Document · PDF

12. Brief van het college van 22 juni 2023 inzake Evaluatie Unmanned Valley (3073279)

Raad 6 juli 2023, gemeente KatwijkBij agendapunt: A.Voor kennisgeving aan te nemen:22.862 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

Postbus 589 – 2220 AN Katwijk

Contactpersoon:

Louis Roxs Aan de gemeenteraad Katwijk Afdeling:

Beleid Fysieke Leefomgeving Te bereiken op:

071- 406 5000 l.roxs@katwijk.nl Ons kenmerk:

Z3073279D3137965 1 Bijlage(n): Verzenddatum: 22 juni 2023

Onderwerp: Evaluatie Unmanned Valley Katwijk, 20 juni 2023. Geachte raad, De colleges van de gemeenten Katwijk en Wassenaar, Gedeputeerde Staten van de provincie Zuid Holland en het Rijksvastgoedbedrijf hebben in 2018 bestuurlijke afspraken over de ontwikkeling van het fieldlab Unmanned Valley Valkenburg getekend. Een fieldlab is een omgeving waar ondernemers en kennis- en onderwijsinstellingen samenwerken met als doel de ontwikkeling van nieuwe technologieën die vercommercialiseerd kunnen worden. Met de ondertekening zijn afspraken gemaakt over de ontwikkeling van de woonwijk Valkenhorst, de Groene Zone en Unmanned Valley (UMV). In 2020 zijn door genoemde partijen aanvullend de bestuurlijke afspraak "Voortgang locatie Valkenburg" gemaakt, met een nadere uitwerking voor de ontwikkeling van de woonwijk Valkenhorst. In 2018 is tevens afgesproken dat de ontwikkeling van UMV in 2022 geëvalueerd wordt. In de evaluatie stond de vraag centraal wat de toekomstwaarde en levensvatbaarheid van UMV is. Resultaten UMV De periode van 2018 t/m 2022 is geëvalueerd door het bureau Ecorys. Geconcludeerd wordt dat de ontwikkeling van UMV in het licht van de bestuurlijke afspraken uit 2018 zeer succesvol is verlopen. Ook in relatie tot andere fieldlabs heeft UMV zeer goede prestaties laten zien.

Het toekomstperspectief voor de levensvatbaarheid van UMV is, mits de randvoorwaarden gewaarborgd blijven, positief. De opbrengsten tot en met 2022 zijn: 1. 190 directe arbeidsplaatsen (m.n. hoogopgeleid, 13 uit Katwijk). 2. 126 indirecte arbeidsplaatsen (Katwijk e.o.). 3. 21 bedrijven en kennis- en opleidingsinstituten. 4. Jaarlijks € 26 Miljoen omzet. 5. Jaarlijks € 11 Miljoen aan lokale & regionale (uit)besteding. 6. Uitbesteding aan 17 bedrijven in Katwijk/Wassenaar. 7. 40 studenten van verschillende niveaus die permanent actief zijn op UMV 8. 2.400 uitgevoerde testvluchten per jaar. Aanbevelingen Ecorys • De sterke groei van UMV en de beperkte ruimte op de locatie dwingen tot het maken van keuzes over welke bedrijvigheid wel en niet op locatie gewenst is.

gemeente Katwijk: Koningin Julianalaan 3, 2224 EW Katwijk, Postbus 589, 2220 AN Katwijk, website: www.katwijk.nl, (T) 071 - 406 5000, (F) 071 - 406 5065, IBAN: NL13BNGH0285120271, BIC: BNGHNL2G, KvK: 27.37.09.56 Op alle opdrachten zijn, tenzij anders overeengekomen, de algemene inkoopvoorwaarden leveringen en diensten gemeente Katwijk 2017 van toepassing. Deze zijn te raadplegen op www.katwijk.nl en www.overheid.nl

*3129996*

Ons kenmerk:

Z3073279D3137965

• De ontwikkeling van UMV verdient de komende jaren nog aanvullende ondersteuning van overheidswege. Na een periode van 5 jaar dient opnieuw de balans opgemaakt te worden, waarbij zelfvoorzienendheid als criterium meer belang dient te krijgen. • De provincie dient een grotere mate van ondersteuning van UMV in overweging te nemen, al dan niet i.s.m. het Rijk. De gemeente Katwijk dient het koppelen van de ondersteuning voor UMV aan de lokale economie in overweging te nemen. • De gemeente Katwijk dient in samenwerking met Wassenaar de planologische bestemming van het testveld te waarborgen om de levensvatbaarheid van UMV ook in de toekomst veilig te stellen. • De betrokken partijen dienen zich in te spannen voor behoud van de basisrandvoorwaarden -waaronder de busverbinding – en voor de realisatie van extra faciliteiten om het concurrentievoordeel te vergroten. • De rol van de gemeente Katwijk als verbinder met andere Katwijkse economische actoren en belangenbehartiger UMV richting regio, provincie en rijk, verdient continu aandacht. UMV is als fieldlab de grootste innovatieve hotspot op het gebied van drones en gerelateerde bedrijvigheid in Nederland en heeft de potentie om tot de top in Europa te gaan horen.

De clustering van starters en volwassen bedrijven, de connectie met hoogwaardig onderwijs en onderzoek, gecombineerd met (test)ruimte heeft gezorgd voor een snelle start de afgelopen jaren. Daarnaast huisvest UMV een afdeling van het ROC gerelateerd aan dronetechnologie en studenten van de Technische Universiteit Delft van de faculteit Lucht- en Ruimtevaart in het zogenaamd Education center waar studenten van kennis- en onderwijsinstellingen praktijkgericht aan de slag kunnen. In de evaluatie word geconcludeerd dat de ontwikkeling van UMV in het licht van de bestuurlijke afspraken uit 2018 zeer succesvol is verlopen. Ook in relatie tot andere fieldlabs heeft UMV zeer goede prestaties laten zien. Het toekomstperspectief voor de levensvatbaarheid van UMV is, mits de randvoorwaarden gewaarborgd blijven, positief. Deze goede resultaten kunnen doorgetrokken naar de toekomst waarbij de connectie tussen UMV en bedrijven, scholen en inwoners uit Katwijk wordt versterkt en het fieldlab een nieuwe bron van werkgelegenheid, opleiding en kennisverspreiding is en financieel steeds meer op eigen benen gaat staan. Naar aanleiding van de aanbevelingen zal onze toekomstige inzet met name gericht zijn op: • Bedrijven die geen ruimte meer kunnen vinden op UMV elders in Katwijk te plaatsen of verder in de toekomst op bedrijventerrein De Woerd, wat voor kennisintensieve bedrijven ontwikkeld wordt.

• Ondersteuning in de vorm van detachering van capaciteit bij UMV vanuit het aflopend werkbudget in de Meerjarenbegroting. De provincie is in gesprek met UMV over de mogelijkheden van subsidiëring. • Acties om het Katwijkse bedrijfsleven sterker te gaan verbinden met UMV en deze specifieke acties mogelijk te ondersteuning met personele inzet (zie vorige bullet) en UMV meer bekendheid te geven bij de Katwijkse burgers, ondernemers en studenten. • De noodzaak en realisatie van de ruimtelijke inpassing van het testveld meer prioriteit te geven in de aanloop naar de volgende fase van UMV. In het kader van nieuwe bestuurlijke afspraken met de gemeente Wassenaar, provincie Zuid-Holland en het Rijksvastgoedbedrijf, krijgen het testveld en andere basisvoorwaarden de nodige aandacht. • De OV-verbinding wordt op korte termijn gewaarborgd binnen regionale afspraken en zal ook in overleg met het Rijksvastgoedbedrijf aan de orde komen. Toekomstige ontwikkeling UMV Om concurrerend te blijven is de ruimtelijke inpassing van UMV in Valkenhorst essentieel. Op dit moment heeft het testveld geen permanente planologische inbedding. Juist het testveld in combinatie met de bedrijfsruimte is hét onderscheidende kenmerk van dit fieldlab. Daarnaast beschikt UMV over

*3129996*

Ons kenmerk:

Z3073279D3137965

de (nog) tijdelijke corridor naar zee. De concurrentiepositie is momenteel goed, maar dit zal zonder het testveld en de start- en landingslocatie van weinig waarde meer zijn. Kortom, UMV staat klaar voor een volgende schaalsprong mits bepaalde ruimtelijke voorwaarden worden ingevuld. Met de komst van meer studenten, bedrijven en faciliteiten ontstaan nieuwe kansen om UMV door te laten groeien naar een internationaal centrum voor de dronesector en gerelateerde technologie en diensten. De ambitie is UMV te ontwikkelen van een fieldlab naar een ecosysteem. Dit betekent een groei met meer ruimte voor nieuwe bedrijvigheid, kennis- en opleidingsinstituten, maar ook voor horeca en andere faciliteiten. Dit betekent in sommige opzichten ook een uitdaging. Binnen Valkenhorst zullen verschillende andere functies als wonen, recreëren en natuur ook een plek moeten krijgen. Met een goede ruimtelijke aanpak kan UMV goed ingepast worden en door de toepassing van de ontwikkelde dronetechnologie zelfs een bijdrage leveren aan genoemde functies, bv. monitoring ontwikkeling van natuur. Wat betreft de toekomstige begroting van UMV is In 2020 reeds gestart met het ontwikkelen van een eigen verdienmodel (diensten aan bedrijven, evenementen, partnerships).

