Bijlage 1 - Kerkenvisie Hulst - 05 mei 2024

5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader

Kerkenvisie in relatie tot erfgoedbeleid Het vormgeven van een actueel erfgoedbeleid kan mede worden gebaseerd op de uitkomsten van deze kerkenvisie, waarin aanbevelingen zijn opgenomen over de rol van erfgoed bij het versterken van de fysieke leefomgeving. Het gaat daarbij niet alleen over het beschermen en behouden van erfgoed, maar ook over het benutten van kansen voor leegkomende kerkgebouwen. Eenzelfde vraagstuk kan in de nabije toekomst ook gelden voor ander erfgoed, zoals bijvoorbeeld de verdedigingswerken of boerderijen. Ook de aandacht voor interieurs, vaak een vergeten onderdeel bij de instandhouding van erfgoed, kan worden verankerd in erfgoedbeleid. Onderwerpen die in deze kerkenvisie aan de orde komen, zoals de behoefte van kerkeigenaren aan een aanspreekpunt binnen het gemeentehuis, alsmede de coördinatiefunctie binnen het gemeentelijk apparaat ten behoeve van een integrale benadering van het erfgoed, kunnen eveneens onderdeel uitmaken van toekomstig erfgoedbeleid.

Kennis en gebruik van instandhoudings- en restauratiesubsidies Voor de instandhouding van rijksmonumenten kan subsidie bij de rijksoverheid worden aangevraagd. De eigenaren van de elf rijksmonumentale kerkgebouwen in de gemeente Hulst zijn op de hoogte van de Subsidieregeling instandhouding monumenten (Sim, zie bijlage 4). Ondanks het in 2019 verhoogde subsidiepercentage (van 50% naar 60%) geven de kerkeigenaren aan dat het eigen aandeel (40% + 100% van de eventuele niet-subsidiabele kosten) een knelpunt is. Voor de onderhoudskosten kent de gemeente Hulst op dit moment geen aanvullende subsidiemogelijkheden, terwijl de provincie Zeeland uitsluitend een subsidieregeling heeft voor de restauratie van rijksmonumenten. De provinciale subsidieregeling kent een subsidiepercentage van maximaal 70% en daarmee resteert een eigen bijdrage van 30%. Het maximale subsidiebedrag is sinds 2023 gesteld op € 500.000,=. Binnen de gemeente Hulst bevinden zich meerdere kerken met een urgente bedreiging of een bedreiging op langere termijn.

33

Bij de meeste van deze kerken staan interne gesprekken over het vinden van een neven- of herbestemming nog in de kinderschoenen of worden die gesprekken nog helemaal niet gevoerd. Het behoud en het toekomstig gebruik van deze kerkgebouwen staat daardoor onder druk. Voor zowel rijksmonumentale kerkgebouwen als voor kerkgebouwen van cultuurhistorisch belang kan een beroep worden gedaan op de Subsidieregeling stimulering herbestemming monumenten (zie bijlage 4) van het Rijk. Deze regeling is een hulpmiddel om binnen de kerkgemeenschap de gesprekken te starten over een nevenbestemming met behoud van de religieuze (hoofd) functie of een herbestemming met een goede economische kostendrager. Kerkeigenaren in de gemeente Hulst zijn bekend met deze regeling en in dit kader is voor de kerk van Graauw al eerder een haalbaarheidsonderzoek uitgevoerd.

6. Onderzoeksresultaten: Toekomstperspectief 18

5

2

18

4

18

3

2022

4

Herbestemd In transitie Onzeker

34

15

10

2027

Toekomstverwachting kerkgebouwen Religieus gebruik

2 1

15

11

18

2032

2037

Toekomst religieus gebruik onzeker In 2022 zijn gesprekken gevoerd met alle eigenaren van kerkgebouwen in de gemeente Hulst. De toekomstverwachtingen voor het religieus gebruik van kerkgebouwen zijn overwegend negatief. De twee kerkelijke gemeenten in Hulst, de parochie H. Maria Sterre der Zee en de Protestantse Gemeente Oosthoek, kampen allebei met een afnemend en vergrijzend ledenbestand. Dit heeft tot gevolg dat de financiële mogelijkheden kleiner worden en de vrijwilligersvacatures niet ingevuld worden. Vooral voor de parochie H. Maria Sterre der Zee drukt het aantal kerkgebouwen (11 in 2023) als een zware last op het afnemend kerkbezoek. Om de kerkgebouwen te kunnen onderhouden en de parochie financieel gezond te houden moet een deel van de kerkgebouwen verkocht worden. De kerken van Sint Jansteen, Terhole en Ossenisse zijn al verkocht en ook die van Graauw en Vogelwaarde (Stoppeldijk) staan te koop. Daar bovenop komt nog de problematiek van de plaatsgebondenheid: het afstoten van een aantal kerkgebouwen leidt niet automatisch tot een toename van het kerkbezoek in de resterende kerken.

Leden zijn gebonden aan hun eigen kerkgebouw en eigen dorp, waardoor het voor sommige leden niet gemakkelijk is om kerkdiensten in een ander dorp te bezoeken. Alle 11 kerkgebouwen die in 2022 religieus gebruikt werden, hebben op langere termijn (15 jaar) een onzekere toekomst. De parochie H. Maria Sterre der Zee verwacht dat er in de toekomst nog een kerkgebouw in religieus gebruik zal zijn en ook de toekomst van kerkgebouwen van andere eigenaren is onzeker. In het slechtste geval is over 15 jaar geen enkel kerkgebouw in Hulst meer in religieus gebruik. Hier valt geen onderscheid te maken tussen rijksmonumentale kerken en kerkgebouwen zonder monumentale status. Behalve dat voor de onbeschermde kerken kerken als er geen herbestemming gevonden wordt sloop in het slechtste geval een optie is. Deze ontwikkeling past binnen de landelijke trend van ontkerkelijking. Deze vergrijzing en afname van het ledenbestand komt vooral voor bij de Rooms-Katholieke Kerk en de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). Omdat dit de enige twee kerkgenootschappen in de gemeente Hulst zijn, geldt deze bedreiging voor alle kerkgebouwen die religieus gebruikt worden in de gemeente.

6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting

Zodoende staat het gebruik van kerkgebouwen in de gemeente Hulst meer onder druk dan in andere Zeeuwse gemeenten, waar jonge, groeiende of stabiele kerkgenootschappen actief zijn. Herbestemmingen bieden geen zekerheid Een rendabele herbestemming kan een kerkgebouw toekomstbestendigheid bieden. In de gemeente Hulst zijn vijf kerkgebouwen herbestemd, maar uit de gesprekken met de eigenaren is gebleken dat van slechts twee van deze herbestemmingen de exploitatie op lange termijn zeker is. Het gebruik van één herbestemde kerk is op korte termijn (5 jaar) onzeker, één op middellange termijn (10 jaar) en één op langere termijn (15 jaar). Ook voor de toekomstverwachting van herbestemde kerken valt geen onderscheid te maken tussen monumentale en niet-monumentale kerken. Kerkinterieurs In de gemeente Hulst zijn nagenoeg alle kerkinterieurs en de kerkelijke collecties vastgelegd door Museum Catharijneconvent. Voor de twee kerkgebouwen, waarvan de beschrijving ontbreekt, kan worden vastgesteld dat hiervoor ook geen noodzaak is.

