12. Brief van het college van 22 juni 2023 inzake Evaluatie Unmanned Valley (3073279)

De gemeente Odense en de lokale universiteit zijn mede-eigenaars van UAS Denmark. De universiteit is nauw betrokken bij de ontwikkelingen en heeft cursussen, projecten en zelfs opleidingen aangepast op de vraag en ontwikkelingen bij UAS Denmark.

De (lokale) overheid is ook nauw betrokken. Naast lokale overheden is ook het Deense parlement betrokken bij het cluster van Odense. Een goede vergelijking over de ontvangen subsidie is niet te maken omdat UAS Denmark onderdeel is van een groter cluster. Echter lijkt het erop dat dit minder of vergelijkbaar is met Unmanned Valley en bestaat de ondersteuning niet enkel uit financiële middelen, maar bijvoorbeeld uit ook mankracht vanuit de gemeente. Dit is bij Unmanned Valley niet het geval.

Bron: UAS Denmark. Bron gegevens: interview UAS Denmark. 11

Drone industry grows 150% (2021), Odense Robotics.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

20

Referentie: Drone Paris Région (DPRC) Op een oude vliegbasis (Aeronautic Base 217, Bretigny-sur-Orge) onder Parijs is Drones Paris Région Cluster (DPRC) gesitueerd. Dit cluster is in 2016 opgezet nadat er een nieuw business model werd gezocht voor het voormalig vliegveld. Tegelijkertijd werd er op nationaal niveau nagedacht over het creëren van regionale dronehubs met elk een eigen lokaal ecosysteem. DPRC is de dronehub van de grootste Franse regio, en dat biedt kansen voor de regio. Met meer dan 2000 vlieguren per jaar is de hub groter dan andere bekende hubs in Frankrijk zoals bij Toulouse en Bordeaux. Deze hubs zijn ook sterk ontwikkeld, voornamelijk doordat de daar gevestigde luchtvaartsector. Echter worden deze locaties niet als concurrent beschouwd omdat de vraag naar testlocaties als regionaal wordt ervaren.

DPRC beschikt over de grootste vliegzone (3.000 ha) van Frankrijk en focust zich sterk op het lokale ecosysteem. Vanaf de start zijn er startups betrokken en worden er events op locatie georganiseerd. Naast dronebedrijven probeert DPRC zich breder te richten op bedrijven in de hele waarde keten om vervolgens bij elkaar te brengen op één locatie. De meeste bedrijven houden zich bezig met dronemanagementsystemen en security. Daarnaast zijn er diverse werkgroepen die onderzoek en innovatie moeten stimuleren. Huidige werkgroepen focussen zich op cyber security, precisie landbouw en duurzaamheid.

Momenteel zijn er 40 bedrijven gevestigd aan DPRC. Echter is het voor veel bedrijven het geval dat kleinere vestiging op DPRC gevestigd is en de hoofdvestiging zich in Parijs bevindt. De bedrijvigheid bestaat uit een mix van startups, scale-ups en gevestigde dronebedrijven. Daarnaast zijn er enkele databedrijven en serviceproviders gevestigd.

In de komende jaren wil DPRC investeren in faciliteiten zoals een weersvoorspellingsstation en een receptie. Daarnaast ziet men dat de huidige dataverwerkingsinfrastructuur een upgrade nodig zal hebben om de toekomstige payload waarmee getest moet kunnen worden in combinatie met drones aan te kunnen.

Het cluster heeft diverse partnerships met universiteiten en innovatiecentra in de regio. Er is nog geen ondersteuning vanuit de landelijke overheid. De regionale overheid van Île-de-France is weliswaar geïnteresseerd in ondersteuning van het cluster, maar onderzoekt dit momenteel nog.

Bron gegevens: interview oud-directeur Drone Paris Région

2.5

Testlocatie Unmanned Valley Tijdlijn van de ontwikkeling De basis voor de locatie van Unmanned Valley werd al begin 20e eeuw gelegd. Reeds voor de Tweede Wereldoorlog begon de aanleg van het vliegveld in de vorm van een werkverschaffingsproject. In 1947 nam de Koninklijke Marine het vliegveld in gebruik en werd de locatie omgedoopt tot Marinevliegkamp Valkenburg. Aanhoudende bezuinigingen op defensie zorgden er echter voor dat het vliegkamp in toenemende mate minder bestaansrecht kreeg. De herontwikkeling van Marinevliegkamp Valkenburg naar Unmanned Valley kwam in een stroomversnelling toen in het vierpartijenoverleg, bestaande uit de provincie Zuid-Holland, het Rijksvastgoedbedrijf en de gemeenten Wassenaar en Katwijk, werd afgesproken dat er niet alleen 5.600 woningen worden ontwikkeld op woningbouwlocatie Valkenhorst, maar dat er op de oude vliegbasis ook een fieldlab voor drones en sensor-gerelateerde bedrijvigheid werd ontwikkeld. Het Rijksvastgoedbedrijf, eigenaar van de bebouwing, heeft in 2018 de eerste vluchten mogelijk gemaakt. Figuur 2.5 geeft de mijlpalen weer binnen de ontwikkeling van Unmanned Valley.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

21

Figuur 2.5: Tijdlijn van de ontwikkeling van Unmanned Valley Valkenburg

Bron: Unmanned Valley; bewerking Ecorys

Herontwikkeling In 2018 werden de voorbereidingen getroffen voor de randvoorwaarden van de herontwikkeling. De herontwikkeling van de locatie richtte zich op het realiseren van een drone fieldlab. In lijn met de herontwikkeling richtten TU Delft en gemeente Katwijk de stichting Unmanned Valley op. De stichting heeft een toegewijd directeur en in het bestuur zitten vertegenwoordigers van eerdergenoemde instanties. Rond deze tijd gaf de milieudienst van de provincie Zuid-Holland (DCMR) ook de benodigde luchthavenregeling af voor de omgeving van het hangaargebied. De regeling maakt het mogelijk om in een indoor centrum en een testveld van 500 bij 500 meter continu en flexibel te testen met drones. Rijksvastgoedbedrijf is de exploitant voor de luchthavenregeling van het testveld en indoor centrum. Figuur 2.6 geeft het plangebied inzichtelijk weer. Figuur 2.6: Ligging van Unmanned Valley en close-up van het terrein

Bron: Basisregistratie Topografie (BRT) en orthogonale luchtfoto. Bewerking Ecorys

Ontwikkeling van Unmanned Valley

22

Testmogelijkheden Nadat in het vierpartijenoverleg bestuurlijke afspraken over het gebied werden gemaakt startte in 2019 de gebiedsontwikkeling van Unmanned Valley. De bestuurlijke afspraken gingen onder andere over de aanwezigheid van een 500x500 meter testveld voor drones, de mogelijkheden voor BVLOS-vliegen en een corridor naar zee. Deze corridor zou gezien worden als een unique selling point voor de testfaciliteit. Andere testlocaties in Nederland bieden dit immers niet. Eveneens werd afgesproken dat Unmanned Valley door het Rijksvastgoedbedrijf ontwikkeld wordt tot een campusachtige bedrijfs- en innovatieomgeving. Vastgoed Het Rijksvastgoedbedrijf is sindsdien gestart met het ontwikkelen van de bedrijfs- en innovatieruimte. Gefaseerd werd achtereenvolgens 3.000 m2, 1.700 m2 en 1.300 m2 bedrijfsruimte opgeleverd. Deze 6.000 m2 bestaat uit flexplekken, zelfstandige kantoorruimte en industriële ruimte. Ook is er een 2.000 m² indoor drone center, hoewel met name het testveld in de open lucht gebruikt wordt. Met name het testveld en voormalige onderhoudsgebouw van de Koninklijke Marine, gebouw 356, vormen het hart van de locatie (zie Figuur 2.7). Figuur 2.7: Gebouw 356 en het testveld als centrale spil van Unmanned Valley

Foto’s: Unmanned Valley

Ontwikkeling van Unmanned Valley

23

Financiering Het jaar 2019 markeerde eveneens de belangrijkste financiële impuls voor Unmanned Valley. De belangrijkste bron van inkomsten was een gehonoreerde subsidieaanvraag ter waarde van 3,1 miljoen euro bij het Europese programma Kansen voor West. Dit was gezamenlijk gefinancierd door het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO), het Rijk en de provincie ZuidHolland. In 2022 werd bekend dat specifiek voor het ontwikkelen van de BVLOS-corridor € 700.000 uit het EFRO beschikbaar zou komen. Stichting Unmanned Valley heeft hiervoor geparticipeerd in een bredere subsidieaanvraag samen met de MKB-bedrijven AirHub, DECK180, Robin Radar Systems, de gemeente Katwijk, TU Delft, Rijksvastgoedbedrijf en Staatsbosbeheer. Door de jaren heen heeft de gemeente Katwijk ook een financiële bijdrage uit de Bestemmingsreserve Strategische Investeringen aan Unmanned Valley beschikbaar gesteld. In 2018 ging het om € 100.000; in 2020 om € 375.000 en in 2022 om € 130.000.12 De financiële ondersteuning van gemeente Katwijk ging gedeeltelijk naar programmakosten en gedeeltelijk naar de financiering van de buslijn tussen Unmanned Valley en Leiden Centraal. Deze buslijn is tot stand gekomen om de bedrijven op Unmanned een openbaarvervoersverbinding te kunnen bieden.