Dit ontwikkelt zich zeer positief, van 31% in de begroting van de vorige periode naar 71% in de komende 4 jaar, maar is nog niet voldoende om de huidige UMV-organisatie geheel te financieren. In de Katwijkse meerjarenbegroting is voor de komende 5 jaar een aflopend werkbudget gereserveerd van totaal € 950.000. Naar aanleiding van de conclusies en aanbevelingen uit de evaluatie zullen de gemeenten Katwijk en Wassenaar, provincie Zuid-Holland en het Rijksvastgoedbedrijf de huidige bestuurlijke afspraken aanpassen voor een volgende periode. De nieuwe afspraken zijn van groot belang voor de toekomst van UMV en daarmee de opbrengst voor burgers, ondernemers en studenten in de gemeente Katwijk. Binnen deze nieuwe afspraken staat het belang van de ruimtelijke inpassing van de testmogelijkheden centraal. Als besluitvorming over deze bestuurlijke afspraken aan de orde is, komen wij hier vanzelfsprekend bij u op terug. Tenslotte lijkt het ons zeer zinvol als de directeur van UMV u na het zomerreces de ontwikkelingen van dit fieldlab tot op dit moment presenteert en u meeneemt in de toekomstige plannen. U ontvangt daarvoor een verzoek of u een dergelijke sessie op prijs stelt.

Hoogachtend, burgemeester en wethouders van Katwijk, de secretaris, de burgemeester,

mr. drs. R.T. Jie Sam Foek

ir. C.L. Visser

*3129996*

Ontwikkeling van Unmanned Valley Evaluatierapport Opdrachtgever: Provincie Zuid-Holland Rotterdam, 30 november 2022

Versie in nieuwe huisstijl Ecorys nog

Ontwikkeling van Unmanned Valley

Evaluatierapport

Opdrachtgever: Provincie Zuid-Holland

Erik van Ossenbruggen Elvira Meurs Jelmer Schreurs Bea Weber

Rotterdam, 30 november 2022

Inhoudsopgave

Management samenvatting

Inleiding 1.1

Aanleiding en doel

1.2

Vraagstelling

1.3

Evaluatiekader

1.4

Aanpak

1.5

Leeswijzer

Unmanned Valley in perspectief

2.1

Inleiding

2.2

Marktomvang en groei

2.3

Toepassingsmogelijkheden

2.4

Testlocaties binnen Europa en Nederland

2.5

Testlocatie Unmanned Valley

2.6

Relevante trends en ontwikkelingen voor Unmanned Valley

Output en resultaten

3.1

Inleiding

3.2

Randvoorwaarden

3.3

Verbintenis met toonaangevende bedrijven en instituten

3.4

Mix van producten en diensten op locatie

3.5

Hoogwaardige werkgelegenheid

3.6

Aantrekkelijke vestigingslocatie

3.7

Onderscheidende positie in de markt

3.8

Vermindering van het risicoprofiel

Bevindingen

4.1

Inleiding

4.2

Unmanned Valley als aanjager van innovatie

4.3

Unmanned Valley als bron van bedrijvigheid en werkgelegenheid

4.4

Unmanned Valley als gebiedsontwikkeling

4.5

Proces en governance

Conclusie en aanbevelingen

5.1

Relevantie en doelstellingen van de ontwikkeling

5.2

Resultaten ten aanzien van de bestuurlijke afspraken

5.3

Resultaten in breder perspectief

5.4

Blik op de toekomst

Bijlage 1: Kritische prestatieindicatoren (KPI’s) en historische vergelijking

Bijlage 2: lijst met gesprekspartners

Ontwikkeling van Unmanned Valley

Management samenvatting

Highlights uit deze evaluatie •

Unmanned Valley is een drone- en sensoring gerelateerd fieldlab dat zich richt op het aanjagen van innovatie, het bieden van een plek aan bedrijvigheid en hoogwaardige werkgelegenheid en een succesvolle gebiedsontwikkeling.

•

De ontwikkeling van Unmanned Valley is in het licht van de bestuurlijke afspraken uit 2018 de afgelopen jaren succesvol verlopen en zelfs boven verwachting. Ook wanneer het fieldlab vergeleken wordt met andere relevante fieldlabs, heeft Unmanned Valley relatief betere prestaties laten zien.

•

Unmanned Valley levert een bijdrage aan de versnelling van drone- en sensorgerelateerde toepassingen in de maatschappij.

•

Op Unmanned Valley zijn ruim 160 personen werkzaam, die een toegevoegde waarde van jaarlijks 26 miljoen euro op locatie genereren. Indirect zorgt Unmanned Valley (via lokale en bovenlokale relaties in de waardeketen) voor nog eens 126 banen en 11 miljoen euro aan toegevoegde waarde.

•

In 2021 en met name 2022 is veel geïnvesteerd in het op locatie organiseren van kleinere en grootschalige evenementen van statuur.

•

Het toekomstperspectief voor de levensvatbaarheid en relevantie van Unmanned Valley is, mits de randvoorwaarden gewaarborgd blijven, positief.

Inleiding Voormalig marinevliegkamp Valkenburg is de afgelopen jaren gedeeltelijk getransformeerd tot techpark Unmanned Valley. Het bestaande hangaargebied wordt ontwikkeld tot woon- en werkgebied, waarvan circa 5 hectare gereserveerd is voor de ontwikkeling van Unmanned Valley. Unmanned Valley biedt test- en kantoorruimte voor de opkomende drone industrie. De ontwikkeling van Unmanned Valley volgt uit bestuurlijke afspraken in het zogeheten vierpartijenoverleg, bestaande uit de provincie Zuid-Holland, het Rijksvastgoedbedrijf en de gemeenten Wassenaar en Katwijk. Op dit moment begeeft Unmanned Valley zich in een proefperiode aangezien het niet mogelijk is om de levensvatbaarheid van de drone industrie op voorhand vast te stellen. De vier partijen hebben afgesproken dat de ontwikkeling van Unmanned Valley in 2020 en 2021 gemonitord wordt en dat zij in 2022 geëvalueerd wordt. In de evaluatie staat de vraag centraal wat de toekomstwaarde en levensvatbaarheid van Unmanned Valley zijn. Hierna kan daarna er onderbouwd besloten worden over een eventuele voortzetting en definitieve inpassing in het gebied. In 2019 is door Ecorys een nulmeting uitgevoerd, met het oog op jaarlijkse monitoring daarna. In 2020 en 2021 is eveneens een meting uitgevoerd met elk jaar een rapport als eindproduct.

