Agendabundel

op het versterken van de samenwerking van alle relevante partners, gericht op

pingspunten voor het gemeentelijke gezondheidsbeleid. Zo legt het regioplan

het toegankelijk en betaalbaar houden van de zorg.

bijvoorbeeld de nadruk op wonen en voorzieningen in een gezonde leefomgeving. Een gezonde leefomgeving omvat goede huisvesting, toegang tot

Door de verbinding van het regionaal gezondheidsbeleid met de afspraken op

voorzieningen zoals gezondheidszorg, onderwijs, en recreatieve faciliteiten,

basis van GALA en IZA ontstaat een samenhangende en geïntegreerde aanpak

voldoende groen, een leefomgeving die uitnodigt tot bewegen en ontmoeten.

van gezondheid en welzijn op lokaal niveau. Dit biedt kansen voor synergie,

Verder benadrukt het regioplan het belang van economie en werkgelegenheid.

efficiëntie en effectiviteit in de uitvoering van gemeentelijk beleid en draagt bij

Een goede economische situatie en voldoende werkgelegenheid dragen bij aan

aan het realiseren van gezonde en vitale gemeenschappen.

het welzijn van mensen en kunnen gezondheidsproblemen als gevolg van armoede en werkloosheid helpen voorkomen.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

16

01 Nu, voor later Bezuinigingen publieke gezondheid In het Regeerakkoord heeft het kabinet nadrukkelijk zijn aandacht voor en het belang van gezondheidsbevordering en preventie uitgesproken. Dat laat onverlet dat er ook een aantal bezuinigingen op publieke gezondheid wordt aangekondigd. In dat spanningsveld zal ook het regionaal gezondheidsbeleid zich moeten bewegen. Dat betekent dat we zoveel mogelijk moeten aansluiten bij bestaande inzet en middelen. En dat de ambities van het regionaal gezondheidsbeleid niet zozeer gerealiseerd moeten worden door nieuwe interventies en projecten, maar door de bestaande inzet te versterken, te verbinden en zo nodig anders in te richten.

Aanvullend zorg- en welzijnsakkoord Begin 2025 zijn de afspraken over gelijkwaardigheid tussen de VNG, Zorg­­­ verzekeraars Nederland en het ministerie van VWS door het bestuurlijk overleg IZA vastgesteld. Daarmee hervat de VNG de inhoudelijke gesprekken met de IZA-partijen. Met het aanvullende zorg- en welzijnsakkoord (AZWA) werken de partijen van het IZA, aangevuld met SWN, GGD en Mind gezamenlijk aan een goed, financieel haalbaar en uitvoerbaar akkoord met de ambitie op de verdere transformatie van zorg naar gezondheid.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

17

01 Nu, voor later

Wat doen we nu voor later Belang van regionale samenwerking

Wel bleek bij de evaluatie van Trendbreuk (2022/2023) dat een verdere door­­­

De gemeenten in Zuid-Limburg realiseren zich al langere tijd heel goed dat

ontwikkeling en uitbreiding van de doelgroep en beleidsvelden noodzakelijk is.

regionale samenwerking een absolute voorwaarde is om de gezondheidsach-

Die noodzaak wordt door het Regiobeeld 2023, met een nadruk op de vergrijzing

terstanden in te kunnen lopen. Ook voor uitvoerders van jeugdgezondheidszorg,

en mentale gezondheid van de bevolking, bevestigd.

preventieactiviteiten, kinderopvang, onderwijs, welzijnswerk, zorginstellingen, woningbouwcorporaties en ruimtelijke ordening is regionale samenwerking tussen gemeenten op het gebied van gezondheid essentieel om zich zo effectief mogelijk in te kunnen zetten. Zodoende blijft het uitgangspunt van ‘Zuid springt eruit’ in deze nota Gezondheid nu, voor later! van toepassing: door samen massa te maken en op te schalen, kunnen we regionale doelstellingen effectiever en efficiënter realiseren.

Trendbreuk De afgelopen jaren laten zien dat de Trendbreukaanpak effectief en efficiënt is en duidelijk zijn vruchten begint af te werpen, ook al is dat nog niet terug te zien in de cijfers van de GGD-gezondheidsmonitors. Op zich is dat niet vreemd, omdat de belangrijkste resultaten worden geboekt in de eerste levensfase en de monitor zich op mensen in andere levens­ f­asen richt. De trendbreukbeweging en de focus op de jeugd worden in de komende beleids­periode voortgezet, ook omdat de trendbreuk een langjarige investering vergt.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

18

01 Nu, voor later We blijven de uitgangspunten van het vastgestelde beleid en Trendbreuk hanteren:

• samen: alleen samen kunnen we de trend breken; • iedereen is nodig: overheid, onderwijs, zorgverleners, zorgverzekeraars, maatschappelijke organisaties, kennisinstituten, bedrijfsleven, burgers, enz.;

• langjarig: Een trend breken vereist een langjarige, regionale aanpak; • bewezen: We zetten interventies in waarvan bewezen is dat ze effectief

Daar voegen we op basis van onze ambities dus aan toe:

• meer aandacht voor de doorgaande lijn: de gezonde basis die gelegd

is in de eerste levensfasen doortrekken naar de levensfasen die hier op volgen, zodat een generatie gezond ouder wordt.

• health in all policies: meer aandacht voor gezondheid is overal, gezondheid meenemen in alle beleidsterreinen. Daarom betrekken we partijen

op het gebied van onder meer armoedebestrijding, ruimtelijke ordening, milieu, sport, jeugd, arbeidsmarkt, economie en welzijn. Gezondheid

zijn. En als we iets nieuws uitproberen, laten we onderzoeken of het

draagt ook bij aan het behalen van andere doelen in de samenleving,

werkt;

zoals brede welvaart, terugdringen zorgkosten, versterken economie

• massa maken: Als een interventie ergens goed loopt, wordt deze

etc. (health for all policies).

uitgerold over de regio;

• hetzelfde basisaanbod vanuit de gedachte van gelijke kansen:

Iedereen in de regio kan gebruikmaken van hetzelfde ondersteuningsaanbod. Het maakt niet uit in welke gemeente je woont.

• Positieve gezondheid: in Zuid-Limburg benaderen we gezondheid

integraal, waarbij alle dimensies van positieve gezondheid worden meegenomen. We richten ons niet alleen op ziektepreventie, maar ook op het bevorderen van veerkracht, welzijn en eigen regie voor alle inwoners.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

19

01 Nu, voor later Positieve gezondheid ziet gezondheid niet alleen als de afwezigheid van

Betrokkenheid van inwoners

ziekte, maar als het vermogen om met fysieke, emotionele en sociale

Positieve gezondheid biedt een waardevol kader voor het betrekken van burgers

uitdagingen om te gaan en zelf de regie te voeren. Deze benadering sluit

bij het vormgeven van het gezondheidsbeleid. Door in te spelen op de behoeften,

goed aan bij het regionaal gezondheidsbeleid. Gemeenten kunnen

wensen en mogelijkheden van mensen, kunnen gemeenten meer maatwerk

bijdragen aan de fysieke gezondheid door gezondheidsbevordering en

leveren en effectievere interventies ontwikkelen die aansluiten bij de diversiteit

preventie. Tegelijkertijd wordt mentale veerkracht en welzijn gestimuleerd

van de lokale bevolking.

door laagdrempelige psychosociale ondersteuning en het bevorderen van sociale verbondenheid in de gemeenschap.

Bij de verschillende deelplannen roepen we gemeenten op om inwoners op passende wijze te betrekken bij beleidsontwikkeling. Dat doen we door zoveel mogelijk gebruik te maken van de bestaande sociale infrastructuur. We versterken daarmee de betrokkenheid van inwoners in de verschillende programma’s op een passende wijze zodat de uitvoering van dit beleid slaagt (zie ook hoofdstuk 3).

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

20

01 Nu, voor later

Figuur 3: Verhouding tussen Gezondheid nu voor later!, Trendbreuk, GALA, IZA, Positieve Gezondheid

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

21

02

Onze pijlers voor gezondheids­ beleid

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

22

02 Onze pijlers voor gezondheids­beleid

2.1 Gezond Opgroeien Waar staan we nu Gezond opgroeien

• In het algemeen blijkt uit de Gezondheidsmonitor jeugd 2023 dat de gezondheid van jongeren in Zuid-Limburg Gezonde geest

Gezond blijven

Gezond leefomgeving

kwetsbaar blijft op alle fronten. Jongeren tussen de 13 en 17 jaar in Zuid-Limburg zijn minder positief over hun gezondheid dan tien jaar geleden.

