................... 25 2.1.9 Leeswijzer ..................................................................................................................................................... 25 2.2 Trends en ontwikkelingen ............................................................................................................................... 26 2.2.1 Landelijke trends, ontwikkelingen en beleid ................................................................................................ 26 2.2.2 Regionale trends, ontwikkelingen en beleid ................................................................................................ 29 2.2.3 Laarbeek, trends en ontwikkelingen ............................................................................................................

30 2.2.4 Uitkomsten brede enquête onder inwoners laarbeek ................................................................................. 36 2.2.5 Samenvatting................................................................................................................................................ 39 2.3 Gemeentelijk beleid en voorzieningen ............................................................................................................ 41 2.3.1 Beleid gericht op senioren............................................................................................................................ 41 2.3.2 Samenvatting................................................................................................................................................ 47 2.4 Belemmerende en bevorderende factoren huidige leefwereld senioren ....................................................... 47 2.4.1 Belemmerende factoren .............................................................................................................................. 47 2.4.2 Bevorderende factoren ................................................................................................................................ 52 2.4.3 Samenvatting................................................................................................................................................ 54

3

2.5 Wensen en behoeften van senioren in de toekomst ...................................................................................... 56 2.5.1 Toekomstbestendige gemeente voor senioren............................................................................................ 56 2.5.2 Samenvatting................................................................................................................................................ 57 2.6 Uitkomsten onderzoek en het gemeentelijk beleid nader bezien .................................................................. 58 2.6.1 Algemeen ..................................................................................................................................................... 58 2.6.2 Gezondheid en eerste lijn............................................................................................................................. 60 2.6.3 Wmo en welzijn ............................................................................................................................................ 61 2.6.4 Sociale participatie, sport en bewegen ........................................................................................................ 63 2.6.5 Wonen ..........................................................................................................................................................

64 2.6.6 Veiligheid ...................................................................................................................................................... 66 2.6.7 Openbare ruimte en mobiliteit .................................................................................................................... 67 2.6.8 Digitalisering ................................................................................................................................................. 68 2.7 Best practices .................................................................................................................................................. 69 2.7.1 Voorbeelden elders ...................................................................................................................................... 69

Bijlagen ................................................................................................................................................................. 71 Bijlage 1 Literatuurlijst .......................................................................................................................................... 71 Bijlage 2 Onderzoeksvragen .................................................................................................................................. 73 Bijlage 3 Respondentenlijst ................................................................................................................................... 74 Bijlage 4 Straatinterviews ...................................................................................................................................... 75 Bijlage 5 Interviews (topiclijst) .............................................................................................................................. 76 Bijlage 6 Eindrapport veldonderzoek .................................................................................................................... 79

4

PREAMBULE Voor u ligt het onderzoek van de rekenkamer naar ‘Ouder worden in Laarbeek’. Bij het zoeken naar een geschikt onderzoeksonderwerp is vanuit de fractie PNL het onderwerp ‘vergrijzing’ aangedragen, dat groot draagvlak kreeg binnen de regiegroep. Een logisch onderwerp omdat de doelgroep groter wordt en bijna eenieder raakt, doordat men tot die doelgroep behoort of deze vanuit de directe nabijheid ervaart. Alhoewel de term ‘vergrijzing’ voor zich spreekt ging de voorkeur van de rekenkamer uit om te spreken van: ‘ouder worden’. Bij het opstellen van de onderzoeksopzet hadden we graag gebruik gemaakt van een referentiekader en ervaringen elders. In ons vooronderzoek constateerden we dat er bij veel gemeenten in Nederland de problematiek van ‘ouder worden’ speelt maar dat, ondanks ruim 20 jaar lokale rekenkamers, er nauwelijks (rekenkamer-)onderzoek met betrekking tot dit thema gedaan is. Het onderzoek in de gemeente Laarbeek is dan ook een van het eerste rekenkameronderzoeken over dit onderwerp. In de regel richten onderzoeken van rekenkamers zich op de doelmatigheid en doeltreffendheid van het door de gemeente gevoerd beleid. Bij ons vooronderzoek leerden we dat er bij de raadsleden vooral de behoefte was aan het krijgen van inzichten en de gemeentelijke opgave hierin.

Dit was voor de rekenkamer de reden om in dit onderzoek niet alleen te focussen op de doeltreffendheid maar vooral op het verkrijgen van die inzichten. Inzichten die de gemeente kan helpen bij het handhaven en borgen van het huidige beleid dan wel het opstellen van het nieuw beleid of bij het aanpassen van het bestaand beleid, gericht op toekomstige ontwikkelingen. Het karakter is een explorerend onderzoek, zonder normenkader, waarbij de praktijkbevindingen het uitgangspunt vormen. Het betreft vooral een breedteonderzoek waar de uitkomsten inhoudelijk voldoende inzichten en aanbevelingen bieden om het onderwerp prominent op de agenda te plaatsen. Het onderzoek richtte zicht op de onderstaande drie deelgebieden.

Conclusies en aanbevelingen

De leefwereldanalyse In de leefwereldanalyse wordt een schets gemaakt van de leefwereld van de ouderen in de gemeente Laarbeek waarbij hun behoeften aan ondersteuning op de diverse domeinen wordt geanalyseerd. De beleidsanalyse In de beleidsanalyse wordt een beeld verkrijgen hoe de gemeente invulling geeft en omgaat met de in de toekomstvisie aangehaalde ‘positieve en negatieve effecten de vergrijzing’. De overeenkomst- en discrepantieanalyse In de overeenkomst- en discrepantieanalyse wordt de leefwereld van de ouderen en hun behoefte aan ondersteuning ‘geconfronteerd’ met het gemeentebeleid.

5

Op basis van deze deelgebieden heeft de rekenkamer per gebied een aantal vragen geformuleerd. De initiële vragen zijn in mei 2024 besproken met een afvaardiging van de gemeenteraad. Dit alles heeft ertoe geleid dat we zijn gekomen tot een 20-tal vragen die helpen om de juiste inzichten te verkrijgen. Voor het uitvoeren van dit onderzoek hebben we in juni 2024 meerdere bureaus gesproken en uitgenodigd een offerte en een plan van aanpak te presenteren. Onze keuze is gevallen op het bureau XpertiseZorg uit Enschede, een bureau met veel kennis op dit terrein. Aan het bureau werd de opdracht gegeven om op basis van onderzoek de antwoorden te formuleren op de 20tal vragen (als bijlage opgenomen in dit rapport), waarna op basis van de verkregen inzichten de rekenkamer conclusies en aanbevelingen kan formuleren. Onderzoek doen middels literatuurstudie, documentanalyse en gesprekken. Aan het bureau werd uitdrukkelijk meegeven om de doelgroep en hun omgeving bij het onderzoek intensief te betrekken. Concreet ‘ga het veld in’. Het feitelijk onderzoek is van start gegaan in september 2024. In de startbijeenkomst hebben onderzoekers, medewerkers van de gemeente Laarbeek en de rekenkamer kennis met elkaar gemaakt en (werk)afspraken ingepland. Deze start en de eerste gedachtewisseling over het thema was constructief en opbouwend.