Uitbouw van het ecosysteem Vanaf 2020 is door Unmanned Valley in samenwerking met het Rijksvastgoedbedrijf, onderwijsinstellingen en andere innovatiepartners verder geïnvesteerd in de uitbouw van het ecosysteem. Er zijn bijvoorbeeld een centrale receptie, verhuurruimte voor flex- en projectorganisaties, vergaderfaciliteiten, een evenementencenter, een makerspace, en 5G-communicatie-infrastructuur gerealiseerd – meer hierover is te lezen in hoofdstuk 3. Daarnaast moet een ecosysteem zoals Unmanned Valley meegaan met actuele trends en ontwikkelingen voor testlocaties. In de volgende paragraaf worden de relevante trends en ontwikkelingen voor Unmanned Valley uiteengezet.

2.6

Relevante trends en ontwikkelingen voor Unmanned Valley Er zijn drie trends en ontwikkelingen binnen het testlandschap die impact hebben op de strategisch sterke positie van Unmanned Valley. Dit drietal bestaat uit de integratie van geavanceerde technologieën en industrieën, het aantrekken van gekwalificeerd personeel en het creëren van voldoende draagvlak. Integratie van geavanceerde technologieën en industrieën Het is voor een dronecluster strategisch gezien belangrijk dat er in de nabije omgeving ondersteunende bedrijvigheid gericht op sensoring en AI aanwezig is. Er zijn twee redenen voor deze constatering. Ten eerste stelt professioneel gebruik van drones hoge kwaliteitseisen aan het meten van de payload13, wat hoge kwaliteit sensoren in de drone vereist. Ten tweede stelt toenemend gebruik van drones steeds hogere veiligheidseisen.14 Bij toenemend gebruik van drones – en een daardoor voller luchtruim – neemt de noodzaak van accurate plaatsbepaling en bepaling van nabije objecten in het luchtruim fors toe. Beide soorten sensoring (payload en veiligheid) laten zien dat sensoring een noodzakelijke, complementaire industrie is, die baat heeft bij nabijheid tot droneproductie en -tests.

12 13

14

Gemeente Katwijk, Programmabegroting 2018-2022, Programmabegroting 2020-2023 en Begroting 2022. Giones, F. & Bram, A. (2017), From toys to tools: The co-evolution of technological and entrepreneurial developments in the drone industry. Business Horizons (60), pp. 875—884. Floreano, D. & Wood, R.J. (2015), Science, technology and the future of small autonomous drones. Nature (521), pp. 460466.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

24

Ook het gebruik van de opkomende 5G-techniek voor nog snellere draadloze gegevensoverdracht draagt hieraan bij. Recente ontwikkelingen op het gebied van 5G waarbij Unmanned Valley optrekt met TNO en TU Delft in het DoIoT Fieldlab KPN zijn hierin ondersteunend. Gekwalificeerd personeel Drones worden autonomer door digitalisering, automatisering, connectiviteit, controle systemen, AI en machine learning.17 Om te blijven innoveren en daarmee technologieën en diensten verder te ontwikkelen is getalenteerd personeel nodig. Daarnaast is de internationale competitie aanzienlijk doordat wereldwijd er een tekort is aan talent op het gebied van AI.15 Om voldoende gekwalificeerd personeel te vinden voor de ontwikkelings-, test- en exploitatiefase van drones en sensor-gerelateerde toepassingen, zal het belang van scholing en kennisontwikkeling ten aanzien van drones, sensoring en AI op diverse opleidingsniveaus groeien. Unmanned Valley speelt hier al op in door de aanwezigheid van het MBO College Airport van ROC en TU Delft op locatie. Publieke acceptatie In 2021 liet het Ministerie van IenW onderzoek doen naar de publieke acceptatie van drones.16 Daaruit bleek dat er in Nederland over het algemeen publiek draagvlak is voor de inzet van drones. Er is draagvlak met name voor de inzet van drones als ondersteuning of als transportmiddel (bijvoorbeeld voor medisch vervoer).

De acceptatie verschilt echter per locatie, waarbij een duidelijk NIMBY-effect (‘not in my backyard’) zichtbaar is: men ziet het liefst dat drones ver van de eigen woonplaats worden ingezet. Dit maakt regulering en zonering (waar is inzet wel en niet toegestaan; onder welke voorwaarden; bijv. op een daarvoor bestemde testlocatie) belangrijk. De publieke acceptatie van drones is aldus belangrijk voor de testmogelijkheden op de campus van Unmanned Valley. Ten eerste omdat Unmanned Valley gevestigd is in de dichtbevolkte Randstad. Ten tweede omdat er een hoge mate van publieke acceptatie moet zijn voordat Unmanned Valley het ontstaan van een spin-off kan realiseren.

15 16

Levitate Capital (2020), The Future of the Drone Economy. Motivaction (2021), Perceptie van drones. In opdracht van Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

25

3

Output en resultaten

3.1

Inleiding In dit hoofdstuk schetsen we de ontwikkeling van Unmanned Valley op outputniveau. Dit heeft betrekking op de onderdelen ‘Beoogde output’ en ‘Beoogd resultaat’ uit het evaluatiekader (figuur 1.1). Het hoofdstuk zal eerst ingaan op de randvoorwaarden voor de ontwikkeling van Unmanned Valley. Op basis van de resultaten van een enquête worden de belangrijkste factoren betreffende de locatiekeuze voor Unmanned Valley belicht. Ook zal de waardering van de locatiefactoren uiteengezet worden. Vervolgens zullen de aspecten die de randvoorwaarden vormgeven behandeld worden. Hieronder vallen de verbintenis met toonaangevende bedrijven en instituten, mix van producten en diensten en de creatie van hoogwaardige werkgelegenheid. Op basis van deze factoren wordt de aantrekkelijkheid van Unmanned Valley als vestigingslocatie bepaald. Hierna zal de onderscheidende positie van Unmanned Valley ten opzichte van andere testlocaties verduidelijkt worden. Ten slotte gaat het hoofdstuk in op het risicoprofiel van Unmanned Valley en hoe dit mogelijkerwijs verminderd kan worden.

3.2

Randvoorwaarden In de bestuurlijke afspraken is vastgelegd van welke randvoorwaarden sprake moet zijn op Unmanned Valley. Onderstaande tabel geeft op hoofdlijnen aan wat de status is per criterium uit de bestuurlijke afspraken. De meeste randvoorwaarden zijn gewaarborgd. Dit geldt alleen niet voor de aanwezigheid van een horecavoorziening en tevredenheid over de bereikbaarheid per openbaar vervoer. De gedetailleerde scores zijn te raadplegen in bijlage 1. Tabel 3.1: Samenvatting van behaalde prestaties, thema Randvoorwaarden Criterium

Behaald?

Verbetering t.o.v. 2021?

Voor 2023 is er een horecavoorziening gevestigd in Unmanned Valley. Voor 2023 heeft Unmanned Valley beschikking over een glasvezelverbinding en een 5G-verbinding.

N.v.t.

De werknemers in Unmanned Valley zijn tevreden over de bereikbaarheid per OV. Vestiging of komst van bedrijven naar Unmanned Valley is niet alleen afhankelijk van het testveld maar ook de gevestigde bedrijven en sfeer. De bedrijven dragen bij aan de levendigheid en ontwikkeling van de karakteristieken van het techpark. Het lukt de bedrijven om voldoende gekwalificeerd personeel naar de locatie te krijgen en te houden. De locatie is ook voldoende interessant voor medewerkers. Combinatie van kantoor- en testruimte en een corridor naar zee zijn belangrijke aantrekkingskrachten voor geïnteresseerde bedrijven.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

26

Criterium

Behaald?

