18. Brief van het college van B&W van 7 april 2021 inzake eindrapportage Samen tegen armoede in Katwijk (1894118)

Hierdoor worden afspraken gemaakt met woningcorporaties, zorgverzekeraars, energieleveranciers en waterbedrijven. Deze ontwikkeling is belangrijk om de groeiende groep inwoners die in de problemen komt (zeker nu ook door de invloed van corona) vroegtijdig in beeld te krijgen én passende hulp te bieden. Ook biedt de preventiematrix de mogelijkheid om meer zicht te krijgen op waar preventieve aanpakken kunnen worden versterkt. Dit soort mooie initiatieven willen de stakeholders én de gemeente verder gaan uitbouwen.

35

Eveneens is in Katwijk een ruim aanbod aan voorzieningen en regelingen voor een diverse groep inwoners die in armoede leeft. Bijvoorbeeld voor mensen met een uitkering, mensen met een laag besteedbaar inkomen, kinderen en inwoners met financiële problemen. Zowel professionals als vrijwilligers zijn hierbij betrokken. Stakeholders zijn positief over de regelingen en voorzieningen. Positieve geluiden zijn onder andere te horen over de kleding- en knipservice van de Voedselbank en de budgetplanning bij statushouders. Inwoners zijn ook tevreden over bijvoorbeeld diensten van de Formulierenbrigade of de bibliotheek. Stakeholders geven aan nog geen (goed) beeld van het huidige armoedebeleid te hebben. Volgens hen bestaat het beleid nog teveel uit losse eindjes. In de praktijk blijkt de uitvoering nog gefragmenteerd. Verschillende stakeholders hebben nog onvoldoende zicht op het aanbod van hulp en ondersteuning in de gemeente. Ze weten niet altijd voldoende wie wat doet en wat ieders taken en verantwoordelijkheden zijn. Regie op de (integrale) uitvoering wordt gemist. De hulp en ondersteuning is vooral gericht op inwoners die naar hen toe komen in plaats van dat zij naar de inwoners toe gaan en inwoners outreachend bereiken. Stakeholders geven aan dat er nog te weinig wordt gesignaleerd en (effectief) doorverwezen.

Verschillende drempels staan activiteiten op het terrein van vroegsignalering en preventie in de weg. Organisaties hebben niet altijd de ruimte of tijd om aandacht aan preventie te besteden, bijvoorbeeld door werkdruk. Stakeholders geven ook aan zich niet altijd bekwaam te voelen om armoede bespreekbaar te maken/te signaleren. Zo zien bijvoorbeeld scholen veel maar wordt het gesprek over wat daarachter zit nog niet gevoerd.41 De Katwijkse cultuur waarin ‘problemen zelf worden opgelost’ is een structurele belemmering voor het effectief kunnen aanpakken van armoede. Juist het laagdrempelig bespreekbaar maken is cruciaal. Met betrekking tot vroegsignalering en preventie liggen er nog veel mooie kansen. Uit het kwantitatieve onderzoek blijkt dat de minimaregelingen nog niet de gehele doelgroep (onder de 120% van het sociaal minimum) bereiken. Met name huishoudens met kinderen maken gebruik van de regelingen. De groep huishoudens zonder kinderen maakt minder gebruik van de regelingen terwijl zij wel 80% uitmaakt van de doelgroep.42 Verder is nog geen zicht op in hoeverre de gehele doelgroep die in armoede leeft (die ook boven 120% van het sociaal minimum uitkomen zoals werkende armen) bereikt wordt. Inwoners maken om verschillende redenen niet altijd gebruik van bestaand aanbod. Het aanvragen van de regelingen worden zowel door stakeholders als inwoners als ingewikkeld ervaren.

Er is duidelijk behoefte aan verbetering hierin. De behoeften van inwoners verschillen en daarmee ook de waardering van het bestaande aanbod. Waar sommige inwoners blij zijn met regelingen die vooral gericht zijn op kinderen, missen andere inwoners regelingen voor alleenstaanden of ouderen. De wijze waarop inwoners het aanbod beleven sluit overigens niet altijd aan bij het werkelijke aanbod in de gemeente Katwijk. Meerdere inwoners hebben behoefte aan regelingen voor ontmoetings-, sport- en spelactiviteiten terwijl er al mogelijkheden bestaan om deel te nemen aan dit soort activiteiten. Het valt op dat bij verschillende doelgroepen de bekendheid en het bereik van de regelingen wisselt. Bovenal vinden de respondenten het van belang dat rekening wordt gehouden met hun verschillende behoeften en dat het aanbod op de leefwereld aansluit. In de volgende paragraaf staan we verder stil bij de kansen om de armoedeaanpak te versterken. Dit doen we in de vorm van aanbevelingen.

41 De Leidse Buitenschool in Katwijk heeft onlangs een afstudeeronderzoek laten uitvoeren waarin de volgende vraag werd beantwoord: “Hoe kunnen medewerkers van de

Leidse Buitenschool armoede signaleren bij leerlingen en hoe kunnen zij hierover in gesprek gaan met ouders/verzorgers?". Het doel was om medewerkers handvatten te geven hoe zij armoede konden signaleren en het gesprek over armoede konden aangaan. 42 De doelgroep van inwoners die leeft onder 120% van het sociaal minimum bestaat voor de meerderheid uit alleenstaanden en ouderen.

36

6.2 Aanbevelingen Het effectief aanpakken van de armoedeproblematiek is complex. In de praktijk zien we veel verschillende interventies en regelingen, die verschillende doelen beogen. Waar de ene regeling vooral gericht is op preventie, is de andere regeling weer meer gericht op het bieden van perspectief. In dit onderzoek is ter inspiratie gekeken naar elf verschillende regelingen/voorzieningen en integrale en preventieve aanpakken in drie casusgemeenten. Helaas is de kennis over de effectiviteit van regelingen en voorzieningen nog beperkt. Dit onderzoek geeft zicht op een aantal concrete aanknopingspunten om de aanpak te verbeteren. Gezien de huidige situatie in Katwijk zou de gemeente een keuze kunnen maken voor een van de drie regelingen/ voorzieningen die we in hoofdstuk 4 hebben uitgelicht. Het gaat achtereenvolgens om SUN, de NSR en het Jongeren Perspectief Fonds. Deze regelingen voorzien elk in een behoefte die er in Katwijk is, respectievelijk het preventief ondersteunen van inwoners met een inkomen tot 125% van het sociaal minimum; het verder opzetten van een systeem voor vroegsignalering en het ondersteunen van jongeren. Als gemeente is het zinvol om scherp te blijven op wat de gemeente zelf in huis heeft alvorens aangesloten wordt bij ‘nieuwe’ regelingen. Hiermee gaan extra tijd en kosten gepaard.

Belangrijk is dat de gemeente met haar uitvoering aan de slag gaat én daarbij in verbinding staat met haar stakeholders en inwoners. We raden de gemeente aan om eerst intern te kijken óf en waar mogelijkheden liggen om te voorzien in hetgeen waar de drie regelingen op gericht zijn. We denken bijvoorbeeld aan het verkennen of het Noodfonds Kocon breder ingezet kan worden (als alternatief voor SUN). Ook is de gemeente actief aan de slag gegaan om afspraken te maken met schuldeisers rondom de herziening Wgs. Het is goed om eerst in te zetten op het maken van deze afspraken en het nemen van concrete vervolgacties. Ten slotte is het de vraag of een Jongeren Perspectief Fonds de enige manier is om jongeren beter te bereiken en te helpen. In dit onderzoek zijn genoeg andere voorbeelden naar voren gekomen om, met inzet van wat voorhanden is in Katwijk, jongeren op een effectieve manier te betrekken. Bijvoorbeeld via het onderwijs (armoede zou in de klas bespreekbaar gemaakt kunnen worden), het investeren in eigenwaarde en zelfredzaamheid en het aanwezig zijn op plekken waar jongeren vaak komen. Hierdoor kan waarschijnlijk sneller vooruitgang worden geboekt dan wanneer geïnvesteerd wordt in het aansluiten bij ‘nieuwe’ regelingen/voorzieningen. Stakeholders en inwoners hebben duidelijke ambities en bijbehorende acties genoemd met betrekking tot het bestrijden van armoede.