Vervolgens zijn de onderzoekers van XpertiseZorg aan de slag gegaan. Hierbij is gesproken met ambtenaren, leden van het college, raadsleden en externe partijen. Maar ook vooral met de doelgroep in bijeenkomsten en straatinterviews. Daarnaast is er dankbaar gebruik gemaakt van het gemeentelijk instrument om digitaal een enquête uit te voeren. De rekenkamer is betrokken geweest bij de gesprekken met de wethouders en de vertegenwoordiging vanuit de raad. Gedurende het onderzoeksproces is de rekenkamer op de hoogte gehouden over de voortgang, en is er – waar nodig – bijgestuurd. De eerste concepten van de bevindingenrapportage zijn in april 2025 besproken tussen de onderzoekers en de rekenkamer. Het verzoek van de rekenkamer was om op aantal punten meer diepgang en onderbouwing te krijgen wat opgehaald diende te worden in de organisatie. Naast een verdere onderbouwing en diepgang is er met de onderzoekers ook gezocht naar de confrontatie met het beleid. Met name in hoofdstuk 6 wordt ingegaan op het gevoerde gemeentelijk beleid. Hierdoor krijgt het onderzoek, naast het explorerend karakter, ook kenmerken van een rekenkameronderzoek naar het gevoerde beleid van de gemeente Laarbeek, de corebusiness van een rekenkamer.

Het rapport bestaat uit: Deel 1: Een bestuurlijk nota met daarin een samenvatting, de conclusies, de aanbevelingen, het bestuurlijk wederhoor en het nawoord van de rekenkamer. Deel 2: De nota van bevindingen en bijlagen. Deze nota geeft de onderzoeksaanpak, de onderzoeksvragen en alle bevindingen van de onderzoekers weer. Hier vindt u ook een hoofdstuk over trends en ontwikkelingen landelijk, regionaal en gemeentelijk als ook de uitkomsten van de enquête onder de inwoners van de gemeente Laarbeek. Bovendien hebben we de onderzoekers gevraagd om u mee te nemen naar ‘best practices’ bij andere gemeenten. Dit alles om u zo breed mogelijk te informeren. Alvorens het rapport te presenteren is de nota van bevindingen aangeboden voor de technische (ambtelijke) wederhoor met de vraag deze te controleren op onjuistheden of omissies. De eind juli ontvangen reacties zijn door de onderzoeker gewogen en beoordeeld en dit leidde tot enkele aanpassingen van de nota van bevindingen. Vervolgens is de rekenkamer aan de slag gegaan met de conclusies en aanbevelingen welke onderdeel uitmaken van de bestuurlijke nota. De bestuurlijke nota, de nota van bevindingen en bijlagen is beschikbaar gesteld

6

aan het college van Burgemeester en Wethouder met het verzoek een reflectie op het onderzoek te geven en te verwoorden in een bestuurlijke reactie. De reactie van het college treft u in de bestuurlijke nota aan als ook ons nawoord. We realiseren ons dat dit rapport geen kant-en-klare oplossing geeft voor het issue van ‘Ouder worden in Laarbeek’ maar hopen aan u de gevraagde inzichten gegeven te hebben zodat u, als gemeenteraad en college, de dialoog aan kan gaan. Het onderzoeksbureau XpertiseZorg heeft heel goed werk verricht, wij zijn blij dat zij onze partner waren in dit onderzoek maar een rekenkameronderzoek kan alleen slagen met medewerking van! Deze medewerking hebben we (de onderzoekers) optimaal ontvangen van de medewerkers van de gemeente Laarbeek, waarvoor onze dank. Onze dank gaat ook uit naar de externe gesprekspartners die met de onderzoekers open en goede gesprekken gehad hebben. Gesprekken die inzichten gaven en die van toegevoegde waarde zijn voor dit onderzoek. Beek en Donk, september 2025

Frits van Vugt (voorzitter), Rob Malag (contactpersoon onderzoek), Laurens Elzinga (Lid), Antje van den Berg (secretaraat)

7

DEEL 1: BESTUURLIJKE NOTA

8

1.1

LEESWIJZER

In de bestuurlijke nota geven we in het kort de onderzoeksresultaten weer. Formuleert de rekenkamer haar conclusies en aanbevelingen. Krijgt het College de ruimte een reflectie te geven op het rapport en aan te geven hoe men invulling gaat geven aan de aanbevelingen. Tenslotte sluit de rekenkamer af met een nawoord.

1.2

ONDERZOEKSRESULTATEN IN HET KORT

Senioren zijn over het algemeen vitaal en nemen actief deel aan de samenleving. Tegelijkertijd groeit de groep met gezondheidsproblemen, eenzaamheid en woon-, zorg- en participatie-uitdagingen. De gemeente benoemt deze uitdagingen en richt beleid op activering en ondersteuning. Dit sluit aan op de behoeften, maar het beleid is nog niet klaar voor de groeiende kwetsbare groep. Dit speelt met name op het gebied van wonen (achterblijvende planning), mobiliteit (toenemende behoefte en beperkte tevredenheid) en digitalisering (toenemende rol en beperkt bewustzijn bij senioren). Er wordt regionaal samengewerkt aan het Regioplan De Peel Duurzaam Gezond, maar de vertaling naar concreet lokaal beleid voor Laarbeek moet nog plaatsvinden. Het beleid is op dit punt nog niet concreet en vraagt nog een lokale vertaling. Specifiek gaat het hier om het vraagstuk hoe wordt ingespeeld op de toenemende vraag naar Wmo, eerstelijns- en tweedelijnszorg en anderzijds de voorspelbare regionalisering van zorg t.g.v. van arbeidsmarkttekorten. Hoe blijft de zorg voor inwoners nabij (met inzet van technologie?) en toegankelijk (huisartsen, eerstelijns en tweede lijn zorg)? Er is lokaal veel aandacht voor preventie. Ondermeer op het gebied van sport en bewegen, valpreventie, welzijn op recept, en de inzet van activerende huisbezoeken en dorpsondersteuners. Dit is bewust ingezet beleid.

Niet duidelijk is wat het effect is en waar eventuele intensivering of bijstelling nodig is. Begrotingsposten relevant voor senioren zijn niet direct te identificeren; ze zijn onderdeel van bredere programma’s. Het Wmo-budget staat in toenemende mate onder druk door vergrijzing en de financiële kaders van Rijkswege, terwijl de verwachtingen bij inwoners zijn dat de gemeentelijke ondersteuning (Wmo) toegankelijk is en blijft. Dit kan in toenemende mate leiden tot spanning tussen wensen en behoeften vanuit senioren en het antwoord dat gemeentelijk beleid kan betekenen. Er is sprake van een mismatch tussen het woningbestand en de bestaande en toekomstige behoefte. Er is een grote behoefte aan passende woonvormen voor ouderen. Beschikbare woonvormen tussen zelfstandig wonen en het verpleeghuis zijn beperkt. Het beleid is gericht op realisatie met een nadruk op nultredenwoningen, maar de planning blijft achter bij de doelstelling. 60-70% van de 65-plussers is betrokken bij de gemeenschap. Laarbeek kent actieve kernen en veel burgerkracht, maar niet iedereen voelt zich aangesproken. Het beleid stimuleert gemeenschapskracht en participatie. Het doet een beroep op inwoners om verantwoordelijkheid te nemen voor elkaar en de gemeenschap. Er is aandacht nodig voor de vraag hoe de ‘zich niet aangesproken voelende inwoners’ kunnen worden betrokken.

De sociale samenhang wordt over het algemeen positief beoordeeld, mede dankzij de korte lijnen in dorpen, waar mensen elkaar kennen. Initiatieven zoals huiskamers in alle kernen, activerende huisbezoeken en eetpunten zijn voorbeelden van voorliggende voorzieningen om sociaal isolement tegen te gaan en de vraag naar zware Wmo-voorzieningen te beperken. Dit wordt als positief gezien en beleid wordt hierin doorgezet. Door vergrijzing neemt het beroep op zorg en ondersteuning toe. Uit dit onderzoek komt de toegankelijkheid en beschikbaarheid van huisartsenzorg en eerstelijnszorg zowel als belemmerend als bevorderend naar voren.