35

Het betreft de Kapel De Blaauwe Hoeve en de Kapel Pater Maristen (beide in Hulst). In het eerste geval is sprake van beperkte interieurwaarden en in het twee geval is de kapel herbestemd tot bibliotheek en zijn er nauwelijks interieurwaarden. Volgens Museum Catharijneconvent is de registratie van de rooms-katholieke kerken op orde, maar mag de inhoud door kerkelijke instructies niet worden gedeeld. De beide kerkgebouwen die door de PKN worden gebruikt, zijn voor het laatst geïnventariseerd in 1995. Bouwkundige staat Behalve de toekomstverwachting van de eigenaar is ook de huidige bouwkundige staat van belang voor de toekomst van een kerkgebouw. De Monumentenwacht Zeeland heeft daarom een bouwkundige QuickScan gemaakt van alle kerkgebouwen. Hierbij zijn de gebouwen op vier criteria beoordeeld: de conditie van de fundering, de conditie van de gevels, vensters en deuren, de conditie van de kapconstructies en de conditie van dakbedekking en goten. Per onderdeel is een score gegeven van 1 (zeer goed) tot 6 (zeer slecht).

De gemiddelde score van de bouwkundige staat van de kerkgebouwen in de gemeente Hulst is 2,0. Dit betekent weliswaar ‘goed’, maar op dit onderdeel scoren de kerkgebouwen in de gemeente Hulst relatief laag vergeleken bij andere Zeeuwse gemeenten. De rijksmonumentale kerken scoren gemiddeld lager (2,2) dan de kerken zonder monumentale status (1,7). Dit komt door enkele rijksmonumentale kerken in een slechte onderhoudsstaat, met scores tussen de 3 en 4,3. De rijksmonumentale kerken scoren gemiddeld gezien laag op de conditie van de dakbedekking en goten (2,9) en de conditie van de gevels, vensters en deuren (2,4). Op de onderdelen kapconstructies en dakbedekking en goten scoren de niet-monumentale kerkgebouwen gemiddeld een stuk beter dan de rijksmonumentale. Er is een groter verschil in bouwkundige staat als gekeken wordt naar het gebruik van de kerkgebouwen. Hier vallen vooral de twee leegstaande kerkgebouwen op, die met een gemiddelde van 3,8 slecht scoren. Geconcludeerd kan worden dat er minimaal onderhoud gepleegd wordt nadat de kerk aan de eredienst onttrokken wordt. Deze kerken hebben een forse restauratieopgave, maar zijn wel te herstellen.

10

0 6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting

+++

4

2

++

+

-

2

0

--

---

Bouwkundige staat

5 2

€

3

3

€€

€€€

€€€€

5 Gebroken ruit

Loslatend pleisterwerk

Gebroken dakpannen

Gevallen dakleien

Scheur in muur

Gebroken regenpijp

Houtrot

€€€€€

Indicatie verwachte kosten

De herbestemde kerken scoren gemiddeld iets lager (2,0) dan de kerken met een religieuze functie (1,7). Ook het gemiddelde van de herbestemde kerken wordt door één uitschieter met een score van 4,25 naar beneden gehaald. Op basis van de bouwkundige scan is ook een inschatting van de onderhoudskosten gemaakt. De hoogte hiervan hangt onder andere af van de grootte van het gebouw en de materialen. Monumentale kerkgebouwen hebben vaak hogere onderhoudskosten. Kerken uit de periode van de katholieke emancipatie zijn vaak groot en gedetailleerd, waardoor deze hoge onderhoudskosten hebben.

36

Afbladderend schilderwerk

Urgentie om actie te ondernemen 6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting

Bedreiging Of een kerk bedreigd wordt, hangt van een aantal factoren af. De belangrijkste is de toekomstverwachting van de eigenaar. Daarnaast zijn ook de bouwkundige staat van het gebouw en de onderhoudskosten van belang. In de gemeente Hulst geldt voor alle religieus gebruikte kerkgebouwen dat het huidige gebruik op middellange termijn (10 jaar) onzeker is. Dit geldt ook voor het merendeel van de herbestemde kerkgebouwen. Urgentie Hoe urgent het is om actie te ondernemen, wordt vooral bepaald door de toekomstverwachting van het gebruik van het gebouw. De maatschappelijke en cultuurhistorische waarden spelen ook een rol. Hoe hoger deze waarden zijn, hoe waardevoller het is om het gebouw te behouden. In een aantal gevallen wordt het gebruik van het kerkgebouw bedreigd, maar betreft het een primaire verantwoordelijkheid van de eigenaar. De gemeente kan hier op verzoek van de eigenaar wel een rol spelen.

37

In andere gevallen is de bedreiging nog niet zeer urgent, maar wordt de gemeente wel aangeraden op korte termijn actie te ondernemen om samen met de eigenaar de mogelijkheden te verkennen. Daarom is in onderstaande tabel een onderscheid gemaakt tussen de bedreiging van het huidige gebruik en de urgentie voor de gemeente Hulst. Voor deze tabel is een stoplichtmodel gebruikt. Kerkgebouwen met de kleur groen worden niet bedreigd. Oranje betekent dat het gebruik van het kerkgebouw op termijn (5-15 jaar) bedreigd wordt. Als er sprake is van actuele bedreiging (binnen 5 jaar) krijgt de kerk de kleur rood.

Bedreiging en urgentie om actie te ondernemen 6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting

Nr.

Plaats

Funct.

Monu. Bedreig. Urgentie

4

Kapel Paters Maristen

Hulst

​

5

Johannes de Doperkerk

Sint Jansteen

​

13

Sint-Gerardus Majellakerk

Terhole

16

Hof te Zandekerk

Kloosterzande

18

Sint-Willibrorduskerk

Ossenisse

10

Maria Hemelvaartkerk

Graauw

11

Sint-Gerulphuskerk

Vogelwaarde

​

1

Kapel De Blaauwe Hoeve

Hulst

​

2

Sint-Willibrordusbasiliek

Hulst

​

3

Protestantse Kerk

Hulst

6

Kapel Onze-Lieve-Vrouw ter Eecken

Kapellebrug

7

Sint-Theresia van het Kind Jezuskerk

Heikant

​

8

Sint-Henricuskerk

Clinge

​

9

Sint-Josephkerk

Nieuw-Namen

​

12

Sint-Petrus-en-Pauluskerk

Vogelwaarde

14

Sint-Catharinakerk

Hengstdijk

15

Sint-Corneliuskerk

Lamswaarde

17

Sint-Martinuskerk

Kloosterzande

Monument

Bedreiging

Functie Religieus gebruik

38

Kerk

​

​

Urgentie

Instandhouding staat op korte termijn onder druk (0-5 jaar)

Actie vereist binnen 0-5 jaar

Herbestemd

Instandhouding komt op termijn onder druk te staan (5-15 jaar)

Actie vereist binnen 5-15 jaar

In transitie

Instandhouding op de langere termijn goed (15+ jaar)

Geen actie vereist binnen 15 jaar

Rijksmonument

7.

Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse

Kerkgebouwen

Kerkeigenaren

Sterkte

Zwakte

Sterkte

Zwakte

Twee derde van de kerkgebouwen bevindt zich in een redelijk tot goede bouwkundige staat (12/18).

Een derde van de kerkgebouwen bevindt zich in matige tot slechte staat (6/18).

Vrijwilligers voor met name bestuurlijke functies zijn lastig te vinden.

Kerkgebouwen hebben de potentie de leefbaarheid in kernen te vergroten.

Geen enkele kerk in religieus gebruik maakt op dit moment gebruik van de subsidieregeling instandhouding monumenten (Sim) van het rijk.

Kerkgemeenschappen werken met betrokken vrijwilligers. Hierbij vindt een bewonderenswaardige inzet van een kleine groep vrijwilligers plaats. Kerkeigenaren van herbestemde gebouwen zijn heel gemotiveerd om het gebouw een nieuwe functie te geven.