• Het aantal kinderen met overgewicht blijft toenemen, ook in Zuid-Limburg. Hier wonen ongeveer 28.000 kinderen met overgewicht en obesitas.

• Kinderen in Zuid-Limburg bewegen te weinig. Buiten spelen wordt vaak belemmerd door het gebrek aan sociale veiligheid en het gebrek aan speelplekken. Binnen zitten, vaak achter beeldschermen, leidt tot fysieke en mentale klachten.

• Zuid-Limburgse jongeren drinken vaker alcohol en roken vaker dan jongeren in de rest van Nederland. Ze zijn ook veel meer gaan vapen, nog meer dan het landelijk gemiddelde. En vijftien procent van de jongeren in Limburg loopt risico op problematisch gebruik van sociale media.

• In Nederland is ongeveer 12% van de beroepsbevolking laaggeletterd. In Zuid-Limburg is dit ongeveer 11%, waarbij

er grote uitschieters zijn in een aantal gemeenten. Het aantal laaggeletterden neemt landelijk toe. Het tekort aan basis(taal)vaardigheden vormt een barrière om later zelfstandig en succesvol mee te doen in onze maatschappij, online én offline.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

23

02 Onze pijlers voor gezondheids­beleid Uit de verschillende monitors blijkt dat de gezondheid van de Zuid-Limburgse

Inmiddels is dankzij grote inspanningen de basis gelegd voor een integrale

jeugd niet verbetert, maar verslechtert. Dat is overigens ook een landelijke trend,

en domeinoverstijgende samenwerking tussen gemeenten, GGD en vele

maar de verslechtering is procentueel groter in Zuid-Limburg omdat hier al

andere partners, zoals verloskundigen, kinderartsen en kraamzorg

sprake is van een kwetsbare situatie. Dat maakt de noodzaak om te blijven

hetgeen concreet vorm heeft gekregen in de regionale coalitie Kansrijke

investeren in de jeugd duidelijk. Het is evident dat elke gezondheidswinst bij de

Start. Dit beschouwen alle betrokken partijen als grote winst. Door

jongste inwoners van Zuid-Limburg uiteindelijk tot gezondheidsverbetering in het

vervolgens een basisstructuur Kansrijke Start te realiseren in alle

latere leven resulteert. En daarmee bijdraagt aan een betere publieke

Zuid-Limburgse gemeenten is het mogelijk geworden meteen de juist hulp

gezondheid en een beter arbeidsvermogen. Gezonde inwoners blijven langer in

in te schakelen bij specifieke vragen waar de professional op dat moment

contact met anderen en doen mee in de samenleving.

zelf geen antwoord heeft; bijvoorbeeld een zwangere vrouw met geld­­­ problemen kan meteen verwezen worden naar de hulpverlener die haar hierin kan ondersteunen. Dit draagt bij aan vroegtijdig ingrijpen en

Zowel voor de levensfase Kansrijke Start als de vier overige levensfasen

vergroot de kansen op de zo gewenste kansrijke start.

werd in de nota ‘Zuid springt eruit’ een aantal concrete actiepunten geformuleerd. Variërend van het borgen en breder uitrollen van

Deze regionale coalitie slaagde er zo in om steeds meer (kwetsbare)

succesvolle interventies tot het uitbreiden van onder andere gezonde

inwoners te bereiken en te ondersteunen met programma’s en projecten:

kinderopvangcentra en gezonde (basis)scholen. Een essentieel actiepunt

in de Trendbreuk voortgangsrapportages wordt hier nauwgezet verslag

in de fase Kansrijke Start was het slaan van een brug tussen het medisch

van gedaan.

en sociaal domein: beide domeinen hielden zich immers bezig met dezelfde (kwetsbare) doelgroep en kenden dezelfde zorgen. Toch was van een structurele samenwerking nog geen sprake.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

24

02 Onze pijlers voor gezondheids­beleid

Waar staan we voor Bij het werken aan een gezonde generatie zijn veel partijen betrokken die vanuit

Bijvoorbeeld als in centra voor kinderopvang alleen nog water wordt

hun eigen verantwoordelijkheid bijdragen. In de praktijk blijkt dat (regionale)

geschonken, kunnen partijen er samen naar streven om dat vervolgens ook in

samenwerking niet vanzelf gaat. Daarvoor is een gezamenlijke doelstelling,

het basis-, middelbaar- en vervolgonderwijs te doen. Dan wordt water drinken

commitment, afstemming van taken, over de eigen organisatiegrenzen durven

de norm. Zo dragen we eraan bij dat kinderen een gezonde keuze normaal

stappen, inzet van mensen en middelen et cetera nodig. In het bovenstaande

vinden en deze later zelf ook blijven maken.

kader wordt een dergelijke basisstructuur voor integrale en domeinoverstijgende samenwerking beschreven.

Deze ervaring en positieve werkzame principes nemen we mee in de verdere aanpak die past bij een netwerksamenwerking rond volgende levensfasen.

Het is gelukt om met deze partijen te komen tot een netwerksamenwerking en eenzelfde, gemeenschappelijke taal die alle betrokkenen uitdragen. Uitgangspunt van deze samenwerking en gemeenschappelijke taal vormt de

Samen maken gemeenten, Provincie, Rijk, GGD en andere maatschap-

vraag wat voor elk kind van belang is om gezond en veilig op te kunnen groeien.

pelijke partners langjarig werk van de trendbreuk. Daarbij leggen we de

Het antwoord op die vraag is vertaald in drie basiselementen voor heel

focus op de jeugd. In 2030 hebben we 25% van de achterstand ten

Zuid-Limburg:

opzichte van het Nederlandse gemiddelde ingelopen. Dat doen we door

• gezonde voeding • gezond bewegen • mentaal welbevinden.

goede projecten en interventies uit te rollen en te verduurzamen in heel Zuid-Limburg. Daarbij haken we aan bij landelijke programma’s en ontwikkelingen. Ook werken wij samen met andere beleidsterreinen. Dit doen we door de bestaande Trendbreukinzet te continueren, kritisch te

Die drie elementen vormen de basis voor de afzonderlijke partijen en kunnen

kijken naar de huidige inzet en deze te analyseren en verder uit te breiden

bijdragen aan een doorgaande lijn in alle levensfasen.

naar de volgende levensfasen conform het plan van aanpak Trendbreuk.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

25

02 Onze pijlers voor gezondheids­beleid Handhavingsplan middelengebruik Gemeenten zijn verplicht in het kader van de Alcoholwet (artikel 43a) een preventie- en handhavingsplan op te stellen. De Alcoholwet heeft als doel om schadelijke gevolgen van alcoholgebruik tegen te gaan en alcohol gerelateerde overlast terug te dringen. Deze wet valt onder de verantwoordelijkheid van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en is daarmee primair een gezondheidswet, maar heeft nadrukkelijk raakvlakken met handhaving en veiligheid (overlast openbare ruimte). De regionale werkgroep Jeugd en Middelen heeft op Zuid-Limburgs niveau de nota Preventie en Handhaving Jeugd & Middelen 2025 – 2028 opgesteld. De ambities van deze nota zijn het middelengebruik bij jongeren onder de 18 jaar zo lang mogelijk voorkómen en het overmatig gebruik bij jongeren beperken. Vanuit Gezondheid nu, voor later! onderschrijven we deze nota om het alcoholen middelengebruik te verlagen.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

26

02 Onze pijlers voor gezondheids­beleid

Wat doen we nu voor later We gaan door op de ingeslagen weg, waarbij we blijven inzetten op bewezen, effectieve interventies, het bundelen van (financiële) middelen en een langjarige domeinoverstijgende samenwerking, zoals beschreven in het Werkplan Trendbreuk 2024-2026.

• We blijven de netwerkstructuur uitbreiden met partijen zoals scholen, bibliotheken, woningcorporaties, welzijnswerk en werkgevers.

• We kijken kritisch naar de bestaande interventies, analyseren de effectiviteit

• We besteden de komende jaren meer aandacht aan de doorgaande lijn. We

trekken de gezonde basis die in de eerste levensfasen is gelegd door naar de levensfasen die hierop volgen.