Voorliggend rapport geeft de uitkomsten weer van de evaluatie naar de ontwikkeling van Unmanned Valley over de periode 2019 tot en met 2022. Daarbij is gekeken naar de resultaten van de bestuurlijke afspraken 2018 (en daaruit volgende maatschappelijke impact). Tevens is gekeken naar de levensvatbaarheid en positie van Unmanned Valley in breder perspectief. Voor de evaluatie is gebruik gemaakt van verschillende informatiebronnen, te weten literatuur en online informatiebronnen, een bedrijvenenquête bij de op Unmanned Valley gevestigde bedrijven,

Ontwikkeling van Unmanned Valley

interne gesprekken met stakeholders van Unmanned Valley en externe gesprekken met vertegenwoordigers van benchmarklocaties elders in Nederland en Europa, en onafhankelijke expert op het gebied van drone- en sensoring fieldlabs. Ondersteuning van de ontwikkeling van Unmanned Valley is relevant Unmanned Valley is een fieldlab voor drone- en sensor-gerelateerde ontwikkelingen. Het gaat hierbij om ontwikkelingen in een relatief vroeg stadium van de innovatiecyclus, met een lage technology readiness level (TRL). Door de onzekerheid over het verdienpotentieel van dit soort ontwikkelingen zien we dat de markt niet automatisch investeert in de ontwikkeling van fieldlabs, die ontwikkelen en testen mogelijk maken. De natuurlijke geneigdheid van technologiebedrijven om in geslotenheid te innoveren maakt dit nog complexer. Het is daarom de vraag of een fieldlab als Unmanned Valley wel zou ontstaan zonder overheidssteun. In feite is er sprake van marktfalen. We zien daarom de relevantie van het vierpartijenoverleg dat met overheidssteun de ontwikkeling van Unmanned Valley mogelijk maakt. Doelstellingen van Unmanned Valley worden verschillend geïnterpreteerd Ondanks de relevantie van de ontwikkeling van Unmanned Valley is het evalueren van de ontwikkeling complex gebleken.

Een belangrijke reden daarvoor is dat de doelstellingen waaraan Unmanned Valley zou moeten bijdragen, niet eenduidig zijn gebleken. We constateren dat er binnen het vierpartijenoverleg – en ook breder binnen het stakeholderveld – verschillende opvattingen heersen over de doelen van Unmanned Valley. Met name over de bijdrage van Unmanned Valley aan de lokale omgeving wordt verschillend gedacht. Provincie Zuid-Holland en het Rijksvastgoedbedrijf zien vooral de voor Unmanned Valley als fieldlab dat innoverende bedrijvigheid, al dan niet met (inter)nationale betekenis, faciliteert en stimuleert. Gemeente Katwijk, Wassenaar en het lokale bedrijfsleven leggen echter de nadruk op de lokale bijdrage van Unmanned Valley, terwijl dit voor de Provincie Zuid-Holland en het Rijksvastgoedbedrijf minder van belang is. Daarnaast constateren we dat de doelstellingen in de bestuurlijke afspraken van het vierpartijenoverleg alleen op outputniveau zijn vastgelegd en niet op het niveau van maatschappelijke impact. Ecorys heeft in het onderzoeksproces weliswaar de beoogde maatschappelijke impact gereconstrueerd. Dit zorgt er wel voor dat de keuzes over de toekomstige ondersteuning van Unmanned Valley minder makkelijk gemaakt kunnen worden, dan wanneer aan de voorkant helder was geweest welke maatschappelijke impact verwacht had mogen worden van Unmanned Valley.

De bestuurlijke afspraken zijn vrijwel geheel gerealiseerd Op resultaatniveau is vrijwel alles gerealiseerd van wat in de bestuurlijke afspraken is overeengekomen: •

De randvoorwaarden voor de ontwikkeling zijn op orde;

•

Er is sprake van verbintenis van toonaangevende bedrijven en instituten;

•

Er is sprake van een mix van producten en diensten op locatie;

•

Unmanned Valley genereert hoogwaardige werkgelegenheid;

•

Het is een aantrekkelijke vestigingslocatie waar ook evenementen plaatsvinden – hier is het afgelopen jaar fors in geïnvesteerd door Unmanned Valley en dit werpt inmiddels zijn vruchten af;

•

De onderscheidende positie in de markt is gecreëerd. Deze wordt de komende jaren doorontwikkeld.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

De onderdelen uit de bestuurlijke afspraken die nog niet zijn gerealiseerd, zoals horeca, en de aanwezigheid van sensoring en AI-gerelateerde bedrijvigheid zijn volgens Ecorys niet fundamenteel van aard. Op hoofdlijnen is de conclusie dat de ontwikkeling van Unmanned Valley succesvol is verlopen. Ontwikkeling is zelfs boven verwachting verlopen Ecorys concludeert niet alleen dat de ontwikkeling van Unmanned Valley succesvol is verlopen: er is op meerdere aspecten zelfs sprake van een ontwikkeling die boven verwachting is verlopen. Dit geldt met name voor het groeitempo van Unmanned Valley. De uitbreiding van de bedrijfsruimte is zo voorspoedig gegaan en door de markt opgepikt dat de beschikbare bedrijfsruimte inmiddels zo goed als verhuurd is. Unmanned Valley dreigt dus spreekwoordelijk uit haar jasje te groeien. Temeer is de ontwikkeling van Unmanned Valley boven verwachting verlopen wanneer Unmanned Valley vergeleken wordt met de groei van andere fieldlabs en bedrijvencampussen. Het afgelopen jaar is het aantal werkzame personen op Unmanned Valley gegroeid met ruim 33 procent en het jaar daarvoor met maar liefst 60 procent. Over de afgelopen vier jaar ging het gemiddeld om een factor 2,11 groei per jaar – dat is meer dan een verdubbeling van jaar op jaar. Geen van de vergelijkbare locaties elders in Nederland en Europa hebben een dergelijke prestatie laten zien.

Ook het aanbod op locatie, dat wil zeggen de combinatie van testfaciliteiten, opleidingen, bedrijfsruimte, evenementen en bijdrage aan maatschappelijke toepassingen, is bij vergelijkbare locaties in Nederland en Europa van het hoge niveau als op Unmanned Valley De ontwikkeling van Unmanned Valley moet tot slot ook bezien worden in het perspectief van de COVID-19 crisis. Deze heeft de ontwikkeling van Unmanned Valley geremd. Zonder coronacrisis zouden de gerealiseerde resultaten ongetwijfeld nóg gunstiger zijn geweest. Unmanned Valley genereert maatschappelijke impact Ecorys heeft de beoogde impact van Unmanned Valley achteraf gereconstrueerd, als zijnde: a) aanjager van innovatie, b) bron van bedrijvigheid en werkgelegenheid en c) gebiedsontwikkeling. De behaalde resultaten laten zien dat er inderdaad sprake is van innovatie in het fieldlab, dat er (hoogwaardige) bedrijvigheid en werkgelegenheid is ontstaan en dat er sprake is van een gebiedsontwikkeling die statuur geeft aan het gebied. Daarom kan gesteld worden dat Unmanned Valley nationaal, regionaal en lokaal maatschappelijke impact genereert. Unmanned Valley is levensvatbaar… De evaluatie van de afgelopen jaren laat zien dat er een duidelijke stijgende lijn waar te nemen is in het succes van Unmanned Valley. De groei in bedrijvigheid, testen en evenementen toont aan dat er vraag is naar de formule van Unmanned Valley.

Er is in deze evaluatie geen diepgaand onderzoek gedaan naar de financiële business case van het fieldlab. Ecorys constateert wel dat de eigen inkomsten van Unmanned Valley steeds meer toenemen. Dat is een positief signaal, omdat het maatschappelijk wenselijk is dat Unmanned Valley uiteindelijk ‘op eigen benen’ zal kunnen staan. Het is aan de bestuurders om Unmanned Valley uit te dagen om aan te tonen dat het toekomstige verdienmodel duurzaam en zelfstandig is. … maar er is meer tijd nodig om te kunnen spreken van aanhoudend succes Uit de literatuur blijkt dat de ontwikkeling van een fieldlab heeft over het algemeen minimaal vijf tot tien jaar nodig, voordat gesproken kan worden van enige mate van ‘volwassenheid’. Zelfs succesvolle clusters hebben de eerste tien jaar nog financiële ondersteuning van de nationale overheid dan wel de Europese Unie nodig, voordat deze op eigen benen kunnen staan. Op dit

Ontwikkeling van Unmanned Valley

moment zijn niet álle beoogde resultaten volledig behaald, wanneer naar de KPI’s gekeken wordt. Daarvoor is naar verwachting nog een periode van minstens vijf jaar nodig. Op hoofdlijnen is echter wel sprake van een zeer positief beeld. Ook geven de behaalde resultaten reden voor optimisme richting de komende jaren. Zeker in vergelijking met hetgeen is bereikt door andere, vergelijkbare fieldlabs. De resultaten die Unmanned Valley heeft geboekt zijn in vergelijking beter. Unmanned Valley is een nationaal succesverhaal… De ontwikkeling en groei van Unmanned Valley is één, maar de bekendheid van het fieldlab is een ander aspect waarbij we stilstaan. Nationaal is de bekendheid ronduit goed. In de drone-community is Unmanned Valley in relatief korte tijd uitgegroeid tot een begrip, met een unieke locatie, de meeste testvluchten, de meeste gevestigde drone bedrijven, de grootste eventorganisatie rondom dronekennis en expertise en de grootste LinkedIn volgersgroep van alle testcentra. …maar ook het best bewaarde geheim van Katwijk en omgeving Op basis van de gevoerde gesprekken constateren we tegelijkertijd dat de bekendheid van Unmanned Valley – met name bij het bedrijfsleven in Katwijk en Wassenaar, maar ook breder in Zuid-Holland – nog voor verbetering vatbaar is. Veel inwoners en ondernemers in de regio weten niet van het bestaan van Unmanned Valley af.