Verbetering t.o.v. 2021?

Unmanned Valley heeft met een corridor naar zee minimaal één onderscheidend element ten opzichte van andere vergelijkbare techparken zoals Delft, Space53/Twente en Aviolanda/Woensdrecht. Er is op termijn voor het testveld een positieve business case die commerciële exploitatie ervan in beginsel mogelijk te maakt. Er ontstaan weinig klachten en er is weinig weerstand tegen Unmanned Valley. NB: Onderliggende gegevens zijn te raadplegen in bijlage 1. Legenda:

Verbetering t.o.v. 2021

Vergelijkbaar t.o.v. 2021

Verslechtering t.o.v. 2021

Om de kwaliteit van de randvoorwaarden in meer detail te kunnen duiden is er een enquête uitgezet onder de op Unmanned Valley gevestigde bedrijven. De bedrijven hebben in de enquête aangegeven welke factoren er een rol speelden bij hun locatiekeuze. Ook konden de bedrijven per locatiefactor aanduiden hoe hoog Unmanned Valley op de betreffende locatiefactor scoort. In hoofdstuk 4 volgt een aanvullende beschouwing van het vestigingsklimaat op Unmanned Valley. Locatiefactoren bij locatiekeuze Aan de geënquêteerde bedrijven is gevraagd wat voor hun de doorslag gaf om zich op Unmanned Valley te vestigen17. De resultaten in figuur 3.1 (volgende pagina) laten zien dat met name de combinatie van kantoor- en testruimte heeft geleid tot de keuze voor Unmanned Valley. De mogelijkheden van het pand (gebouw 356 en hangar 1) en de dronetestmogelijkheden lijken hierbij doorslaggevend. Ook de aanwezigheid van andere bedrijven en parkeergelegenheid op eigen terrein worden als belangrijke locatiefactoren genoemd. Het lijkt erop dat de bedrijven die zich als eersten vestigden de keuze voor Unmanned Valley met name hebben gemaakt vanwege de testmogelijkheden voor drones. Voor de nieuwere bedrijven is ook het ecosysteem van belang, samengenomen met mogelijkheden tot samenwerking en kennisuitwisseling.

De bereikbaarheid per fiets en de bereikbaarheid per openbaar vervoer worden gezien als relatief onbelangrijk bij de keuze voor vestiging op Unmanned Valley. Hierbij moeten twee uitzonderingen vermeld worden. Het ROC geeft aan dat de bereikbaarheid per fiets en openbaar vervoer wel een belangrijke voorwaarde is. En Atmos, de grootste werkgever op locatie, heeft de aanwezigheid van een openbaarvervoersverbinding zelfs als ontbindende voorwaarde in het huurcontract laten opnemen.

17

Voor bedrijven die eerder hebben deelgenomen aan de enquête zijn de resultaten van de vorige enquête voor deze vraag gebruikt. Ieder item kan een score hebben tussen 1 en 5, waarbij 1 = zeer onbelangrijk (voor de keuze om het bedrijf in Unmanned Valley te vestigen) en 5 = zeer belangrijk. Zodoende is een score van 3 neutraal.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

27

Figuur 3.1: Redenen voor keuze Unmanned Valley als vestigingsplaats

Bron: Ecorys, Bedrijvenenquête 2022

Huidige waardering locatiefactoren De geënquêteerde bedrijven zijn over het algemeen positief over de faciliteiten van Unmanned Valley. Vooral de combinatie van kantoor- en testruimte, de bereikbaarheid per auto incl. eigen parkeerterrein en de mogelijkheden van het pand worden goed gewaardeerd. Ook over de dronetestmogelijkheden is men enthousiast. Al is de zeecorridor van belang om dit ook in de toekomst positief te houden aangezien een aantal bedrijven dit als één van de belangrijkste locatiefactoren ziet. Dit omdat de bedrijven uiten. Daarnaast zien de bedrijven praktische ruimte voor verbetering: de aanwezigheid van gereedschap op de testfaciliteiten wordt enkele keren genoemd als mogelijke verbetering door de geïnterviewden. Figuur 3.2: Sfeerimpressie Unmanned Valley

Bron: Ecorys

Men is minder tevreden over de horeca- en recreatiemogelijkheden en de bereikbaarheid met het openbaar vervoer (zie figuur 3.3, volgende pagina). Beiden worden niet direct als belangrijke vestigingsreden gezien, maar worden zeer regelmatig aangekaart als verbeterpunten. Bedrijven erkennen wel dat de openbaarvervoersverbinding is verbeterd in het afgelopen jaar. Desalniettemin blijft de uiteindelijke waardering hiervoor laag.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

28

Figuur 3.3: Huidige waardering van verschillende locatiefactoren Unmanned Valley

Bron: Ecorys, Bedrijvenenquête 2022

Tot slot hebben zijn er enkele stellingen aan de geënquêteerde bedrijven voorgelegd. Ook hier komt de OV-verbinding naar voren als verbeterpunt (zie Figuur 3.4). Opvallend is dat de waardering lichtelijk is gedaald ten opzichte van de vorige meeting terwijl de feitelijke bereikbaarheid per openbaar vervoer aanzienlijk is verbeterd met een rechtstreekse verbinding naar Leiden Centraal. Daarnaast kampt een deel van de geïnterviewde bedrijven met de krapte op de arbeidsmarkt. Het behouden en aantrekken van personeel is voor 35 procent van de bedrijven een probleem. Figuur 3.4: Aanvullende stellingen over Unmanned Valley

Bron: Ecorys, Bedrijvenenquête 2022

Bijna alle bedrijven geven aan op korte en lange termijn geen plannen te hebben om Unmanned Valley te verlaten. Twee bedrijven kaarten aan dat men in de toekomst een extra (productie)locatie zou willen openen en (deels) op Unmanned Valley gevestigd zullen blijven gezien de testfaciliteiten. De bedrijven geven aan dat de gemeente Katwijk een serieuze optie kan zijn voor het vestigen van een extra productielocatie, mocht er een geschikte locatie gevonden worden.

3.3

Verbintenis met toonaangevende bedrijven en instituten In juli 2022 waren er officieel 19 bedrijven en instituten op Unmanned Valley gevestigd, al zijn er een aantal hiervan in de praktijk nog niet ingetrokken. In 2021 waren er 14 bedrijven en instituten gevestigd op locatie. Dit komt neer op een groei van ruim 35 procent van 2022 ten opzichte van 2021. Het aantal werkzame personen op locatie is in 2022 gegroeid naar 160 – dit waren er 119 in 2021. Hier gaat het om een groei van ruim 34 procent in de periode 2021-2022. De grootste toename zagen we op het onderdeel ‘Onderwijs en compliance’.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

29

Een opmerkelijk feit is dat vanuit de gehouden enquête een hoger aantal werkzame personen naar voren komt dan vanuit de officiële cijfers blijkt. Hoewel de organisatie van Unmanned Valley spreekt van 160 werkzame personen, blijkt uit een aantal geënquêteerde bedrijven een groter aantal. Hiermee zou het totaal op 190 werkzame personen uitkomen. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat enkele geënquêteerde bedrijven werkzame personen hebben meegeteld die wel aan hun organisatie verbonden zijn maar niet structureel op Unmanned Valley aanwezig zijn. Zie Tabel 3.3 voor een overzicht van de aanwezige bedrijven en instituaten op Unmanned Valley. Tabel 3.2: Beschrijving van de aanwezige bedrijven en instituten in Unmanned Valley (1 juli 2022) Categorie

Aantal bedrijven

Aantal werkzame personen

Ontwikkeling en assemblage van RPAS

6

34

Systeemontwerp, software en onderhoud t.b.v.