9

Er is nog geen acuut probleem, naar de beschikbaarheid van voldoende huisartsencapaciteit staat wel onder druk. De groep die hulp vraagt zal exponentieel stijgen. Het beleid erkent de toenemende zorgvraag, maar de voorbereiding op deze groei is nog niet uitgewerkt en geeft nog geen antwoord op wat dit betekent de komende 10 jaar. Inwoners zijn zich nog niet bewust van de toenemende noodzaak tot ‘zelfzorg’ en het nemen van verantwoordelijkheid vooruitlopend op een situatie waarin jouw behoefte aan zorg en ondersteuning toeneemt. Er is behoefte aan meer bewustwording en vroegtijdige voorbereiding op het ouder worden, zowel onder inwoners als vanuit het gemeentelijk beleid. De gemeente zet in op integrale benaderingen (wonen, welzijn, gezondheid, veiligheid) en benoemt de opgave van vergrijzing in diverse beleidsterreinen. Als voorbeeld kan de vernieuwde omgevingsvisie worden genoemd en Laarbeek dementievriendelijk. Dit sluit aan op de behoefte aan meer samenhangende sturing, maar geeft hier nog integrale invulling aan op grond waarvan samenhangende sturing en effectmeting (in samenhang) mogelijk is. Echter niet geheel duidelijk is of de aanpak inde praktijk integraal is en/of de resultaten een uitkomst is van de integrale benadering. Dementievriendelijk Laarbeek richt zich op het creëren van een samenleving waarin mensen met dementie zo lang mogelijk mee kunnen blijven doen.

Laarbeek scoort op de thema’s dagactiviteiten/respijtzorg en ondersteuning enigszins onder het landelijk gemiddelde in de dementiescan van Alzheimer Nederland. Het thema ‘deskundigheidsbevordering’ ligt ver beneden het landelijk gemiddelde. De gemeente lijkt te worstelen met de toegang tot Wmo-voorzieningen. Onderzoekers hebben ervaren dat hier een spanning onder ligt tussen de verwachtingen bij inwoners (‘ik heb rechten’) enerzijds en de financiële mogelijkheden van de gemeente anderzijds die neigen – en mogelijkerwijs zelfs nopen – om meer te kijken naar (financieel) draagkracht. Deze spanning komt naar voren als we kijken naar veldonderzoek enerzijds en de financiële- en beleidsruimte voor individuele Wmo-voorzieningen (huishoudelijke hulp en hulpmiddelen) van gemeentewege anderzijds. Daarbij speelt als mogelijke ‘versterker’ in Laarbeek de opbouw van het woningbestand, met veel zelfstandige woningen die, gecombineerd met een toenemende ouderdom van bewoners, de behoefte aan Wmo-voorzieningen extra bevordert.

1.3

CONCLUSIES

Uit de nota van bevindingen kunnen een groot aantal conclusies getrokken worden. De rekenkamer heeft ervoor gekozen om een aantal conclusies vanuit de senioren (ouderen) en vanuit te gemeente weer te geven. Ze zijn niet limitatief. Maar een opsomming waarbij er ruimte is voor andere items die niet expliciet worden genoemd, maar volgens de rekenkamer wel een goed beeld geven over het onderwerp. Ten aanzien van de senioren Ouderen, circa een kwart van de inwoners van Laarbeek, Welbevinden: ð Kenmerken zich als vitaal, autonoom en nemen actief deel in de samenleving. Ervaren dat ze regie hebben over hun eigen leven. De gezondheid wordt door een merendeel als goed ervaren ondanks dat 65% aangeeft fysieke klachten te hebben. ð Hebben een hoog veiligheidsgevoel (86% voelt zich veilig). Wel is er behoefte aan een centraal meldpunt en iemand te kunnen bellen (buiten kantoortijden).

10

ð Zijn betrokken bij de gemeenschap (60-70% van de 65-plussers). Echter niet iedereen voelt zich aangesproken, dit vraagt aandacht of en hoe deze groep hierbij betrokken kan worden. ð Kennen elkaar wat mede bijdraagt aan het positief beoordelen van de sociale samenhang. Doch nog steeds geeft 46% aan zich eenzaam te voelen. Zorgen: ð Worden geconfronteerd met diverse problemen zoals gezondheid, vereenzaming, woonbehoefte, mobiliteit en het blijven participeren in de maatschappij. ð Maken zich zorgen over de toekomstige toegankelijkheid (en reisafstand) naar tweedelijnsvoorzieningen. Behoeften: ð ð ð ð ð ð ð ð ð

Hebben een grote behoefte aan passende woonvormen voor ouderen. Hebben behoefte aan betere Wmo-voorzieningen en maatwerkzorg. De Wmo wordt niet positief ervaren. Ervaren het openbaar vervoer niet positief. Ervaren versnippering van hetgeen voor hen wordt aangeboden en weten niet waar ze moeten zijn door een gemis aan overzicht. Ervaren het winkelaanbod als een knelpunt. Willen wel doorstromen naar een kleinere woning, maar waar naartoe? Maken steeds meer gebruik van digitalisering, doch missen kennis en vaardigheden. Verwachten dat de gemeentelijke ondersteuning voor hen beschikbaar blijft. Doen een groter beroep op zorg en ondersteuning. Men ervaart nog geen acuut probleem maar de beschikbaarheid van voldoende huisartsen staat onder druk.

Echter: ð Hebben geen of te weinig urgentiebesef van de toenemende noodzaak tot ‘zelfzorg’ en het nemen van verantwoordelijkheid vooruitlopend op een situatie waarin de persoonlijke behoefte aan zorg en ondersteuning toeneemt. ð Bij toekomstige senioren, die nu circa 45 jaar zijn, leven dezelfde behoeften. Een gemeente met voldoende woningen, goede zorgvoorzieningen en een veilige omgeving. Ten aanzien van de gemeente Laarbeek Beleid: ð Er is geen specifiek beleid dat uitsluitend gericht is op ouderen. De gemeente zet in op integrale benaderingen waarbij wonen, welzijn, gezondheid en veiligheid nauw met elkaar verbonden zijn. ð De gemeente heeft oog voor de problemen waarmee de ouderen geconfronteerd worden en richt haar beleid hierop in, welke echter nog niet klaar is met name op het gebied van wonen, mobiliteit en digitalisering. ð De regionale samenwerking heeft nog niet geleid tot gemeentelijk beleid, effecten en invulling hiervan. ð Beschikbare woonvormen tussen zelfstandig wonen en het verpleeghuis zijn beperkt. Het beleid is gericht op realisatie met een nadruk op nultredenwoningen, maar de planning blijft achter bij de doelstelling. ð Het beleid erkent de toenemende zorgvraag, maar de voorbereiding op deze groei is nog niet uitgewerkt en geeft nog geen antwoord op wat dit betekent de komende 10 jaar.

ð Het gemeentelijk beleid voorziet nog niet in de bewustwording en vroegtijdige voorbereiding op het ouder worden onder inwoners.