Ook hebben we verschillende lessen getrokken uit de effectieve aanpakken van de drie casusgemeenten. Deze lessen komen ook terug in onderstaande aanbevelingen. Wij doen we volgende vijf aanbevelingen om wat er nu in Katwijk is te versterken en intern uit te breiden: 1. Opstellen én uitvoeren visie en ambitie document Er is behoefte aan een beleidskader dat richting geeft aan de armoedeaanpak. Het is daarnaast van belang om de samenwerking en uitvoering structureel vast te leggen. Vervolgens moet de vertaalslag naar de uitvoering worden gemaakt zodat er ook daadwerkelijk iets gebeurt. Het is voor de gemeente Katwijk zinvol om een duidelijk visie- en ambitie document op te stellen (of bijvoorbeeld een Aanvalsplan Armoede). In dit document komen de belangrijkste kaders en pijlers van de armoedeaanpak te staan, met als basis de opgehaalde ambities en wensen en bijbehorende acties. Het document bestaat uit de volgende onderdelen: -

De doelgroep (wordt er bijvoorbeeld specifiek ingezet op bepaalde doelgroepen zoals de alleenstaanden, ouderen of jongeren?) Het bereik van de doelgroep Doelen en ambities Acties Beoogde resultaten (mogelijk ook monitoring/evaluatie) Planning

37

Mogelijk kan hiernaast de Maatschappelijke Agenda (MAG) verder geconcretiseerd worden. Hierin kunnen de thema’s armoede in brede zin en vroegsignalering en preventie een centrale plek krijgen. Stakeholders vinden het cruciaal dat de gemeente een duidelijke regierol neemt en een heldere en gezamenlijke visie uitdraagt. Deze visie helpt ook bij het leggen van prioriteiten en het maken van keuzes. De gemeente Katwijk heeft reeds een klankbordgroep opgestart waarin een aantal stakeholders is betrokken. Om beter aan te sluiten bij de leefwereld van de inwoners, is het aan te raden voor de gemeente om (opgeleide) ervaringswerkers én inwoners actief te betrekken (bijvoorbeeld ook in de klankbordgroep). Het is raadzaam om ook experts te betrekken. 2. Ontwikkelen sociale kaart en/of platform Om de huidige knelpunten op het terrein van de samenwerking het hoofd te bieden, is het invoeren van een sociale kaart en/of platform een praktische oplossing. Een sociale kaart kan bijvoorbeeld in één oogopslag een overzicht bieden van de organisaties, taken en verantwoordelijkheden zodat stakeholders elkaar gemakkelijker kunnen vinden. Hier kunnen ook ‘nieuwe’ stakeholders gelijk betrokken worden. Via een platform kan ingezet worden op het daadwerkelijk samenwerken én actienemen.

Bijvoorbeeld in de vorm van casusoverleggen (multidisciplinaire overleggen) over inwoners waarbij sprake is van multiproblematiek. Hierdoor kan gewerkt worden aan het (tijdig) doorverwijzen, korte lijnen en een warme overdracht. Inwoners krijgen de hulp die ze nodig hebben en armoede kan duurzaam worden aangepakt in relatie tot andere problemen. 3. Sterke beweging naar voren Uit het onderzoek komt naar voren dat er een sterke behoefte is aan meer focus op vroegsignalering en preventie. Investeren in vroegsignalering en preventie kan uiteindelijk kosten besparen. Door de grote impact van corona wordt de focus op vroegsignalering en preventie nog belangrijker. Het is nu het moment om als gemeente in te zetten op het maken van een beweging naar de voorkant. Hieronder doen we enkele suggesties om dit concreet vorm te geven. De gemeente blijft investeren in het wijkteam. Het wijkteam speelt een cruciale rol in het bereiken van inwoners maar ook het leggen van de verbinding met andere stakeholders. Wat ook preventief werkt, is het doorbreken van de Katwijkse cultuur door armoede een gezicht te geven. Het gaat om het creëren van aandacht voor armoede en het vergroten van bewustzijn ‘dat armoede iedereen kan overkomen’.

Dit kan bijvoorbeeld door nieuwsberichten of verhalen van ervaringsdeskundigen in de lokale krant, in tijdschriften (armoedeglossy), of door een speciale campagne.43 Tegelijkertijd is het belangrijk om te investeren in vindplekken en levensgebeurtenissen. Zoek inwoners actief op. De gemeente kan dit zelf doen maar bij voorkeur zet zij rolmodellen en sleutelfiguren in. Stakeholders (kerken, scholen, ouderenzorg et cetera) dienen over de juiste vaardigheden te beschikken om armoede te signaleren en bespreekbaar te maken. De gemeente moet cursussen/workshops of (netwerk) bijeenkomsten faciliteren waar men met elkaar de dialoog voert over (de gevolgen én aanpak van) armoede. Ook wordt actief toegewerkt naar het opstellen van een Convenant Vroegsignalering. De gemeente kan gebruik maken van standaard overeenkomsten.44 Onderdeel hiervan zijn duidelijke afspraken over hoe te signaleren en door te verwijzen.

43 De gemeente Amstelveen heeft een campagne opgesteld om te laten zien dat weinig geld hebben niet iets is waarover je je hoeft te schamen: Amstelveense campagne tegen

armoede. 44 https://www.nvvk.nl/k/news/view/12892/3481/al-50-gemeenten-ondertekenden-convenant-vroegsignalering.html.

38

4. Overzicht van aanbod en versimpeling aanvraagproces Het is belangrijk dat de gemeente actief aan de slag gaat met het verbeteren van de bekendheid van de regelingen/voorzieningen gericht op armoede. Het gaat hierbij ook om het bredere (immateriële) aanbod in de gemeente. Bijvoorbeeld laagdrempelige activiteiten zoals sport en spel waar mensen die in armoede leven ook behoefte aan hebben. De gemeente vergroot de bekendheid van dit aanbod door de website te verbeteren, door het maken van een overzicht waar alle regelingen in één oogopslag te zien zijn (infographic of stroomschema) en door het investeren in mond-op-mond reclame. Het is overigens van belang om heldere kaders te geven: wanneer komt iemand wel of niet in aanraking voor een regeling? Verder kan de toegankelijkheid worden verbeterd door het proces van aanvragen te versimpelen. Hier zijn verschillende opties voor: makkelijke taal met pictogrammen, heldere instructies, minder bewijstukken laten indienen, aanvragen combineren, automatische toekenning of het koppelen van data van andere organisaties zodat gegevens automatisch worden ingevuld. Belangrijk is om dicht aan te sluiten bij de leefwereld van de inwoners. Houd als gemeente rekening met de verschillende vaardigheden van inwoners. 5. Aanvullend onderzoek (traject) Aanvullend onderzoek kan meer zicht op hoe de doelgroep die in armoede leeft eruit ziet.

Welke kenmerken zijn er en welke problemen spelen bij hen een rol? Zodra je meer zicht hebt op de gehele doelgroep en de wensen is het makkelijker om het aanbod van de regelingen/voorzieningen hierop aan te laten sluiten. Door het maken van een klantanalyse (bv. door klantreizen) in combinatie met een enquête kan meer zicht worden verkregen op de ervaringen van (een grote groep) inwoners. Actiegericht onderzoek leent zich goed om een vervolgslag te maken. Hierbij kan worden ingezet op het door ontwikkelen van de verkregen inzichten. Het gaat concreet om het implementeren van de ambities, wensen en acties in de praktijk. Onderdeel hiervan kan zijn het blijven evalueren, monitoren en leren van elkaar. Dit kan bijvoorbeeld in de vorm van zogenoemde Living labs. Het uitvoeren van een effectieve armoedeaanpak vergt telkens weer afstemming over wat nodig is en wat veranderingen met zich meebrengen.

39

7. Literatuurlijst Akpinar, Van den Berg & Bernard. (2020). Rekenkameronderzoek schuldhulpverlening Katwijk. BAGroep, Den Haag. De Bibliotheek van Katwijk. (z.d.). Informatiepunt Digitale Overheid. Via: Informatiepunt Digitale Overheid (bibliotheekkatwijk.nl) Deloitte en SchuldenlabNL. (2020, 16 juni). COVID-19 en schuldenproblematiek in Nederland: Onderzoek en oplossingsrichtingen voor een gezamenlijk actieplan. Via: COVID-19_en_schuldenproblematiek_in_Nederland.pdf (schuldenlab.nl) Dress for Success. (z.d.). Missie. Via: Missie Dress for Success Gemeente ’s-Hertogenbosch. (2017). Raadsvoorstel Aanvalsplan Den Bosch Schuldenvrij 2018-2021. Via: Raadsvoorstel (raadsinformatie.nl) Gemeente ’s-Hertogenbosch. (2020). Bekendheid Eerste Hulp Bij Geldzaken. Afdeling onderzoek en journalistiek. Bekendheid_Eerste_Hulp_Bij_Geldzaken_14012020_def.pdf (s-hertogenbosch.nl) Gemeente Arnhem. (2020). (de) Weg uit armoede: werken aan perspectief. Arnhemse Armoedeaanpak, 2020 e.v. Via: https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&cad=rja&uact=8&ved=2ahUKEwivp5UxKruAhVIyKQKHTg-A6wQFjAAegQIAhAC&url=http%3A%2F%2Fokoarnhem.nl%2Fwp-content%2Fuploads%2F2020%2F09%2F20200702-de-Weg-uit-armoede-Arnhemse-armoedeaanpak-def1.pdf&usg=AOvVaw0WKifW7nsJ7WkuZ0WUjoYO Gemeente Katwijk. (2018). Coalitieakkoord 2018-2022. Via: Coalitieakkoord_Katwijk_2018_-_2022.pdf Gemeente Katwijk. (2018).