4

68

5

27

Overig

4

31

Totaal

19

160

RPAS Onderwijs en compliance op het gebied van luchtvaart

Unmanned Valley werkt samen met een aantal toonaangevende bedrijven en instituten. Van de op Unmanned Valley gevestigde bedrijven zijn er drie internationale en sterke spelers met aanzienlijke moederbedrijven. Daarnaast is er het MBO College Airport van het ROC gevestigd, met groeiplannen om een nieuw MBO curriculum te ontwikkelen met een vierjarige opleiding voor tenminste 125 leerlingen. Ook zijn de Leidse Instrumentmakersschool (Leiden Instrument Makers School – LIS) en de TU Delft verbonden aan Unmanned Valley. De TU heeft het onderzoekslab MAVlab (Micro Air Vehicle Laboratory), dat fundamenteel en toegepast onderzoek naar UAVtoepassingen verricht. MAVlab werkt ook samen met stichting Unmanned Valley om BVLOSvliegen en waterstof vliegen in de nabije toekomst mogelijk te maken. Sinds 2022 heeft ook de ILT een vestiging op Unmanned Valley. Samenvattend kan worden geconcludeerd dat op Unmanned Valley sprake is van verbintenis van toonaangevende bedrijven en instituten. Tabel 3.3: Samenvatting van behaalde prestaties, thema Verbintenis toonaangevende bedrijven/instituten Criterium

Behaald?

Verbetering t.o.v. 2021?

Eén of meerdere technische instituten (zoals de TU Delft en de NLR) benutten tot 2023 minimaal 1.000 m2 met significante activiteiten op het gebied van opleiding, onderzoek/innovatie en/of de begeleiding van start-ups. Tot 2023 is er een business incubator zoals YES! Delft of ESA BIC gevestigd in Unmanned Valley, heeft er een dependance of ontplooit activiteiten op de campus. Minimaal 1-2 toonaangevende bedrijven (of zelfstandige vestigingen daarvan) met elk meer dan 10 medewerkers zijn gevestigd op Unmanned Valley. De meerderheid van de gevestigde bedrijven heeft een groei in aantal werknemers en/of omzet gerealiseerd. De meerderheid van de bedrijven draagt bij door het delen van kennis of deelname in projecten. De meerderheid van de gevestigde bedrijven heeft geen verhuisplannen.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

30

3.4

Mix van producten en diensten op locatie Tabel 3.4: Samenvatting van behaalde prestaties, thema Mix van producten en diensten op locatie Criterium

Behaald?

Verbetering t.o.v. 2021?

Voor 2023 zijn de volgende bedrijfsactiviteiten in ieder geval aanwezig in Unmanned Valley: Drone-ontwerp en –productie; Sensoring; Softwareontwikkeling / AI Er is een mix van grotere (of een vestiging ervan) en kleinere bedrijven; het aandeel van bedrijven dat de kern van zijn activiteiten op Valkenburg heeft: minimaal 10 bedrijven met meer dan 5 werknemers. Van de start-up bedrijven die de moeilijke start fase overleven, en op eigen benen blijft staan en fysiek passend zijn bij UMV, blijft 50% op Valkenburg gevestigd. Activiteit op het testveld

Er is een gevarieerde mix van bedrijven gevestigd op Unmanned Valley. Dat bleek ook al in tabel 3.2. De bedrijven richten zich op de ontwikkeling en productie van drones, drone-gerelateerde diensten, onderwijs en compliance en overige activiteiten. Onder overige activiteiten vallen onder andere evenementen met drones en het beheer van een offshore zonnepark dat drones inzet. Het missende element in het portfolio is nog sensoring bedrijvigheid. Unmanned Valley had als ambitie om in 2023 minimaal tien bedrijven met vijf voltijdsmedewerkers gevestigd te hebben. Met negen bedrijven in 2022 wordt deze doelstelling net niet behaald. Gezien de groei van het afgelopen jaar lijkt de ambitie voor 2023 wel haalbaar. Op de peildatum van de enquête (najaar 2022) is voor 60 procent van de bedrijven de groei in omzet en/of werknemers met meer dan 25 procent gegroeid. Een belangrijke dienst die Unmanned Valley biedt is de testfaciliteit. Niet alleen de gevestigde bedrijven maar ook externe bedrijven kunnen gebruikmaken van de testfaciliteiten. Een overzicht van het aantal testen op het terrein is te vinden in tabel 3.2. Tussen 2020 en 2022 is het totaal aantal vluchten met zes procent toegenomen en het aantal bedrijven dat gebruikmaakt van de testfaciliteiten met 80 procent toegenomen. Aldus is er een bredere groep die gebruikmaakt van de faciliteiten.

Tabel 3.5: Overzicht dronevluchten van sensorbased technieken op Unmanned Valley 2020-2021

2021-2022

Bedrijven

9

18

Vluchtoperaties

333

346

Bedrijven

3

6

Vluchtoperaties

14

25

Bedrijven

3

3

Testen

26

25

Dronevluchten Outdoor

Dronevluchten Indoor

Overige testen

Note: Een vluchtoperatie kan meerdere starts en landingen inhouden.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

31

3.5

Hoogwaardige werkgelegenheid Tabel 3.6: Samenvatting van behaalde prestaties, thema Hoogwaardige werkgelegenheid Criterium

Behaald?

Verbetering t.o.v. 2021?

Het opleidingsniveau van de werknemers in Unmanned Valley is vergelijkbaar met Aviolanda/Woensdrecht en Space53/Twente en hoger dan gemiddeld in de rest van Katwijk. Totaal aantal werknemers werkzaam binnen de formule Unmanned Valley bedraagt in 2023: 250 fte (gemiddeld 50/jaar) en potentieel tot groei naar minimaal 430 in de periode 2028-2033.

Vooral gemeente Katwijk ziet Unmanned Valley als uitgelegen kans om haar economie te diversifiëren met meer banen voor hoogopgeleiden. Het werknemersbestand van de bedrijven in Unmanned Valley bestaat inderdaad voornamelijk uit hoogopgeleiden met een universitaire of hboopleiding. Figuur 3.8 laat zien dat 73 procent van de bedrijvigheid een werknemersbestand heeft dat voor minstens driekwart uit hoogopgeleiden bestaat. Figuur 3.5: Verdeling van opleidingsniveaus van de werkzame personen op Unmanned Valley Tot 25 % Aandeel hoogopgeleiden

27%

25 – 50 %

73%

50 – 75 % 0%

20%

40%

60%

80%

100%

75 – 100 %

Bron: Ecorys, Bedrijvenenquête 2022

Uit de interviews komt echter naar voren dat er in de toekomst meer vraag komt naar mbogeschoolden. Het betreft hier vooral arbeidsplaatsen in de productie en techniek. Daarnaast noemt één bedrijf specifiek opzoek te zijn naar lokaal personeel met ervaring in de visserij. In de bestuurlijke afspraken is vastgelegd dat er in 2023 sprake is van 250 fte op locatie. Dat is niet gehaald. Het is mogelijk dat de coronacrisis een remmend effect heeft gehad op de banengroei. Sinds 2019 is gemiddeld wel sprake van de geambieerde groei van circa 50 fte per jaar. Geen van de vergeleken clusters in binnen en buitenland heeft een dergelijk groeitempo laten zien; dat laat zien dat het groeitempo van Unmanned Valley zeer positief is. Ecorys voorziet verdere groei in de komende jaren.

3.6

Aantrekkelijke vestigingslocatie Tabel 3.7: Samenvatting van de behaalde prestaties, thema Aantrekkelijke vestigingslocatie Criterium

Behaald?

Verbetering t.o.v. 2021?

Jaarlijks overwegen minimaal 2 bedrijven om zich te vestigen in Unmanned Valley.

In de bestuurlijke afspraken is vastgelegd dat jaarlijks minimaal twee bedrijven of instituten overwegen om zich te vestigen op Unmanned Valley. Dat aantal is de afgelopen jaren ruimschoots behaald, met 2021 als hoogtepunt toen er gesprekken zijn gevoerd met 22 organisaties. Dit record is in 2022 niet opnieuw behaald. In 2022 hadden 13 organisaties interesse in een vestiging op Unmanned Valley. Daarmee kan gesteld worden dat de interesse in vestiging op Unmanned Valley

Ontwikkeling van Unmanned Valley

32

boven verwachting is. Op basis van de getoonde interesse van bedrijven kan het fieldlab als aantrekkelijke vestigingslocatie gezien worden. De resultaten uit de enquête onder reeds gevestigde bedrijven (figuren 3.3 en 3.4 in paragraaf 3.3) geven hetzelfde beeld.

3.7

Onderscheidende positie in de markt Tabel 3.8: Samenvatting van behaalde prestaties, thema Onderscheidende positie in de markt Criterium

Behaald?

Verbetering t.o.v. 2021?