11

ð Er wordt ingezet op een integrale benaderingen (wonen, welzijn, gezondheid, veiligheid) en vergrijzing krijgt zijn aandacht in diverse beleidsterreinen. De maatschappelijke opgave vraagt om meer samenhangende sturing en effectmeting. Onduidelijk is hoe het beleid hier (mogelijk: tijdelijk) op inspeelt. Werkwijze: ð De gemeente faciliteert initiatieven om zelfredzaamheid te stimuleren. ð Er is nog geen antwoord op de vraag hoe wordt ingespeeld op de toenemende vraag naar Wmo, eerstelijns- en tweedelijnszorg en anderzijds de voorspelbare regionalisering van zorg t.g.v. van arbeidsmarkttekorten. Hoe blijft de zorg voor inwoners nabij (met inzet van technologie?) en toegankelijk (huisartsen, eerstelijns- en tweede lijn zorg)? ð Er is veel aandacht voor preventie. Niet duidelijk is wat het effect is en waar eventuele intensivering of bijstelling nodig is. ð Vergrijzing legt een druk op het Wmo-budget terwijl de burgers verwachten dat de gemeentelijke ondersteuning toegankelijk voor hen blijft. Veel inwoners geven aan zich niet gehoord te voelen. De gemeente onderkent dit punt en een verbeterproces is in ontwikkeling. ð Laarbeek kent actieve kernen en veel burgerkracht, maar niet iedereen voelt zich aangesproken. Het beleid stimuleert gemeenschapskracht en participatie maar 30% neemt niet deel.

ð Er wordt voorzien in een groot aanbod van voorzieningen waarbij diverse organisaties betrokken zijn wat wijst op een breed netwerk van zorg- en ondersteuningsmogelijkheden. ð De gemeente formuleert acties n.a.v. de dementiescan in overleg met de partners. ð Binnen de gemeente is er een samenwerking met de bibliotheek om digitale vaardigheden te versterken. ð Initiatieven zoals huiskamers in alle kernen, activerende huisbezoeken en eetpunten zijn voorbeelden van voorliggende voorzieningen om sociaal isolement tegen te gaan. Dit wordt als positief gezien en beleid wordt hierin doorgezet. ð Er is geen integraal inzicht in de financiële kosten en investeringen gemaakt voor de doelgroep wel worden deze verantwoord in de diverse programma’s. ð De gemeente lijkt te worstelen met de toegang tot Wmo en voorzieningen. Financiële uitdagingen, mede veroorzaakt door landelijke bezuinigingen en het Wmo-abonnementstarief, zorgen voor druk op het budget, waardoor keuzes noodzakelijk zijn. Uitkomsten vanuit AZWA (Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord) kunnen mogelijk bijdragen aan het zoeken van maatschappelijke oplossingen (in plaats van verstrekkingen) vanuit de gemeenschap en onderlinge hulp. Dit past in de lijn van het beleid van gemeente gericht op versterking van gemeenschapskracht (waarbij nu nog structurele financiering ontbreekt), maar vraagt uitwerking.

Samengevat: Ouderen hebben de aandacht van de gemeente maar het beleid van de gemeente is nog niet in staat in te spelen op de toekomst. Veel is nog in ontwikkeling en het niet duidelijk is of dit resulteert in een verbetering van het welbevinden van de ouderen of tenminste het borgen van de huidige tevredenheid.

1.4

OVERWEGINGEN

In de regel geeft de rekenkamer per conclusie een aanbeveling. De rekenkamer realiseert zich dat de getrokken conclusies niet uniek zijn voor alleen de gemeente Laarbeek, de conclusies kunnen wellicht bij elke andere gemeente met het karakter en de omvang van de gemeente Laarbeek getrokken worden. Bovendien is het moeilijk om dit explorerend onderzoek ‘harde’ aanbevelingen te geven. Dat zou impliceren dat deze makkelijk af te leiden zouden zijn uit de bevindingen, en vrij ‘automatisch’ te implementeren zouden

12

zijn. Daarvoor is de materie echter te complex, mede omdat ontwikkelingen op het gebied van ‘vergrijzing’ snel gaan. Vandaar dat wij het geen ‘aanbevelingen’ noemen, maar ‘overwegingen’. Nadien treft u per conclusie voor de gemeente generieke ‘aanbevelingen’ aan met dank aan de hulp van een ‘externe’. De rekenkamer wil de gemeente Laarbeek een aantal overwegingen meegeven waarmee in komende maanden – na de nodige reflectie – aan de slag gegaan kan worden. 1.4.1

OVERWEGINGEN MET BETREKKING VAN DE SIGNALEN AFGEGEVEN DOOR DE OUDEREN.

Overweging 1.

Reflecteer, samen met stakeholders, op de ogenschijnlijke tegenstrijdigheden in het welbevinden van de senioren.

Hierbij denken we: • dat de senioren aangeven vitaal te zijn doch van die groep geeft 65% aan fysieke klachten te hebben. • dat het merendeel zich betrokken voelt bij de gemeenschap maar bijna een derde zich niet aangesproken voelt. • dat men elkaar kent maar toch bijna de helft van de senioren zich eenzaam voelt. Het is van belang voor het ontwikkelen, bijstellen of actualiseren van beleid dat deze cijfers geduid en geïnterpreteerd worden. Helaas lag dit punt niet in de scope en middelen van dit rekenkameronderzoek. Overweging 2.

Nadere analyse over de zorgen en belasting van senioren nodig

Probeer erachter te komen, door gesprekken met stakeholders en door diepgaand en frequent (herhaald) onderzoek, hoe groot de zorgen werkelijk zijn en welke belasting en gevolgen deze voor de senioren hebben. Een zorg uitspreken betekent niet altijd ook een zorg hebben, een zorg hebben betekent niet altijd dat dit gevolgen op het dagelijks leven heeft. Overweging 3.

Probeer de behoeftes te prioriteren

Bij de senioren leven een groot aantal behoeftes in diverse gradaties. Deze gaan van woonbehoefte, openbaar vervoer, winkelaanbod. digitalisering etc. Uit dit onderzoek is niet gebleken dat het nu niet invullen van deze behoeftes geleid hebben tot grote onvrede onder de ouderen, wat geen garantie is voor de toekomst. Het is voor de gemeente van belang deze behoeftes te prioriteren om zo een weging en daaropvolgende agenda te maken. Daarnaast is het van belang om inzicht te krijgen hoe er nu in deze behoeftes wordt voorzien en of dit kan bijdrage aan het oplossen en de invulling van de (toekomstige) behoeftes. Overweging 4.

Stimuleer het besef van ‘zelfzorg’ onder (toekomstige) senioren

Het niet hebben van een urgentiebesef voor de toenemende noodzaak tot ‘zelfzorg’ kan geïnterpreteerd worden als ‘het is goed zo’ zeker in relatie met de verwachting bij de ouderen dat de gemeentelijke ondersteuning voor deze groep beschikbaar blijft. Dit is een verraderlijk valkuil. Het is de opdracht van de gemeente hier haar rol in te nemen om bewustwording te creëren. 1.4.2

OVERWEGINGEN MET BETREKKING TOT HET GEMEENTELIJK BELEID EN WERKWIJZE

Dit onderzoek was in eerste instantie niet bedoeld om de doelmatigheid en doeltreffendheid van het gemeentelijk beleid te beoordelen, het explorerend karakter van het onderzoek (zonder normenkader, leent zich hier

13

niet voor. Echter, dit betekende niet dat we niet gekeken hebben naar het beleid. Waar schuurt het beleid met de ontwikkelingen en de wensen? Ten aanzien van het beleid wil de rekenkamer een aantal adviezen meegeven. Overweging 5.

Overweeg: naar een integraal ouderenbeleid?