Dit kan het maatschappelijke draagvlak voor de ontwikkeling negatief beïnvloeden. Wellicht worden ook de toepassingsmogelijkheden van de ontstane innovaties bij bedrijven en andere organisaties in de regio meer benut als de bekendheid van Unmanned Valley toeneemt. De organisatie van Unmanned Valley heeft al samenwerkingen met bedrijven en maatschappelijke organisaties ontplooid; opschaling is nodig de komende jaren. Huidige governance- en subsidiestructuur werkt, maar herijking is tegelijkertijd relevant Het vierpartijenoverleg heeft een belangrijke rol gespeeld in het ontstaan en de ontwikkeling van Unmanned Valley. Vanuit dat oogpunt is voortzetting van de huidige governancestructuur een mogelijke ontwikkelrichting. In het licht van het fundamentele vraagstuk ‘voor wie bestaat Unmanned Valley’ (de lokale economie van Katwijk en Wassenaar, of het provinciale en nationale innovatieklimaat) is het echter relevant om de huidige governancestructuur te herijken. Gezien het geografische schaalniveau van de tot nu toe geboekte resultaten is een grotere betrokkenheid van Provincie Zuid-Holland – en wellicht zelfs het Rijk – denkbaar. De gemeente Katwijk heeft aangegeven Unmanned Valley ook de komende jaren te willen ondersteunen. De governancestructuur in de vorm van het vierpartijenoverleg lijkt daarmee grotendeels gehandhaafd te blijven.

Voor de gemeente Katwijk is het dan wel relevant om te bezien of de bijdrage wellicht conditioneel moet worden: bijvoorbeeld gebonden aan de lokale economische functie. Dit zou bijvoorbeeld de vorm kunnen aannemen van het subsidiëren van een vast te stellen aantal netwerkevenementen op Unmanned Valley. Een ander voorbeeld is het subsidiëren van ‘innovatievouchers’ die men aan lokale of regionale bedrijven kan verlenen om gezamenlijk met Unmanned Valley drone- of sensoring-gerelateerde toepassingen te ontwikkelen. De ontwikkeling van Unmanned Valley gaat door en biedt perspectief In deze evaluatie is met een peildatum (1 juli 2022) gewerkt, om de vergelijkbaarheid met voorgaande monitors te kunnen waarborgen. Uiteraard gaan de ontwikkelingen ook daarna door. Zo ligt het aantal bedrijven eind 2022 al boven de 20. Zeer belangrijk is bovendien dat de corridor naar zee is gerealiseerd en dat de eerste BVLOS-vluchten ook succesvol hebben plaatsgevonden. Daarmee laat Unmanned Valley zien dat het structureel op zoek is naar concurrentievoordeel en dat dit tot nu toe ook wordt gerealiseerd.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

Planologische inbedding en concurrentievoordeel nodig voor voortzetting van het succes Een aantal concrete stappen zal gezet moeten worden om blijvend succes van Unmanned Valley mogelijk te maken. Dit vraagt om daadkracht van alle betrokken. De belangrijkste is de ruimtelijke inpassing van Unmanned Valley in het ontwikkelgebied. Op dit moment heeft het testveld geen permanente planologische inbedding; er wordt zelfs gesproken over eventuele verplaatsing van het testveld. Juist het testveld in combinatie met de bedrijfsruimte is de raison d’être van Unmanned Valley. Bovendien: nu Unmanned Valley beschikt over de corridor naar zee, is de concurrentiepositie van het fieldlab weliswaar goed, maar zal dit zonder het testveld en bijbehorende luchthavenvergunning van weinig waarde meer zijn. Ook moeten keuzes gemaakt worden om de ruimtelijke inpasbaarheid van Unmanned Valley in het gebied voor de toekomst beter waarborgen door het stellen van randvoorwaarden aan bijvoorbeeld de maximaal toelaatbare overlast, bijvoorbeeld in termen van geluidsproductie of regels over vluchten buiten reguliere werktijden. Met name bij de gemeente Wassenaar heersen immers zorgen over de invloed van Unmanned Valley op recreatie en natuur in de nabije groene zone. Ten slotte is het noodzakelijk dat Unmanned Valley de grenzen blijft verleggen om concurrerend te blijven ten opzichte van andere fieldlabs.

Zo werkt Unmanned Valley aan een faciliteit waarmee drones op waterstof kunnen vliegen. Zulke vernieuwingen zijn een welkome aanvulling op de randvoorwaarden. De basisrandvoorwaarden dienen echter niet uit het oog verloren te worden. Met name de busverbinding staat onder druk, terwijl deze noodzakelijk is voor de bereikbaarheid. Aanbevelingen Op basis van de evaluatie komt Ecorys tot de volgende aanbevelingen: 1. Voor de toekomstige ontwikkeling van Unmanned Valley hoort een beleidstheorie te worden ontwikkeld. Deze behoort de relatie te leggen tussen beoogde activiteiten, output/resultaten en outcome/impact. Het huidige evaluatiekader (figuur 1.1) kan hiervoor als basis dienen. 2. Het bestuurlijke en maatschappelijke draagvlak voor de beoogde doelen van Unmanned Valley dient periodiek herbezien te worden. Dit voorkomt dat (zoals thans) er bij de verschillende stakeholders discussie ontstaat over het draagvlak en hun bijdrage aan Unmanned Valley. 3. De sterke groei van Unmanned Valley en de beperkte ruimte op de locatie dwingen tot het maken van keuzes over welke bedrijvigheid wel en niet op locatie gewenst is. 4. De organisatie van Unmanned Valley dient in de toekomst meer activiteiten te ontplooien op het gebied van ‘outreach’ en samenwerkingen met bedrijven en maatschappelijke organisaties waarmee drone- en sensoring-gerelateerde oplossingen kunnen worden toegepast. 5.

De ontwikkeling van Unmanned Valley verdient de komende jaren nog aanvullende ondersteuning van overheidswege. Na een periode van circa vijf jaar dient opnieuw de balans opgemaakt te worden, waarbij zelfvoorzienendheid als criterium meer belang dient te krijgen. 6. De provincie Zuid-Holland dient een grotere mate van ondersteuning van Unmanned Valley in overweging te nemen, al dan niet in samenwerking met het Rijk. Dit past bij de ambitie om een sterk lucht- en ruimtevaartcluster te hebben alsook innovatie op het gebied van digitalisering en robotisering te stimuleren. De gemeente Katwijk dient het koppelen van de ondersteuning voor Unmanned Valley aan de lokale economie in overweging te nemen. 7. De gemeente Katwijk dient in samenwerking met de gemeente Wassenaar de planologische bestemming van het testveld te waarborgen om de levensvatbaarheid van Unmanned Valley ook in de toekomst veilig te stellen. 8. De betrokken partijen dienen zich in te spannen voor behoud van de basisrandvoorwaarden – waaronder de busverbinding – en voor de realisatie van extra faciliteiten om het concurrentievoordeel te vergroten.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

Inleiding

1.1

Aanleiding en doel Unmanned Valley Valkenburg als fieldlab Voormalig marinevliegkamp Valkenburg is de afgelopen jaren gedeeltelijk getransformeerd tot techpark Unmanned Valley. Het bestaande hangaargebied wordt ontwikkeld tot woon- en werkgebied, waarvan circa 5 hectare gereserveerd is voor de ontwikkeling van Unmanned Valley. Unmanned Valley biedt test- en kantoorruimte voor de opkomende drone industrie. De realisatie van Unmanned Valley beoogt op de lange termijn het ontstaan van een spin-off. De spin-off zal bedrijvigheid en werkgelegenheid in ondersteunende activiteiten (o.a. sensortechnologie, artificial intelligence (AI) en soortgelijke activiteiten) scheppen. Om het ontstaan van de spin-off te realiseren, zal echter de markt voor drones en aanverwante technologieën nog verder moeten groeien. Opkomst van drones en aanverwante technologieën Het afgelopen decennium is de ontwikkeling van robotica en autonoom bewegende technologie in een stroomversnelling geraakt. Onbemande luchtvaartuigen, oftewel drones, zijn daar een belangrijk onderdeel van. Drones kunnen sterk in grootte verschillen en zijn grofweg te verdelen in twee categorieën: dronecopters en ‘Vertical Take-Off and Landing’ (VTOL) drones. De besturing ervan vindt plaats op een afstand van enkele honderden meters tot honderden kilometers.