Er zijn verbindingen met andere techclusters in de regio: TU, ESA-ESTEC, HSD en deze zijn daadwerkelijk geoperationaliseerd in de vorm van onder andere uitwisseling van kennis en/of uitvoering van gezamenlijke projecten en initiatieven. Op Valkenburg worden in het eindjaar meer dan 5 vaste kennisevenementen (>50 bezoekers) voor (inter)nationale gegadigden georganiseerd. 75% van de bedrijven heeft een bovenregionale, landelijke of internationale afzetmarkt. Het aantal testvluchten vanaf Unmanned Valley is vergelijkbaar met Space53/Twente en Aviolanda/Woensdrecht. Het aantal werknemers (fte) in Unmanned Valley is vergelijkbaar met Space53/Twente en Aviolanda/Woensdrecht.

Bedrijven noemen Unmanned Valley onderscheidend vanwege de strategische ligging in de Randstad. Dit is in tegenstelling tot haar concurrenten zoals Space53 te Enschede en Aviolanda te Woensdrecht (zie de kadertekst op pagina 14 voor een vergelijking met Space53). Eveneens wordt het beschikken over een permanente luchthavenregeling, gezamenlijk met de geplande ontwikkeling van 10.000 m2 kantoorruimte ervaren door de gevestigde bedrijven als een unique selling point. Er zijn vrijwel geen vergelijkbare fieldlabs die deze combinatie hebben (zie paragraaf 2.4 voor toelichting). Deze USP zal verder geconsolideerd worden wanneer eind 2022 (naar verwachting) de corridor naar zee operationeel zal zijn. Dit zal het mogelijk maken over grotere afstanden en boven zee te testen, wat nog geen andere Nederlandse fieldlabs hebben. Een ander onderscheidend element, zoals vastgelegd in de bestuurlijke afspraken, betreft het organiseren van (kennis)evenementen. In de KPI is vastgelegd dat er jaarlijks meer dan vijf kennisevenementen plaatsvinden. Dit is ruimschoots gehaald. Over de periode juni 2021 tot en met november 2022 zijn er in totaal 65 evenementen georganiseerd door 44 verschillende partijen. Van de evenementen waren er 17 gericht op doelgroepen uit de gemeente Katwijk en/of de provincie Zuid-Holland.

Het betreft hier trainingen, presentaties van innovation challenges, netwerk evenementen maar ook grote meerdaagse evenementen zoals een themaweek omtrent logistieke drone toepassingen (600 bezoekers). Ook niet drone-gerelateerde evenement vinden plaats op Unmanned Valley zoals een landelijke partij bijeenkomst van een politieke partij (150 bezoekers). In totaal hadden de evenementen meer dan 2.820 bezoekers.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

33

Figuur 3.6: Sfeerimpressie van evenementen op Unmanned Valley

Foto’s: Unmanned Valley

Bovendien heeft Unmanned Valley met de reeds gevestigde bedrijven een internationaal onderscheidend karakter. 100 procent van de bedrijven heeft een bovenregionale of internationale afzet, waarmee de KPI van >75 procent gehaald wordt. De bedrijvigheid op Unmanned Valley is met name gericht op innovatie en nieuwe toepassingen van drones, in plaats van reguliere dronetesten die aan de orde zijn in andere fieldlabs. Aan de geënquêteerde bedrijven is gevraagd in hoeverre de bedrijven Unmanned Valley vergelijkbaar vinden met andere testlocaties en drone- en sensoring gerelateerde fieldlabs. Niet alle bedrijven konden daar antwoord op geven. De stelling ‘Unmanned Valley is aantrekkelijker dan andere vergelijkbare locaties in Nederland’ is door slechts twee bedrijven met ‘neutraal’ beantwoord en de rest het er mee eens of zeer mee eens (zie figuur 3.7, volgende pagina). Figuur 3.7: Mening van bedrijven op Unmanned Valley over concurrentiepositie van de locatie

Unmanned Valley is aantrekkelijker dan andere vergelijkbare locaties in Nederland

2

0% Zeer oneens

Oneens

1

25% Neutraal

5

50% Eens

75%

100%

Zeer eens

Bron: Ecorys, Bedrijvenenquête 2022

3.8

Vermindering van het risicoprofiel De laatste categorie uit het evaluatiekader is de vermindering van het risicoprofiel dat de ontwikkeling van Unmanned Valley heeft. Het risicoprofiel is bijvoorbeeld zichtbaar in het leegstandspercentage. Dit percentage was tijdens de nulmeting niet goed uit te drukken, omdat er toen nog geen bedrijfsruimte verhuurd werd. Inmiddels is de tijdens fase 1 gecreëerde 3.000 m2

Ontwikkeling van Unmanned Valley

34

aan bedrijfsruimte volledig verhuurd. Daarmee komt het leegstandspercentage uit op 0 procent. In fase 2 is een oppervlak van 1.700 m2 aan bedrijfsruimte gerealiseerd en verhuurd. De verwachting is dat ook de vierkante meters die daarna nog worden ontwikkeld en uitgegeven in fase 3 effectief verhuurd zullen worden. Uit de nulmeting kwam naar voren dat het niveau van de huurprijzen relatief hoog lag in vergelijking met de omgeving en – belangrijker nog – in vergelijking met concurrerende testlocaties zoals Woensdrecht en Enschede. Echter dient wel opgemerkt te worden dat de huurprijzen vergelijkbaar zijn met Leiden Bio Science Park. Het prijsniveau ligt daarentegen lager dan bij YES! Delft. Een aantal bedrijven op Unmanned Valley zijn uitstromers van YES! Delft. Bij YES! Delft zijn de huurprijzen hoger door uitgebreider aanbod van (onder andere) incubator- en cateringfaciliteiten. Ten slotte komt in het evaluatiekader nog een extern risico aan bod: klachten van omwonenden en door woningzoekenden in verband met de (drone) testactiviteiten. Dergelijke klachten gerelateerd aan de activiteiten op Unmanned Valley zijn echter niet gemeld. Tabel 3.9: Samenvatting van behaalde prestaties, thema Vermindering risicoprofiel Criterium

Behaald?

Verbetering t.o.v. 2021?

Het leegstandspercentage van de bedrijfsruimten is niet hoger dan 15%. De huurprijzen van volwassen bedrijven is vergelijkbaar met het niveau in Katwijk en referentielocaties als Aviolanda/Woensdrecht en Twente. Starters kunnen het eerste jaar korting krijgen.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

35

4

Bevindingen

4.1

Inleiding In dit hoofdstuk staan we stil bij de maatschappelijke impact van Unmanned Valley. Aangezien de ontwikkeling van Unmanned Valley meerdere beleidsthema’s omhelst, presenteren we onze bevindingen ook vanuit verschillende invalshoeken. Daarbij onderscheiden we Unmanned Valley als respectievelijk: aanjager van innovatie, bron van bedrijvigheid en werkgelegenheid en gebiedsontwikkeling. Naast feitelijk gerealiseerde impact bevat dit hoofdstuk ook bevindingen die zijn gedaan op basis van gevoerde gesprekken met interne en externe stakeholders van Unmanned Valley. Allereerst zal worden ingegaan op de governance van Unmanned Valley.

4.2

Unmanned Valley als aanjager van innovatie Unmanned Valley past goed in het innovatiebeleid van de provincie Zuid-Holland. Het heeft meerdere doelen: versterking van de regionale economie, bijdragen aan het oplossen van maatschappelijke vraagstukken en verbetering van de aansluiting van onderwijs en arbeidsmarkt. Het provinciale innovatiebeleid richt zich onder andere op technologieën als robotisering, 3Dprinten, big data, Internet of Things en aerospace. Er zijn meer dan 150 aerospace bedrijven in Zuid-Holland die zich bezig houden met het ontwerpen en bouwen van vliegtuigen, drones, satellieten en het inrichten van vliegvelden. Bovendien vindt 80 procent van de ruimtevaartactiviteiten in Nederland plaats in Zuid-Holland.18 Daarnaast draagt de ontwikkeling van Unmanned Valley ook bij aan de versterking van de economische structuur en concurrerende positie van Zuid-Holland. Voor het ontstaan van innovaties op het gebied van (onder meer) aerospace, robotisering en big data zijn testfaciliteiten nodig. De primaire raison d’être voor Unmanned Valley is de beschikking over een testveld voor drones en sensor-gerelateerde technologie. Hieraan zal straks ook naar waarschijnlijkheid een corridor naar zee aan toegevoegd worden.