Er is geen specifiek integraal ouderenbeleid. Agendeer dit onderwerp en beargumenteer of dit voor de komende 10 jaar nog zo moet blijven gezien de groeiende groep en aandachtspunten. Neem hierbij ook mee hoe de gemeenteraadsleden op dit onderwerp geïnformeerd willen worden. Zorg voor voldoende momenten waarop de effecten van de gekozen aanpak en benadering duidelijk worden hierbij kan een vooraf vastgesteld actieprogramma helpen. Overweging 6.

Kijk méér naar de toekomst, en plan scherper

Als rekenkamer zien we dat er binnen de gemeente Laarbeek veel gedaan wordt op het gebied van beleid, wat we zien dat er voldoende aandacht is voor de ouderen. Wat we echter ook constateren is dat planningen achter lopen, dat er nog geen antwoorden zijn voor de toekomst en dat er veel wordt gedacht in het heden en niet in het morgen. Dit vraagt om een herbezinning en een soort nulmeting waarbij zichtbaar wordt gemaakt wat het beleid van de voorliggende periode heeft gebracht, wat niet gerealiseerd is (en waarom niet) en wat en wanneer iets moet worden aangepakt. Overweging 7.

Breng de (beoogde) effecten scherper in beeld

We zien ook dat er veel gedaan wordt voor de oudere als het gaat over (gezondheids-)preventie, digitale vaardigheden, burgerkracht en nog veel meer zaken die ertoe doen. Maar het is ons niet duidelijk geworden wat de (beoogde) effecten hiervan zijn. Maak de (beoogde) effecten en resultaten van de maatregelen hiervan inzichtelijk in relatie tot de investeringen. Overweging 8.

Breng de mogelijke toekomstige financiële investeringen in beeld

We hebben ons verbaasd dat er geen inzicht gegeven kon worden in de historische en toekomstige financiële investeringen die de gemeente maakt voor een doelgroep van bijna een kwart van haar bevolking, die overigens fors toeneemt. Ga na of deze inzichten als sturingsmiddel gebruikt kunnen gaan worden.

14

1.5.

AANBEVELINGEN DOOR ‘EXTERNE’

Zoals eerder gemeld zijn de getrokken conclusies voor de gemeente Laarbeek niet uniek. Dit heeft ons ‘verleid’ tot het inschakelen van een externe aan wie we onze conclusie hebben voorgelegd met het verzoek deze te analyseren en daarbij een aanbeveling te maken. De rekenkamer heeft elke aanbeveling besproken en beoordeeld en komt tot de conclusie dat deze aanbevelingen grotendeels door ons worden onderschreven en gebruikt kunnen worden in de gemeente Laarbeek. Altijd prettig om een derde, niet direct betrokkene bij het onderzoek, erbij te betrekken. Binnen 5 seconden kregen we onderstaand antwoord dat wij u niet wilde onthouden. “Hieronder geef ik per conclusie een passende aanbeveling. Deze aanbevelingen zijn erop gericht om het gemeentelijke ouderenbeleid te versterken, concreter te maken en beter aan te laten sluiten op de toekomstige opgaven.” Met betrekking tot beleid: Conclusie

Aanbeveling

1

Er is geen specifiek beleid dat uitsluitend gericht is op ouderen. De gemeente zet in op integrale benaderingen waarbij wonen, welzijn, gezondheid en veiligheid nauw met elkaar verbonden zijn

Ontwikkel een aanvullende ouderenagenda of actieprogramma binnen het integrale beleid. Dit programma moet gericht zijn op de specifieke behoeften van ouderen binnen elk domein (wonen, welzijn, gezondheid en veiligheid) en zorgen voor herkenbare prioriteiten, meetbare doelstellingen en duidelijke verantwoordelijkheden.

2

De gemeente heeft oog voor de problemen waarmee de ouderen geconfronteerd worden en richt haar beleid hierop in, welke echter nog niet klaar is met name op het gebied van wonen, mobiliteit en digitalisering.

Versnel de beleidsontwikkeling op de thema’s wonen, mobiliteit en digitalisering door middel van participatie van ouderen, pilotprojecten en samenwerking met maatschappelijke organisaties. Investeer in digitale vaardigheden van ouderen, toegankelijke vervoersvoorzieningen en levensloopbestendige woningen.

3

De regionale samenwerking heeft nog niet geleid tot gemeentelijk beleid, effecten en invulling hiervan

Maak regionale afspraken concreet door deze te vertalen naar lokale beleidsdoelen en uitvoeringsagenda’s. Stel een regionale regietafel ouderenzorg en -voorzieningen in, waarin gemeenten, zorginstellingen en woningcorporaties gezamenlijk sturen op resultaat.

4

Beschikbare woonvormen tussen zelfstandig wonen en het verpleeghuis zijn beperkt. Het beleid is gericht op realisatie met een nadruk op nultredenwoningen, maar de planning blijft achter bij de doelstelling

Versnel de realisatie van geclusterde woonvormen, zoals hofjes, mantelzorgwoningen en gemengd wonen, door ruimtelijke en financiële randvoorwaarden aan te passen. Werk samen met corporaties, projectontwikkelaars en 5ouderenorganisaties om vraag en aanbod beter op elkaar af te stemmen.

5

Het beleid erkent de toenemende zorgvraag, maar de voorbereiding op deze groei is nog niet uitgewerkt en geeft nog geen antwoord op wat dit betekent de komende 10 jaar

Voer een toekomstscenario-analyse uit over de zorgvraagontwikkeling tot 2035 en vertaal dit naar een strategisch uitvoeringsplan. Hierin moet aandacht zijn voor personeelscapaciteit, informele zorg, wijkgerichte ondersteuning en preventie.

15

Conclusie

Aanbeveling

6

Het gemeentelijk beleid voorziet nog niet in de bewustwording en vroegtijdige voorbereiding op het ouder worden onder inwoners

Start een bewustwordingscampagne gericht op ‘goed ouder worden’ met thema’s als gezondheid, wonen, financiële planning en sociale netwerken. Stimuleer inwoners om op tijd keuzes te maken met behulp van informatiebijeenkomsten, online tools en ondersteuning via welzijnsorganisaties.

7

Er wordt ingezet op een integrale benadering (wonen, welzijn, gezondheid, veiligheid) en vergrijzing krijgt zijn aandacht in diverse beleidsterreinen. De maatschappelijke opgave vraagt om meer samenhangende sturing en effectmeting. Onduidelijk is hoe het beleid hier (mogelijk: tijdelijk) op inspeelt

Stel een coördinerend programmamanager of themaregisseur ouderen aan die verantwoordelijk is voor samenhang, monitoring en bijsturing van het beleid. Ontwikkel indicatoren om de voortgang en effecten van het beleid te meten en maak deze periodiek inzichtelijk voor de raad en samenleving.

Met betrekking tot de werkwijze: Conclusie

Aanbeveling

1

De gemeente faciliteert initiatieven om zelfredzaamheid te stimuleren

Ontwikkel een monitoringssysteem om de effectiviteit van initiatieven gericht op zelfredzaamheid te meten, en zorg voor structurele ondersteuning van bewezen effectieve initiatieven (bijv. via subsidieregelingen of inzet van welzijnscoaches).

2

Er is nog geen antwoord op de toenemende vraag naar zorg en de regionalisering ervan

Stel samen met zorgpartners en regiogemeenten een langetermijnvisie op voor toegankelijke zorg, met aandacht voor digitale zorgoplossingen (e-health), bereikbaarheid van huisartsen en gezamenlijke inzet op wijkgerichte zorg.