De kerkgemeenschappen hebben een krimpend ledenaantal en een afnemend kerkbezoek. De rooms-katholieke kerk kent een groot aantal slapende leden.

Het multifunctioneel gebruik van kerkgebouwen is om principiële redenen van de eigenaar meestal niet mogelijk. Verduurzaming van kerkgebouwen heeft over het algemeen geen prioriteit. De expertise is hiervoor ook niet aanwezig.

Er zijn geen nieuwe of groeiende kerkgemeenschappen die interesse hebben in het overnemen van een ander kerkgebouw. Vrijwilligers in de kerkgemeenschappen zitten voor een groot deel in de leeftijdscategorie 65+. Vrijwilligers hebben niet alle gewenste (met name technische) kennis over de instandhouding van kerkgebouwen. Het parochiebestuur kan op grond van kerkelijke regels geen beslissingen nemen zonder goedkeuring van het Bisdom Breda.

39

Gemeente Hulst

Provincie

7. Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse

Sterkte

Zwakte

Sterkte

Zwakte

Het coalitieakkoord biedt ruimte voor een actiever erfgoedbeleid.

De gemeente heeft geen gemeentelijke monumentenlijst.

Alle Zeeuwse gemeenten hebben een beroep gedaan op de decentrale uitkering ten behoeve van het opstellen van een kerkenvisie.

De Stichting Oude Zeeuwse Kerken is op dit moment nog niet in staat om als vangnet voor alle leegkomende kerken te dienen.

De communicatie tussen de gemeente en de kerkgemeenschappen is goed ontwikkeld.

De gemeente heeft (nog) geen vastgesteld erfgoedbeleid.

De provincie Zeeland heeft sinds 2022 een loods herbestemming monumenten aangesteld.

De ruimte om marktpartijen te betrekken die een actieve rol bij herbestemmingen kunnen spelen is nog niet benut.

De gemeente heeft aandacht voor verduurzaming.

Door de landelijke ligging zijn de herbestemmingsmogelijkheden beperkter dan in een stedelijke context.

De gehanteerde kerkenvisieDe Provincie Zeeland kent geen onderzoekaanpak is voor elke Zeeuwse provinciale monumentenlijst. gemeente identiek, waardoor op provincieniveau de overkoepelende thema’s zichtbaar worden. Zo kunnen vraagstukken provinciebreed worden aangepakt.

Inwoners Sterkte

Zwakte

In de meeste kernen is er sprake van De betrokkenheid van inwoners bij de actieve dorpsgemeenschappen die zich kerken in de kernen is pas aan de orde inzetten voor de leefbaarheid van de als de bedreiging groot is. kern.

40

Overig Sterkte

Zwakte

De rijksoverheid kent een subsidieregeling stimulering herbestemming (niet alleen voor rijksmonumenten). Hier liggen kansen voor het vervolg van het kerkenvisietraject.

Er is tot op heden slechts in één geval (Graauw) gebruik gemaakt van de rijkssubsidieregeling stimulering herbestemming monumenten.

8. Visie, conclusies en aanbevelingen Visie Op basis van het onderzoek, de analyse en het beschreven toekomstperspectief kan de visie voor het gemeentebestuur van Hulst als volgt worden onderbouwd. Voor een groot aantal kerkgebouwen binnen de gemeente Hulst is het toekomstperspectief met betrekking tot het huidige gebruik niet positief. Het gaat daarbij om in religieus gebruik zijnde kerkgebouwen, maar ook om leegstaande en herbestemde kerkgebouwen. In bijna alle gevallen betreft het tevens waardevolle kerkgebouwen, zowel in cultuurhistorisch als in maatschappelijk opzicht. Kerkgebouwen zijn bakens in het landschap en in het hart van dorpen en steden. Op grond hiervan luidt de visie als volgt: Het gemeentebestuur van Hulst ziet voor zichzelf een inspanningsverplichting met betrekking tot de instandhouding van de kerkelijke gebouwen in de gemeente. De primaire verantwoordelijkheid voor het behoud ligt bij de eigenaar van het kerkgebouw, waarbij de gemeente ondersteunend wil zijn in het proces om in samenspraak met eigenaren en bewoners te zoeken naar een nieuwe bestemming voor de kerkgebouwen. Om deze visie om te zetten in concrete acties zijn de volgende conclusies en aanbevelingen geformuleerd. Daarna volgt in hoofdstuk 9 een voorstel over de wijze waarop het gemeentebestuur van Hulst de stappen kan zetten om de inspanningsverplichting nader in te vullen.

41

1. Bijna alle kerkgebouwen in religieus gebruik in de gemeente Hulst bedreigd 1a. Binnen 15 jaar worden nagenoeg alle kerkgebouwen in religieus gebruik bedreigd Door de aanhoudende ontkerkelijking is de toekomst voor veel kerkgebouwen in Nederland onzeker. In de gemeente Hulst lijkt dit beeld ernstiger dan in de rest van de provincie Zeeland. Ten tijde van de uitvoering van het kerkenvisietraject waren er van de 18 kerkgebouwen 11 in religieus gebruik, 2 staan er leeg/zijn in transitie en zijn er 5 herbestemd. Binnen een termijn van 15 jaar denken van de 11 kerkgebouwen met een religieuze functie er minstens 10 en mogelijk alle 11 de deuren te moeten sluiten. Dit betekent binnen 15 jaar een afname van het religieuze gebruik van 90 tot 100%, waarmee de situatie ernstiger is dan in de rest van de provincie Zeeland. Ook van 3 van de 5 herbestemde kerken en de 2 leegstaande kerken is de toekomst onzeker. Het is belangrijk om goed na te denken over de toekomst van kerkgebouwen. Een kerkgebouw is meer dan een gebouw waar een kerkgemeente diensten houdt: een kerk is een plaats van samenkomst in een wijk, is een herkenningspunt aan de horizon, heeft esthetische en economische waarden als gebouw, enzovoorts.

1b.Alle zes rijksmonumentale kerken met een religieuze functie worden bedreigd Een belangrijk inzicht is dat alle zes rijksmonumentale kerkgebouwen met een religieuze functie die bedreigd worden betrekking hebben op een rooms-katholieke kerk. Uit de bouwkundige scan is gebleken dat de onderhoudstoestand van deze bedreigde rijksmonumentale kerkgebouwen varieert van slecht tot goed. Daarnaast worden 2 herbestemde en 2 leegstaande rijksmonumentale kerkgebouwen bedreigd in hun voortbestaan.

1c. Bedreiging rijksmonumentale kerken in verschillende kernen De bedreiging in het voortbestaan van de kerkgebouwen met de status van rijksmonument is verspreid over de negen verschillende kernen met een rijksmonumentaal kerkgebouw: Hulst (deels), Sint-Jansteen, Vogelwaarde, Graauw, Clinge, Heikant, Hengstdijk, Kloosterzande en Lamswaarde. Behalve in Hulst (deels) en Terhole worden in alle kernen (11 van de 13 kernen met een kerkgebouw) alle kerkgebouwen (vaak 1) bedreigd. 1d. Communicatie met een beperkt aantal eigenaren In tegenstelling tot de andere Zeeuwse gemeenten is er in de gemeente Hulst sprake van een zeer klein aantal eigenaren van kerken in religieus gebruik. De parochie H. Maria Sterre der Zee is de eigenaar van 11 van de 18 kerkgebouwen in de gemeente. De Protestantse gemeente Oosthoek is eigenaar van de Protestantse Kerk in Hulst en maakt tevens gebruik van de Hof te Zandekerk in Kloosterzande, eigendom van een stichting. Voor de communicatie met beide kerkeigenaren lijkt een gezamenlijke overlegvorm niet de meest aangewezen constructie. Ook voor de herbestemde kerken lijkt een individuele communicatie de meest aangewezen vorm.