Overzicht gemeentelijke minimaregelingen voor kinderen. Gemeente Katwijk. (2019). De maatschappelijke agenda 2019-2023. Via: Maatschappelijke_Agenda_2019-2023.pdf (detoekomstvankatwijk.nl) Gemeente Katwijk. (2019, 2 september). Aanpak Armoede. Gemeente Katwijk. (2020). Samenwerkingsagenda van de alliantie Katwijk 2020-2022. Gemeente Katwijk. (2020, 12 november). Een peiling onder inwoners naar de bekendheid en het gebruik van minimaregelingen. Armoedebeleid Katwijk. Gemeente Katwijk. (2020, 17 maart). Startnotitie Aanpak Armoede. Gemeente Katwijk. (2020, 2 september). Een onderzoek naar de grootte en samenstelling van de minimapopulatie in de gemeente Katwijk en de diverse regelingen binnen de gemeente voor deze doelgroep. Armoedebeleid Katwijk. Gemeente Katwijk. (z.d.). Bijzondere Bijstand. Via: Bijzondere bijstand | Gemeente Katwijk Gemeente Katwijk. (z.d.). Vergoeding kosten minderjarige kinderen. Via: Vergoeding kosten minderjarige kinderen | Gemeente Katwijk Gemeente Leiden. (2019). Meedoen door Maatwerk: Beleidsplan armoedebeleid 2019-2022. Via: Brief (notubiz.nl)

40

Hoff & Van Hulst. (2019). Wat is armoede?. Armoede in kaart, Sociaal Cultureel Planbureau. Via: Wat is armoede? | Armoede in kaart: 2019 - SCP Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. (2020). Gemeentefonds, Decembercirculaire 2020. Via: Decembercirculaire gemeentefonds 2020 | Circulaire | Rijksoverheid.nl Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. (2020). Wet van 24 juni 2020 tot wijziging van de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening ten behoeve van de uitwisseling van persoonsgegevens. Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden. Via: Staatsblad 2020, 239 | Overheid.nl > Officiële bekendmakingen (officielebekendmakingen.nl) Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. (2020, 28 september). Kamerbrief intensivering armoede- en schuldenaanpak. Via: Kamerbrief intensivering armoede- en schuldenaanpak | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl Nibud. (2021). Financiële zorgen over onzeker 2021. Via: https://www.nibud.nl/consumenten/nibud-financiele-zorgen-over-onzeker-2021 Nibud. (2020). Coronacrisis: financiële gevolgen voor huishoudens. Via: Peiling coronacrisis: financiële gevolgen voor huishoudens - Nibud - Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting NVVK. (2021). Convenanten Vroegsignalering. Via https://www.nvvk.nl/k/news/view/12892/3481/al-50-gemeenten-ondertekenden-convenant-vroegsignalering.html Redactie Leiden. (2019, 8 mei).

‘Uitvoeringsplannen armoedebeleid en maatwerkbudget’. Leiden Nieuws.nl. Via: Uitvoeringsplannen armoedebeleid en maatwerkbudget - Leiden (nieuws.nl) Ridderlijke Duitsche Orde Balije van Utrecht. (z.d.). Commanderijen. Via: Commanderijen - RDO Balije van UtrechtRDO Balije van Utrecht Sichting BKR. (2020). ‘Vroegsignalering’ vaak al onderdeel van proactieve schuldhulpverlening. Via: ‘Vroegsignalering’ vaak al onderdeel van proactieve schuldhulpverlening | BKR SUN Leiden. (z.d.). Het Sociaal Leenfonds van SUN Leiden. Via: Het Sociaal Leenfonds van SUN Leiden | SUN Leiden Van Bakel. (2020, 27 mei). ‘Huisarts kan makkelijker doorverwijzen naar Sociaal Wijkteam’. Sleutelstad. Via: Huisarts kan makkelijker doorverwijzen naar Sociaal Wijkteam | Sleutelstad Verwey-Jonker Instituut. (2020). Verslag Werkgroep Sociale Impact van de Coronacrisis. Eindverslag werkgroep sociale impact coronacrisis.pdf (verwey-jonker.nl)

41

8. Bijlagen Bijlage 1 Moties Motie Perspectieffonds en Vaste Lasten Pakket betrekken bij herijking Armoedebeleid Bij agendapunt Begroting 2020 en meerjarenraming De raad van de gemeente Katwijk, bijeen op 7 november 2019 Constaterende dat: a) De gemeente voornemens is het armoebeleid in 2019 te herijken. b) Er onlangs ook door de rekenkamer is geconcludeerd dat vroeg signalering, samenwerking en het voorkomen van financiële stresssituaties essentiële onderdelen zijn om armoede en schulden tegen te gaan. c) Bijna 4000 huishoudens in Katwijk behoren tot de risicogroep om in financiële problemen te komen. d) Een evaluatie van een perspectieffonds bij jongeren positieve resultaten weergeeft in de regio Den Haag. e) Het NIBUD het gebruik van het vaste lasten pakket aanraadt en ondersteunt.

Overwegende dat: a) Er binnen de uitwerking van een perspectieffonds en het vaste lasten pakket verschillende keuzes te maken zijn om deze zo goed mogelijk te kunnen inzetten in de Katwijks situatie. b) Het gebruik van beide instrumenten het gemeentelijk armoedebeleid juist op het gebied van vroeg signalering en het voorkomen van financiële stress kan versterken.

Verzoekt het college: 1. Te toetsen op welke wijze een Perspectieffonds en het Vaste Laten Pakket aanvullend kunnen zijn op het bestaande beleid 2. Deze twee instrumenten te betrekken bij de herijking van het armoedebeleid. Achtergrondinformatie: https://www.vastelastenpakket.nl/ https://schuldenlab070.nl/project/jongeren-perspectief-fonds-jpf/ Motie Aansluiting bij Stichting Urgente Noden (SUN) De raad van de Gemeente Katwijk bijeen op 7 november 2019. Constaterende dat: a) Gemiddeld 20% van de particuliere huishoudens in Nederland te maken heeft met problematische schulden of een grote kans heeft deze te krijgen, terwijl slechts 2,5% van hen professionele hulp krijgt (bron Min. Van Sociale Zaken en Werkgelegenheid). b) Het aantal huishoudens met een laag inkomen in Katwijk zal toenemen van 7175 in 2018, naar 7275 in 2022 (Programmabegroting 2019-2023). c) In Katwijk ruim 2500 huishoudens met financiële problemen te maken hebben of daarin dreigen te komen. d) De gemeente en Grip op de Knip daarvan jaarlijks slechts zo’n 10% helpen. e) De Katwijker, Rijnsburg en Valkenbuger een zekere terughoudendheid heeft als het gaat om hulp zoeken bij financiële nood.

f) De gemeente regelingen en voorzieningen kent voor de financieel kwetsbaren in de samenleving, maar dat dit stelsel niet altijd goed werkt en dat er schrijnende situaties kunnen ontstaan waarin wettelijke voorzieningen tekort schieten. g) In het Collegeakkoord 2018-2022 is opgenomen dat armoede moet worden tegengegaan. Overwegende dat: a) Inwoners direct geholpen moeten worden als alle andere loketten gesloten blijven, zodat zij niet tussen wal en schip vallen. b) Een incidentele gift veel persoonlijk leed en maatschappelijke kosten kan voorkomen, als vangnet of springplank voor personen met urgente noden kan dienen en net dat eerste stapje naar verbetering kan betekenen. c) Er naar gestreefd moet worden dat er geen inwoners in armoede moeten leven of op straat komen te staan. d) Hulp in nood niet van toeval afhankelijk mag zijn. e) De Stichting Urgente Noden een goede aanvulling is op de al aanwezige (reguliere) hulpverlening. Verzoekt het College: Onderzoek te doen naar aansluiting met SUN, hetzij via een combinatie Leiden-Katwijk of een eigenstandige SUN Katwijk. Dick Oudwater CDA Katwijk

Matthijs van Tuijl PvdA Katwijk

René Slootweg GemeenteBelangen

Nelly Smits Fractie Smits

42

Bijlage 2 Methoden Respondenten startbijeenkomst, dialoogbijeenkomsten en slotbijeenkomst -

Samenlevingsbeleid, volksgezondheid. Samenlevingsbeleid, contractmanager WMO. Samenlevingsbeleid, data-analist. Beleidsmedewerker onderwijs en beleidsafdeling samenlevingsbeleid. Clustermanager Participatie en Inkomen. Servicepunt, uitvoering bijzondere bijstand, participatiewet, armoederegelingen. Beleidsmedewerker wonen. Accounthouder jeugd. Beleidsmedewerker, WMO en ouderenzorg. Beleidsregisseur inkomensondersteuning. Beleidsmedewerker omgevingsbeleid.