Dit zal naar verwachting op korte termijn overgaan naar autonomere besturing buiten het fysieke zicht van de piloot (‘beyond visual line of sight’, BVLOS) en op langere termijn waarschijnlijk zelfs richting compleet autonome vluchten zonder piloot. Daarnaast vraagt de snelgroeiende wereldwijde dronemarkt om doorontwikkeling van aanverwante technologieën. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om sensor-gerelateerde technologie of softwareontwikkeling. Deze ontwikkelingen maken autonomere en geavanceerdere inzet van drones in de toekomst mogelijk waarbij het luchtruim veilig gedeeld moet worden met andere luchtruimgebruikers, al dan niet in geconditioneerde dronecorridors. De geschetste ontwikkelingen kunnen versneld worden in een omgeving waarbij innovatie en testen mogelijk worden gemaakt en proven technology kan worden ontwikkeld, zoals binnen het fieldlab Unmanned Valley. Hiervoor is het van belang om de ontwikkeling van Unmanned Valley te monitoren en waar nodig bij te sturen middels een evaluatie. Evaluatie De ontwikkeling van Unmanned Valley volgt uit bestuurlijke afspraken in het zogeheten vierpartijenoverleg, bestaande uit de provincie Zuid-Holland, het Rijksvastgoedbedrijf en de gemeenten Wassenaar en Katwijk. Op dit moment begeeft Unmanned Valley zich in een proefperiode aangezien het niet mogelijk is om de levensvatbaarheid van de drone industrie op voorhand vast te stellen.

De vier partijen hebben afgesproken dat de ontwikkeling van Unmanned Valley in 2020 en 2021 gemonitord wordt en dat zij in 2022 geëvalueerd wordt. In de evaluatie staat de vraag centraal wat de toekomstwaarde en levensvatbaarheid van Unmanned Valley zijn. Hierna kan daarna er onderbouwd besloten worden over een eventuele voortzetting en definitieve inpassing in het gebied.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

In 2019 is door Ecorys een nulmeting uitgevoerd, met het oog op jaarlijkse monitoring daarna. In 2020 en 2021 is eveneens een meting uitgevoerd met elk jaar een rapport als eindproduct. Voorliggend rapport geeft de uitkomsten weer van de evaluatie naar de ontwikkeling van Unmanned Valley over de periode 2019 tot en met 2022.

Resultaten uit de monitoring 2019-2021 In 2019 is een nulmeting uitgevoerd. Daarin waren er nog weinig aanknopingspunten voor resultaten, omdat het Rijksvastgoedbedrijf toen nog bezig was met het opleveren van de bedrijfsruimten. Er was toen nog maar één bedrijf aanwezig en er was in feite nog helemaal geen sprake van een ecosysteem. Het aantal bedrijven is in 2020 gegroeid naar 9 (met 74 werkzame personen) en in 2021 naar 14 (met 119 werkzame personen). In 2020 is extra bedrijfsruimte opgeleverd en tevens is de busverbinding verbeterd. Desondanks gooide de coronacrisis roet in het eten, omdat het organiseren van evenementen onmogelijk werd. Dat gold in 2021 nog steeds. Over het jaar 2021 concludeert de monitor desalniettemin dat de ontwikkeling van Unmanned Valley boven verwachting verliep, ook in vergelijking tot de toen bekeken referentielocaties in binnen- en buitenland. Wel werd aanbevolen om de bereikbaarheid te blijven borgen, in te zetten op diversificatie van de bedrijvenpopulatie en meer netwerkvorming tussen de bedrijven (intern en extern) tot stand te brengen.

1.2

Vraagstelling De volgende vragen komen in deze evaluatie aan de orde: •

Hoe heeft Unmanned Valley zich ontwikkeld op de ontwikkelingscriteria zoals die zijn vastgelegd in bijlage 3 van de Bestuurlijke afspraken Unmanned Valley Valkenburg van 2018?

•

Hoe kan de ontwikkeling van Unmanned Valley in breder perspectief bezien worden? Met aandacht voor de volgende deelvragen: -

Wat is het sectorale perspectief ten aanzien van drones, sensor based technologie, en kunstmatige intelligentie (o.a. smart mobility/ autonome mobiliteit), en wat betekent dit voor Unmanned Valley?

In welk stadium van de ontwikkeling van een high tech cluster bevindt Unmanned Valley zich, afgezet tegen soortgelijke clusters in Nederland en Europa?

Wat is de invloed van COVID-19 geweest op de ontwikkeling van het cluster?

In hoeverre is Unmanned Valley een volwaardig cluster/fieldlab? En in hoeverre is Unmanned Valley als cluster levensvatbaar?

Hoe moet de ontwikkeling van Unmanned Valley bezien worden in de context van de regionale en nationale omliggende economie? Wat is bijvoorbeeld de spin-off in termen van werkgelegenheid (indirecte werkgelegenheid) en welke relaties met bedrijven/organisaties buiten het fieldlab zijn er?

•

Wat is de visie van de stakeholders ten aanzien van de ontwikkeling van Unmanned Valley: -

Bestuurlijk en ambtelijk;

Unmanned Valley;

Bedrijven gevestigd op Unmanned Valley;

Overige belanghebbenden;

Onafhankelijke experts.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

1.3

Evaluatiekader In een evaluatie wordt doorgaans gekeken naar de relatie tussen beoogde doelen en gerealiseerde resultaten (output op operationeel niveau en impact op maatschappelijk/hoger niveau). In het geval van Unmanned Valley zijn er in 2018 tussen de provincie Zuid-Holland, gemeente Katwijk, gemeente Wassenaar en het Rijksvastgoedbedrijf bestuurlijke afspraken gemaakt over de ontwikkeling van Unmanned Valley. Daarin zijn thema’s benoemd waarop Unmanned Valley progressie moet hebben geboekt. Het gaat om de thema’s randvoorwaarden, verbintenis van toonaangevende bedrijven en instituten, mix van producten en diensten op locatie, creëren van hoogwaardige werkgelegenheid, aantrekkelijke vestigingslocatie, onderscheidende positie in de markt en vermindering van het risicoprofiel. Deze afspraken zijn relatief operationeel van karakter en hebben met name betrekking op de output van Unmanned Valley. In het geval van Unmanned Valley zijn geen duidelijke doelstellingen gemaakt voor de impact van de ontwikkeling (ook wel outcome genoemd). Wel zijn er in 2018 tussen de provincie Zuid-Holland, gemeente Katwijk, gemeente Wassenaar en het Rijksvastgoedbedrijf bestuurlijke afspraken gemaakt over de ontwikkeling van Unmanned Valley. Daarin zijn thema’s benoemd waarop Unmanned Valley progressie moet hebben geboekt.

Het gaat om de thema’s randvoorwaarden, verbintenis van toonaangevende bedrijven en instituten, mix van producten en diensten op locatie, creëren van hoogwaardige werkgelegenheid, aantrekkelijke vestigingslocatie, onderscheidende positie in de markt en vermindering van het risicoprofiel. Zo zijn er onder andere afspraken gemaakt over het aanjagen van high-tech werkgelegenheid, een landingsplek worden voor studenten en uitgroeien tot een broedplaats van nieuwe innovaties waarbij in een vastgestelde en gesubsidieerde projectenfabriek een aanzienlijk aantal innovatie (EFRO) projecten waren vastgesteld. Deze afspraken zijn echter relatief operationeel van karakter en hebben met name betrekking op de output van Unmanned Valley. In het kader van een evaluatie zou de output uiteindelijk moeten bijdragen aan maatschappelijke impact. Aangezien er geen bestuurlijke afspraken zijn gemaakt over de beoogde maatschappelijke impact, is deze door Ecorys gereconstrueerd. Daaruit ontstaat het volgende evaluatiekader, wat ingevuld wordt in deze evaluatie. Op de volgende pagina is het kader weergegeven.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

Figuur 1.1: Evaluatiekader

Ontwikkeling van Unmanned Valley

1.4

Aanpak Voor de evaluatie is gebruik gemaakt van verschillende informatiebronnen: •

Literatuur en online informatiebronnen.