Aanbeveling 1: Onderzoek op gemeenteniveau kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van kernen Een duurzaam toekomstperspectief voor leegkomende kerken kan het beste gevonden worden als het kerkgebouw een oplossing kan bieden voor een duurzame behoefte in de kern waar het kerkgebouw staat. Tegelijkertijd is het belangrijk dat de nieuwe functie als passend wordt ervaren door de betreffende kerk- en dorpsgemeenschap. Denken in ‘kerken als kansen’ in plaats van in ‘kerken als problemen’ is hierbij behulpzaam en zorgt voor een positievere benadering.

42

De gemeente Hulst kan integraal bekijken of er vanuit het sociaal of cultureel domein ruimtevragen zijn die wellicht een nieuwe invulling kunnen geven aan kerkgebouwen. Zo kan een gezondheidsen/of welzijnsfunctie een mooie passende functie zijn voor een kerkgebouw, terwijl de kerk wellicht ook nog op zondag voor de religieuze functie beschikbaar kan blijven. Een andere optie is om een ruimte met een gebedsfunctie in te richten in het gebouw. De sociaal-maatschappelijke, en vaak ook de culturele, functies worden al gesubsidieerd door de gemeente Hulst, inclusief een huisvestingscomponent. Door deze functies te verplaatsen naar een monumentaal kerkgebouw kunnen deze budgetten, die al opgenomen zijn in de gemeentelijke begroting, dubbel renderen. Letterlijk voor hetzelfde geld kan het religieuze erfgoed beleefbaar blijven, een duurzame toekomst krijgen en doorgegeven worden aan volgende generaties. De oorspronkelijke ontmoetingsfunctie van het kerkgebouw keert terug en krijgt een nieuwe invulling. De mogelijkheden zijn reeds verkend tijdens de ambtelijke workshop over de kerkenvisie op 4 september 2023. Verschillende opties zijn daarbij verkend, zoals dorpshuis, cultureel gebruik en huisvesting van arbeidsmigranten. Uiteraard vergt een ‘gebouwenschuif’, waarbij functies verplaatst worden, in bijvoorbeeld het sociale of culturele domein nadere studie.

Soms staat er net een nieuw dorpshuis of een andere voorziening, of betreft dit ook een monumentaal pand. Wel kan deze denkwijze gevoelsmatig voor bewoners een grote stap zijn. De gemeente kan ook bezien of behoeften van derden (bijvoorbeeld bedrijven die een bijzonder pand wensen) aan ruimte in een database kunnen worden opgenomen, waaraan de beschikbare ruimte in kerkgebouwen kan worden getoetst. Hoewel er in de gemeente Hulst

2. Meer kerkgebouwen hebben cultuurhistorische waarde 8. Conclusies en aanbevelingen

in enkele kernen (Hulst en Kloosterzande) meerdere kerkgebouwen zijn, heeft een onderzoek naar verhuizing van een kerkgenootschap binnen dezelfde kern weinig zin. De gemeente kent namelijk maar twee kerkgemeenten, die allebei te maken hebben met een krimpend ledenaantal. Aanbeveling 2: Onderzoek op gemeentelijk niveau kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van de gemeente of zelfs de provincie Ook op regionaal of provinciaal niveau kunnen er kansen zijn voor leegkomende kerkgebouwen. Denk aan het ontwikkelen van een campagne en activiteiten op het gebied van cultureel toerisme, de tijdelijke behoefte aan logies voor werknemers die gedurende een korte periode werkzaam zijn in de gemeente of het ondersteunen van migrantenarbeiders. Het is zaak om bij herbestemmingen van kerkgebouwen de vijver van mogelijke en kansrijke invullingen zo groot mogelijk te maken. Hierbij kunnen toekomstige ontwikkelingen op verschillende niveaus betrokken worden bij het onderzoek. Aanbeveling 3: Start een structurele communicatie met het parochiebestuur Omdat de toekomstbestendigheid van de kerken van de parochie H. Maria Sterre der Zee onder druk staat is een structurele communicatie over de leegkomende (en leegstaande) rooms-katholieke kerkgebouwen in de gemeente Hulst nodig. Dit initiatief is inmiddels genomen door de gemeente.

Geadviseerd wordt ook het Bouwbureau van het Bisdom Breda daarbij te betrekken omdat het parochiebestuur, op grond van kerkelijke regels niet volledig zelfstandig de bevoegdheid heeft om over de kerkgebouwen beslissingen te nemen.

43

Naast de elf rijksmonumentale kerkgebouwen hebben er mogelijk meer kerkgebouwen stedenbouwkundige, architectuurhistorische en/of cultuurhistorische waarde. De gemeente Hulst kent nu nog geen gemeentelijke monumentenlijst, waardoor het aanwijzen tot gemeentelijk monument niet mogelijk is. Niettemin staan er in de gemeente Hulst vijf kerkgebouwen, die, mocht er een gemeentelijke monumentenlijst komen, het onderzoeken waard zijn. Dit betreft één reeds herbestemd kerkgebouw en vier kerkgebouwen met (nu nog) een religieuze functie. Met een eventuele bescherming ontstaat er een evenwichtiger beschermd kerkenbestand. Aanbeveling 4: Onderzoek de waarden van kerkgebouwen Uit het onderzoek blijkt dat vijf kerkgebouwen mogelijk waardevol zijn, maar nog geen enkele vorm van bescherming genieten. Het advies is om deze kerken, bij het eventuele aanwijzen van gemeentelijke monumenten, nader te onderzoeken. Hiervoor komen de volgende kerkgebouwen dan in aanmerking: de voormalige Sint-Willibrorduskerk in Ossenisse (nu woning), de Protestantse kerk in Hulst, de Kapel Onze-Lieve-Vrouw ter Eecken in Kapellebrug, de Sint-Josephkerk in Nieuw-Namen en de Sint-Petrus-en-Pauluskerk in Vogelwaarde (Boschkapelle). Bij eventuele aanwijzing zal dit gebeuren in overleg met de eigenaar.

3. De situatie per kern en kerk is verschillend 8. Conclusies en aanbevelingen

Aanbeveling 5: Actualiseer registraties van kerkelijke interieurs Museum Catharijneconvent adviseert met klem om bestaande registraties up-to-date te brengen en te bezien of het mogelijk is in de eerder bezochte rijksmonumenten een actualisatie van de registratie en waardenstelling te laten uitvoeren. Dit probleem doet zich in de gemeente Hulst slechts beperkt voor, omdat de registratie van de interieurs van de rooms-katholieke kerken op orde is. De registratie van de twee kerkgebouwen die in gebruik zijn van de PKN, heeft voor het laatst in 1995 plaatsgevonden. In kerkelijk Nederland geldt de ongeschreven regel dat het interieur van kerken eens in de vijftien tot twintig jaar uitvoerig geïnventariseerd moet worden. Museum Catharijneconvent denkt en/of werkt graag mee aan actualisatie. Geadviseerd wordt aan de eigenaren om de registratie van de Protestantse Kerk in Hulst en van de Hof te Zandekerk in Kloosterzande te laten actualiseren.