• We leggen meer nadruk op eigenaarschap van betrokken partijen. Binnen

Trendbreuk gaat het om het nemen van verantwoordelijkheid, het nakomen van afspraken en het leveren van een structurele bijdrage aan de trendbreuk. We gaan dit faciliteren, zodat professionals en organisaties zich daadwerkelijk

daarvan en kijken ook waar interventies beëindigd kunnen worden of waar

eigenaar voelen. Ook inwoners worden meer betrokken bij de Trendbreuk­

organisaties die zelf kunnen uitvoeren. En we ontwikkelen nieuwe initiatieven

aanpak.

gericht op onder andere taalvaardigheid, basis- en gezondheidsvaardigheden en bestaanszekerheid.

• Een belangrijke rol is daarbij in alle levensfasen weggelegd voor de regionale

• Tenslotte is het noodzakelijk voor de algemene gezondheid in Zuid-Limburg om in de komende beleidsperiode extra aandacht te schenken aan het verhogen van de vaccinatiegraad.

en lokale JOGG-regisseurs. JOGG (Gezonde Jeugd Gezonde Toekomst)

ondersteunt regionale en lokale projecten om de gezondheidsachterstand te verkleinen. De JOGG-regisseurs in Zuid- Limburg verbinden initiatieven voor meer Gezonde Scholen, een rookvrije start en rookvrije omgeving voor kinderen en het gezonder maken van de omgeving waarin gesport wordt en waar kinderen veilig buiten kunnen spelen. Daarbij werken JOGG-regisseurs intensief samen met gemeenten, vooral op het gebied van sport en bewegen.

• Ook is een veilige online omgeving voor kinderen steeds belangrijker, met een gezond gebruik van sociale media.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

27

02 Onze pijlers voor gezondheids­beleid

Bescherming tegen infectieziekten

Het Rijksvaccinatieprogramma speelt een belangrijke rol in gezond

Een hoge vaccinatiegraad (95%) is belangrijk om mensen tegen ernstige

opgroeien, omdat dit kinderen en jongeren bescherming biedt tegen

ziekten te beschermen en uitbraken van ziekten te voorkomen.

ernstige infectieziekten.

In Nederland en ook in Zuid-Limburg is sprake van een zorgwekkende daling van de vaccinatiegraad. Alle gemeenten zijn inmiddels onder de

Deelname aan het Rijksvaccinatieprogramma is gratis in Nederland tot 18

kritische grens gekomen. Zo wordt minder gevaccineerd tegen Bof,

jaar en via JGZ beschikbaar voor iedereen. Deze basistaak van de GGD is

Mazelen en Rodehond (BMR). In 2020 was 91% van de 9-jarige kinderen

belangrijk voor onze publieke gezondheid en zorgt er mede voor dat

nog gevaccineerd tegen BMR, in 2023 was dit nog maar 81%. Deze

kinderen gezond kunnen opgroeien. Vaccineren voor 18+ loopt via

vaccinatiegraad zit ver onder het cruciale punt van 95% en is in veel

campagnes door de landelijke overheid of is een individuele verantwoor-

gemeenten nog dalend. Dit is verontrustend en een gevaar voor iedereen.

delijkheid, bijv. bij reizigersvaccinaties.

Infectieziekten zoals mazelen kunnen zich hierdoor verspreiden, met mogelijk (ernstige) ziekte, complicaties en sterfte tot gevolg. Het RIVM houdt deze cijfers bij en probeert deze daling te verklaren. AWPG Mosa en GGD hebben onderzoek uitgevoerd naar redenen van wel of niet vaccineren en om begrip te krijgen over wat werkt om de vaccinatie­ bereidheid te verhogen. Beweegredenen van ouders om hun kinderen niet of minder te laten vaccineren zijn onder andere twijfels over de noodzaak en effectiviteit ervan, het vertrouwen in vaccinaties, minder vertrouwen in de overheid of geloofsovertuiging.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

28

02 Onze pijlers voor gezondheids­beleid

2.2 Gezond Blijven Waar staan we nu • Zuid-Limburg is een sterk vergrijsde regio, met relatief veel 65-plussers en 80-plussers. • De regio kenmerkt zich verder door relatief veel inwoners in een lage sociaaleconomische positie en heeft grote gezondheidsachterstanden. Ook bestaan er grote verschillen tussen gemeenten en wijken.

• De gezondheid van volwassenen en ouderen is relatief minder goed en laat een dalende trend zien. 64% ervaart de eigen gezondheid als goed, tegenover 70% landelijk. De levensverwachting ligt in Zuid-Limburg lager dan in Nederland. Steeds minder mensen bewegen voldoende en het overgewicht neemt verder toe (54%). In Zuid-Limburg is 40% van de volwassenen en ouderen kwetsbaar. Inwoners ervaren minder regie over het leven en ervaren meer eenzaamheid.

• In Zuid-Limburg wonen veel mensen met chronische aandoeningen en met een minder goede mentale

gezondheid. Er wordt meer zorg gebruikt dan in de rest van Nederland met hogere zorgkosten tot gevolg.

• Binnen de sector zorg en welzijn is steeds minder personeel te vinden. Ook neemt het aantal mantelzorgers af

dat klaar staat voor 85-plussers. Terwijl in de toekomst ouderen steeds langer zelfstandig thuis wonen en daar meer zorg en ondersteuning nodig hebben.

Het aanleren van gezondheidsvaardigheden en een gezonde leefstijl op jonge leeftijd is een goede basis, maar het vasthouden van die gezonde leefstijl in elke volgende levensfasen is zeker zo belangrijk. Veerkrachtige volwassenen en ouderen dragen bij aan een gezonde samenleving. Ze blijven fit en blijven participeren in de samenleving en zijn in staat om met tegenslag om te gaan. Daarmee realiseren ze een gezond leven voor zichzelf, waarbij zingeving en meedoen centraal staan en waarbij hun beroep op zorg en ondersteuning zo lang mogelijk wordt uitgesteld.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

29

02 Onze pijlers voor gezondheids­beleid Dit heeft effect op de algehele gezondheid, het welzijn en welbevinden van

Dat gaat niet alleen om fysiek gezond blijven, maar ook mentaal en sociaal,

mensen en de zorgvraag en de zorgkosten in deze regio.

zodat mensen optimaal kunnen blijven functioneren (positieve gezondheid).

De aandacht voor gezond blijven is zowel een individuele verantwoordelijkheid

De noodzaak om gezond te blijven en ook op hogere leeftijd gezond te leven, is

als een collectieve verantwoordelijkheid van gemeenten en partijen zoals

dus niet alleen in het belang van mensen zelf. Onze samenleving vergrijst: in

welzijnsorganisaties, werkgevers en zorgpartners. Gemeenten vullen deze taken

vergelijking met de rest van Nederland is in Zuid-Limburg sprake van een

verschillend in, ook omdat de situatie per gemeente verschilt. Vaak spelen door

dubbele vergrijzing (meer 80-plussers binnen de groep 65-plussers), een meer

gemeenten gesubsidieerde en aangestuurde welzijnsorganisaties, sportorgani-

dan gemiddelde ontgroening, waardoor er gemiddeld minder (potentiële)

saties en (buurt)verenigingen hierin een belangrijke rol. Onder andere door een

mantelzorgers zijn.

aanbod van activiteiten en interventies op thema’s als eenzaamheid, ondersteuning van mantelzorgers en samen gezond bewegen.