Er is ook schriftelijke input geleverd vanuit beleidsmedewerkers op het gebied van Participatie, Laaggeletterdheid en Statushouders.

Respondenten dialoogbijeenkomsten november 2020 -

Grip op de Knip Servicepunt Werk Voedselbank Wijkteam Oranje Nassauschool OBS de Krulder Prins Willem Alexanderschool PCB de Duinroos Diaconie Open Hofkerk Gereformeerde Kerk Valkenburg Gereformeerde Kerk Rijnsborg Kwadraad GGD/Centrum Jeugd en Gezin AOKB: Algemene Ouderenbond Gemeente Katwijk (onderwijs, wonen, data-analist, Wmo, communicatie) Wijkraad Katwijk Noord Welzijnskwartier Plangroep Jeugdfonds Sport en Cultuur Bibliotheek Zorg en Zekerheid Dunavie Zorggroep Katwijk Stichting Leergeld Politiek (Gemeentebelangen, CDA en PvdA)

Padlet Dialoogbijeenkomst Katwijk Centraal staat: hoe kunnen we met elkaar toewerken naar een samenhangende aanpak die ervoor zorgt dat de inwoners die het nodig hebben in een vroeg stadium in beeld zijn, worden bereikt en goed worden geholpen, waardoor verergering van de problematiek wordt voorkomen? 1.Waar staan we nu? (Delen) Welke signalen krijgen jullie van inwoners? Wat signaleren jullie? Wat gaat goed en wat gaat minder goed? Welke ervaringen hebben jullie met het huidige beleid?

3. Welke acties zijn daarvoor nodig? (Schetsen) Wat kan je morgen anders doen? Wat zou jij/jouw organisatie concreet kunnen doen? Wat zijn randvoorwaarden die daarvoor nodig zijn?

2.Wat is onze opgave/ambitie?(Dromen) Wat wil je bereiken? Met welke organisaties wil je samenwerken? Wat wil je voor bewoners betekenen? Welke rol krijgt preventie/vroegsignalering hierin?

43

Bijlage 3 Praatplaat aanpak armoede gemeente Katwijk

44

Bijlage 4 Overzicht regelingen/voorzieningen Stichting Urgente Noden (SUN) Regeling/maatregel

Korte omschrijving

Belangrijkste succesfactoren

Mogelijke knelpunten

Benodigde middelen (bv. tijd, capaciteit, middelen)

Stichting Urgente Noden (SUN)

De noodhulpbureaus van SUN geven (eenmalig) financiële steun aan mensen die in financiële nood verkeren en tussen wal en schip dreigen te raken. Het financiële bedrag verschilt per individu. SUN richt zich op maatwerk om de leefwereld te verbeteren. Het ligt er aan wat mensen nodig hebben, dit kan een fiets zijn, een eenmalige boodschappen-bijdrage of het betalen van een boete, zodat iemand de schuldhulpverlening in kan. Deze gift dient als springplank of als vangnet en kan worden aangevraagd door professionele dienst- en hulpverleners (denk bijv. aan wijkteams, zorginstellingen, thuiszorg, Humanitas, Leger des Heils, reclassering, bewindvoering, VluchtelingenWerk).

Een centraal, onafhankelijk adres voor noodhulp. Hulpverleners weten waar ze terecht kunnen, zij hoeven niet meer allerlei verschillende fondsen af te gaan.

SUN biedt geen structurele hulp. Het gaat om een eenmalige gift.

Draagvlakonderzoek naar de komst van een SUN-noodhulpbureau onder relevante personen en organisaties. De gemeente betaalt ook mee aan de kosten van dit onderzoek.

Voorbeeld: SUN Drechtsteden

Randvoorwaarden financiële hulp Voor het overgaan tot een gift, wordt eerst bekeken of er aanspraak gemaakt kan worden op voorliggende voorzieningen als bijzondere bijstand, WMO en zorgverzekering. Wanneer er geen voorliggende wettelijke regelingen of andere voorzieningen beschikbaar zijn, komt iemand in aanmerking voor noodhulp.

Noodhulp is toegankelijk inzetbaar via een SUN-noodhulpbureau. De noodhulp vormt een vangnet wanneer formele mogelijkheden niet toereikend zijn. In noodsituaties kan niemand het alleen. Hulpverleners kunnen via het SUN bureau snel inspelen op financiële problemen.

SUN is afhankelijk van fondsen om hun werk te kunnen blijven doen. SUN Drechtsteden werkt alleen met hulpverleners die een convenant zijn aangegaan met SUN Drechtsteden.

Conclusies van het onderzoek worden gepresenteerd tijdens een presentatie aan alle betrokkenen. Wanneer er voldoende draagvlak is, is de gemeente co-financier van dit traject. De gemeente betaalt de overheadkosten van SUN-bureaus. SUN start met het formeren van een voorbereidingsgroep (tijdsinvestering).

Het samenwerkingsverband tussen hulporganisaties, fondsen en de Drechtstedengemeenten kan nu inspelen op urgente nood.

Doelgroep Huishoudens met een inkomen tot 125% van het minimumloon die in een financiële noodsituatie terechtkomen, waarbij er geen tijdig beroep kan worden gedaan op voorzieningen zoals de Participatiewet. Het kan bijvoorbeeld gaan om mensen met een laag inkomen die te maken krijgen met ziekte, handicaps, echtscheiding en werkloosheid.

45

Meerwaarde SUN noodhulpbureau Een SUN noodhulpbureau kan een oplossing bieden in individuele noodsituaties waarbij vanuit het reguliere aanbod op dat moment geen adequate oplossingen voor handen zijn.45 Een SUN vormt daarbij een aanvulling op de sociale infrastructuur en kan lokale organisaties meer met elkaar verbinden. Een SUN is zelf geen dienstverlenende organisatie, heeft een onafhankelijke positie en heeft dan ook niet de intentie om het werk van lokale organisaties over te nemen. Een SUN verbindt deze organisaties juist met elkaar, door lokale kennis, contacten en middelen samen te brengen. Hierdoor vormt een SUN één overzichtelijk aanvraagpunt waar professionals terecht kunnen met acute financiële noodvragen. Via de combinatie van middelen die SUN in kan zetten, zoals een gift of een lening via het sociaal leenfonds zodat er rust bij de mensen wordt gecreëerd en ze bewegingsruimte wordt geboden om weer perspectief op te bouwen. Er is aandacht voor maatwerk en het voorkomen van problematische schulden. Meerdere SUN-noodhulpbureaus in Nederland hebben hun meerwaarde bewezen.

Een SUN kan de gemeente ook ondersteunen bij maatschappelijk vernieuwende initiatieven, zoals het Sociaal Leenfonds in Zoetermeer (wordt hieronder verder toegelicht).46,47 Daarnaast kan een SUN noodhulpbureau in sommige gevallen ingeschakeld worden voor medische kosten, voor mensen die onvoldoende of niet verzekerd zijn. Zo kan een SUN noodhulpbureau ondersteunen bij tandartskosten, fysiotherapie, medicijnen of een bril.48 ,49 Een SUN noodhulpbureau wordt gefinancierd door donateurs (denk aan fondsen, kerken, bedrijfsleven, particuliere initiatieven). SUN Drechtsteden is bijvoorbeeld opgericht door middel van een fonds. Gemeente Weert Meerwaarde voor gemeente Weert (sinds maart 2020 een SUN-noodhulpbureau): vanuit de hulpverlening werd aangegeven dat een urgente bijdrage vaak nodig is om een situatie te stabiliseren om van daaruit het proces van de groei uit armoede weer een boost te geven. Meerdere gesprekspartners (gemeente, hulpverleners, wijknetwerk) geven aan dat een financiële bijdrage een belangrijke prikkel kan en moet zijn in het aanleren van nieuw gedrag of nieuwe vaardigheden, om mensen duurzaam uit armoede te laten groeien. Het SUN-noodhulpbureau vereenvoudigt de bureaucratie: er is één plek waar hulpverleners met vragen terecht kunnen. Aangezien de toekenning van een hulpvraag bij een SUN-noodhulpbureau een gift is, kan er snel ingespeeld worden op acute noodhulp.