Per kerk is de uitdaging uniek. De dynamiek van de context is enigszins anders: de betrokkenheid van de bewoners, de ligging en de geschiedenis. Uit het onderzoek is gebleken dat kerkgemeenschappen die meerdere kerkgebouwen in eigendom hebben de ervaring hebben dat bewoners van de ene kern een zekere drempel hebben om een kerk in een andere kern te bezoeken. Het afstoten van kerkgebouwen of het geven van een kapelfunctie in plaats van de eredienstfunctie hebben niet tot het resultaat geleid dat andere kerkgebouwen beter benut werden. In meerdere gesprekken is gebleken dat een kerkenaanpak in samenhang met de kern een voorwaarde voor succes is. Voor het leggen van verbindingen en contacten tussen eigenaren en derden is de gemeente de eerstaangewezen partij. Dit betekent dat het denken vanuit mogelijkheden kan worden bevorderd, waarbij inwoners, ondernemers en andere partners gefaciliteerd worden in hun mogelijke initiatieven of initiatieven in gang kunnen worden gezet. Kerkgebouwen zorgen voor bezieling van dorpen en wijken. Mensen genieten in een steeds sneller veranderende wereld van de schoonheid van deze gebouwen en van het gevoel van verbinding met een rijk verleden. Dit vertaalt zich ook in financiële waarde.

Woningen en andere gebouwen in een dorp of wijk worden aantrekkelijker gevonden als zij zich bevinden rond het monumentale erfgoed en worden in economische zin hoger gewaardeerd.

44

Een rouwbord van Henricus Bornius in de Hof te Zandekerk in Kloosterzande

8. Conclusies en aanbevelingen

Aanbeveling 6: Bevorder herbestemmingsonderzoeken voor bedreigde kerkgebouwen Het is goed om tijdig een onderzoek te starten naar scenario’s voor invullingen van (deels) leegkomende kerken en bijbehorende financiële onderleggers. Dan wordt immers voorkomen dat er bijvoorbeeld een maatschappelijke voorziening nieuw wordt gebouwd, terwijl het kerkgebouw ernaast leeg staat. Ook is het onwenselijk dat een kerkgebouw leeg komt te staan en de bouwkundige staat achteruit gaat. Voorbeelden als de kerkgebouwen in Graauw en Vogelwaarde (Sint-Gerulphuskerk) maken dit duidelijk. Voorkomen moet worden dat andere kerkgebouwen hetzelfde lot ondergaan. Afhankelijk van de urgentie is een herbestemmingsonderzoek hiervoor de beste oplossing. Tenslotte kunnen, als er genoeg tijd is, alle relevante stakeholders betrokken worden en kunnen er maximaal creativiteit en kansen verkend worden. De ervaring leert dat een goede herbestemming ongeveer 5 jaar aan voorbereiding vergt. Kerkeigenaren kunnen een subsidie aanvragen om ondersteuning van experts in te schakelen bij het onderzoeken van neven- of herbestemmingsmogelijkheden. In de gemeente Hulst is tot op heden alleen voor de kerk in Graauw gebruik gemaakt van de Subsidieregeling stimulering herbestemming monumenten. Het advies is om deze regeling nadrukkelijk onder de aandacht te brengen van de kerkeigenaren.

De transformatieladder draagt bij aan een zorgvuldig proces om tot een toekomstbestendig (her)gebruik te komen. Een kerkgebouw is gebouwd als kerk en dat is de best passende functie. Als deze functie niet langer houdbaar is, kan worden overwogen om nevengebruik toe te passen. Tot de derde stap van de transformatieladder blijft het gebouw publiek toegankelijk, wat de voorkeur heeft boven stap vier en lager.

45

Aanbeveling 7: Betrek eigenaren, dorpsraden en bewoners bij de toekomst van kerken Eigenaren staan centraal, zij gaan immers over hun eigendom. Daarnaast zijn bewoners en dorpsraden cruciaal bij het nadenken over de toekomst van (dorps)kerken. Zij voelen zich vaak betrokken, hebben ideeën en netwerken, kunnen wellicht donaties bevorderen of vrijwillige inzet bieden en zijn voor sommige functies potentiële toekomstige gebruikers van een kerkgebouw.

4. Krimpende kerkgemeenschappen zijn zoekende. 8. Conclusies en aanbevelingen

Het nadenken over de toekomst is een zoekproces met voor de meeste leden van de kerkgemeenschappen een emotionele lading, zeker als het einde van de religieuze functie in zicht begint te komen. Immers, zij en hun (groot)ouders en kinderen zijn in de kerk gedoopt, getrouwd en hebben er afscheid genomen van geliefden. De onderlinge band binnen een gemeenschap voelt als een ‘warm bad’. Krimpende kerkgemeenschappen gaan verschillend om met de gestage afname van het vertrouwde aantal dienstbezoekers en activiteiten. Veelal worden geleidelijke veranderingen ingevoerd. Jeugdactiviteiten nemen af. Ook voelt de kerk te groot voor een steeds kleiner groepje kerkgangers. Een steeds kleiner wordend team van vrijwilligers moet meer doen en kan lastig opvolgers vinden. Met name bij bestuursfuncties speelt dit. Bestuurders voelen de verantwoordelijkheid voor het onderhoud van een kerkgebouw steeds zwaarder op de schouders drukken. Voor de instandhouding van kerkgebouwen is steeds meer behoefte aan specifieke expertise op het gebied van exploitatie, bouwkundige zaken, duurzaamheid en financiën. De inkomsten uit collectes worden lager en het kerkgebouw wordt steeds minder gebruikt. Het bestuur van de Parochie Maria Sterre der Zee wordt in haar handelen ook beperkt door kerkelijke regels, waarbij het Bisdom Breda een belangrijke rol speelt.

De meeste krimpende kerkgenootschappen vinden het interessant om passende nevenbestemmingen te vinden en/of uit te breiden, maar zijn behoudend als het gaat om het soort activiteiten. In de gesprekken brengen vrijwel alle geïnterviewden ook in dat een kerkenaanpak in samenhang met de kern een voorwaarde voor succes is.

46

Overigens zijn de vijf reeds herbestemde kerkgebouwen in de gemeente Hulst in het bezit van verschillende soorten eigenaren. In twee gevallen betreft dit particulier bezit (Ossenisse en Terhole), in andere gevallen is de eigenaar een school (Kapel Paters Maristen, Hulst), een stichting (Hof te Zandekerk, Kloosterzande) en een bedrijf (Johannes de Doperkerk, Sint Jansteen). Het toekomstperspectief van deze kerkgebouwen is zeer wisselend. Slechts in twee van de vijf gevallen lijkt de toekomst geborgd.

Onderhoud aan de Sint-Gerardus Majellakerk in Terhole. De kerk is in particulier bezit

5. Gebrek aan financiële middelen voor onderhoud 8. Conclusies en aanbevelingen

Aanbeveling 8: Onderzoek op provinciaal niveau of een professionalisering van de Stichting Oude Zeeuwse Kerken mogelijk is Bij steeds meer kerkeigenaren ontstaat de roep om hun kerkgebouwen over te kunnen dragen aan een professionele partij die het eigenaarschap overneemt met alle bijbehorende verantwoordelijkheden (met eventueel de mogelijkheid om terug te huren voor de religieuze activiteiten, zolang die nog doorgaan). Deze partij kan andere, passende, structurele functies en programmering op professionele wijze verzorgen om de exploitatie van het kerkgebouw te optimaliseren. De Stichting Oude Groninger Kerken heeft dit in de provincie Groningen gedaan voor meer dan honderd monumentale kerken en is een robuuste professionele organisatie. In Zeeland is de Stichting Oude Zeeuwse Kerken momenteel de enige ‘marktpartij’ die kerkgebouwen overneemt. De stichting is in dit opzicht wel ambitieus, maar is met vier kerken in het bezit op dit moment nog bescheiden van omvang. De bedreigde rijksmonumentale kerken in de gemeente Hulst, maar ook in andere Zeeuwse gemeenten, vragen om urgentie om hierover op een overkoepelend niveau na te denken. Hierbij is het belangrijk om aan te haken op landelijke ontwikkelingen op dit gebied (Zeeland is niet de enige provincie waar dit speelt) en om landelijke ervaring en expertise in te zetten.