In de praktijk leidt de toenemende vergrijzing tot een groeiend aantal ouderen met één,

Ook gaat het bij de uitvoering van deze taken om het toegankelijk maken van

of meerdere chronische aandoeningen,

voorzieningen in de openbare ruimte voor mensen met een al dan niet leeftijd

variërend van artrose tot diabetes.

gerelateerde beperking. Daarnaast zijn er in deze regio initiatieven die zich met name richten op het versterken van de positie van ouderen en het ontwikkelen van steunstructuren om ouderen langer zelfstandig te kunnen laten wonen. Preventie is in het streven naar Gezond Blijven van wezenlijk belang. Als mensen er niet in slagen om er zelf of met behulp van hun netwerk uit te komen, wordt een beroep gedaan op Wmo-voorzieningen of zorgvoorzieningen. Om te bevorderen dat de druk op gemeenschappelijke voorzieningen afneemt, is het belangrijk mensen te stimuleren en in staat te stellen om (tijdig) keuzes te maken die hun gezondheid ten goede komen.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

30

02 Onze pijlers voor gezondheids­beleid Bovendien neemt de kans op valincidenten toe: één op de drie ouderen boven

Uit landelijk onderzoek blijkt dat deze doelgroepen vaak de weg in het aanbod

de 65 jaar komt jaarlijks minimaal een keer ten val, vaak met grote gevolgen

van zorg en ondersteuning niet of moeilijk kunnen vinden en dus veel minder

voor hun vitaliteit en kwaliteit van leven. Ook sociale problemen, zoals

bereikt worden. Bovendien sluit het bestaande aanbod lang niet altijd aan bij de

eenzaamheid en mentale problemen, nemen toe.

behoeften en gezondheidsvaardigheden van deze doelgroepen. Bij mensen in een kwetsbare situatie is vaak sprake van een opeenstapeling van problemen

Tegelijkertijd streeft de landelijke overheid naar een samenleving waarin mensen

en raakt een nieuw probleem deze groep extra hard. Juist hier kan grote gezond-

zo lang mogelijk zelfstandig thuis kunnen blijven wonen. Veel mensen willen dat

heidswinst geboekt worden. Het is belangrijk dat Gemeenten hier oog voor

ook, zij willen zelf de regie kunnen houden over hun leven. Een goede gezondheid

hebben. Gezondheid verbinden met de andere beleidsterreinen die daar actief

hebben en behouden is hiervoor essentieel. Het behouden van eigen regie, vergt

mee zijn.

dat er rekening wordt gehouden met de diversiteit van onze inwoners. Aandacht is nodig voor mensen die laaggeletterd zijn, mensen met een migratie­

Alle reden dus om de focus van het regionaal gezondheidsbeleid te verbreden

achtergrond en mensen in een lage sociaaleconomische positie en het groeiend

naar Gezond Blijven. Het Regiobeeld 2023 onderstreept dat.

aantal alleenstaanden met een beperkt sociaal netwerk.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

31

02 Onze pijlers voor gezondheids­beleid

Waar staan we voor Het is onze ambitie dat volwassenen zo gezond mogelijk blijven leven, zodat hun kansen om gezond ouder te worden toenemen. Verder willen we de groeiende

• Veerkrachtigere volwassenen en ouderen

De ambitie is dat volwassenen en ouderen in de toekomst zelfregie bezitten

groep ouderen zo lang mogelijk gezond en vitaal houden. Dat betekent dat we

met voldoende veerkracht om tegenslag aan te kunnen en zelfstandig te

moeten blijven inzetten op preventie op het gebied van fysieke, psychische,

kunnen functioneren. Al dan niet met hulpmiddelen en een voldoende sociale

cognitieve en sociale vitaliteit. Daarmee vergroten we de eigen regie en zelfred-

basis via hun naasten en voorzieningen in hun omgeving, zodat zij in staat zijn

zaamheid van mensen en kunnen we eenzaamheid en verminderde mobiliteit

voor zichzelf te (blijven) zorgen. We zien ouderen die bewuster bezig zijn met

voorkomen of uitstellen. Gezondheidsbeleid richt zich op preventie en gezond-

hun leefstijl, hun welzijn en hun woonomgeving. Waar ondersteuning of zorg

heidsbevordering. Dat is het meest effectief wanneer hier vroeg mee gestart

nodig is, organiseren we dat op een efficiënte en passende wijze in de leef­­­

wordt, zodat de gezondheidsbevorderende aspecten al onderdeel van het

omgeving van de oudere. Voor het gemeentelijke en regionaal gezondheids-

leefpatroon van mensen zijn voordat ouderdomsklachten ontstaan.

beleid betekent dit dat er aandacht moet zijn voor het gezond blijven.

Onze twee ambities op het gebied van vitaal ouder worden, zijn:

• Omgeving waarin mensen samen gezond blijven

Volwassenen blijven gezond leven, zodat hun kansen om gezond ouder te

We creëren een woon- en leefomgeving die uitdagend, passend en veilig is;

worden, toenemen. De groeiende groep ouderen blijft gezond en vitaal.

een omgeving waar mensen naar elkaar omkijken en elkaar helpen en die

Dat betekent dat we gaan en blijven inzetten op preventie in het

uitnodigt om slimme oplossingen toe te passen. Zo worden ouderen veel meer

volwassen leven van inwoners op het gebied van fysieke, psychische,

dan nu in staat gesteld om zelf de regie te houden en langer thuis te blijven

cognitieve en sociale vitaliteit. Daarmee vergroten we de eigen regie en

wonen, ook als ze in een meer kwetsbare positie komen. Deze ambitie heeft

zelfredzaamheid van mensen in latere levensfasen en kunnen we

een duidelijke relatie met de pijler Gezonde Leefomgeving in deze nota.

eenzaamheid en verminderde mobiliteit voorkomen of uitstellen.

De eisen die de gezondheid van ouderen aan de leefomgeving stelt, worden nadrukkelijk betrokken bij alle aspecten van de woon- en leefomgeving en de aanpassingen daarin. Dit vereist opnieuw een duidelijke verbinding met andere beleidsvelden (health in all policies).

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

32

02 Onze pijlers voor gezondheids­beleid

Wat doen we nu voor later Met preventie en gezondheidsbevordering voor volwassenen en ouderen begeven gemeenten zich niet op een nieuw terrein, er gebeurt namelijk al heel veel. De opgave is hoe het bestaande aanbod breder en efficiënter kan worden

We zetten in op:

• Het stimuleren van bewegen en gezond eten, omdat dit helpt lichamelijke klachten en chronische ziekten te voorkomen of te verminderen. Het is

ingezet. Zo ligt de focus momenteel op de doelgroep ouderen (waar de eerste

belangrijk om op een laagdrempelige manier de voordelen van gezond leven

vraag om ondersteuning en zorg ontstaat), terwijl we ons in het nieuwe regionaal

te benoemen en mensen hier al vroeg bewust van te maken. Zodat mensen

gezondheidsbeleid meer gaan richten op de ouder wordende inwoner en op de

langer actief en vitaal blijven en langer deelnemen en bijdragen aan het

doelgroepen die we met het bestaande aanbod niet goed kunnen bereiken. We

maatschappelijk leven. We maken gebruik van publiekscampagnes zoals

schuiven ‘naar voren’ in leeftijdscategorie om een toenemende vraag op de

‘Praat vandaag over morgen’ die inzet op fit blijven (beweging, voeding, bezig

zorg- en ondersteuningsvoorzieningen op latere leeftijd tegen te gaan.

blijven en brein).

Tegelijkertijd blijven we ons inzetten voor ouderen met een ondersteunings- en zorgvraag (80-plussers). Ook in deze leeftijdscategorieën en voor de moeilijk bereikbare doelgroepen zetten we de werkwijze van de Trendbreukaanpak in: door partijen met elkaar te verbinden en door meer samenwerking, maken we

• Het stimuleren van deelname aan sociale activiteiten in een omgeving die mensen uitnodigt meer te bewegen. Zo kan ook participatie worden bevorderd en eenzaamheid tegengegaan.

• Het bevorderen van de onderlinge contacten van organisaties om moeilijk bereikbare doelgroepen beter te kunnen bereiken met passende voorzie-

massa en kunnen we al lopende, bewezen interventies breder en effectiever

ningen. Bijvoorbeeld door het bijeenbrengen van migrantenorganisaties,

inzetten en uitrollen. Zo ontstaat een gedeelde en gedragen aanpak met alle

opbouwwerk en gemeentelijke sportprofessionals/combifunctionarissen om

relevante partijen. Dit gebeurt lokaal en regionaal.

mensen met een migratieachtergrond rondom gezond bewegen te bereiken.