Het SUN-noodhulpbureau kan de gift (meestal binnen 24 uur) toekennen en is niet gebonden aan bepaalde regels en/of regelingen waar formele organisaties wel mee te maken hebben. Een SUN-noodhulpbureau kan snel inspelen op de vraag. Gevraagd werd naar het nut en de wenselijkheid van een SUN Weert. Gesprekspartners (gemeenten, hulpverleners, wijknetwerk) gaven aan dat een SUN-noodhulpbureau de leefwereld en beleidswereld bij elkaar kan brengen. Verschillende regelingen kennen een andere inkomensgrens, vaak vallen mensen hier net buiten. Een SUN-noodhulpbureau kan haar kennis over deze mensen delen, waardoor procedures beter op elkaar aan kunnen sluiten. Een SUN-noodhulpbureau brengt niet alleen in beeld welke voorzieningen er zijn, maar evalueert ook het gemeentelijk beleid. Op deze manier probeert SUN een betere samenwerking tussen de beleidswereld en de leefwereld te bewerkstelligen. Een lokaal SUN-netwerk past daarnaast binnen het bestaande beleid in Weert. 50 In haar beleid gaat het om de volgende uitgangspunten: 1. Preventie van armoede 2. Actieve armoedebestrijding 3. Het bereiken van inwoners die in verborgen armoede leven en 4. Het ondersteunen van inwoners die armoede ervaren zodat zij er niet alleen voor staan. 51 Gemeente Zoetermeer De gemeente Zoetermeer ziet de rol van Stichting Urgente Noden als een waardevolle ontwikkeling in het partnernetwerk.

SUN beheert een Sociaal Leenfonds en een noodfonds in de gemeente. De stichting ging in 2014 van start in Zoetermeer en is een waardevolle aanvulling op de gemeentelijke voorzieningen.52 SUN Zoetermeer heeft een eenmalige subsidie van €45.000 ontvangen vanuit de gemeentelijke armoedegelden om het Sociaal Leenfonds te beheren. De leningen aan het Sociaal Leenfonds worden in termijnen terugbetaald, waardoor het fonds in een periode van 3 jaar weer gevuld is. Het Sociaal Leenfonds is in 2016 geëvalueerd door het college. Uit deze evaluatie blijkt dat inwoners in Zoetermeer op een eenvoudige en toegankelijke wijze financieel worden geholpen. De evaluatie laat zien dat het Sociaal Leenfonds vooral ingezet wordt voor de aflossing van creditkaartschulden of schulden bij webwinkels waar rente over moet worden betaald. Ook wordt het Sociaal Leenfonds regelmatig ingezet bij mensen die recht hebben op toeslagen, maar nog in een behandeltijd zitten. De lening kan dan gebruikt worden voor de overbrugging van de behandeltijd en wanneer de toeslagen ontvangen zijn, kan de lening afgelost worden. Hiermee wordt voorkomen dat mensen in de schulden komen. Omdat cliënten dankzij het Sociaal Leenfonds aan de aflossing kunnen voldoen, is er direct meer leefgeld in het gezin beschikbaar.

De evaluatie stelt tevens dat de aflossing van de schulden ook op schema lag, mede door de actieve betrokkenheid van de 45 https://www.zelfmagazine.nl/artikelen/hulp-bij-acute-financiele-nood/. 46 https://www.sunnederland.nl/wp-content/uploads/2018/10/Bevindingen-sociaal-leenfonds.pdf. 47 https://www.sunnederland.nl/wp-content/uploads/2018/10/20180718-Naar-een-breder-schuldregelingspalet.pdf. 48 http://sundrechtsteden.nl/wp-content/uploads/2020/04/SUNDrechtsteden-Jaarverslag2019.pdf. 49 https://www.allesoverhetgebit.nl/alles-over-kosten-en-vergoedingen/vergoedingen-mondzorg/financi%C3%ABle-hulp-voor-mensen-met-een-

laag-inkomen/. 50 https://gemeenteraad.weert.nl/Vergaderingen/College-van-B-W/2019/08-oktober/10:00/Stichting-Urgente-Noden-SUN-Weert/ 51 Voor meer informatie over het beleid: https://gemeenteraad.weert.nl. 52 Bijlage kadernota Meedoen met Meerwaarde https://zoetermeer.pvda.nl/wp-content/uploads/sites/498/2020/01/Bijlage-Kadernota-Meedoenmet-Meerwaarde.pdf.

46

maatschappelijke partners. De evaluatie concludeert dat het Sociaal Leenfonds in een maatschappelijke behoefte voorziet en preventief werkt. Door inwoners van Zoetermeer op een laagdrempelige en toegankelijke manier financieel te helpen, kan voorkomen worden dat mensen (verder) in de schulden raken. Het Sociaal Leenfonds wordt voortgezet, omdat het preventief werkt en escalatie voorkomt. Een onderzoek van SUN Nederland en de NVVK toonde verder aan dat het Sociaal Leenfonds een ‘terugbetaal-factor’ van ongeveer 95% kent.53 ,54 ,55 Gemeente Leiden In Leiden valt de Stichting Urgente Noden onder het minimabeleid van de gemeente. Naast andere regelingen voor schulden en armoede ontvangt SUN Leiden structureel subsidie van de gemeente in het kader van armoedebestrijding. 56 SUN Leiden kan gedurende drie jaar per huishouden een maximale gift toekennen van €750. In bijzondere situaties is het mogelijk om een gift van €1000 te ontvangen. In incidentele gevallen kan een aanvraag gehonoreerd worden voor inwoners uit aangrenzende gemeenten. Sinds 2016 krijgt SUN Leiden jaarlijks tussen de 300 en 400 aanvragen. Dit laat zien dat er behoefte is om urgente noden snel op te pakken en dat hulpverleners de weg naar SUN Leiden goed weten te vinden. De bureaumedewerkers van SUN Leiden bezoeken regelmatig verschillende netwerkbijeenkomsten en adviserende en voorlichtingsbijeenkomsten.

Zo brengen ze niet alleen de werkzaamheden van SUN Leiden onder de aandacht, maar blijven de medewerkers van SUN Leiden goed op de hoogte van veranderingen binnen de aanvragende organisaties. In de resultaten van SUN Leiden is te zien dat veel aanvragen gericht zijn op hulp bij schulden (bijv. huurschuld). SUN Leiden ondersteunt ook mensen die, nadat ze op straat hebben geleefd of uit detentie komen, een nieuwe start willen maken. SUN Leiden kan daar inspringen waar dat voor de Bijzondere Bijstand niet mogelijk is, bijvoorbeeld door administratieve of juridische problemen. 57 Gemeente Haarlem Het Fonds Urgente Noden (FUN) in Haarlem is er voor inwoners die snel hulp nodig hebben. Het bedrag dat mensen ontvangen is eenmalig en omvat maximaal €2000. Het FUN wordt gefinancierd door regionale maatschappelijke fondsen en kerkelijke fondsen met een maatschappelijke doelstelling. De diaconie van de PKN Haarlem is een van de grotere donateurs van het FUN. Het FUN biedt een uitkomst voor de gemeente, omdat zij niet alle urgente noden op kunnen pakken. Mensen die bij de gemeente tussen wal en schip dreigen te vallen, kunnen terecht bij het FUN wanneer zij in acute financiële nood verkeren.58

53 https://ris2.ibabs.eu/Reports/ViewListEntry/Zoetermeer/d9bd9800-33cb-49a4-bcac-11ad039f5074. 54 https://sunzoetermeer.nl/aanvragen/sociaal-leenfonds. 55 https://www.sunnederland.nl/wp-content/uploads/2019/07/Jaarrekeningkv-2018-SUNN.pdf. 56https://gemeenteraad.leiden.nl/fileadmin/files/Rekenkamer/Onderzoeken_RKC_LL/Zorgen_over_zorg_Quickscan_Sociaal_Domein_Leiden.pdf. 57 https://sunleiden.nl/assets/media/Jaarverslag_2019_SUN_Leiden_def.pdf. 58 https://diaconiehaarlem.nl/interview-fonds-urgente-noden/.

Jongeren Perspectief Fonds (JPF) Regeling/maatregel

Korte omschrijving

Belangrijkste succesfactoren

Mogelijke knelpunten

Benodigde middelen (bv. tijd, capaciteit, middelen)

Jongeren Perspectief Fonds (JPF)

Innovatieve aanpak voor jongeren van 18 t/m 27 jaar met schulden. Niet de schuld maar het toekomstperspectief staat centraal.