47

Ongeveer de helft van de kerkgebouwen in de gemeente Hulst is goed tot zeer goed onderhouden. Geconstateerd is dat de eigenaren van de kerkgebouwen worstelen met het vinden van middelen om de hoge instandhoudingskosten te betalen. Alle eigenaren van rijksmonumentale kerkgebouwen kennen de rijkssubsidieregeling en vragen meestal ook de beschikbare subsidies aan. Het opbrengen van de eigen bijdrage is echter steeds vaker een probleem. Hierdoor bestaat het risico op achterstallig onderhoud, waardoor aanzienlijke bedragen nodig zijn om dit aan te pakken. Zonder structurele oplossing komt de staat van onderhoud in gevaar en daarmee de toekomst van het kerkgebouw. Aanbeveling 9: Monitor op gemeentelijk niveau de rijksmonumentale kerkgebouwen De meeste rijksmonumentale kerkgebouwen worden regelmatig geïnspecteerd door de Monumentenwacht Zeeland. De inspectierapporten worden alleen aan de eigenaar verstrekt. Overwogen zou kunnen worden, in overleg met de eigenaren, om aan de Monumentenwacht Zeeland te verzoeken jaarlijks de inspectiegegevens te vertalen naar een monitor. Zo kan de gemeente overzicht houden op de onderhoudsstaat van de monumentale kerkgebouwen. Kerken die niet geïnspecteerd worden, kunnen mogelijk worden gemonitord, zodat de gemeente het overzicht over de onderhoudstand van de kerkgebouwen houdt.

8. Conclusies en aanbevelingen

6. Investeren in duurzaamheidsmaatregelen rendeert voor oudere monumentale kerken (nog) niet

7. O  ndersteuning bij het vinden van goede vrijwilligers is gewenst

Met name jongere kerkgebouwen beschikken over bouwsystemen die veelal makkelijker te isoleren zijn en de installatietechnische basis is veel geschikter voor een duurzamer concept. Voor oudere monumentale kerkgebouwen blijft het een vraagstuk welke investeringen in duurzame maatregelen zullen renderen. Wanneer de intensiteit van het gebruik achterblijft, zal er geen aanleiding zijn om investeringen te doen ten behoeve van het verlagen van de stookkosten.

Goede vrijwilligers zijn onmisbaar voor de instandhouding van religieus erfgoed op de langere termijn. Het niet meer adequaat kunnen vervullen van vrijwillige bestuursfuncties is nu één van de grootste knelpunten voor kerkgebouwen met een religieuze functie.

Aanbeveling 10: Voer duurzaamheidsscans uit in combinatie met onderzoek naar neven- of herbestemming Om de cirkelredenering te doorbreken, wel of niet investeren in duurzaamheidsmaatregelen als voorwaarde voor een intensiever gebruik van een kerkgebouw, zullen stappen gezet moeten worden. Inventariserende duurzaamheidsscans kunnen daarin helpen, maar dan wel in combinatie met een onderzoek naar neven- of herbestemming. Wellicht kan in samenwerking met het Restauratiefonds worden overwogen aan kerkeigenaren de mogelijkheid van duurzaamheidsscans aan te bieden. Sinds 2023 is het mogelijk om gebruik te maken van het Ontzorgingsprogramma Verduurzaming Monumenten van het Restauratiefonds.

48

Aanbeveling 11: Zet in op slimme werving van vrijwilligers Op korte termijn is het belangrijk om een aantal knelpunten in besturen te helpen oplossen. Daarbij moet blijvend geïnvesteerd worden in het opzetten van vruchtbare netwerken en slimme wervingsmethoden van vrijwilligers. Een gemeentelijke databank van vrijwilligers kan daarbij behulpzaam zijn.

8. Contactambtenaar dringend gewenst voor kerkeigenaren en voor collega’s bij de gemeente Hulst 8. Conclusies en aanbevelingen

Kerkeigenaren geven aan behoefte te hebben aan een duidelijk aanspreekpunt bij de gemeente Hulst. Het toevoegen van de taak van aanspreekpunt als contactambtenaar maakt dat kerkeigenaren mogelijk sneller het contact met de gemeente zullen leggen. Zonder deze contactambtenaar kan de constructieve relatie, die via de kerkenvisie met de kerkbesturen is opgebouwd, weer verwateren. Gezien de uitdagingen waar een aanzienlijk deel van de kerkbesturen voor staat en de bedreiging die dit vormt voor een deel van het religieuze erfgoed van de gemeente Hulst is dit ongewenst. De gemeente heeft onvoldoende capaciteit ten behoeve van beleid en uitvoering van de erfgoedtaken. Ook staat binnen de gemeentelijke organisatie de kerkenproblematiek nog niet voldoende scherp op het netvlies van beleidsafdelingen waar wellicht kansen liggen voor leegkomende kerkgebouwen. Denk aan gemeentelijke taken als: het huisvesten van sociaal-maatschappelijke functies (dorpshuizen of een bibliotheek), stimuleren van cultuur (muziekvoorstellingen, muziekschool), toerisme en recreatie (onthaalmogelijkheden), energietransitie bevorderen (zonnepanelen), etc. Een centrale aanjager, een contactambtenaar of erfgoedcoördinator is hierbij van groot belang.

49

Aanbeveling 12: Wijs bij de gemeente Hulst een ‘kerkencoördinator’ aan Het opstellen van een kerkenvisie is een eerste stap. Nu de kerkenopgave in beeld is en kerkbesturen zich gesteund voelen om noodzakelijke vervolgstappen te zetten, is het belangrijk om binnen de gemeente Hulst een structurele aanjager beschikbaar te hebben. Op dit moment is hiervoor nog niemand aangewezen voor deze taak. Kerkeigenaren zijn zelf aan zet, maar uit het onderzoek blijkt dat het bundelen van krachten tussen de gemeente Hulst en de kerkbesturen van bedreigde kerken de kansen voor deze kerken aanzienlijk groter maakt om een volgende stap naar een duurzaam toekomstperspectief te zetten. Wellicht kan dit de zoektocht bevorderen naar functies waardoor de kerkgebouwen publiek toegankelijk blijven en het erfgoed beleefbaar blijft (denk aan maatschappelijke of culturele functies). Een aanspreekpunt of loket voor de kerkeigenaren is van belang om deze kansen voor de kerkenopgave in Hulst, vanuit gemeentezijde, te verzilveren.

9. Gemeentelijk erfgoedbeleid ontbreekt 8. Conclusies en aanbevelingen

In hoofdstuk 5 is aangegeven dat de gemeente zich verantwoordelijk voelt voor een aantal erfgoedtaken. Het bestuursakkoord ‘op koers naar 2026’ biedt voldoende aanknopingspunten. Tegelijkertijd moet worden geconstateerd dat een actueel gemeentelijk erfgoedbeleid ontbreekt. Dit erfgoedbeleid moet voorzien in een beschrijving van zowel wettelijke als autonome taken. Ook de uitkomsten van deze kerkenvisie kunnen in het gemeentelijk erfgoedbeleid worden opgenomen. Zowel het bestuurlijke als het politieke klimaat lijken rijp voor een erfgoedvisie of –nota. Aanbeveling 13: Geef opdracht voor het opstellen van een erfgoedvisie Het vormgeven van een actueel erfgoedbeleid kan mede worden gebaseerd op de uitkomsten van deze kerkenvisie. Voor een gemeente met meer dan 100 rijksmonumenten is het van belang dat het beleid wordt vastgesteld. Daarnaast is een afwegingskader gewenst, waarin wordt vastgelegd hoe moet worden omgegaan met het religieus erfgoed vanuit gemeenteperspectief. Ook is het van belang de werkwijze binnen de gemeente Hulst, tussen de verschillende betrokken afdelingen, vast te leggen. Tenslotte is een koppeling van de kerkenvisie met de omgevingsvisie wenselijk. De erfgoeden kerkencoördinator regisseert deze procesketen en zorgt dat het kerkenvraagstuk voldoende bekend is bij relevante gemeentelijke vakgebieden.