•

Interne gesprekken. Het gaat om gesprekken met medewerkers van het Rijksvastgoedbedrijf, stichting Unmanned Valley, UMV Services BV en provincie Zuid-Holland.

•

Een bedrijvenenquête en externe gesprekken met bedrijven die aan Unmanned Valley verbonden zijn of zullen zijn. Er zijn gesprekken gevoerd met vertegenwoordigers van de op Unmanned Valley gevestigde bedrijven. Het gaat om 14 van de 19 aanwezige bedrijven; hiermee is bijna driekwart van de totale actuele populatie gedekt. Dit responspercentage wordt in het veld als zeer hoog beschouwd.

•

Externe gesprekken met vertegenwoordigers van benchmarklocaties elders in Nederland en Europa, en onafhankelijke expert op het gebied van drone- en sensoring fieldlabs.

De interne gesprekken hadden als voornaamste doel om informatie op te halen over de recente ontwikkelingen in het gebied, bijvoorbeeld over nieuwe bedrijven en nieuwe voorzieningen. In de externe gesprekken met de op Unmanned Valley gevestigde bedrijven is vooral stilgestaan bij de redenen voor vestiging op Unmanned Valley, de huidige locatiekwaliteiten vanuit het perspectief van het bedrijf en de benodigde verbeteringen aan het vestigingsklimaat het komende jaar. De externe gesprekken met vertegenwoordigers van de benchmarklocaties zijn benut om informatie over concurrerende en min of meer vergelijkbare fieldlabs op te halen en de ontwikkeling van Unmanned Valley in breder perspectief te plaatsen. In bijlage 2 is een overzicht opgenomen van de personen waarmee gesproken is.

1.5

Leeswijzer Na dit inleidende hoofdstuk 1, volgt in hoofdstuk 2 een beschrijving van de drone- en sensoringmarkt. Hierin wordt beschreven welke toepassingsmogelijkheden er zijn, wat de marktomvang en groei is en welke trends en ontwikkelingen er in deze markt zichtbaar zijn. Hoofdstuk 3 gaat in op de outputs en resultaten van Unmanned Valley. Hierbij worden de ontwikkelingen in historisch perspectief geplaatst en wordt er bezien wat de effecten zijn van Unmanned Valley op onder meer de aanwezigheid van bedrijven, de mix van producten en diensten en de werkgelegenheid. De impact op innovatie en de economische potentie binnen de regio wordt besproken in hoofdstuk 4. Dit rapport sluit af met conclusies en aanbevelingen in hoofdstuk 5.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

Unmanned Valley in perspectief

2.1

Inleiding Dit hoofdstuk biedt een overzicht van de drone en sensoring markt. Hierdoor wordt het mogelijk om de ontwikkeling van Unmanned Valley beter in haar context te plaatsen. In het licht van de gehele drone en sensoring markt wordt namelijk het centrale verdienmodel van deze industrie en de manieren waarop Unmanned Valley hierop inspeelt of kan inspelen duidelijk. Het hoofdstuk zal eerst ingaan op de omvang van de drone en sensoring markt. Dit zal inzicht geven in hoe de markt zich de afgelopen jaren heeft ontwikkeld en welke groeimogelijkheden er aan de horizon liggen. Daarna zullen de talrijke toepassingsmogelijkheden van drones en sensoring belicht worden. Deze zullen besproken worden aan de hand van de vijf door Unmanned Valley opgestelde verticalen. Dit zijn agritech, safety & security, property tech, mobility & logistics, en leisure. Na het uitlichten van de markt en toepassingsmogelijkheden volgt een korte omschrijving van het testlandschap in Nederland en Europa. Vervolgens zal de testlocatie Unmanned Valley behandeld worden. Er zal worden ingegaan op een breed scala aan aspecten betreffende de ontwikkeling van de testlocatie, waaronder haar geschiedenis en uitbouw van het ecosysteem. Ten slotte zullen actuele trends en ontwikkelingen voor dronetestlocaties aan de orde komen.

Per onderdeel zal de bestaande of potentiële relevantie voor Unmanned Valley worden aangegeven.

2.2

Marktomvang en groei Wereldwijde dronemarkt In de nieuwste editie van het jaarlijkse Drone Market Report1 wordt de wereldwijde marktomvang van de dronemarkt geschat op 26,6 miljard dollar in 2021. De verwachte groei wordt geschat op ruim 55 miljard dollar in 2030, meer dan een verdubbeling in tien jaar tijd. De groei wordt hoog ingeschat vanwege verwachte versoepelingen voor regelgeving in de komende jaren. Ook zal de groei bespoedigd worden door een grotere adoptie in de publieke en corporate sector. Europese dronemarkt Voor de Europese dronemarkt wordt verwacht dat de omzet fors zal stijgen tussen 2022 en 2030 (zie Figuur 2.1). Ondanks dat de productie van drones buiten Europa sneller toeneemt dan in Europa, is de geprognosticeerde groei in Europa nog steeds een verdubbeling binnen tien jaar.2 Hierdoor zal de Europese dronemarkt naar verwachting de Amerikaanse dronemarkt passeren (zie Figuur 2.1). Er zijn onder experts echter wel zorgen dat de groei geremd zal worden door belemmerende wet- en regelgeving. Eveneens is voor verdere groei van de markt een bredere toepassing van drones in de maatschappij nodig. Daarom zal het nog belangrijker worden voor dronebedrijven om strategische samenwerkingen aan te gaan met andere spelers in de markt.3 Op deze manier kunnen bedrijven gezamenlijk geavanceerde drone oplossingen ontwikkelen.

Op Unmanned Valley zijn reeds bedrijven gevestigd die toepassingen voor drones ontwikkelen en daarin vernieuwende kruisbestuivingen opzoeken.

1 2 3

Drone Industry Insights (2022), Drone Market Report 2022-2030. Birch (2015), Unmanned Valley: Scenario’s voor een technologiegedreven ontwikkeling van Vliegveld Valkenburg. Europe Commercial Drone Market Forecast 2027 (2022), Graphical Research.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

Figuur 2.1: Verwachte omzetontwikkeling in de wereldwijde dronemarkt, US dollars, 2021-2030 25 19,4

15 10

13,4

12,2

11,9 8,1

6,8

6,6

1,9

0,9

2,3 0,8

1,8

0 Azië

Noord-Amerika

Europa 2022

Afrika

Zuid-Amerika

Oceanië

2030

Bron: Drone Industry Insights (2022)

Nederlandse dronemarkt Ook de Nederlandse dronemarkt zal een groei doormaken. Tussen de jaren 2017 en 2018 is het aantal geregistreerde drones voor professioneel gebruik verdubbeld (zie Figuur 2.3). Naar verwachting zal deze groei de komende jaren continueren. Daarnaast werd de Nederlandse dronemarkt – overeenkomstig met de Europese dronemarkt – belemmerd door wet- en regelgeving.4 In de afgelopen jaren is de regulering voor onbemande vliegtuigen enigszins versoepeld. Verdere aanpassingen aan de wet- en regelgeving zullen de ontwikkeling van de Nederlandse dronemarkt ten goede doen. De groei van de Nederlandse dronemarkt wordt grotendeels mogelijk gemaakt door het tevens groeiend aantal toepassingsmogelijkheden voor drones. Deze toepassingsmogelijkheden zullen in de volgende paragraaf behandeld worden. Figuur 2.2: Aantal geregistreerde drones voor professioneel gebruik in Nederland, per 31 december 3000 2.451

2500 1.846

2000 1500 897

1000 489 500 6

2012

2013

2014

170

0 2015

2016

2017

2018

2019

Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek (2022)