Integrale blik naar de woon- en leefsituatie van de jongere met een perspectiefplan op maat, met doelen waaraan de jongere gaat werken.

De hulp is niet vrijblijvend. Als de jongere zich niet aan de afspraken houdt, kan dat ertoe leiden dat de begeleiding stopgezet wordt en de schulden alsnog volledig afbetaald moeten worden.

Randvoorwaarden: (Bestuurlijk) draagvlak. Ook wordt van interne en externe ketenpartners bereidheid verwacht om buiten de eigen kaders en richtlijnen te kunnen en durven handelen.

Doelgroep Jongeren van 18 t/m 27 jaar. De jongeren hebben gemiddeld bijna €11.000 schuld en meerdere schuldeisers. Het JPF koopt de schuld van de jongere over en aan schuldeisers wordt een saneringsbedrag geboden. Afhankelijk van de inkomenssituatie betalen de jongeren de restschuld terug in natura (bijv. stage) of in geld.

Alle jongeren lopen een maatschappelijke stage om sociaal bewustzijn te creëren. De jongere staat centraal en wordt in zijn/haar kracht gezet om zichzelf te ontwikkelen.

ICT-infrastructuur, om een digitaal dossier aan te maken. Softwarepakket Allegro wordt hiervoor gebruikt. Maatschappelijke partijen die van deze aanpak profiteren, waaronder de gemeente, betalen een deel van hun besparing terug aan het fonds. Ook schuldeisers betalen een jaarlijkse kleine bijdrage aan het fonds. Zo is het fonds duurzaam.

48

Meerwaarde Jongeren Perspectief Fonds (JPF) Het Schuldenlab070 heeft het JPF geëvalueerd. De JPF-aanpak is als pilot gestart in 2016 in Den Haag. De gemeente biedt verschillende vormen van hulpverlening voor jongeren met (problematische) schulden. Toch wordt een deel van de jongeren niet bereikt en sluit de hulpverlening niet altijd aan op de situatie en behoefte van jongeren. Het JPF richt zich daarbij niet alleen op de schulden die jongeren hebben. Zij hebben vaak ook problemen op andere leefdomeinen. Een integrale aanpak is daarom belangrijk omdat schulden zelden op zichzelf staan. Middels het JPF wordt er samen met de jongeren gewerkt aan een structurele oplossing voor de schulden en wordt er gekeken hoe ze bepaalde doelen kunnen bereiken in andere leefdomeinen (denk aan opleiding, werk, huisvesting en/of (familie)relaties). Deze doelen worden verdeeld in kleine deelstappen, waardoor de jongere steeds kleine successen ervaart. De trajectbegeleider bekrachtigd deze successen ook met positieve feedback en prikkels, om het gewenste gedrag extra te benadrukken. De aanpak richt zich op jongeren met schulden of een zwakke financiële situatie en die daardoor belemmerd worden in hun maatschappelijke ontwikkeling. Wanneer de schuldenproblematiek van deze jongeren niet wordt aangepakt, zal dit leiden tot hogere maatschappelijke kosten voor alle partijen in de samenleving.

Het JPF investeert daarom in de toekomst van deze jongeren, om te zorgen voor financieel gezonde(re) volwassenen. De pilot bleek erg succesvol door de integrale en snelle aanpak. Partijen moesten buiten de kaders leren denken om tot een duurzame oplossing te komen.59 Door jongeren eerst schuldenzorgvrij te maken en daarna te focussen op coaching en begeleiding, kunnen jongeren zich focussen op het werken aan een duurzame financiële situatie. Dit had direct een verlichtend effect, waardoor jongeren minder stress ervaren en beter in staat zijn om in actie te komen. De JPF-aanpak brengt de aanpak van multiproblematiek, het stabiliseren van de leef- en schuldensituatie, schuldregeling en (financiële) coaching bijeen in één traject. Deze werkvelden worden tegelijkertijd aangepakt, waarbij jongeren terug kunnen vallen op de trajectbegeleider die hen ondersteunt. De trajectbegeleider begeleidt de jongere naar zelfredzaamheid, zelfvertrouwen en autonomie. De begeleiding is daarbij op maat en gaat uit van de behoefte van de jongere. Het is daarom ook belangrijk dat de trajectbegeleider een vertrouwensrelatie opbouwt met de jongere, aansluit bij de leefwereld en het referentiekader van de jongere leert kennen. Stress over geldzorgen zorgt ervoor dat jongeren weinig ruimte hebben voor lange-termijn-denken.

Door die stress weg te nemen, raken jongeren steeds gemotiveerder om hun problemen ook daadwerkelijk aan te pakken. 60’61’62’63 Op verzoek van diverse gemeenten is er tevens een handreiking beschikbaar voor gemeenten die geïnteresseerd zijn in het implementeren van een dergelijke aanpak in hun gemeente. In de handreiking wordt aandacht besteed aan de trajectbegeleiding, schuldregelen en randvoorwaarden die nodig zijn voor een succesvolle aanpak.64’65 Momenteel loopt er een effectmeting naar de effectiviteit en het maatschappelijk effect van het JPF in opdracht van de gemeente Den Haag en Stichting Jongeren Perspectief Fonds.

59 https://www.morgens.nl/magazine/hoe-opgavegericht-werken-kan-helpen-bij-uitdagingen-rondom-schulden-schuldenlab070. 60 https://schuldenlab070.nl/wp-content/uploads/2017/12/JPF_RAPPORT.pdf. 61https://denhaag.raadsinformatie.nl/docu-

ment/5209360/2/RIS296719%20Tussentijdse%20evaluatie%20Jongeren%20Perspectieffonds%20en%20inzet%20peer-educators 62 https://www.divosa.nl/sites/default/files/1.8_schuldenlab070_-_jpf.pdf. 63 https://theoptimist.nl/daily/jongeren-perspectief-fonds-werkt/. 64 https://schuldenlab070.nl/handreiking-jongeren-perspectief-aanpak-beschikbaar-voor-gemeenten/. 65 https://92078653-dafc-4ef9-bc00-d852d224bfcc.filesusr.com/ugd/1e313f_8aaa628c698e421484d0616508dd400e.pdf.

49

Vaste Lasten Pakket (VLP) Regeling/maatregel

Korte omschrijving

Belangrijkste succesfactoren

Mogelijke knelpunten

Benodigde middelen (bv. tijd, capaciteit, middelen)

Vaste Lasten Pakket

Het Vaste Lasten Pakket is er voor mensen met geldzorgen, die risico lopen op schulden en misschien al te maken hebben met betaalproblemen. Met het Vaste Lasten Pakket zijn de maandelijkse betalingen voor de belangrijkste vaste lasten centraal geregeld.

Het bedrag voor de vaste lasten wordt na ontvangst van het inkomen automatisch opzij gezet. Deelnemers ontvangen een financieel voordeel op hun vaste lasten (in de pilot €30 per maand).

Het Vaste Lasten Pakket zit nu nog in de testfase. Op dit moment zijn de knelpunten nog niet bekend.

Het VLP heeft subsidie ontvangen van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Het idee is dat er eind 2020 meer gemeenten mee kunnen doen.

Doelgroep Bijvoorbeeld studenten die voor het eerst gaan huren of mensen die uitstromen uit budgetbeheer en die hun financiën weer zelf gaan beheren. Het VLP vormt een hulpmiddel om te voorkomen dat er (nieuwe) problemen ontstaan.

Deelnemers blijven bij hun eigen leveranciers van vaste lasten producten (zorgverzekering, hypotheek/huur, energie, water, internet/TV/mobiel, enkele basisverzekeringen). Het VLP wordt ingezet als preventiemiddel, om te voorkomen dat mensen problematische schulden opbouwen.

Corona heeft de ontwikkeling van de pilots vertraagd. Deelname aan het VLP gebeurt via ‘toeleiders’: partners waarmee het VLP samenwerkt zoals gemeenten, maatschappelijke partners, sociale werkgevers of vaste lasten partners. Bij voldoende deelnemers zijn de bijdragen van de Vaste Lasten Partners (leveranciers) volledig dekkend voor: Financieel voordeel voor de deelnemers (70%) + Kosten voor uitvoering en doorontwikkeling (30%).

Het VLP wordt aangeboden aan mensen die uitstromen uit schuldhulpverlening, als onderdeel van de nazorg. Het leidt tot het verminderen van financiële stress.