• Het betrekken van regionale partijen op het gebied van participatie,

mantelzorg, vrijwilligersorganisaties, zorginstellingen etc. Door verbinding met bijvoorbeeld de huisarts te leggen kan vanuit positieve gezondheid de vraag achter de vraag (bijvoorbeeld eenzaamheid) eerder naar boven worden gehaald. En dan kan ook eerder worden ingezet op een andere oplossing in het sociale domein dan een zorgoplossing, denk aan Welzijn op Recept.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

33

02 Onze pijlers voor gezondheids­beleid

• Betrokkenheid van inwoners op een passende manier is nadrukkelijk een belangrijke succesfactor in deze aanpak. Inwoners actief betrekken bij gezondheidsbevordering, gezonde inrichting van de leefomgeving en beleidszaken die hen direct raken is cruciaal. Ook burgers dragen verantwoordelijkheid en stellen zich niet alleen op als consument van gezondheidsdiensten. Dat is ook een kans want veel inwoners laten zich graag uitnodigen voor vrijwilligerswerk, mantelzorg en deelname aan activiteiten die indirect ook van belang zijn voor het bevorderen van de gezondheid. Hun actieve betrokkenheid biedt een belangrijke pijler voor de inrichting en de uitvoering van de activiteiten in het kader van dit beleid. In onze regio lopen diverse programma’s die aansluiten bij deze thema’s. Voorbeelden zijn Welzijn op Recept, Gecombineerde Leefstijl Interventie (zoals Healthy Life), Ketenaanpak Valpreventie en Samen tegen eenzaamheid. Het streven is om goede lokale en regionale aanpakken verder op te schalen.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

34

02 Onze pijlers voor gezondheids­beleid

2.3 Gezonde Geest Waar staan we nu • De mentale gezondheid van inwoners van Zuid-Limburg is slechter dan die van de gemiddelde Nederlander,

zo blijkt uit de cijfers. Inwoners hebben een hoger risico op een angststoornis of depressie vergeleken met het Nederlandse gemiddelde.

• Meer Zuid-Limburgse jongeren hebben psychische klachten (31%) en ervaren minder veerkracht (61%) vergeleken met landelijke cijfers (27% en 64%).

• Psychische klachten ontwikkelen zich vaak op jonge leeftijd en zetten zich door op latere leeftijd: 50% voor de leeftijd van 18 jaar, 75% voor de leeftijd van 25 jaar. Veel jongeren ervaren vaak stress (55%) en hebben een

hoger risico op mentale problemen (31%), zoals depressieve klachten, angst, eenzaamheid en slaapproblemen. De toenemende prestatiedruk, sociale verwachtingen en ongelijke kansen zijn onder andere factoren die hierin een rol spelen, evenals maatschappelijke ontwikkelingen of gebeurtenissen waar je geen invloed op hebt.

• Cijfers uit de jeugdmonitor van 2023 en de volwassenmonitor uit 2022 laten bovendien zien hoe de druk op de mentale gezondheid van jongeren en volwassenen is toegenomen.

• Suïcidegedachten: naar verhouding kampen veel jongeren met suïcidale gedachten. Ongeveer 6% van de

jongeren in Zuid-Limburg heeft het afgelopen jaar (heel) vaak aan suïcide gedacht. In ons land is zelfdoding de grootste doodsoorzaak onder jongeren tussen de 10 en 20 jaar oud.

• Er zijn lange wachttijden voor GGZ-zorg, er is een tekort aan laagdrempelige ondersteuning en de zorgkosten zijn hoog.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

35

Mentale veerkracht is belangrijk om de uitdagingen van het leven aan te kunnen. Psychosociale problemen nu leiden tot een grotere zorgvraag later. Het op tijd signaleren en vroegtijdig voorkomen van (het verergeren van) klachten is van belang om de zorg betaalbaar en toegankelijk te houden. Dat betekent dat preventie en het actief bevorderen van mentale gezondheid steeds belangrijker wordt. De mentale gezondheid in Zuid-Limburg is slechter dan in de rest van Nederland. Onderzoek laat ook zien dat suïcide in meer gevallen kan worden voorkomen, mits er over een lange periode een breed pakket aan preventieve maatregelen wordt ingezet. Vandaar dat in het regionaal gezondheidsbeleid mentale gezondheid extra aandacht krijgt. De Trendbreukaanpak kan hieraan bijdragen. Door in te zetten op een mentaal gezonde generatie hebben we invloed op de mentale gezondheid in de volgende levensfases van deze generatie. Daarnaast moeten we uiteraard ook aandacht hebben voor de mentale gezondheid van de huidige generatie volwassenen en ouderen. Figuur 4: Wat is mentale gezondheid?

Onze mentale gezondheid hangt af van allerlei persoonlijke en sociale factoren. Deze kunnen een beschermende werking hebben of mensen juist kwetsbaar

De mentale veerkracht van inwoners is in de afgelopen vijf jaar verder onder

maken. Vaak is de invloed van deze factoren extra groot tijdens belangrijke fases

druk komen te staan door de toenemende maatschappelijke onrust. Vooral

en overgangen in iemands levensloop. Bovendien bestaat bij elke nieuwe

jongeren en kwetsbare inwoners hebben hier langdurig last van. Bovendien is

levensfase de kans dat mentale effecten van eerdere fases doorwerken in de

de mentale gezondheid van jongeren al langere tijd een punt van toenemende

mentale gezondheid. Om gezond op te kunnen groeien en gezond te blijven,

zorg.

hebben mensen ook mentale veerkracht nodig. Het is belangrijk om de uitdagingen van het leven aan te kunnen.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

36

02 Onze pijlers voor gezondheids­beleid Voor de coronapandemie zagen we al een lichte toename in mentale

Waar staan we voor

problemen bij jongeren, vooral bij meisjes. Uit de cijfers blijkt dat jongeren op dit moment meer klachten hebben dan voorheen. Deze problemen kunnen doorwerken in de toekomst: mentale problemen in de adolescentie hangen samen met een grotere kans op mentale problemen op latere leeftijd. Ook is bekend dat psychosociale problemen nu leiden tot een grotere zorgvraag later.

Onze ambities op het vlak van gezonde geest zijn:

• Wij willen zo veel mogelijk voorkomen dat mentale problemen bij kinderen, jongeren en volwassen ontstaan en escaleren.

• Wij streven naar een samenleving waarin alle kinderen en jongeren de optimale kansen krijgen om zich mentaal gezond te ontwikkelen.

• Wij willen stimuleren dat elke school een plek is waar jongeren zich veilig

voelen, optimaal kunnen leren en zich mentaal gezond kunnen ontwikkelen.

• Wij streven naar het terugdringen van het aantal suïcidepogingen en suïcides in Zuid-Limburg.

Onze ambitie is om van Zuid-Limburg rond 2030 een regio te maken waar mentale gezondheid net zo vanzelfsprekend is als fysieke gezondheid. Inwoners zijn zich bewust van hun mentale welzijn, durven hier open over te praten en weten waar ze terecht kunnen voor ondersteuning. Mentale gezondheid is geïntegreerd in alle aspecten van het leven en wordt actief bevorderd door inwoners, organisaties en overheden.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

37

02 Onze pijlers voor gezondheids­beleid

Wat doen we nu voor later We willen onze ambities realiseren door in alle levensfasen op de ‘juiste plaatsen’ op de ‘juiste momenten’ in te zetten op preventie gericht op een goede mentale

• Het vergroten van de bewustwording over suïcide en het belang van preventie voor mentale gezondheid hierin. Een ketensamenwerking tussen alle

gezondheid. Op die manier willen we in alle levensfasen mentale problemen,

betrokken partijen is hiervoor noodzakelijk. Zo streven we naar een

waar mogelijk eerder signaleren, stimuleren dat Zuid-Limburgers zich mentaal

actienetwerk met samenwerking tussen gemeenten en organisaties, waarin

goed blijven voelen en normaliseren. Namelijk, dat het hebben van perioden met

suïcidepreventie en bewustwording mentale gezondheid centraal staan.

mentale problemen en het omgaan met mensen met mentale problemen in de leefomgeving bij het leven horen. En dit ook doorgeven aan de volgende

Hierin staan we niet alleen. De afgelopen jaren hebben maatschappelijke

generaties. Dit doen we door:

organisaties, lokale overheden en het kabinet al ingezet op mentale gezondheid.

• In te zetten op preventieve maatregelen en het bieden van tijdige en

Bestaande programma’s, zoals Een tegen Eenzaamheid, het Nationaal Preventie­

passende ondersteuning. Zo willen we ervoor zorgen dat de inwoners in

akkoord en het Meerjarenprogramma Depressiepreventie bouwen hierop voort.

Zuid-Limburg de zorg krijgen die ze nodig hebben om hun mentale

Ook de hervormingsagenda jeugd 2023-2028 is een belangrijke basis. Bovendien

gezondheid te behouden of te herstellen.

zijn gemeenten vanaf 2025 expliciet verantwoordelijk voor suïcide­preventie­

• Vroegtijdige signalering, passende ondersteuning en het creëren van veilige

beleid.

en stimulerende omgevingen. Zo willen we ervoor zorgen dat jongeren

weerbaar zijn tegen de uitdagingen van deze tijd en hun volledige potentieel

Wel is inmiddels duidelijk dat er behoefte is aan een samenhangende aanpak;

kunnen benutten.

daar willen we ons als regio voor inzetten en een extra impuls aan geven.