2.3

Toepassingsmogelijkheden De dronemarkt is zeer divers. Uit een enquête van Drone Industry Insights blijkt dat 83 procent van de drone-gerelateerde bedrijvigheid diensten aanbiedt, waaronder inspectie, geomapping en fotografie. Nog eens 10 procent houdt zich bezig met het fabriceren van drones en de resterende zeven procent biedt softwareontwikkeling voor dronetoepassingen.5 De meeste bedrijven zetten 4 5

Birch (2015), Unmanned Valley: Scenario’s voor een technologiegedreven ontwikkeling van Vliegveld Valkenburg. Drone Industry Insights (2022), The Drone Industry Barometer 2022.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

drones in voor het vastleggen van gebieden en gebeurtenissen, al dan niet via fotografie en film (Figuur 2.3). Figuur 2.3: Toepassingen van drones door bedrijven wereldwijd, op basis van een enquête

Bron: Drone Industry Insights (2022)

De drone-industrie is in de periode die achter ons ligt met name gericht geweest op het ontwerpen, bouwen, assembleren en testen van toestellen op met name luchtwaardigheid, veiligheid en betrouwbaarheid in samenwerking met de professionele dronepiloot. Dit vertoont een duidelijke analogie met de opkomst van hardware in de ICT-sector. De komende tijd zal de groei van de drone-industrie gedreven gaat worden door de toepassing. Te denken valt aan de drone data die kan worden gegenereerd met de sensoriek waarmee drones worden uitgerust; de software applicaties die kunnen draaien dankzij het doorgeven van (meet)gegevens door drones. Het gaat om onder andere precisie camerabeelden, infrarood metingen, luchtsamenstellingsmetingen en digital twins. In de analogie met de ICT-sector breekt de fase aan die vergelijkbaar is met de softwareontwikkeling in de ICT-sector. Daarnaast zullen drones voor veilige deelname aan het luchtruim grote hoeveelheden data nodig hebben en genereren. Denk aan vluchtplannen, positiebepaling, avoidancesystemen, back-up connecties voor garantie op communicatie en identificatie. Aldus bestaat er voor drones een breed scala aan toepassingsmogelijkheden. De vraag naar deze toepassingsmogelijkheden en testfaciliteiten voor de toepassingen dragen bij aan het succes van Unmanned Valley.

In deze paragraaf wordt een aantal toepassingsmogelijkheden uiteengezet aan de hand van de vijf door Unmanned Valley opgestelde ‘verticals’. Dit zijn agritech, safety & security, property tech, mobility & logistics, en leisure. Van de bedrijven op Unmanned Valley die zich inzetten voor toepassingen, zijn thans de meeste gericht op safety & security en leisure. De onderstaande uitgelichte toepassingsmogelijkheden geven weer naar welke toepassingen er vraag is vanuit de markt. Agritech •

Drones worden in toenemende mate ingezet in de landbouw, onder meer om gewassen te controleren.6 Zoals voor het vastleggen van attributen van gewassen door middel van sensoren, drones en visuele data. Dit vastleggen resulteert in veel rijkere data die bijvoorbeeld gebruikt kunnen worden voor de doorontwikkeling van plantrassen.7

•

Drones uitgerust met chemische sensoren kunnen de chemische samenstelling van lucht meten. Zo kan er gepeild worden of de oogst binnengehaald kan worden. Drones kunnen eveneens helpen bij het beoordelen of er een watertekort is in bepaalde gebieden.

6 7

Drone-ontwikkelingen zetten de markt op stelten (2022), Mr. Online. Impact van AI op het brede mkb van Zuid-Holland (2021), Dialogic.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

Safety & security •

Drones uitgerust met een nacht- of infraroodcamera kunnen nachtelijke verkenningsmissies uitvoeren. Ook kunnen drones bewapend worden om militaire doelen aan te vallen aangezien drones gerichte aanvallen met hoge precisie kunnen bewerkstelligen.

•

Verdere dronetoepassingen op het gebied van veiligheid en beveiliging zijn cameratoezicht (zowel buitenshuis als binnenshuis), forensisch onderzoek (waardoor het plaats delict ongeschonden blijft), en opsporing (met warmte- of geluidsensoren).

Property tech •

De productie in de bouw moet de komende jaren hoger, preciezer en foutloos vanwege woningnood, personeelstekort, verduurzamingsopgave en hoge faalkosten. Ontwikkelingen op het gebied van robots en software kunnen sterk bijdragen aan verbetering. 8

•

Drones kunnen worden gebruikt om gebieden in kaart te brengen, oftewel geomapping. Dit is vele malen goedkoper dan het laten maken van foto’s door bemande vliegtuigen, helikopters, of door een satelliet. seismografische metingen worden in veel landen door middel van drones uitgevoerd.

Mobility & logistics •

Drones worden gebruikt voor het inspecteren en onderhouden van bestaande infrastructuur. Met camera’s uitgeruste drones kunnen bijvoorbeeld bruggen inspecteren op erosie.

•

Doordat het luchtruim drukker wordt is er een groeiende vraag vanuit overheden naar Unmanned Traffic management (UTM) systemen die contact kunnen leggen tussen drones, piloten en UAV’s.9

•

Het vervoer van personen per drone is wellicht nog toekomstmuziek, maar grootschalige toepassing in de e-commerce en medisch transport komt dichterbij. Bijvoorbeeld door het gebruik van delivery drones kunnen scheepsbedrijven goederen op een efficiënte manier aan boord krijgen.10

•

Verdere dronetoepassingen op het gebied van mobiliteit en logistiek zijn het uitvoeren van verkeersanalyses, opsporen van gaslekken, verbeteren van de dekking van gsm- of internetverkeer en het fungeren als radiozender.

Leisure •

Drones kunnen ingezet worden om te ondersteunen bij evenementen, zoals bij het filmen van evenementen.

•

Ook kunnen drones een vorm van entertainment bieden. Op Unmanned Valley zijn bijvoorbeeld Drone Lights Lab en Studio DRIFT gevestigd, die drones inzetten voor luchtshows.

2.4

Testlocaties binnen Europa en Nederland Europese testlocaties In een Europees perspectief lijkt het zwaartepunt van dronetestlocaties te liggen in West-Europa, specifiek Nederland en België (zie Figuur 2.4). In onder andere Engeland en Polen wordt er de afgelopen jaren echter op aanzienlijke schaal stimuleringsfondsen voor de drone industrie vanuit de overheid ter beschikking wordt gesteld.

8 9 10

Bouwrobots winnen terrein: markt verdriedubbelt in 2030 (2022), ABN AMRO. Winning the drone traffic management system (2020). Drone Port of Rotterdam: U-Space Airspace Prototype (2022), Port of Rotterdam.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

Figuur 2.4: Europees overzicht van testlocaties voor drones

Bron: SESAR (2022)

Nederlandse testlocaties Het Nederlandse testlandschap is de afgelopen jaren minder geconcentreerd op slechts enkele plekken geworden. Naast Unmanned Valley zijn er namelijk verschillende andere testlocaties. Het gaat primair om Space53 (Enschede) en Dutch Drone Centre (Woensdrecht). Verder wordt er ook met drones getest in Eelde, Marknesse door het Nederlands Lucht- en Ruimtevaartcentrum (NLR) en door defensie in Den Helder. Deze testlocaties zijn niet volledig vergelijkbaar met Unmanned Valley aangezien Unmanned Valley naast een testfaciliteit ook een bijbehorend ecosysteem van bedrijvigheid en opleidingen biedt. Bij de andere testlocaties kan er louter getest worden met drones. Ook biedt Unmanned Valley een mogelijkheid tot testen boven zee. Vergelijkbare testlocaties Op de volgende pagina’s zijn enkele voorbeelden van referentielocaties in binnen- en buitenland belicht. Dit zijn referentielocaties die zich net zoals Unmanned Valley op drones en/of autonome toepassingen richten.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

Referentie: Space53 (Enschede) Space53 is in 2016 ontstaan nadat de militaire vliegbasis een civiele vliegbasis werd. In deze periode was er vraag naar testlocaties vanuit bedrijven uit de regio. De voormalige vliegbasis is voor 50 procent eigendom van de gemeente Enschede en voor 50 procent van de Provincie Overijssel. Het gebied van de voormalige vliegbasis noemt men tegenwoordig Technology Base. Hierin valt naast Space53 o.a. Twente Safety Campus (veiligheidsdiensten waaronder politie, brandweer en defensie). Daarnaast richt Space53 zich op andere vormen van bedrijvigheid binnen de luchtvaart.