50

Meerwaarde Vaste Lasten Pakket (VLP) De ontwikkeling van het Vaste Lasten Pakket is gestart in 2018. Vanaf augustus 2019 zijn de eerste deelnemers ingestroomd in Den Haag. Momenteel voert de HU/HvA een effect-evaluatie uit. Het onderzoek loopt van juli 2019 tot najaar 2020.66’67 Helaas zijn de resultaten hier momenteel nog niet van bekend. Ook overig onderzoek naar de succesfactoren ontbreekt. Het Nibud is als adviseur betrokken bij het ontwikkelen van het Vaste Lasten Pakket en meldt als volgt: ‘Uit onze Nibud-onderzoeken blijkt dat er een duidelijk verband is tussen schulden en financiële stress. Mensen komen hierdoor vaak in een negatieve spiraal terecht. Het Vaste Lasten Pakket kan die spiraal doorbreken68. Uit informatie over het VLP is te halen dat het ervoor zorgt dat de belangrijkste vaste lasten maandelijks betaald worden. Het VLP zorgt dat dit centraal geregeld wordt. Hierdoor hebben mensen direct een overzicht van wat ze de rest van de maand nog te besteden hebben en hebben ze tevens minder zorgen omdat de vaste lasten (op tijd) betaald worden. Het VLP schept rust en biedt ruimte aan mensen met beginnende financiële problemen, zodat zij weer financieel stabiel kunnen worden.

Hiermee voorkomt het VLP dat mensen te maken krijgen met problematische schulden.69 Door in een vroeg stadium mensen te ondersteunen, wordt voorkomen dat schulden (en maatschappelijke kosten) verder oplopen. Het VLP hoopt dat het gebruik van het traject de kans op terugval zal verkleinen. Wanneer er toch financiele problemen dreigen te ontstaan, zal het VLP zorgen voor snelle signalering. Ze zoeken naar een oplossing of verwijzen door naar (schuld)hulp. Het VLP wil zich in vijf jaar ontwikkelen van een kleinschalige pilot naar een landelijk werkend platform en onafhankelijk systeem.70 Er zijn inmiddels al veel partijen betrokken.71 Het Verwey-Jonker Instituut heeft onderzoek gedaan naar de financiële zelfredzaamheid van statushouders en naar pilots die zijn opgericht vanuit de Veranderopgave Inburgering. Hieruit komt naar voren dat verschillende gemeenten die hulp en ondersteuning bieden aan statushouders goede ervaringen hebben met het Vaste Lasten Pakket72. Gemeente Utrecht Het Huishoudboekje, ontwikkeld en geïmplementeerd in Utrecht, biedt deelnemers een overzicht in hun financiën en helpt bij het verminderen van geldstress. In 2020 wordt er gewerkt aan een koppeling van het Huishoudboekje met het Vaste Lasten Pakket. Er wordt tevens gekeken of het concept ook uitgerold kan worden in andere gemeenten. De vaste lasten worden via het Huishoudboekje betaald.

Zo houden deelnemers overzicht over hun financiën en kunnen zij zich richten op andere zaken, zoals werk of studeren. Schulden worden op deze manier ook voorkomen.73 Gemeente Rotterdam In april 2020 startte een pilot van het Vaste Lasten Pakket in Rotterdam. De pilot is gericht op mensen die na een traject van schuldhulp (na uitstroom uit Budgetbeheer) weer schuldenvrij een nieuwe start maken. Om geldzaken direct goed te regelen, wordt gebruik gemaakt van het Vaste Lasten Pakket. Door mensen hierin te ondersteunen, kunnen (nieuwe) geldproblemen voorkomen worden. Vanuit de pilot wordt ook gekeken of verschillende maatschappelijke organisaties in de stad andere doelgroepen kunnen benaderen.74 Gemeente Schiedam De gemeente Schiedam zet in op preventie van schulden. De gemeente wil voorkomen dat inwoners schulden ontwikkelen. De pilot met het Vaste Lasten Pakket is onlangs (mei 2020) gestart. Het project zal zich in eerste instantie richten op mensen die uitstromen uit een schuldhulpverleningstraject van de gemeente. De gemeente hoopt dat met het gebruik van het VLP de kans op terugval zal verkleinen. De gemeente Schiedam is, net als Rotterdam, in gesprek met andere maatschappelijke partners in de stad die eventueel een rol zouden kunnen vervullen in de pilot.75

66 https://www.vastelastenpakket.nl/files/2019_08_13_VLP_presentatie_en_demo_pilot_Den_Haag_v4_augustus 111962167602.pdf. 67 https://schuldenenincasso.nl/project/lopend/vaste-lasten-pakket/. Het onderzoek is medio maart 2021 nog niet afgerond. 68 Nibud: ‘Het Vaste Lasten Pakket kan de negatieve spiraal doorbreken’ - Credit Expo Nederland 69 https://schuldenlab070.nl/project/vaste-lasten-pakket/. 70https://www.vastelastenpakket.nl/files/2019_08_13_VLP_presentatie_en_demo_pilot_Den_Haag_v4_augustus-111962167602.pdf 71 Vaste Lasten Leveranciers: KPN, Aegon, Green Choice, Rabobank, Vodafone, Ziggo, Zilveren Kruis, Dunea, Staedion, CZ, ASR, Nationale Nederlan-

den, VGZ en DSW. Technische partners: Moneyou GO, Buddy Payments, Huishoudboekje. Kennispartners: Purpose, Gemeente Den Haag, Schuldenlab070, HU, HvA. 72 https://www.verwey-jonker.nl/wp-content/uploads/2020/07/319360_Evaluatie_Pilots_veranderopgave_inburgering_WEB-2.pdf. 73 https://www.vastelastenpakket.nl/huishoudboekje-gemeente-utrecht. 74 https://www.vastelastenpakket.nl/vlprotterdam. 75 https://www.vastelastenpakket.nl/pilot-in-gemeente-schiedam.

51

Aansluiten bij Kredietbank Nederland of Gemeentelijke Kredietbank Regeling/maatregel

Korte omschrijving

Belangrijkste succesfactoren

Mogelijke knelpunten

Benodigde middelen (bv. tijd, capaciteit, middelen)

Kredietbank

Een Kredietbank biedt verschillende diensten waaronder de schuldhulpverlening, schuldbemiddeling, budgetbeheer en kredietverlening. Mensen kunnen een persoonlijke lening of een sociale lening aanvragen. Een Kredietbank helpt met Inkomensbeheer om de vaste lasten altijd op tijd te betalen. De Kredietbank helpt tevens bij (het oplossen van) schulden.

Een Kredietbank heeft alles in huis.

Extra instantie of bijvoorbeeld als vervanging van de schuldhulpverlening bij Plangroep.

Steeds meer gemeenten werken met de Kredietbank via een aanbesteding. De gemeente kan kiezen voor verschillende diensten, zoals het beheer van de vaste lasten, Budgetbeheer, Budgethulp, Budgetcoaching en/of bewindvoering.

Doelgroep Mensen met financiële problemen. Mensen kunnen terecht bij de Kredietbank om een lening aan te vragen, voor hulp bij inkomensbeheer en voor hulp bij schulden.

Een Kredietbank heeft via Afgelost = Opgelost communicatiemiddelen ontwikkeld die de doelgroep overtuigt van het belang om in een vroeg stadium contact te zoeken met professionele schuldhulp-verleners.

Een Kredietbank zet zich in om laaggeletterdheid onder hun klanten in kaart te brengen en met die gegevens een aanpak op te stellen. Verschillende materialen zijn op de website Lezen is niet begrijpen te vinden.

De gemeente Katwijk heeft nog geen eigen Kredietbank, maar kan afspraken maken met de Kredietbank Nederland of een Kredietbank in de regio.

Een Kredietbank werkt zonder winstoogmerk.

Een Kredietbank biedt ook preventieproducten aan in het kader van vroegsignalering.

Het ontbreekt veel gemeenten aan ervaring met deze methode. Deels door de gewoonte om te kiezen voor schuldbemiddeling, deels door gebrek aan informatie. Anderen zijn huiverig voor de financiële risico’s (hoewel in de praktijk het terugbetalingspercentage daar geen aanleiding toe geeft).

Er wordt een overeenkomst afgesloten er zijn geen kosten aan verbonden behalve een borgstelling. Bij kredietverlening is de borgstelling gemiddeld 2% per krediet (bv. 2 euro bij een lening van 1000 euro). Dit verschilt per gemeente.