• In te zetten op een positief schoolklimaat, mediawijsheid en digitale balans. Zo willen we jongeren toerusten om bewust om te gaan met de druk van school

De levensloopbenadering binnen Trendbreuk en de uitbreiding naar de volgende levensfases staan hierbij centraal.

en de digitale wereld.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

38

02 Onze pijlers voor gezondheids­beleid

2.4 Gezonde leefomgeving Waar staan we nu • In de regio Zuid-Limburg zijn grote verschillen te zien in de leefbaarheid in gemeenten. Een derde deel van de volwassenen vindt dat er niet voldoende plekken zijn in de buurt die ontmoeting van inwoners stimuleren.

• De luchtkwaliteit in (Zuid-) Limburg is onvoldoende; de gezondheidskundige advieswaarden voor luchtkwaliteit van de Wereldgezondheidsorganisatie worden nergens behaald in de regio.

• In bijna alle Zuid-Limburgse gemeenten ervaren inwoners meer geluidshinder dan gemiddeld in Nederland.

Het gaat dan niet alleen om (ernstige) geluidshinder van weg- en vliegverkeer, maar ook van buren. Ook zijn er grote verschillen in ervaren veiligheid in de buurt (vooral onveiligheidsgevoelens in grotere steden), mede als gevolg van de inrichting van de omgeving.

• Groen in de buurt is vooral aanwezig buiten de grotere steden en binnen de grote steden onvoldoende aanwezig in de meest kwetsbare buurten. Ruim 40% van de volwassenen in Zuid-Limburg vindt dat er

onvoldoende plekken voor verkoeling zijn in de buurt. Daarbij is gebleken dat de armste wijken de warmste wijken zijn. Hier vind je vaak veel verstening en weinig groen. Ook scoort Zuid-Limburg lager op beweegvriendelijke omgeving (57%) in vergelijking met het Nederlands gemiddelde (64%).

• Scholieren uit de meeste Zuid-Limburgse gemeenten gaan minder vaak dan gemiddeld in Nederland lopend of fietsend naar school. Voor een deel heeft dit te maken met de inrichting van de schoolomgeving (denk aan veilige fiets- en voetpaden).

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

39

02 Onze pijlers voor gezondheids­beleid De fysieke leefomgeving staat op allerlei manieren onder druk. Willen we

Dit maakt het belang van de pijler Gezonde Leefomgeving duidelijk en dat er

voorkomen dat de gevolgen van luchtverontreiniging, vervuild milieu, extremere

gedifferentieerd beleid nodig is voor verschillende bevolkingsgroepen en

weersomstandigheden (o.a. meer hittegolven, hittestress en wateroverlast) en

verschillende gebieden.

effecten van klimaatverandering juist onze meest kwetsbare wijken treffen, is het belangrijk om nu in te grijpen. Want deze negatieve effecten komen boven op de

Op het gebied van de fysieke omgeving is er veel gezondheidswinst te boeken.

stress en prestatiedruk die veel inwoners al ervaren. Ook zijn rustige plekken in de

Op veel manieren kan de leefomgeving de gezondheid van onze inwoners

stad noodzakelijk en is behoefte aan een groene leefomgeving. Een aantal zaken

beïnvloeden. In positieve zin nodigt een veilige, groene en gezonde leefomgeving

in dit toekomstbeeld is door gemeenten om te buigen of te beïnvloeden door het

uit tot actief bewegen, biedt mogelijkheden om elkaar te ontmoeten en

creëren van een gezonde leefomgeving. En voor onze regio geldt dit nog veel

beïnvloedt deze de toegankelijkheid van voorzieningen. De omgeving kan ook

meer!

gezondheidsrisico’s met zich meebrengen. Mensen kunnen door de omgeving ziek worden. Waar mensen dicht bij elkaar wonen, worden infectieziekten

Zuid-Limburg heeft namelijk verschillende kwetsbare gebieden waar sociale

bovendien makkelijker overgedragen. De kwaliteit van de leefomgeving heeft

problemen zich concentreren. In deze gebieden hebben mensen vaak een lage

invloed op de temperatuur in woningen en openbare ruimtes en kan leiden tot

sociaaleconomische positie en een slechtere gezondheid. Ze voelen zich vaker

hittestress en de daaruit voortvloeiende gezondheids­risico’s. Ook bepaalt de

minder veilig en hebben meer last van maatschappelijke onrust. Tegelijkertijd

omgeving mede hoe veilig of onveilig mensen zich voelen.

zijn dit ook juist de wijken waar de leefomgeving niet optimaal is: weinig groen, weinig mogelijkheden om de woning te beschermen tegen o.a. hitte en water,

Zuid-Limburg is een dicht bevolkt gebied. Door de geografische vorm van de

dichtbevolkt, veel geluidshinder et cetera. En ook dit heeft weer een negatief

regio en de ligging met veel buitengrenzen komen allerlei factoren bij elkaar

effect op de gezondheid. In wijken waar veel inwoners wonen met een hoge

zoals een vliegveld, autowegen en industrie. Kijkend naar de leefomgeving van

sociaaleconomische positie zijn mensen gezonder en worden zij gezonder ouder.

de inwoners van Zuid-Limburg zien we een toenemende bezorgdheid over

Ook de gevolgen van klimaatverandering en milieuverontreiniging zijn ongelijk

risico’s in de woonomgeving. Anderzijds is met de komst van de Omgevingswet

verdeeld. Rijkere inwoners kunnen zich namelijk beter wapenen tegen

de aandacht voor de invloed van de leefomgeving duidelijk toegenomen.

bijvoorbeeld wateroverlast en hitte.

De Omgevingswet zet een gezonde leefomgeving centraal naast veiligheid en goede omgevingskwaliteit.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

40

02 Onze pijlers voor gezondheids­beleid

Waar staan we voor De basis voor onze ambitie vormt de definitie in het programma Gezonde

Expertise op het gebied van de gezonde leefomgeving is binnen de GGD

Leefomgeving van het ministerie van VWS, die de VNG eveneens hanteert:

beschikbaar maar kan, kijkend naar de bovenstaande uitgangspunten en ambities, beter worden benut. In het regionaal gezondheidsbeleid spreken we

“Een gezonde leefomgeving is een leefomgeving die als prettig wordt ervaren, die uitnodigt tot gezond gedrag en waar de druk op de

nadrukkelijk de ambitie uit om gezondheid vroegtijdig te betrekken bij de integrale benadering van de leefomgeving, zowel fysiek als sociaal.

gezondheid zo laag mogelijk is.”

Wij dragen bij aan een gezonde leefomgeving die:

• elkaar ontmoeten en samen recreëren stimuleert en sociaal verbindt; • meer bewegen stimuleert (wandelen, fietsen en spelen); • schoon, sociaal en fysiek veilig is en mensen beschermt; • toegankelijk is voor álle gebruikers (denk aan ouderen, kinderen en mensen

met een beperking) en een goede toegang geeft tot voorzieningen (scholen,

Onze ambitie is dat in 2030 health in all policies is gerealiseerd en een gezonde leefomgeving overal nadrukkelijk op de agenda staat. Zuid-Limburg heeft dan actief ingezet op gezonde leefomgevingen op plekken waar de gezondheidsachterstand het grootst is. Leefomgevingen nodigen uit tot ontmoeten, samen recreëren, stimuleren en verbinden mensen en zijn toegankelijk voor alle inwoners.

winkels, buurthuis). Het creëren van een gezonde leefomgeving is dus niet alleen een taak van het sociaal domein, maar ook van de domeinen die zijn gericht op de fysieke inrichting en onderhoud van de leefomgeving. Bovendien vergt de inrichting van de leefomgeving een integrale samenwerking met organisaties buiten de gemeentelijke organisatie zoals woningcorporaties, wegbeheerders, ruimtelijke ordening maar ook welzijnswerk en zorg.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

41

02 Onze pijlers voor gezondheids­beleid

Wat doen we nu voor later De kwaliteit en de inrichting van de leefomgeving hebben invloed op hoe gezond

Dat wil overigens niet zeggen dat de gezondheidseffecten alle beleid bepalen,

je bent en hoe gezond je je voelt. Inzetten op een gezonde leefomgeving voor

maar wel dat deze in de afwegingen nadrukkelijk worden meegenomen.

iedereen kan onze aanpak om een trendbreuk te realiseren versterken. Daarbij gaat het in de praktijk om het ontwikkelen van initiatieven voor het bevorderen en het beschermen van de gezondheid van mensen.