3

Veel aandacht voor preventie, maar effectiviteit is onduidelijk

Voer een periodieke effectevaluatie uit van preventieve programma’s en stel op basis van deze resultaten een preventieagenda op, waarin duidelijke keuzes en prioriteiten worden gemaakt.

4

Druk op Wmo-budget en inwoners voelen zich niet gehoord

Versnel het verbeterproces door inwoners actief te betrekken via een ouderenpanel of burgerberaad, en ontwikkel een communicatiestrategie waarin transparantie over budgetkeuzes en beleid centraal staat.

5

Gemeenschapskracht wordt niet door iedereen ervaren

Ontwikkel gerichte outreach-strategieën voor moeilijk bereikbare ouderen (zoals alleenwonenden of mensen met een migratieachtergrond) en ondersteun kleinschalige, laagdrempelige initiatieven via buurtbudgetten of lokale trekkers.

6

Groot aanbod voorzieningen, maar versnippering dreigt

Stimuleer netwerkvorming en samenwerking via een integraal ouderenplatform waarin aanbieders, welzijnsorganisaties en vrijwilligersinitiatieven structureel afstemmen en samenwerken.

7

Acties op basis van dementiescan worden met partners geformuleerd

Veranker de uitkomsten en acties uit de dementiescan in een gemeentelijke dementiestrategie met concrete jaardoelen, rollen en verantwoordelijkheden, en koppel hieraan ook communicatie naar mantelzorgers en inwoners.

8

Samenwerking met bibliotheek voor digitale vaardigheden

Breid het aanbod uit tot een gemeentebrede aanpak ‘digitaal vaardig ouder worden’, met aandacht voor digitale inclusie

16

Conclusie

Aanbeveling (tabletcursussen, thuisbegeleiding, oefenplekken) in samenwerking met welzijn en vrijwilligers

9

Huiskamers, huisbezoeken en eetpunten werken positief.

Borg deze initiatieven via meerjarige financiering en koppel ze aan een evaluatiecyclus, zodat spreiding, toegankelijkheid en bereik onder kwetsbare ouderen systematisch worden verbeterd.

10

Geen integraal financieel inzicht voor ouderenbeleid

Ontwikkel een integrale ouderenbegroting waarin kosten, baten en investeringen in preventie, zorg en ondersteuning inzichtelijk worden gemaakt, met oog voor maatschappelijke opbrengsten

11

Gemeente worstelt met toegang Wmo en maatschappelijke oplossingen zijn nog weinig uitgewerkt

Ontwikkel in het kader van het AZWA een concreet uitvoeringsplan voor gemeenschapsgerichte ondersteuning met financieringsopties (bijv. social impact bonds, wijkbudgetten), en experimenteer met pilots gericht op informele hulp en wederkerigheid in de buurt.

We zijn onze ‘externe’ dankbaar, het is geen individu maar een instrument van deze tijd:

17

1.6

BESTUURLIJKE REACTIE / MEMO

MEMO

Aan:

Rekenkamer/ gemeenteraad Laarbeek

Van:

College van Burgemeester en Wethouders Laarbeek

Betreft:

Bijlage Rekenkamerrapport Ouder worden in Laarbeek

Datum:

9-9-2025

Afschrift:

-

Bijgevoegd treffen jullie een toelichting/bijlage die bestemd is als bijschrift vanuit het college aan de gemeenteraad behorend bij het Rekenkamerrapport Ouder worden in Laarbeek.

Het beleid ten aanzien van de kwetsbare groepen De Rekenkamer stelt dat Laarbeek geen specifiek ouderenbeleid heeft. Laarbeek kiest bewust voor een integrale aanpak waarin wonen, welzijn, gezondheid, veiligheid en mobiliteit verbonden zijn. De vernieuwde omgevingsvisie en het dementievriendelijke beleid zijn hier concrete voorbeelden van, waarbij beleidsvelden elkaar juist versterken. Laarbeek beschikt over een breed aanbod aan voorliggende voorzieningen en activiteiten die juist gericht zijn op het betrekken van alle inwoners, ook degenen die zich minder vanzelfsprekend melden. We zetten veel in op verbinding tussen onze professionele partners en vrijwilligers. De huiskamers hebben hierbij een centrale rol. In de afgelopen jaren is extra inzet gepleegd om een dementievriendelijke gemeente te worden. Uit de resultaten van de dementiescan (uitgevoerd door Alzheimer Nederland) is gebleken dat er op het gebied van deskundigheidsbevordering onder de inwoners nog verbetering mogelijk is. Samen met de coördinator van werkgroep Dementievriendelijk Laarbeek wordt er uitvoering gegeven aan verbeteringen waar we samen met vrijwilligers en partners uitvoering aan geven. Het beleid gerelateerd aan de behoefte De rekenkamer schrijft dat het beleid in Laarbeek tekortschiet op het gebied van wonen, mobiliteit en digitalisering.

Op dit gebied zijn veel stappen gezet en voortdurend ontwikkelingen gaande. De gemeente stimuleert levensloopbestendig bouwen, ondersteunt innovatieve woonvormen en werkt actief samen met (regionale partners) om mobiliteit en digitale inclusie te verbeteren. We investeren veel in het realiseren van levensloopbestendige en betaalbare woningen en innovatieve woonvormen. Deze projecten kosten tijd vanwege landelijke regelgeving en marktomstandigheden, maar de koers is duidelijk gericht op het bouwen waar behoefte aan is. Waaronder meer passende woningen voor ouderen. In de afgelopen jaren zijn er in Laarbeek verschillende programma’s en projecten gestart waarin, samen met zorgorganisaties en woningcorporaties wordt gewerkt aan woonvormen en

18

voorzieningen voor senioren. Een mooi voorbeeld hiervan is Zonnetij. Met betrekking tot openbaar vervoer en mobiliteit sluiten we aan bij de ontwikkelingen vanuit de provincie en nemen dit mee in de vertaling naar lokaal beleid. We willen dat vervoer voor iedereen toegankelijk is en investeren in de informatievoorziening aan de inwoners over de mogelijkheden van regulier OV, buurtbussen, overige vrijwillige vervoersdiensten en de komst van Bravoflex. In Laarbeek kunnen inwoners al geruime tijd terecht bij het Informatiepunt Digitale Overheid, wat uitgevoerd wordt door vrijwilligers en professionals. Daarnaast kunnen inwoners ook terecht bij de dorpsondersteuners om hen te helpen of te verwijzen naar de juiste plek. Ontwerp-Omgevingsvisie Kernen In de ruimtelijke toekomstvisie is nadrukkelijk aandacht besteed aan het vraagstuk ouderenhuisvesting en de aanpassing van de openbare ruimte. Er worden voorstellen gedaan om een brede taakgroep in te stellen (paragraaf 4.1B), woonvriendelijke zones voor ouderen aan te wijzen (WVZO’s; paragraaf 4.1C) en seniorenroutes te benoemen (paragraaf 4.3I). De WVZO’s en seniorenroutes zijn concreet op visiekaarten per kern opgenomen. In de visie zijn ook locaties opgenomen alwaar dorpse hoogbouw (tot maximaal 5 bouwlagen) gerealiseerd zouden kunnen worden, o.a.

ter plekke van het huidige Franciscushof in Lieshout en de voormalige JUMBO-locatie in Mariahout. Met als doel de uitgangspunten te creëren voor meer zelfvoorzienendheid per kern op het gebied van ouderenzorg. Aan de basis van deze ontwerp-omgevingsvisie ligt een trendanalyse waarin o.a. de demografische ontwikkeling van Laarbeek is uiteengezet. Begrotingsposten gekoppeld aan beleid voor ouderen. Het stuk van de rekenkamer suggereert dat er geen integraal inzicht is in financiële kosten en investeringen voor ouderen. WMo-uitgaven en budgetten zijn echter duidelijk opgenomen in de gemeentelijke begroting en jaarstukken. Ook binnen programma’s zoals welzijn, wonen en preventie worden de middelen verantwoord. Binnen de WMo is er sprake van een spanningsveld tussen stijgende verwachtingen en financiële houdbaarheid. Dit wordt herkend. Er worden niet voldoende middelen vanuit het rijk verstrekt en de uitgaven aan WMo zorg nemen toe. Wij zijn hierbij afhankelijk van de zowel de wetgeving als de financiering van het Rijk. Daarnaast speelt het landelijk tekort aan personeel in de zorg wat ook invloed heeft op de WMo. Maar Laarbeek gaat hier ook mee om door te investeren in het voorliggend veld, preventie en versterken van gemeenschapskracht. We proberen daarmee de druk op WMo-voorzieningen te beperken. Het beleid is gericht op toekomstbestendige oplossingen.