Een Kredietbank is een flexibele organisatie en faciliteert de gemeente om haar regierol optimaal te vervullen. Dit kan in de vorm van de totale schuldhulpverlening of het uitvoeren van onderdelen van de schuldhulpverlening, zoals inkomensbeheer of de schuldregelingsfase. Kredietverlening: het is mogelijk om een saneringskrediet in te stellen. Het voordeel voor de klant is dat hij maar 1 aflossingsplicht heeft. Het voordeel voor de schuldeiser is dat het hem administratieve kosten scheelt en ze ontvangen het bedrag in een keer (vooraf). Gelden van bijvoorbeeld de Belasting worden veilig aangehouden (in andere gevallen komt dit op een individuele klantrekening te staan). Er zijn ook speciale kredieten mogelijk bijvoorbeeld voor statushouders (bv. voor het inrichten van hun woning), ouderen, alleenstaanden of m.b.t. verduurzaming. Een Kredietbank is

52

flexibel om dit in te richten o.b.v. het beleid van de gemeente. De Kredietbank zoekt de samenwerking op met de ketenpartners. Hierdoor kan er snel geschakeld worden met andere instanties (van de gemeente, zoals Wmo, sociale dienst) of het maatschappelijk werk.76 Kredietbank heeft een sociale functie: ze maken financiële participatie mogelijk voor de groep mensen die bij gewone banken voor een dichte deur staat.

76 Aanvullend gesprek met financieel Directeur van de Kredietbank Nederland. Zie voor meer informatie over het saneringskrediet: Home - SBN

57

Meerwaarde aansluiten bij een Kredietbank Een Kredietbank helpt gemeenten bij de uitvoering van schuldhulpverlening. De Kredietbank kan de totale schuldhulpverlening voor hun rekening nemen, maar kunnen ook onderdelen van de schuldhulpverlening uitvoeren, zoals inkomensbeheer of de schuldregelingsfase. In 213 gemeenten bestaan er relaties met een van de Kredietbanken (bron: NVVK onderzoek feb 2020). Er zijn 23 Kredietbanken in Nederland. Bovenal is de Kredietbank de enige partij die kredieten kan verlenen en het gelden mogen beheren.77 Tegenwoordig wordt er steeds meer waarde gehecht aan het saneringskredieten78. Met saneringskredieten worden alle schuldeisers in een keer afgelost. Er is nog maar één schuldeiser (de Kredietbank). Er ontstaat rust waardoor er meer ruimte bij de hulpvrager is om aan andere zaken te werken. Er is nog maar één resterende schuldeiser (de Kredietbank). Wat onmogelijk kan worden betaald, wordt gesaneerd waardoor betere kansen ontstaan op het volgen van een opleiding, het vinden van werk en het anders omgaan met geld. Hierdoor wint het saneringskrediet aan populariteit, waarbij de kredietverstrekkers veel aandacht geven aan gedragsverandering. Er wordt ingezet op een duurzame oplossing en er wordt voorkomen dat hulpvragers over een paar jaar weer op de stoep staan. 97% lost het saneringskrediet succesvol af.

Een eventuele inkomensverhoging in de periode van 3 jaar mag de hulpvrager zelf houden. Voor een schuldeiser zorgt het voor geringere administratieve belastin. Dit heeft tegelijkertijd ook voordelen voor de hulpverlening: meer tijd om te werken aan gedragsverandering. Met name voor de mensen met hardnekkige problematische schulden en een laag inkomen - dit is verreweg de grootste groep onder de hulpvragers - is een saneringskrediet de beste oplossing. Het gemiddelde saneringskrediet betreft 2500,- euro. Sommige gemeenten zijn wat terughoudend vanwege financiële risico’s. De NVVK werkt aan de oprichting van een Landelijk Waarborgfonds Saneringskrediet om gemeenten tegemoet te komen. Het ziet ernaar uit dat zowel de overheid (vanuit de overheidsschuldeisers), banken en andere private partijen (energiebedrijven, zorgverzekeraars en telecombedrijven) het fonds samen gaan vullen79. De Rekenkamercommissie Hoorn heeft een onderzoek uitgevoerd naar de effectiviteit van de gemeentelijke schuldhulpverlening. De gemeente Hoorn heeft de Kredietbank Nederland ingeschakeld in de schuldregelingsfase. De Kredietbank spoort inwoners aan om een overzicht te maken van de schulden zodat er een dossier ontstaat. De Kredietbank voert vervolgens een dossiercheck uit om te kijken of er een minnelijk traject of een wettelijk traject ingezet wordt.

De Rekenkamercommissie stelt wel dat deze overdracht wel zorgvuldig moet gebeuren, om uitval en onrust bij bewoners te voorkomen. Wanneer inwoners bij de Kredietbank een schuldregelingstraject in gaan, blijven de schuldhulpverleners vanuit de gemeente doorgaans wel aangehaakt op de achtergrond. Een Gemeentelijke Kredietbank richt zich niet alleen op het oplossen van schulden, ze werken ook aan het voorkomen van schulden. De Kredietbank zoekt actief de samenwerking op met gemeenten, ketenpartners en brancheverenigingen om de taboes rond schuldhulpverlening te doorbreken en te werken aan preventie. Daarnaast werkt de Kredietbank met Geldfit Nederland, een preventie aanpak die hulp biedt aan mensen die hulp nodig hebben bij geldzaken.80,81,82 In Rotterdam heeft de gemeente een samenwerking tussen de Kredietbank en het maatschappelijk werk geïnitieerd. Aanleiding voor deze samenwerking waren de lange wachtlijsten bij de Kredietbank. De Kredietbank streefde ernaar de schuldproblematiek van alle mensen op te lossen, maar dit was niet haalbaar. Door de werkzaamheden uit te splitsen en maatschappelijk werk ook bij de schulddienstverlening te betrekken, worden mensen door de juiste instantie geholpen. De Kredietbank richt zich op het beheersbaar maken van de schulden en, waar nodig, het opzetten van een schuldhulpverlening.

Het maatschappelijk werk richt zich op de benodigde gedragsverandering bij mensen. De gemeente Rotterdam zet in op een integrale aanpak, waarbij niet alleen de schuldproblematiek wordt aangepakt, maar ook aandacht wordt besteed aan het vergroten van de zelfredzaamheid. Zo wil de gemeente voorkomen dat Rotterdammers (problematische) schulden maken en door deze schulden niet meer kunnen participeren in de samenleving.83 Wanneer een klant terechtkomt bij de Kredietbank, worden de problemen in kaart gebracht. Er is aandacht voor de achtergrond van de problematiek en bij complexe multi-problematiek, wordt er contact opgenomen met maatschappelijk werk. Voor deze mensen is het namelijk niet zinvol om op dat moment al een schulddienstverleningstraject te starten.

77 Aanvullend gesprek met financieel directeur van de Kredietbank Nederland. 78 Zie ook: Gemeente gaat schulden van jongeren overnemen | Het Parool. 79 FACTSHEET Saneringskrediet & Sociale Kredietbanken Nederland, zie Home - SBN`; NVVK publiceert petitie voor landelijk Waarborgfonds Sane-

ringskrediet - NVVK. 80 https://www.kredietbanknederland.nl/nieuws/geldfit. 81https://www.kredietbanknederland.nl/samenwerkingen/projecten. 82 https://www.hoorn.nl/bestanden/documenten/rekenkamer/eindrapport%20schuldhulpverlening%202020.pdf. 83 https://www.divosa.nl/sites/default/files/onderwerp_bestanden/schuldhulpverlening_in_de_keten.pdf.

54

De Nederlandse Schuldhulproute (NSR) Regeling/maatregel

Korte omschrijving

Belangrijkste succesfactoren

Mogelijke knelpunten

Benodigde middelen (bv. tijd, capaciteit, middelen)

De Nederlandse Schuldhulproute (met als onderdeel GeldFit)

In de Nederlandse Schuldhulproute werken bedrijven, gemeenten en schuldhulpverleners samen. Eén infrastructuur, die snel leidt naar een bewezen effectief hulpaanbod bij (beginnende) financiële problemen.

Gericht op preventie.

Het kost geld maar er zijn nu mogelijkheden voor subsidie vanuit SZW.

Gemeenten moeten hier kosten voor betalen en het is altijd maatwerk.

Geldfit is onderdeel van de Nederlandse Schuldhulproute, waarbij samenwerking van verschillende partijen zorgt voor gerichte hulp bij (beginnende) financiele problemen. De Nederlandse Schuldhulproute bestaat uit een samenwerking tussen Geldfit.nl, SchuldenlabNL, fiKks, Moedige Dialoog en de Nederlandse Vereniging van Banken. Doelstellingen: (1) bewustwording en voorlichting en (2) borgen Nederland Financieel Gezond insteek (3) concretiseren Nederland Financieel Gezond en (4) bevorderen Nederland Financieel Gezond. Doelgroep Mensen met betalingsachterstanden of schulden.