• Integrale samenwerking. Dit betekent dat bij beleidsontwikkelingen binnen

bijvoorbeeld het fysieke domein ook de expertise vanuit het sociaal domein wordt betrokken. Het kan dan gaan over expertise op het gebied van gezondheidsbevordering en -bescherming, maar ook bijvoorbeeld het betrekken van

Om te komen tot een leefomgeving die de gezondheid en het welbevinden van mensen bevordert en beschermt, zetten we in op:

• Gezonde (kind)omgevingen en het positief beïnvloeden van de leefstijl. En we

(de behoeften van) inwoners en het vormgeven van participatieprocessen.

• Om gemeenten in besluitvorming en uitvoering te ondersteunen wordt waar

nodig de expertise van externe netwerkpartners zoals de Omgevingsdienst of

spreken ook onze netwerkpartners hierop aan. Denk hierbij bijvoorbeeld aan

de GGD optimaal benut. Het gaat dan om advisering en expertise op het

gezonde kinderopvang, scholen en kantines, rook- en alcoholvrije omgevingen

gebied van gezondheidsnormen bij kwaliteit van het binnenmilieu van

voor kinderen en de aanleg van veilige fiets- en wandelroutes. Dit heeft een

woningen, voldoende groenvoorzieningen in de wijk, ontmoetingsplekken

duidelijke relatie met de pijler Gezond Opgroeien waarin gewerkt wordt aan

voor bewoners, beweegmogelijkheden dicht bij huis, veilige

meer Gezonde Scholen, een rookvrije start en omgeving voor meer kinderen

fietspaden of geluidshinder veroorzaakt

en het gezonder maken van de omgeving waarin gesport wordt en waar

door bijvoorbeeld windturbines.

kinderen veilig buiten kunnen spelen.

• Health in all policies in al ons gemeentelijk beleid. We houden in de uitvoering van onze taken rekening met het feit dat gezondheid niet alleen wordt

bepaald door leefstijl, genen of toegang tot zorg, maar ook door de leefomgeving, de woonomgeving en het inkomen. We gaan dus uit van een integrale aanpak oftewel health in all policies. Dit houdt in dat we de effecten van beleid op gezondheid tot één van de afwegingsgronden van gemeentelijke beleid maken.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

42

02 Onze pijlers voor gezondheids­beleid

• Versterking van Infectieziektebestrijding en Pandemische Paraatheid (VIP). Om klaar te staan voor een nieuwe pandemie moeten alle betrokken organisaties zich op tijd voorbereiden. De afgelopen jaren is met VIP-financiering gewerkt aan het versterken van het infectieziektebestrijdingsteam bij de GGD ZL, verbetering van de monitoring en surveillance, uitbreiden van het wetenschappelijk onderzoek, meer bovenregionale samenwerking en het versneld opleiden van IZB-professionals.

• Bundeling van kennis is daarbij belangrijk. Hiervoor is het ontwikkelen van een Vaccinatie Expertise Centrum (VEC) binnen de regio Zuid-Limburg een mogelijkheid.

• Betrokkenheid van inwoners bij het gezonder maken en houden van hun leefomgeving is nadrukkelijk een belangrijke succesfactor in deze pijler.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

43

03

Randvoorwaarden

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

44

03 Randvoorwaarden

3.1 Bestuurlijke eindverantwoordelijkheid Zuid-Limburg voert sinds 2018 regionaal gezondheidsbeleid. De bestuurlijke eindverantwoordelijkheid voor het gezondheidsbeleid ligt bij de gemeenteraden.

In de vorige nota werd de bestuurlijke eindverantwoordelijkheid ook neergelegd bij het Algemeen Bestuur van de GGD Zuid Limburg. Met deze nota werd de reeds in gang gezette Trendbreukaanpak bekrachtigd en was de start van het programma­bureau Trendbreuk een feit. Het was een logische keuze om het AB van de GGD een besluitvormende rol toe te kennen, aangezien het bovenal ging over de inzet vanuit de gemeenschappelijke regeling GGD Zuid-Limburg. Het programma­management Trendbreuk is inmiddels een structureel onderdeel van de GGD-begroting, zodat hier nu geen afzonderlijke besluitvorming over hoeft plaats te vinden. Het regionaal gezondheidsbeleid heeft betrekking op gemeentelijk beleid, maar raakt uiteraard aan diverse andere besluitvormings- en adviseringsprocessen. Zo is de Stuurgroep Trendbreuk betrokken, omdat de Trendbreukaanpak de basis vormt voor dit beleid. De Gemeentelijke Regiegroep Gezond Zuid-Limburg is betrokken omdat het ook GALA en IZA raakt. Verder zijn tal van andere externe partners betrokken, omdat de uitgangspunten van het regionaal gezondheidsbeleid van invloed kunnen zijn op de door hen uitgevoerde inzet, al dan niet op basis van een subsidierelatie met een gemeente.

De GGD is als hoofduitvoerder van het gezondheidsbeleid eveneens betrokken, zodat ook het Dagelijks bestuur en Algemeen Bestuur van de GGD belangrijke partners zijn in de uitvoering van het gezondheidsbeleid. Het Algemeen Bestuur fungeert daarnaast als bestuurlijke overlegtafel van zestien gemeenten voor de gezamenlijke aanpak zoals weergegeven in dit gezondheidsbeleid. De besluitvorming over het gemeentelijke gezondheidsbeleid vindt hier niet plaats (die ligt bij de gemeenten), wel nemen deze bestuurlijke overlegtafels besluiten ten aanzien van hun inzet gebaseerd op of volgend uit het regionaal gezondheidsbeleid.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

45

03 Randvoorwaarden

3.2 Financiën De zestien Zuid-Limburgse gemeenten hebben met het vaststellen van de vorige nota erkend dat het terugdringen van de gezondheidsachterstand van de regio een langjarige investering vergt; dit lukt niet in één beleidsperiode.

Tegelijkertijd hebben we de afgelopen beleidsperiode ervaren dat de Trendbreukaanpak duidelijk zijn vruchten afwerpt. Door massa te maken en meer integraal samen te werken lukt het om steeds meer kwetsbare gezinnen en mensen te bereiken. De werkende principes van de Trendbreukaanpak willen we nu uitbreiden om te bevorderen dat mensen gezond blijven, fysiek, mentaal en sociaal, in een gezonde leefomgeving. Zodoende is het noodzakelijk om de financiële basis voor deze aanpak de komende jaren te continueren. Daarbij leggen we nadrukkelijk de verbinding met bestaande programma’s, zoals GALA en IZA, zodat die elkaar onderling versterken. Deze nota is een richtinggevend document voor het gemeentelijke gezondheidsbeleid waarbij de uitvoering via reeds bestaande vastgestelde uitvoeringsplannen gerealiseerd wordt. De financiering daarvan past binnen de bestaande kaders, waarbij middelen vanuit GALA en IZA uiteraard betrokken worden en waar dat kan ook vanuit andere beleidsdomeinen, denk aan ruimtelijke ordening, onderwijs, armoedebestrijding. Deze financiering wordt gebruikt om de bestaande middelen te ondersteunen en ingezette programma’s te bestendigen. Het staat echter buiten kijf dat eventuele financiële beperkingen en bezuinigingen op de publieke gezondheid een remmend effect hebben.

De complexiteit van een integrale aanpak waarbij gezondheid in alle beleidsterreinen wordt meegenomen, vraagt om sterke regie, lange adem en sturing op efficiënte inzet van middelen.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

46

03 Randvoorwaarden

• Gezond Opgroeien wordt grotendeels ingevuld door het Werkplan Trendbreuk

zit. Voor de aanpak suïcidepreventie stelt het rijk middelen beschikbaar voor

2024-2026 en het programmaplan Trendbreuk. De financiering daarvan is

de organisatie en uitvoering. Deze moet kostendekkend worden ingericht

afgedekt binnen de begroting van de GGD (programmabureau en JGZ­­­­

waarbij in deze nota wordt uitgesproken dit zoveel mogelijk regionaal vorm te

onderdelen), via IZA (regionale coördinatie) en de interventies worden

geven, eventueel in de vorm van een actienetwerk suïcidepreventie.

gefinancierd binnen de begrotingen van de uitvoerende organisaties zelf. De voortzetting van Trendbreuk als genoemd in dit regionaal gezondheidsbeleid vindt plaats binnen deze kaders.