50

9. Actieplan Voorstel De kerkenvisie heeft als belangrijkste inzicht opgeleverd dat de in de gemeente Hulst aanwezige kerkbesturen ervaren dat de toekomst van hun kerkgemeenschap onzeker is. Bijna alle kerkgebouwen met een religieuze functie hebben geen vanzelfsprekend duurzaam toekomstperspectief. Nu deze toekomstverwachtingen in beeld zijn gebracht, biedt dit de kans om proactief actie te ondernemen. Op deze wijze kan mogelijk worden voorkomen dat er nog meer kerkgebouwen leeg komen te staan, in verval raken en op den duur moeilijk meer te redden zijn. Proactief handelen kan een nieuw duurzaam toekomstperspectief voor kerkgebouwen opleveren, al dan niet in combinatie met de religieuze functie, als daarmee tijdig wordt gestart. Uit de gesprekken en uit andere onderzoeken in Nederland blijkt dat zowel leden van kerkgemeenschappen als inwoners het liefst zien dat sociaal-maatschappelijke of culturele functies in leegkomende kerken worden ondergebracht. Het kost vaak meerdere jaren om de haalbaarheid van dergelijke projecten te onderzoeken en tot realisatie te komen. Het is dus zaak om tijdig te starten.

51

Ook om andere kansrijke oplossingsrichtingen voor het ontkerkelijkingsvraagstuk te vinden is actie geboden.

De gemeente Hulst pakt de rol van initiator en inspirator en nodigt de in de gemeente Hulst aanwezige kerkeigenaren uit die actief over de toekomst van hun kerkgebouw willen nadenken. Binnen het project Kerkenvisie (verdiepend onderzoek, fase 2) is hiervoor bij de gemeente nog een bescheiden bedrag beschikbaar uit de decentrale uitkering van het Rijk. In een op te richten projectgroep ‘Toekomst kerken Hulst’ vindt een nadere verkenning plaats naar de meest urgente en kansrijke vervolgprojecten en een mogelijk stappenplan (niet alles kan en hoeft tegelijkertijd) met als uitgangspunt de 13 aanbevelingen uit de kerkenvisie. De projectgroep stelt een vervolgaanpak/ uitvoeringsprogramma op en legt dit voor aan het college van Burgemeester en Wethouders, dat de gemeenteraad hierin kan betrekken. Het voorstel sluit overigens niet uit dat zowel de kerkeigenaren als de gemeente Hulst ook zelf actie ondernemen.

Kerkbesturen

Gemeente Hulst

9. Actieplan

Projectleider gemeente

Overleg Toekomst kerken Hulst

Acties

Structureel overleg tussen kerkeigenaren en gemeente Kerkeigenaren Hulst • Kerken met een onzeker toekomstperspectief: vraag subsidie aan bij de rijksoverheid om de haalbaarheids- en duurzaamheidsmogelijkheden tijdig te onderzoeken en werk hierbij samen met de gemeente (aanbevelingen 6 en 7).

52

• Zet de structurele communicatie met het parochiebestuur voort, start een regelmatig overleg met de overige eigenaren en bedenk gezamenlijk een strategie voor de toekomst (aanbeveling 3); • Bepaal in goed overleg een urgentielijst van aan te pakken projecten (lees kerkgebouwen) ter bevordering van de toekomstbestendigheid van de leegkomende kerkgebouwen door: • Mee te denken over de opzet van een sterke stichting die kerkgebouwen kan overnemen, waarbij de Stichting Oude Zeeuwse Kerken en mogelijk commerciële partijen gesprekspartners kunnen zijn (aanbeveling 8) en betrek hierbij ook het Bouwbureau van het Bisdom Breda voor de katholieke kerken; • Kansen te onderzoeken voor kerkgebouwen in relatie tot de toekomst en de leefbaarheid van kernen door het onderbrengen van sociaal-maatschappelijke of culturele functies (aanbevelingen 1 en 2); • Bedenk hoe inwoners, dorpsraden en ondernemers bij projecten kunnen worden betrokken (aanbeveling 7); • Zet in op een slimme werving van vrijwilligers, door bijvoorbeeld een kennisbijeenkomst te organiseren met een organisatie die hiervoor expertise heeft (aanbeveling 11).

Gemeente Hulst (intern) • Stel een contactpersoon/coördinator erfgoed aan bij de gemeente als aanspreekpunt voor kerkeigenaren en collega’s (binnen de gemeente) en maak deze persoon projectleider voor het religieus erfgoed (aanbeveling 12); • Stimuleer kerkeigenaren van, in ieder geval de bedreigde, kerkgebouwen om nevenen/of herbestemmingsmogelijkheden, alsmede duurzaamheidsmaatregelen tijdig te onderzoeken (aanbevelingen 6, 7 en 10); • Geef opdracht voor het opstellen van erfgoedbeleid (aanbeveling 13); • Onderzoek, als gemeentelijke bescherming mogelijk wordt, de beschermenswaardigheid van tenminste vijf kerkgebouwen (aanbeveling 4); • Stimuleer de actualisatie van de beschrijving van de kerkelijke interieurs (aanbeveling 5); • Onderzoek, eventueel samen met de provincie Zeeland, of een structurele monitor onderhoudsachterstanden bij monumentale kerkgebouwen wenselijk en haalbaar is (aanbeveling 9).

53

Bijlage 1

Kerkenpaspoorten

Legenda kerkenpaspoorten †

54

Christelijk gebruik

S

Klein

Rijksmonument

Herbestemd

M

Middelgroot

Geen monumentale status

Leegstaand / in transitie

L

Groot

XL

Zeer groot

1

Kerkenpaspoort

Kapel de Blaauwe Hoeve

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Truffinoweg 2 Hulst

S

200m2

Bouwjaar

1968

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Modernisme

Denominatie

Rooms-Katholiek Kerkgenootschap in Nederland

Gebruik

Religieus

Kapel de Blaauwe Hoeve is de kapel van ouderenzorglocatie De Blaauwe Hoeve. In 1968 werd op de plek van een kleine boerderij met een blauwe gevel een nieuw woonzorgcentrum gebouwd dat onderdeel was van de orde van Franciscanessen “Alles voor Allen.” Tot 1980 waren zusters van deze orde betrokken bij de Blaauwe Hoeve. In het woonzorgcentrum werd bij de bouw ook een kapel gerealiseerd. De kapel bestaat uit een rechthoekig volume met hooggeplaatste ramen. Aan de oostzijde is ter hoogte van het altaar een halfronde apsis uitgebouwd. Aan de noordzijde is een gemetselde klokkenstoel met luidklok. De kapel is verder te herkennen aan het kruis dat is bevestigd op de gevel onder de klokkenstoel

55

Het interieur van de kapel bestaat onder meer uit eenvoudige houten meubels op een laag podium tegen de oostmuur. In een halfronde apsis achter het altaar is plaats voor de tabernakel.