Tevens hebben drones en sensor-gerelateerde technologie in hun productlevenscyclus nog lang niet de verzadigings- of neergangsfase bereikt.19 Integendeel: er vindt nog veel disruptieve innovatie plaats. Tests zijn op dit moment met name nodig om andere brandstoffen voor dronevluchten, betere data- en communicatieverbindingen en toepassingen (payload) te onderzoeken. Om deze innovaties te bewerkstelligen zijn passende testfaciliteiten nodig, zoals Unmanned Valley. Unmanned Valley zorgt op drie manieren voor dergelijke aanjaging van innovatie. In de eerste plaats door vestigingsruimte te bieden aan bedrijven die dergelijke innovaties tot stand te brengen. In de tweede plaats door (zowel binnen als buiten) testfaciliteit aan te bieden aan bedrijven die innovaties willen testen. En in de derde plaats doordat Unmanned Valley samenwerkingen aangaat met publieke en private partijen om middels experimenten de toepassing van drones en sensorgerelateerde technologie in de maatschappij te vergroten.

18 19

Provincie Zuid-Holland (z.d.), Aero-space. Via https://www.zuid-holland.nl/onderwerpen/economie/aero-space Drone Industry Insights (2022), The Drone Industry Barometer 2022.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

36

Unmanned Valley heeft connecties met andere hoogwaardige (tech)clusters in de provincie ZuidHolland. Allereest betreft het TU Delft, één van de medeoprichters van Unmanned Valley. Daarnaast zijn er connecties met European Space Research and Technology Centre (ESTEC) in Noordwijk en Bio Science Park in Leiden. Tot slot wordt de cross-over met andere sectoren in de provincie actief opgezocht door Unmanned Valley. Denk hierbij aan toepassingsmogelijkheden voor de glastuinbouw in Greenport en het havengebied in Rotterdam. In de kadertekst hieronder worden enkele andere voorbeelden benoemd.

Maatschappelijke testcases in samenwerking met Unmanned Valley Unmanned Valley draagt bij aan een breed scala van projecten met een maatschappelijke impact. Het project Dunea doet onderzoek naar de inzet van drones in het beheer en de exploitatierol van de duinen. Zo wordt bijvoorbeeld de verspreiding van de ‘zwarte engbloem’ in het duingebied vastgelegd. Unmanned Valley creëert ook maatschappelijke impact door het adviseren van Dunea en Staatsbosbeheer in de handhaving van illegale dronevluchten. Daarnaast is project Greenport een challenge die is ontstaan uit de samenwerking tussen Unmanned Valley en Space Campus. Het project heeft als doel om voor sierteeltbedrijven te kijken welke downstream datatoepassingen relevant kunnen zijn voor de sierteelt. Het vervolg van de challenge is in voorbereiding. Verder draagt Unmanned Valley bij aan een project omtrent brandbestrijding in de duinen. Er wordt in het kader van dit project onderzoek gedaan naar brandvertraging. Het project is in samenwerking met de regionale brandweer en Aerialtronics. Ook is er in samenwerking met het KNRM, Delft Dynamics en onder andere KPN een project gericht op het verbeteren van de veiligheid op zee. Hierbij wordt er gekeken naar de inzet van dronetechnologie om drenkelingen te redden. Het project wordt mogelijk gemaakt door een EFRO-subsidie en Unmanned Valley.

Ten slotte is er een innovatiepartnership met Arriva en een financieringsaanjager. Hierdoor is er een openbaarvervoersverbinding met ontsluiting tussen Leiden, Rijnsburg, Katwijk en Unmanned Valley mogelijk gebleven.

Komende jaren opschaling nodig Een opgave die uit de gevoerde gesprekken is voortgekomen betreft de reikwijdte van de aanjagersrol die Unmanned Valley vervult. Met name ten aanzien van lokale samenwerkingen en innovatiecases is nog winst te behalen. De ondernemersverenigingen uit de gemeente Katwijk en Wassenaar merken op dat Unmanned Valley op dit moment een lokale connectie mist. Door het ontbreken van deze lokale connectie ontstaat er een beeld alsof Unmanned Valley naar binnen gekeerd is, in plaats van lokale bedrijvigheid te stimuleren om ontwikkelde drone en sensoringinnovaties te adopteren. Een kanttekening hierbij is dat stichting Unmanned Valley wel degelijk contact heeft gezocht met de ondernemersverenigingen in Katwijk en Wassenaar en hun leden op locatie heeft uitgenodigd, en ook heeft uitgenodigd om samen te werken waar mogelijk. De gemeenten Katwijk en Wassenaar ambiëren beiden een hogere mate van lokale connectie. Op dit moment zijn er in de praktijk echter nog te weinig aanknopingspunten voor kruisbestuiving middels lokale samenwerkingen tussen Unmanned Valley en de lokale bedrijvigheid. Het lokale bedrijfsleven ziet als mogelijke oplossing het organiseren van een jaarlijks evenement waar Katwijkse en Wassenaarse bedrijven zijn uitgenodigd.

Tijdens een dergelijk evenement kan Unmanned Valley voor geïnteresseerde bedrijven een presentatie van haar activiteiten geven en kunnen connecties gesmeed worden voor experimenten en toepassing van drones en sensorgerelateerde technologie. Aldus is voor meer maatschappelijk draagvlak de opschaling van de innovatie- en fieldlabfunctie nodig de komende jaren. Voor een deel zal dit op lokaal schaalniveau moeten plaatsvinden, maar

Ontwikkeling van Unmanned Valley

37

voor een deel ook op regionaal, nationaal en internationaal schaalniveau. Unmanned Valley Valkenburg is immers niet louter een Katwijkse en Wassenaarse ontwikkeling. Bovendien huisvest Unmanned Valley thans al een aantal sterke nationale en internationale spelers. Het fieldlab past daarom ook goed bij de positie die de provincie Zuid-Holland en het landsdeel West-Nederland willen vervullen als aanjager van fieldlabs. Dit willen ze realiseren op het gebied van digitalisering en High Tech Systems & Materials met toepassingen als robotisering, lucht- en ruimtevaarttechnieken, materiaal- en sensortechnologie, security, enzovoort.20 Bij de opschaling van de fieldlabfunctie moet daarom een balans gezocht worden tussen initiatieven met lokale en regionale relevantie en initiatieven met nationale en internationale relevantie.

4.3

Unmanned Valley als bron van bedrijvigheid en werkgelegenheid Directe impact Op Unmanned Valley zelf zijn bedrijven gevestigd, die werkgelegenheid genereren. De directe impact van Unmanned Valley komt daarmee uit op 19 bedrijven en 160 banen in 2022 (zie ook tabel 3.1). Op basis van de gehouden bedrijvenenquête lijken er zelfs 190 banen op Unmanned Valley te zijn.21 De bedrijven die op Unmanned Valley actief zijn, genereren ook een financiële waarde. Dit wordt meestal gemeten aan de hand van de bruto toegevoegde waarde. Dit is de ‘winst’ die de bedrijven genereren (omzet minus kosten). Aan de hand van kengetallen van de bruto toegevoegde waarde per werknemer raamt Ecorys dat de toegevoegde waarde van Unmanned Valley circa € 26 miljoen bedroeg in 2022. Dit betreft dus een indicatie van de bruto toegevoegde waarde die op locatie is gegenereerd. Deze bruto toegevoegde waarde zal in de toekomst waarschijnlijk nog verder toenemen. Een indicatie daarvoor is afkomstig uit de gehouden bedrijvenenquête. Uit de enquête blijkt dat meer dan de helft van de bedrijven op Unmanned Valley forse omzet- of banengroei heeft behaald (Figuur 4.1). Figuur 4.1: Omzetontwikkeling van de bedrijven op Unmanned Valley Nee Tot 5 % groei Groei in werknemers/omzet

17%

25%

58%

Tot 10 % groei Tot 25 % groei

0%

20%

40%

60%

80%

100%

Meer dan 25 % groei

Bron: Ecorys, Bedrijvenenquête 2022

Lokale aandeel Het lokale aandeel van de directe impact, bijvoorbeeld door werknemers die in de omgeving woonachtig zijn, is gering. Van de 14 geënquêteerde bedrijven hebben slechts twee bedrijven werknemers in dienst die in Katwijk of Wassenaar woonachtig zijn. In totaal zijn dat 13 werkzame personen: dit is circa acht procent van de totale werkgelegenheid op Unmanned Valley.