• Gezond Blijven richt zich op de versterking van preventie en gezondheids­

• Gezonde Leefomgeving is een van de belangrijkste thema’s voor de toekomst op het gebied van gezondheidsbevordering. Desondanks richt de inzet zich

vooralsnog op het versterken van de verbinding tussen beleidsvelden en een grotere, vroegtijdige betrokkenheid van gezondheid bij met name de ontwik-

bevordering van de volwassen en ouder wordende inwoner. Bestaande

kelingen in en van de fysieke leefomgeving. Ook hier vindt regionaal en lokaal

aanpakken en interventies als Welzijn op Recept, Gecombineerde Leefstijl

inzet plaats vanuit onder andere GALA Gezonde Leefomgeving. Voor

Interventie, Ketenaanpak Valpreventie, Samen Tegen Eenzaamheid worden

Versterking van Infectieziektebestrijding en Pandemische paraatheid (VIP) zijn

momenteel gefinancierd vanuit GALA en IZA en gemeentelijke middelen.

we afhankelijk van Rijksfinanciering.

Deze middelen staan met de aangekondigde landelijke bezuinigingen ter discussie. Daarnaast kan de ambitie behorende bij Gezond Blijven ook

Ondanks de enorme opgave op het gebied van gezondheid en het inlopen van

versterkt worden door binnen bestaande inzet in het reguliere welzijnswerk en

achterstanden hebben we geen extra financiële ruimte voor investeringen in

andere gemeentelijke inzet, ook samen te werken met andere partners als

publieke gezondheid. Veel van de hierboven genoemde inzet moet uit de

woningcorporaties en informele organisaties, zonder dat hiervoor noodzakelij-

reguliere middelen komen. Nadrukkelijk wordt verbinding gezocht met andere

kerwijs extra investeringen nodig zijn.

financieringsstromen die het Rijk biedt of die in andere domeinen voorhanden

• Gezonde Geest: richt zich vooral op het in kaart brengen en analyseren wat

zijn. Gedacht wordt aan transformatiegelden IZA, middelen in de ruimtelijke

binnen de regio gebeurt aan het versterken van mentale gezondheid. En

opgave, Regiodealgelden en dergelijke. Ook is er inzet mogelijk vanuit het sociaal

vervolgens hoe we dit sterker kunnen verbinden met inzet binnen de andere

domein en de zorg die bijdragen aan de opgave van Zuid-Limburg en de

pijlers. Ook hier vindt inzet regionaal en lokaal plaats vanuit GALA Mentale

ambities in het regionaal gezondheidsbeleid. Deze organisaties hebben weer

Gezondheid en mogelijk vanuit IZA met transformatiegelden voor het trans­­

een andere financieringsstroom (Wlz, Wmo), veelal ook vanuit een subsidie-

formatieplan mentale gezondheid waarbij ook een begroting sociaal domein

relatie met de gemeente.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

47

03 Randvoorwaarden

3.3 Burgerbetrokkenheid ‘Met “burgerbetrokkenheid” wordt de actieve deelname van individuen aan publieke besluitvormingsprocessen bedoeld die van invloed zijn op hun persoonlijke en collectieve belangen’ (Movisie). Burgerparticipatie of burgerbetrokkenheid is een manier om burgers te laten participeren aan het beleid van de overheid (in dit geval de gemeente) of organisatie. Het gaat erom dat burgers zeggenschap krijgen over hun leefomgeving of de situatie waarin ze verkeren, waardoor er actief burgerschap en verantwoordelijkheid(sbesef) ontstaat. Daarmee creëer je tweerichtingsverkeer tussen overheid en burgers waar dat tot voor kort vooral eenrichtingsverkeer was. Burgers voelen zich meer gehoord en er ontstaat een actieve invulling van de representatieve democratie. Steeds meer gemeenten zijn hiermee bezig en ook de gemeentelijke adviesraden sociaal domein stimuleren deze ontwikkeling. Dat betekent nog niet dat dit proces vlekkeloos verloopt of dat burgerbetrokkenheid een duidelijke invulling krijgt. Er zijn nog genoeg valkuilen en hindernissen te overwinnen. Denk bijvoorbeeld aan de verhouding tussen burgerbetrokkenheid en de verantwoordelijkheid van de gemeenteraad. Of de vraag of actieve burgers voldoende representatief zijn voor de bewoners namens wie zij zeggen te spreken. Of de financiering van wijkprojecten die door burgers worden aangedragen.

En überhaupt de relatie tot het beleid van de gemeente dat wellicht in de wielen gereden wordt door burgerinitiatieven. Kortom, genoeg vragen, maar het staat buiten kijf dat de Zuid-Limburgse gemeenten de noodzaak van burgerbetrokkenheid zien en daar volop mee experimenteren. In deze nota ondersteunen we deze ontwikkeling van ganser harte vanwege drie hoofdargumenten.

• Ten eerste omdat gezondheid een verantwoordelijkheid is die mensen zelf dragen en waarover mensen ook zo lang en goed mogelijk regie willen houden (ook als er hulp en ondersteuning nodig is). Dat komt voort uit het concept van positieve gezondheid, waarbij zingeving, veerkracht en optimaal functioneren centraal staan.

• Ten tweede omdat burgers ideeën hebben over de inrichting van hun sociale en fysieke leefomgeving en daar ook invulling aan willen geven die past bij hun ervaring en beleving van hun buurt of wijk.

• Ten derde omdat gemeenten baat hebben bij de inzet van burgers in hun wijk en daar gebruik van kunnen maken. Het creëert eigenaarschap en zorgt voor ontmoeting, wat de leefbaarheid en gezondheid ten goede komt.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

48

03 Randvoorwaarden

3.4 Communicatie We kunnen de trend van langjarige gezondheidsachterstanden niet alleen doorbreken, dat moeten we doen met het hele maatschappelijke veld en met inwoners. De afgelopen beleidsperiode hebben we daar grote stappen in gezet, er is een groot betrokken maatschappelijk veld dat gezondheid en het doorbreken van gezondheidsachterstanden inmiddels hoog op de agenda heeft staan. Deze nota richt zich vooral op de (landelijke en provinciale) overheid, gemeenten, GGD en zorgen welzijnsorganisaties. Dit is dan ook de doelgroep van de communicatie over deze nota. We ontwikkelen een communicatiestrategie om Gezondheid nu, voor later! bij betrokken partijen en inwoners van Zuid-Limburgers bekend te maken. Ons doel is de urgentie van de problematiek helder krijgen en draagvlak te genereren voor de ambities van deze nota.

Nota Gezondheidsbeleid Zuid-Limburg 2025 - 2030

49

03 Randvoorwaarden

3.5 Monitoring en evaluatie 2025-2030 We sluiten aan bij bestaande landelijke en regionale plannen voor monitoring van de GGD Zuid-Limburg (monitor volwassenen en ouderen, en jeugd), het programma Trendbreuk, Regioplan Zuid-Limburg (IZA) en de GALA-uitvoeringsplannen. De monitoring en evaluatie van aanpakken en interventies blijven gehandhaafd. We maken daarbij gebruik van de expertise, netwerken en kennisontwikkeling binnen de Academische Werkplaats Publieke Gezondheid (AWPG) Mosa. De GGDZL brengt systematisch de gezondheid van inwoners in kaart en deelt de resultaten via de Gezondheidsatlas. Vanuit deze wettelijke taak houdt de GGDZL gemeenten periodiek op de hoogte van nieuwe ontwikkelingen en trends, specifiek ook toegespitst op de pijlers die centraal staan in het regionaal gezondheidsbeleid. Aanvullend is inzicht in het proces van belang om na te gaan in hoeverre de doelstellingen uit het regionaal gezondheidsbeleid worden behaald. Waar nodig wordt bijgestuurd. Voor de nota staat een tussenevaluatie gepland in 2028. Met deze tussenevaluatie kunnen gemeenten goed volgen hoe de beleidsuitgangspunten per onderdeel uitwerking vinden. Deze tussenevaluatie laat de stappen zien die in het proces gezet zijn. Deze informatie wordt aangevuld met gegevens uit de gezondheidsmonitors. Op basis van deze evaluatiegegevens worden doelen bijgesteld.