Space53 heeft onder andere de onderstaande taken: a) Activeren van de markt: Bestaande markpartijen die actief zijn uitdagen te investeren zodat er een thuismarkt ontstaat voor dronetechnologie en -service; b) Aanjagen: gemeenschappelijke projecten opzetten, vaak met behulp van fondsen; c) Faciliteren door middel van een testlocatie en kantoorruimte te bieden; d) Lobbyen voor de dronesector; e) Acquisitie: nieuwe bedrijven actief lokken naar Space53. Er is geen aanzienlijke natuurlijke aanwas van bedrijven waardoor actieve acquisitie noodzakelijk is.

Opvallend hierbij is de sterke nadruk op lobby en acquisitie. Dit komt voort uit een focus op bedrijvennetwerken in plaats van fysieke faciliteiten. Dit lijkt namelijk ten opzichte van Unmanned Valley minder ver ontwikkeld zijn. Space53 beschikt momenteel over één omgebouwde shelter met 24 werkplekken. In de toekomst zal er meer ruimte voor nieuwe bedrijven ontwikkeld worden. Er zijn immers plannen voor een extra bedrijfsverzamelgebouw. Ook zijn er op de locatie diverse mogelijkheden voor het organiseren van (grootschalige) (netwerk)evenementen. Ook speelt de (afgelegen) locatie een rol bij de focus op lobbyen en acquisitie

Space53 biedt een 3 kilometer lange testbaan, inclusief ruim luchtruim waar ook met grotere toestellen getest kan worden. Door het ander type testbaan, namelijk een start-landingsbaan, richt Space53 zich op een andere categorie gebruikers dan Unmanned Valley. Daarnaast is Space53 onderdeel van een groter cluster genaamd Technology Base. Door de aanwezigheid van diverse veiligheidspartijen (brandweer, politie, defensie) is er tevens een afnemer voor mogelijke technologieën en services aanwezig. Daarnaast zijn de nabijheid van Duitsland en de lagere woonkosten in de regio twee andere locatiefactoren voor bedrijven om zich op Space53 te vestigen.

Space53 bestaat uit een netwerk van 20 partners waarvan een aantal ook gevestigd zijn op locatie. Deze focussen zich o.a. op toepassingen van transport en het verrichten van diensten. De bedrijven oriënteren zich nog op hun businessmodel: gaan ze de hardware en software verkopen of kiezen ze voor een servicemodel. Naast technologie zijn opleidingen en trainingen ook een belangrijke tak van sport. De bredere Twente Safety Campus telt circa 200 Fte. Ook kennisinstellingen spelen een belangrijke rol. Naast medeoprichters Universiteit Twente, ROC van Twente en Saxion Hogeschool is ook Hogeschool van Amsterdam kortgeleden aangesloten bij Space53.

Bron: Space53.eu. Bron van de gegevens: interview Space53.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

Referentie: Automotive Campus (Helmond) Unmanned Valley richt zich niet alleen op drones, maar ook op sensor-gerelateerde toepassing. Eén van de meest bekende sensoring fieldlabs in Nederland is de Automotive Campus van Helmond. Deze bestaat al aanzienlijk langer dan de andere referentielocaties die in dit rapport benoemd worden. De campus is van origine de productielocatie van Volvo-Nedcar, dat in de jaren ’70 de personenwagenproductie van DAF overnam. De komst van onderzoeksinstituut TNO zorgde in 2003 pas echt voor een vliegwieleffect. Sindsdien zijn steeds meer startups en gevestigde bedrijven toegevoegd aan de campus. In 2008 kwam daar een gestructureerd beleid bij vanuit de gemeente Helmond en Brainport Eindhoven, waarbij werd ingezet op de realisatie van een open innovatie-ecosysteem van bedrijven, kennisinstellingen en studententeams. Gericht op smart mobility en green mobility.

De Automotive Campus heeft twee belangrijke speerpunten. In de eerste plaats is dat innovatie en samenwerking. Dat gebeurt doordat er veel high tech bedrijvigheid aanwezig is op de campus, maar ook omdat kennisdeling wordt gestimuleerd via evenementen en workshops en omdat bedrijven via matchmaking-events bij elkaar worden gebracht.

De Automotive Campus huisvest circa 55 bedrijven en onderzoeksinstituten die werken aan innovaties binnen smart mobility en green mobility. Het gaat zowel om grote namen als Lightyear, VDL ETS, KPN, Rijkswaterstaat, RDW en CapGemini, maar ook om startups en scale-ups. In totaal bieden zij werk aan circa 650 mensen op de campus. Startups worden gestimuleerd via een incubator programma dat aangeboden wordt door de Stichting Automotive Campus en Shift2Start: het Automotive Incubator Programma.

Het fysieke vestigingsklimaat is goed. In het totale plangebied van circa 29 hectare (waarvan nog niet alles is benut) is er circa 25.000 m2 bvo aan bedrijfsruimte gerealiseerd, inclusief een 6.000 m2 groot centrum met testfaciliteiten, werkplaatsen, laboratoria en kantoren. De N270 ligt direct aan de Automotive Campus en dient als living lab om nieuwe technologie op het gebied van smart mobility en green mobility uit te testen.

Bron: Automotive Campus

Het tweede speerpunt is onderwijs op locatie. Alle opleidingsniveaus zijn vertegenwoordigd: van MBO Automotive Centre en het ACE (Automotive Centre of Expertise) tot Fontys Hogeschool, Summa College (beide HBO) en ook studententeams van de TU Eindhoven doen tests op de campus. De Automotive Campus heeft een sterke verbinding tussen de onderwijsinstellingen en de bedrijven weten te realiseren waardoor er stagemogelijkheden zijn en bedrijven in samenwerking met de onderwijsinstellingen aan productontwikkeling kunnen werken. Tevens heeft men nadrukkelijk gestreefd naar een leven lang leren als extra component van de onderwijspijler. Opleider in de mobiliteitsbranche Innovam verzorgt bijvoorbeeld ruim 150 verschillende cursussen en trainingen op de campus. In totaal zijn er gemiddeld circa 600 studenten aanwezig op de Automotive Campus. Bron gegevens: interview Automotive Campus Helmond.

Ontwikkeling van Unmanned Valley

Referentie: UAS Denmark Het in 2013 opgerichte UAS Denmark is een testcenter voor drones. Het is gevestigd op een voormalig civiel vliegveld. Naast de testfaciliteiten beschikt het over een klein bedrijvengebied. UAS Denmark is onderdeel van een groter overkoepelend netwerk genaamd Odense Robotics. Dit nationale cluster voor robotica, AI en drones bestaat uit 300 bedrijven (8500 Fte). Dit cluster is gebaseerd op een netwerkstructuur en is niet één fysieke campus. Toch is 80 procent geconcentreerd rond de stad Odense, waar ook UAS Denmark is gevestigd. Dit bredere netwerk heeft als voordeel dat complementaire industrieën en technologieën zorgen voor kennisdeling en kruisbestuiving. De drone testfaciliteit bestaat uit een 2 kilometer lange landingsbaan, een indoor testfaciliteit en 1.900 km 2 luchtruim (boven land en zee) en is daarmee aanzienlijk groter vergeleken met Unmanned Valley. Echter beschikt deze testfaciliteit over een ander type testbaan dan Unmanned Valley, waardoor het net als Space53 een andere categorie dronegebruikers aanspreekt.

Daarnaast zijn de business gerelateerde faciliteiten minder ver ontwikkeld en beschikt de locatie niet over een receptie, grote opslag of meeting ruimtes. Door toenemende interesse zijn er plannen voor de ontwikkeling van een nieuw bedrijventerrein. De huidige ruimte voor bedrijvigheid meet tussen de 2.0003.000 m2 (incl. de indoor test faciliteit). De compositie van bedrijven die gebruik maken van de faciliteiten is divers en bestaat uit startups, scale-ups en diverse multinationals waaronder Boeing, Ericsson, TCD en de Deense Defensie. Ze focussen zich voornamelijk op de operationele kant of zijn bezig met complementaire technologieën & software. In totaal zijn er 153 drone gerelateerde Fte in 2021 op UAS Denmark gevestigd, ten opzicht 2017 is dat een 150 procent groei.11 Dit zijn voornamelijk banen van hoogopgeleiden.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/12917675/1