Vriendelijke groet,

Bijlagen Rekenkamerrapport Ouder worden in Laarbeek

19

1.7

NAWOORD

Met dit rapport geeft de rekenkamer inzicht op basis van onderzoek in “Ouder worden in Laarbeek”. Om een breed beeld te krijgen heeft het onderzoeksbureau gebruik gemaakt van diverse methodieken en technieken. Er is informatie opgehaald “over” maar ook “bij” de doelgroep. Uit zowel de technische (ambtelijke) wederhoor als ook de bestuurlijke reactie blijkt dat de informatie zoals weergegeven in het rapport herkenbaar is. In het memo gaat het college in op de keuzes die gemaakt zijn en de stappen die gezet zijn. Dit bevestigt de conclusie van de rekenkamer dat de gemeente oog heeft voor “Ouder worden in Laarbeek”. Daarentegen heeft de rekenkamer ook geconstateerd dat er nog een aantal zaken in ontwikkeling of nog niet uitgewerkt zijn en er nog geen antwoorden zijn wat dit betekent voor de komende 10 - 15 jaar. In dit laatste ligt een opdracht voor de verantwoordelijke beleidsmakers en uitvoerders. In het verlengde hiervan vindt de rekenkamer het wel jammer en een gemist kans dat het college niet inhoudelijk is ingegaan op onze "overwegingen". Vanuit de gemeenteraad was er behoefte aan dit onderzoek. Vooral het inzicht krijgen in de materie en zodoende hierop (meer) grip te krijgen. Hierbij is van belang dat zichtbaar worden gemaakt ‘de resultaten uit het verleden’ geen garantie geven voor de toekomst. Dit alles om de dialoog over de toekomst te kunnen aangaan.

In het rapport geven we daarom bewust geen concrete aanbevelingen maar overwegingen en nodigen u uit hierover met elkaar (raad en college) het gesprek aan te gaan.

20

DEEL 2: DE NOTA VAN BEVINDINGEN

21

RAPPORTAGE VAN BEVINDINGEN 2.1 HET ONDERZOEK 2.1.1 HOOFDVRAGEN De hoofdvraag van dit onderzoek luidt: “Hoe kan de gemeente Laarbeek inspelen op toekomstige wensen en behoeften van senioren en welke aanbevelingen zijn denkbaar met het oog op het bestaande- en toekomstig beleid?” 2.1.2 ONDERZOEKSVRAGEN De hoofdvraag is uitgewerkt naar de volgende subvragen, zie bijlage 2 voor alle onderzoeksvragen uit de onderzoeksopzet: 1. Welke trends en ontwikkelingen zijn van invloed zijn op de behoeften van ouderen in de gemeente 2. Wat zijn de huidige gemeentelijke beleidsmaatregelen en voorzieningen gericht op senioren in Laarbeek? 3. Hoe ziet de leefwereld van senioren er momenteel uit en welke belemmerende en bevorderende factoren beïnvloeden hun welzijn en dagelijks leven? 4. Wat voor wensen en behoeften zouden senioren over 20 jaar kunnen hebben? 5. Welke relatie ligt er met het gemeentelijk beleid of voorzieningen? 6.

Welke best practices zijn te herkennen op andere plaatsen of in andere gemeenten? 2.1.3 KERNELEMENTEN Het onderzoek geeft inzicht in de volgende kernelementen: ● trends en ontwikkelingen ● huidige gemeentelijke beleidsmaatregelen en voorzieningen ● belemmerende en bevorderende factoren huidige leefwereld senioren ● wensen en behoeften van senioren in de toekomst ● randvoorwaarden voor gezond ouder worden ● best practices 2.1.4 ANALYSEKADER Het onderzoek kent een inventariserend en explorerend karakter. Het onderzoek is een mixed-methods onderzoek, een combinatie van verschillende onderzoeksmethodieken: literatuurstudie, interviews en enquêtes. Op basis van literatuurstudie is een analysekader opgesteld vanuit het perspectief van de inwoner. Wat zijn ontwikkelingen waarmee zij te maken krijgen? Welke onderwerpen bepalen hun leefsituatie en welzijn? Het analysekader is weergegeven in figuur 1. Het kader dient zowel als leidraad voor het includeren van relevante interne en externe stakeholders als verdiepende literatuurstudie en het opstellen van interviewvragen en enquêtes.

22

Figuur 1: Analysekader 2.1.5 LITERATUURSTUDIE Voor dit onderzoek werd literatuurstudie verricht naar het landelijke beleid, rijksmaatregelen en generieke trends. Op basis van de gesprekken zijn regionale en lokale beleidsstukken geïdentificeerd en opgenomen in de rapportage. Daarnaast wordt literatuur gebruikt om best practices bij andere gemeenten en organisaties te identificeren. De literatuurlijst is opgenomen in bijlage 1. 2.1.6 INTERVIEWS Om zowel beleidsanalyses als praktische inzichten te verkrijgen, voerden we interviews uit met diverse interne en externe stakeholders (n=28). Deze stakeholders zijn per e-mail benaderd en konden zelf het meest geschikte moment voor hun interview aangeven. De interviews zijn afgenomen in de periode van oktober 2024 tot en met januari 2025. De lijst met respondenten is opgenomen in bijlage 3. Bijlage 5 bevat de interviewvragen. 2.1.7 ENQUÊTES Om de inzichten van zoveel mogelijk senioren en hun informele netwerk in Laarbeek in kaart te brengen, is een grootschalige vragenlijst verspreid via het inwonerpanel1 van de gemeente. Hierbij is een hoge respons onder senioren bereikt. De respons bedroeg 343 inwoners. Het responsoverzicht van de enquête:

1

Het inwonerpanel van de gemeente Laarbeek is een waardevol instrument waarmee de gemeente rechtstreeks in contact staat met zo'n 900 inwoners. Dit panel biedt de mogelijkheid om enquêtes te verspreiden en levert dankzij de betrokkenheid van de deelnemers een hoge

23

N Totaal aantal leden inwonerspanel

818

Respons percentage inwonerspanel

42%

Totaal aantal deelnemers

343

Tabel 1: Responsoverzicht

Respons per kern: Kern

N

%

Mariahout

23

7

Beek en Donk

152

44

Lieshout

61

18

Aarle-Rixtel

100

29

Onbekend

7

2

Leeftijd

N

%

16 t/m 34 jaar

4

1

35 t/m 49 jaar

29

9

50 t/m 64 jaar

119

35

65 jaar en ouder

184

54

Onbekend

7

2

Tabel 2: Respons per kern2

Leeftijd van de deelnemers:

Tabel 3: Leeftijd deelnemers

Figuur 2: Samenstelling deelnemers

respons op. Hierdoor krijgt de gemeente betrouwbare en representatieve inzichten in de meningen en behoeften van haar inwoners, wat bijdraagt aan beter afgestemde beleidsbeslissingen. In deze studie zijn alle respondenten meegenomen in de uiteindelijke uitkomsten, en dus niet alleen de groep van 65 jaar en ouder. Uit de steekproefanalyse blijkt dat de uitkomsten geen significant verschil vertonen wanneer we de groep van 65-plussers afzonderlijk beschouwen.