20 21

Regionale Innovatie Slimme Specialisatie Strategie RIS3 West-Nederland Toelichting hierop is gegeven op pagina 20.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

38

Indirecte impact Naast economische impact op locatie is er ook sprake van indirecte impact vanwege doorwerkingseffecten. Deze komen voort uit toeleveringsrelaties en overige bestedingen die door de bedrijven op Unmanned Valley zijn gedaan. De banen en euro’s die dit oplevert worden over het algemeen multipliereffecten genoemd. Op basis van kengetallen betreffende multipliereffecten per bedrijfssector raamt Ecorys dat de omvang van de indirecte werkgelegenheid die uit Unmanned Valley voortkomt circa 126 banen is. Deze banen ontstaan elders in de supply chain, bijvoorbeeld bij bedrijven die producten fabriceren, maar ook bij bedrijven die diensten leveren waarvan op de Unmanned Valley gevestigde bedrijven gebruikmaken. De totale indirecte toegevoegde waarde voor Unmanned Valley is ook berekend. Er is ruim €11 miljoen aan indirecte toegevoegde waarde gecreëerd door Unmanned Valley. Dit betekent dat bedrijven op Unmanned Valley jaarlijks door uitbestedingen en aankopen zorgen voor ruim € 11 miljoen aan winst bij andere bedrijven buiten Unmanned Valley (elders in de regio, Nederland of zelfs in het buitenland). Dit bedrag is berekend door het totaal aantal indirecte arbeidsplaatsen (namelijk 126) te vermenigvuldigen met het Nederlandse gemiddelde van de bruto toegevoegde waarde per arbeidsplaats. De gemiddelde is op basis van alle bedrijfssectoren binnen Nederland.

Deze berekende aantallen liggen allen hoogstwaarschijnlijk op de ondergrens doordat gerekend is met het aantal werknemers per bedrijf volgens de projectorganisatie van Unmanned Valley; dit is lager ligt dan het aantal werknemers volgens de bedrijven zelf. Lokale aandeel De meeste bedrijven op Unmanned Valley hebben een nationale of zelfs internationale afzetmarkt. Dit blijkt uit de bedrijvenenquête, waarin is gevraagd wat (geografisch gezien) de voornaamste bron van omzet is. Voor slechts 13 procent van de gevestigde bedrijven is dat de regio (Figuur 4.2). Figuur 4.2: Voornaamste bron van omzet voor de bedrijven op Unmanned Valley

Regionaal Klantenbestand

13%

39%

48%

Landelijk Internationaal

0%

20%

40%

60%

80%

100%

Bron: Ecorys, Bedrijvenenquête 2022

De op Unmanned Valley gevestigde bedrijven werken samen met meer dan 17 lokale bedrijven uit de gemeente Wassenaar en/of Katwijk. Deze lokale bedrijven vallen onder de volgende sectoren: horeca, verhuur, bouw en uitzendbureaus. Er is nog geen sprake van toepassingen van ‘unmanned’ technologieën binnen de lokale economie of sectoren. Twee op Unmanned Valley gevestigde bedrijven willen in de toekomst hun productie ophogen. Vanwege de toenemende productie vermelden deze bedrijven expliciet dat ze op zoek zijn naar op mbo-niveau geschoold personeel. Voor de invulling van deze personeelsbehoefte wordt gekeken naar de lokale beroepsbevolking. Verder benoemde één bedrijf specifiek dat het op zoek is naar voormalig vissers en/of mensen die bekend zijn met de visserij in verband met hun verworven ervaring op zee.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

39

4.4

Unmanned Valley als gebiedsontwikkeling De provincie Zuid-Holland, gemeente Katwijk en gemeente Wassenaar hebben door de ontwikkeling van Unmanned Valley een innovatiehub gecreëerd die wezenlijk onderscheidend is ten opzichte van een regulier bedrijventerrein. In het licht van het beoogde fieldlab kan gesteld worden dat met de representatieve bedrijfshuisvesting, de testfaciliteiten en overige ondersteunende faciliteiten alle minimale verwachte vereisten van de gebiedsontwikkeling zijn gerealiseerd. Het is weliswaar zo dat de locatie nu nog niet beschikt over horeca of andere recreatieve mogelijkheden, dan wel sfeerverhogende elementen. Het Rijksvastgoedbedrijf is hierin als ontwikkelende partij echter terughoudend, omdat het risico nog te groot is dat de kosten van horeca en recreatieve mogelijkheden niet opwegen tegen de baten. Dit geldt niet alleen voor de grotere investeringen met een meer permanent karakter; ook initiatieven in de meer tijdelijke sfeer komen ook moeizaam tot stand.

4.5

Proces en governance Ten aanzien van het proces en governance bestaan er gemengde geluiden onder de bevraagde stakeholders. Uit de interviews met de vertegenwoordigers van het vierpartijenoverleg ontstaat het beeld dat de destijds geformuleerde doelstellingen (zie kolom ‘Beoogd resultaat’ in figuur 1.1 op pagina 6) niet door alle betrokken partijen in dezelfde mate gedragen worden. Volgens de gesproken personen is er het minste draagvlak bij de gemeente Wassenaar. Deze gemeente stelt hardop de vraag of Unmanned Valley als functie past bij het gebied. De gemeente Wassenaar wil namelijk zo veel mogelijk het groene karakter van de gemeente behouden en ziet het gebied van Unmanned Valley liever als groenbuffer; niet voor ontwikkelingen op het gebied van wonen en werken. Daarnaast wijst de gemeente Wassenaar (overigens evenals lokale ondernemers en bewoners) op neveneffecten van Unmanned Valley voor de veiligheid, natuur en recreatie. Met name potentiële hinder door testvluchten. De focus van de gemeente Wassenaar gaat daarmee vooral naar de randvoorwaarden en beperking van het hinderprofiel van het testveld. De gemeente Wassenaar is van mening dat hier te weinig oog voor is geweest in het vierpartijenoverleg. Het Rijksvastgoedbedrijf was in de periode voor de bestuurlijke afspraken terughoudend met het doen van al te grote investeringen in Unmanned Valley.

De onzekerheid van de gebiedsontwikkeling was hier aanvankelijk debet aan. Met name het inpassen van zowel het fieldlab als grootschalige woningbouw bracht de nodige complexiteit en risico’s met zich mee. De ontwikkeling van Unmanned Valley is dan ook geen expliciet doel van het Rijksvastgoedbedrijf. Voor het Rijksvastgoedbedrijf is de medewerking aan Unmanned Valley een gevolg van het feit dat de ontwikkeling van het fieldlab als voorwaarde voor de komst van woningbouw werd gesteld binnen het vierpartijenoverleg. De gemeente Katwijk was voorafgaand aan de bestuurlijke afspraken de motor achter Unmanned Valley. De gemeente heeft zich op diverse manieren (financieel, juridisch, ambtelijk) ingezet voor de ontwikkeling van Unmanned Valley. Men hoopt hiermee werkgelegenheid, verbreding van bedrijvigheid en input voor innovatie van lokale bedrijvigheid te creëren.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

40

Sinds de bestuurlijke afspraken zijn met name Stichting Unmanned Valley en het Rijksvastgoedbedrijf de drijvende krachten geweest achter de het uitbouwen van het ecosysteem en de gebiedsontwikkeling. Ook de provincie Zuid-Holland is positief gestemd over de ontwikkeling van Unmanned Valley. Zij dragen ook zowel financieel als juridisch bijt aan de ontwikkeling van Unmanned Valley. Voor de toekomst lijkt deze rol niet te veranderen, al verwacht men ook inzet van de initiators van de pilot, zoals de TU Delft.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

41

5

Conclusie en aanbevelingen

Dit hoofdstuk beschrijft de belangrijkste conclusies die de evaluatie heeft voortgebracht. Op basis van deze conclusies geven wij aanbevelingen met het oog op de toekomstige ontwikkeling van Unmanned Valley. Eerst komen de relevantie van de ondersteuning van Unmanned Valley en de doelstellingen van de ontwikkeling aan bod. Daarna komen de uitkomsten van de bestuurlijke afspraken aan bod, en ten slotte de bevindingen en blik op de toekomst.