24

De rapportage van het veldonderzoek opgesteld door Research2Evolve, is opgenomen in bijlage 6. 2.1.8 STRAATINTERVIEWS Er is tevens fysiek veldonderzoek verricht in Laarbeek om een beter beeld te krijgen om gesprekken te voeren met senioren en ervaringen te vernemen die de rapportage versterken en verder inkleuren. Er hebben 28 straatinterviews plaatsgevonden op 22 januari 2025. Twee veldonderzoekers hebben op diverse plekken in Laarbeek senioren bevraagd over hun wensen en behoeften rondom gezond ouder worden in Laarbeek in de huidige tijd en in de toekomst. De locaties betroffen: • De markt in Beek en Donk; • De Jumbo in Beek en Donk; • De KBO in Lieshout; • De KBO in Mariahout; • De seniorenvereniging in Aarle-Rixtel. De vragen voor de straatinterviews zijn opgenomen in bijlage 4. 2.1.9 LEESWIJZER Hoofdstuk 2 schetst de inhoudelijke basis van het onderzoek. Paragraaf 2.1 beschrijft de onderzoeksaanpak en onderzoeksvragen. In 2.2 worden landelijke en regionale trends en ontwikkelingen behandeld, gevolgd door het gemeentelijk seniorenbeleid in 2.3. Paragraaf 2.4 gaat in op factoren die het welzijn en dagelijks leven van senioren beïnvloeden, terwijl 2.5 de wensen en behoeften van senioren uiteenzet. In 2.6 worden de onderzoeksbevindingen vergeleken met het huidige beleid. Tot slot biedt 2.7 voorbeelden en inzichten uit andere gemeenten als inspiratie voor Laarbeek.

25

2.2 TRENDS EN ONTWIKKELINGEN Welke trends en ontwikkelingen zijn van invloed zijn op de behoeften van ouderen in de gemeente? 2.2.1 LANDELIJKE TRENDS, ONTWIKKELINGEN EN BELEID We schetsen de landelijke trends en ontwikkelingen in Laarbeek op basis van de uitkomsten van de literatuurstudie. Reeds in 2006 publiceerde de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg het adviesrapport ‘Zinnige en duurzame zorg’.3 Dit rapport voorspelde reeds een ontwikkeling waar we in Nederland momenteel middenin zitten: de zorguitgaven stijgen ten gevolge van de vergrijzing en toenemende levensverwachting reeds jaren sneller dan de economische groei, wat het zorgstelsel onder druk zet. Arbeidsmarktkrapte zorgt voor een tekort aan zorgpersoneel in delen van de zorg. De grenzen van het zorgsysteem zijn in zicht. Binnen het huidige zorgstelsel krijgen burgers niet de juiste zorg en ondersteuning aangeboden.4 Het is duidelijk dat burgers een meer actieve rol moeten spelen in het zorgsysteem, met een groeiende verantwoordelijkheid voor informele zorg. Van hen wordt verwacht dat zij meer eigenaarschap nemen over zorgproblemen, mede omdat zij direct de gevolgen ervaren van de kloof tussen formele en informele zorg. Dit vereist een goede samenwerking met professionals en gemeenten om de informele zorg te versterken en zo een duurzaam en evenwichtig zorgsysteem te realiseren.

De ontwikkeling van "zorgen voor" naar "zorgen dat" verwoordt deze belangrijke verschuiving binnen de zorg. Waar eerder de nadruk lag op directe zorgverlening door professionals, wordt nu meer aandacht besteed aan het ondersteunen en faciliteren van mantelzorgers, zodat zij in staat zijn om zelf regie te houden over de zorg.5 De toenemende vergrijzing en beroep op de ouderenzorg vraagt een toekomstbestendige aanpak van het herorganiseren van de ouderenzorg. Verschillende beleidsstukken, waaronder Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO), het Integraal Zorgakkoord (IZA), het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en het Toekomstbestendige Arbeidsmarkt Zorg en Welzijn (TAZ) beschrijven strategieën om deze toekomstbestendige ouderenzorg te realiseren. WOZO WOZO richt zich op het creëren van een duurzame en betaalbare zorgstructuur waarin ouderen hun autonomie behouden en de zorg zich aanpast aan hun specifieke behoeften. In het beleid wordt een nieuwe norm vastgesteld: zelf als het kan, thuis als het kan en digitaal als het kan. Zelf als het kan stimuleert ouderen zo veel mogelijk zelfredzaam te blijven, onder andere door het aanleren van vaardigheden, fit blijven, gebruik van hulpmiddelen en inschakelen van hulp uit de omgeving. Dit sluit aan bij hun wens om hun autonomie te behouden.

Zowel gemeenten als ouderen zelf hebben hierin een rol: gemeenten faciliteren, terwijl ouderen de regie over hun eigen leven moeten nemen. Het is belangrijk dat ouderen nadenken over hoe ze oud willen worden, hoe ze regie willen houden en welk netwerk ze tot hun beschikking hebben. Gemeenten hebben de morele taak om een breed, laagdrempelig en goed vindbaar aanbod van initiatieven te creëren die ouderen helpen om vaardigheden te ontwikkelen en hun fitheid te bevorderen. Daarnaast Advies uitgebracht door de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Zoetermeer, 2006 4 Met de stroom mee Naar een duurzaam en adaptief stelsel van zorg en ondersteuning, Raad voor Volksgezondheid & Samenleving, Den Haag, 2023 5 https://www.movisie.nl/artikel/zorgen-naar-zorgen-dat 3

26

moeten ze sociale netwerken in wijken en buurten versterken, zodat er meer onderlinge hulp en steun mogelijk is. Thuis als het kan streeft naar het zo lang mogelijk thuis laten wonen van ouderen. Dit vereist beschikbaarheid van geschikte woningen en passende zorg aan huis. Denk hierbij aan gelijkvloerse woningen en geclusterde woonwormen. De leefomgeving moet zo worden ingericht dat deze ontmoeting, beweging en het ontdekken van nieuwe dingen, stimuleert. Digitaal als het kan speelt een steeds grotere rol in de ouderenzorg om kwaliteit van zorg te verbeteren, zelfstandigheid te behouden en de druk om zorgmedewerkers te verlagen. Het inzetten van digitale zorg, zorgt ervoor dat meer mensen met een zorg- of ondersteuningsvraag geholpen kunnen worden, met minder of hetzelfde aantal medewerkers. Integraal Zorgakkoord (IZA) Het Integraal Zorgakkoord (IZA) is een overeenkomst tussen het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en diverse partijen in de zorgsector, waaronder overkoepelende organisaties van ziekenhuizen, geestelijke gezondheidszorg en ouderenzorg. In het akkoord zijn afspraken gemaakt over verschillende thema's: • Passende zorg: het leveren van de juiste zorg op de juiste plek, met meer aandacht voor preventie en gezondheid.