5.1

Relevantie en doelstellingen van de ontwikkeling Ondersteuning van de ontwikkeling van Unmanned Valley is relevant Unmanned Valley is een fieldlab voor drone- en sensor-gerelateerde ontwikkelingen. Het gaat hierbij om ontwikkelingen in een relatief vroeg stadium van de innovatiecyclus, met een lage technology readiness level (TRL). Door de onzekerheid over het verdienpotentieel van dit soort ontwikkelingen zien we dat de markt niet automatisch investeert in de ontwikkeling van fieldlabs, die ontwikkelen en testen mogelijk maken. De natuurlijke geneigdheid van technologiebedrijven om in geslotenheid te innoveren maakt dit nog complexer. Het is daarom de vraag of een fieldlab als Unmanned Valley wel zou ontstaan zonder overheidssteun. In feite is er sprake van marktfalen. We zien daarom de relevantie van het vierpartijenoverleg dat met overheidssteun de ontwikkeling van Unmanned Valley mogelijk maakt. Doelstellingen van Unmanned Valley worden verschillend geïnterpreteerd Ondanks de relevantie van de ontwikkeling van Unmanned Valley is het evalueren van de ontwikkeling complex gebleken. Een belangrijke reden daarvoor is dat de doelstellingen waaraan Unmanned Valley zou moeten bijdragen, niet eenduidig zijn gebleken.

We constateren dat er binnen het vierpartijenoverleg – en ook breder binnen het stakeholderveld – verschillende opvattingen heersen over de doelen van Unmanned Valley. Met name over de bijdrage van Unmanned Valley aan de lokale omgeving wordt verschillend gedacht. Provincie Zuid-Holland en het Rijksvastgoedbedrijf zien vooral de voor Unmanned Valley als fieldlab dat innoverende bedrijvigheid, al dan niet met (inter)nationale betekenis, faciliteert en stimuleert. Gemeente Katwijk, Wassenaar en het lokale bedrijfsleven leggen echter de nadruk op de lokale bijdrage van Unmanned Valley, terwijl dit voor de Provincie Zuid-Holland en het Rijksvastgoedbedrijf minder van belang is. Daarnaast constateren we dat de doelstellingen in de bestuurlijke afspraken van het vierpartijenoverleg alleen op outputniveau zijn vastgelegd en niet op het niveau van maatschappelijke impact. Ecorys heeft in het onderzoeksproces weliswaar de beoogde maatschappelijke impact gereconstrueerd. Dit zorgt er wel voor dat de keuzes over de toekomstige ondersteuning van Unmanned Valley minder makkelijk gemaakt kunnen worden, dan wanneer aan de voorkant helder was geweest welke maatschappelijke impact verwacht had mogen worden van Unmanned Valley. Aanbeveling 1: Voor de toekomstige ontwikkeling van Unmanned Valley hoort een beleidstheorie te worden ontwikkeld.

Deze behoort de relatie te leggen tussen beoogde activiteiten, output/resultaten en outcome/impact. Het huidige evaluatiekader (figuur 1.1) kan hiervoor als basis dienen.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

42

Aanbeveling 2: Het bestuurlijke en maatschappelijke draagvlak voor de beoogde doelen van Unmanned Valley dient periodiek herbezien te worden. Dit voorkomt dat (zoals thans het geval is) er bij de verschillende stakeholders discussie ontstaat over het draagvlak en hun bijdrage aan Unmanned Valley.

5.2

Resultaten ten aanzien van de bestuurlijke afspraken De bestuurlijke afspraken zijn vrijwel geheel gerealiseerd Op resultaatniveau is vrijwel alles gerealiseerd van wat in de bestuurlijke afspraken is overeengekomen: •

De randvoorwaarden voor de ontwikkeling zijn op orde;

•

Er is sprake van verbintenis van toonaangevende bedrijven en instituten;

•

Er is sprake van een mix van producten en diensten op locatie;

•

Unmanned Valley genereert hoogwaardige werkgelegenheid;

•

Het is een aantrekkelijke vestigingslocatie waar ook evenementen plaatsvinden – hier is het afgelopen jaar fors in geïnvesteerd door Unmanned Valley en dit werpt inmiddels zijn vruchten af;

•

De onderscheidende positie in de markt is gecreëerd. Deze wordt de komende jaren doorontwikkeld.

De onderdelen uit de bestuurlijke afspraken die nog niet zijn gerealiseerd, zoals horeca, en de aanwezigheid van sensoring en AI-gerelateerde bedrijvigheid zijn volgens Ecorys niet fundamenteel van aard. Op hoofdlijnen is de conclusie dat de ontwikkeling van Unmanned Valley succesvol is verlopen. Ontwikkeling is zelfs boven verwachting verlopen Ecorys concludeert niet alleen dat de ontwikkeling van Unmanned Valley succesvol is verlopen: er is op meerdere aspecten zelfs sprake van een ontwikkeling die boven verwachting is verlopen. Dit geldt met name voor het groeitempo van Unmanned Valley. De uitbreiding van de bedrijfsruimte is zo voorspoedig gegaan en door de markt opgepikt dat de beschikbare bedrijfsruimte inmiddels zo goed als verhuurd is. Unmanned Valley dreigt dus spreekwoordelijk uit haar jasje te groeien. Aanbeveling 3: De sterke groei van Unmanned Valley en de beperkte ruimte op de locatie dwingen tot het maken van keuzes over welke bedrijvigheid wel en niet op locatie gewenst is. Het ligt voor de hand dat in ieder geval voor sensoring, data- en AI-gerelateerde bedrijvigheid ruimte wordt gereserveerd. Deze sectoren zijn nu nog weinig tot niet vertegenwoordigd op Unmanned Valley, maar kunnen wel bijdragen aan een vollediger en meer complementair ecosysteem dat kruisbestuivingen en nieuwe verdienmodellen faciliteert.

Grootschalige productieactiviteiten die geen of geringe R&D-intensiteit hebben, liggen op Unmanned Valley daar en tegen minder voor de hand, omdat dit in termen van ruimtebehoefte en innovatief karakter niet past bij de bedoeling van Unmanned Valley.

Temeer is de ontwikkeling van Unmanned Valley boven verwachting verlopen wanneer Unmanned Valley vergeleken wordt met de groei van andere fieldlabs en bedrijvencampussen. Het afgelopen jaar is het aantal werkzame personen op Unmanned Valley gegroeid met ruim 33 procent en het jaar daarvoor met maar liefst 60 procent. Over de afgelopen vier jaar ging het gemiddeld om een factor 2,11 groei per jaar – dat is meer dan een verdubbeling van jaar op jaar. Geen van de vergelijkbare locaties elders in Nederland en Europa hebben een dergelijke prestatie laten zien. Ook het aanbod op locatie, dat wil zeggen de combinatie van testfaciliteiten, opleidingen,

Ontwikkeling van Unmanned Valley

43

bedrijfsruimte, evenementen en bijdrage aan maatschappelijke toepassingen, is bij vergelijkbare locaties in Nederland en Europa van het hoge niveau als op Unmanned Valley De ontwikkeling van Unmanned Valley moet tot slot ook bezien worden in het perspectief van de COVID-19 crisis. Deze heeft de ontwikkeling van Unmanned Valley geremd. Zonder coronacrisis zouden de gerealiseerde resultaten ongetwijfeld nóg gunstiger zijn geweest.

5.3

Resultaten in breder perspectief Unmanned Valley genereert maatschappelijke impact Ecorys heeft de beoogde impact van Unmanned Valley achteraf gereconstrueerd, als zijnde: a) aanjager van innovatie, b) bron van bedrijvigheid en werkgelegenheid en c) gebiedsontwikkeling. De behaalde resultaten laten zien dat er inderdaad sprake is van innovatie in het fieldlab, dat er (hoogwaardige) bedrijvigheid en werkgelegenheid is ontstaan en dat er sprake is van een gebiedsontwikkeling die statuur geeft aan het gebied. Daarom kan gesteld worden dat Unmanned Valley nationaal, regionaal en lokaal maatschappelijke impact genereert. Unmanned Valley is levensvatbaar… De evaluatie van de afgelopen jaren laat zien dat er een duidelijke stijgende lijn waar te nemen is in het succes van Unmanned Valley. De groei in bedrijvigheid, testen en evenementen toont aan dat er vraag is naar de formule van Unmanned Valley. Er is in deze evaluatie geen diepgaand onderzoek gedaan naar de financiële business case van het fieldlab. Ecorys constateert wel dat de eigen inkomsten van Unmanned Valley steeds meer toenemen. Dat is een positief signaal, omdat het maatschappelijk wenselijk is dat Unmanned Valley uiteindelijk ‘op eigen benen’ zal kunnen staan. Het is aan de bestuurders om Unmanned Valley uit te dagen om aan te tonen dat het toekomstige verdienmodel duurzaam en zelfstandig is.