Aan de zuidzijde is een galerij voor het koor, met daarop een elektronisch orgel. Aan de westmuur is een lagere zijbeuk waarin aangelicht, gestraald glas met figuratieve voorstelling is geplaatst. Verder zijn er diverse losse kunstwerken in de kapel aanwezig. Tussen 2003 en 2005 is een deel van de Blaauwe Hoeve vernieuwd. De toekomst van de kapel was daarbij onzeker. In 2003 werd daarom door de bewoners van Hulst de actie ‘Red de Kapel’ opgezet. Bij deze actie werd € 160.000 opgehaald voor de restauratie van de kapel. De kapel is bewaard gebleven en opgenomen in de nieuwbouw. Na de bouwwerkzaamheden is in 2008 de kapel opnieuw ingezegend door de bisschop. In de kapel is ruimte voor ongeveer 200 bezoekers. Hoewel Kapel De Blaauwe Hoeve vanuit de modernistische architectuur weinig opvallend is, heeft de kapel wel enige architectonische waarde als voorbeeld van Post ‘65-architectuur.

2

Kerkenpaspoort

Sint-Willibrordusbasiliek

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Steenstraat 2 Hulst

XL

1950m2

Bouwjaar

13e eeuw

†

Christelijk gebruik

Architect

E. Spoorwater, H. de Waeghemaekere, M. & L. Keldermans, J. Brouwer (herbouw en uitbreidingen)

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

Rooms-Katholiek Kerkgenootschap in Nederland

Gebruik

Religieus

De Sint-Willibrordusbasiliek is een laatgotische kerk, met invloeden van de Vlaamse en Brabantse gotiek. De onderbouw van de toren stamt waarschijnlijk uit de veertiende eeuw en is daarmee het oudste onderdeel van de basiliek. In de tweede helft van de vijftiende eeuw werd vervolgens begonnen met de bouw van de driebeukige kruiskerk rondom de toren. De kerk is daarmee een voorbeeld van een kerk met vieringtoren.

56

Na de Reformatie werd de kerk gebruikt voor protestantse erediensten. Nadat de rooms-katholieken weer vrijelijk hun godsdienst mochten belijden, werd de kerk van 1806 tot 1929 door zowel rooms-katholieken als protestanten gebruikt, waarbij de katholieken het koor gebruikten en de protestanten het schip van de kerk. Nog steeds is deze scheiding op kadastrale kaarten terug te zien. In 1876 werd een deel van de toren verwoest, waarna

Pierre Cuypers een nieuwe bovenbouw en spits ontwierp. Sinds 1929 is de kerk geheel in katholiek gebruik. Hierna werd de kerk gerestaureerd en bij de voltooiing in 1935 werd de kerk verheven tot basiliek. Door oorlogshandelingen ging in 1944 de torenspits verloren. Na de oorlog werd een prijsvraag uitgeschreven voor een ontwerp van een nieuwe torenspits. Uiteindelijk leverde Jan Brouwer het winnende ontwerp. Hij ontwierp een eigentijdse spits, bestaand uit gestileerde kolommen en engelenfiguren in gewapend beton. In de toren hangt een carillon waarvan een deel van de klokken werd geschonken door omliggende dorpen. Als voorbeeld van een laatgotische kruisbasiliek bevat de Sint-Willibrordusbasiliek hoge architectuurhistorische waarde. Vanuit de lange bestaansgeschiedenis en met de locatie in de historische binnenstad van Hulst heeft de kerk eveneens belangrijke algemene historische en stedenbouwkundige waarde voor de omgeving.

3

Kerkenpaspoort

Protestantse Kerk

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Houtmarkt 11 Hulst

S

218m2

Bouwjaar

1930

†

Christelijk gebruik

Architect

A.P. Wisse

Bouwstijl

Expressionisme

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

Vanaf de Reformatie tot 1930 maakten de protestanten van Hulst gebruik van de Sint-Willibrordusbasiliek. Van 1806 tot 1929 was de Sint-Willibordusbasiliek opgedeeld in een protestants schip en een katholiek koor. In 1930 kregen de protestanten hun eigen gebouw aan de Houtmarkt. Vanuit de basiliek werden de kansel, herenbank, koorhek en kroonluchters meegenomen naar het nieuwe kerkgebouw. De zaalkerk is opgetrokken in baksteen in expressionistische stijl. Naast de kerkzaal staat een slanke toren. In zowel de kerk als de toren wordt door verspringend metselwerk de verticaliteit benadrukt. De kerk en de toren worden gedekt door een steil zadeldak met leien. Aan de achterzijde is een aanbouw. De kerk ligt op de hoek van een bouwblok en heeft aan de zuidzijde een tuin die begrensd wordt door een gemetselde muur en hekwerk. Het interieur wordt bepaald door het

57

paraboolvormige plafond en de glasin-loodramen. De interieurdelen uit de Sint-Willibordusbasiliek zoals de zeventiende-eeuwse preekstoel, het doophek, de kroonluchters en tekstborden vormen een opvallend onderdeel van het interieur. In 2002 en 2019 werd het interieur aangepast, waardoor de kerk multifunctioneler gebruikt kan worden. De kerkbanken werden hierbij vervangen door stoelen. De kerk is geschilderd, de vloer vernieuwd en er is een nieuw liturgisch centrum gerealiseerd. In 2023 is het orgel, afkomstig uit de Ark in Sluiskil, overgeplaatst naar de kerk. De opvallende expressionistische architectuur geeft de Protestantse Kerk van Hulst waarde vanuit de architectuurhistorie. Ook door de locatie in de historische binnenstad van Hulst heeft de kerk stedenbouwkundige waarde voor de directe omgeving.

4 Kerkenpaspoort

58

XL S

Kerkenpaspoort

Kapel Paters Maristen

Rijksmonument

Adres

Zoutestraat 61 a Hulst

ca. 200m2

Bouwjaar

1910

Herbestemd

Architect

O. Aloys

Bouwstijl

Neoromaans

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Maatschappelijk

De Kapel Paters Maristen is een deel van een voormalig klooster dat werd gebouwd in neoromaanse stijl tussen 1910 en 1911. Het is uitgevoerd in baksteen. De bouw vond plaats in opdracht van de uit Frankrijk afkomstige paters maristen. Deze gemeenschap vestigde zich in 1902 in Hulst en is samen met communiteiten in Enschede en Deventer één van de weinige van deze congregaties in Nederland. Gelegen aan de Carmelweg, ten noordoosten van de historische stadswallen van Hulst, is de Kapel Paters Maristen één van de oudste nog bestaande gebouwen in de directe omgeving.

gebrandschilderde ramen. Het klooster werd ingezet als opleidingsinstituut voor latere priesters en missionarissen, tot het in 1967 deze functie verloor en tot 1996 werd gebruikt als de locatie van een beschermde woonvorm. Rond 2000 werd het voormalige klooster herbestemd tot de huidige functie als het Reynaertcollege. De kapel wordt sindsdien gebruikt als bibliotheek. Aan de noordzijde van het gebouw is een moderne uitbouw te vinden die tijdens deze herbestemming is gebouwd. Op dit moment zijn er plannen voor een volgende uitbreiding van het schoolgebouw.

De neoromaanse architectuurstijl van het voormalige klooster is duidelijk te herkennen aan de toepassing van de vele rondbogen in het interieur, de vensters en de rondboogfriezen in de gevel. Opvallend is ook het grote roosvenster. Het gebouw wordt overdekt door een schilddak en de vensters zijn voorzien van

De Kapel Paters Maristen heeft waarde vanuit de gebruiksgeschiedenis als locatie van een van de weinige maristische congregaties in Nederland. Ondanks de herbestemming tot schoolgebouw (klooster) en tot bibliotheek (kapel) is het originele exterieur goed behouden gebleven. Het interieur is daarentegen minder van belang door de nieuwe ruimtelijke indeling. Originele schilderingen zijn bewaard gebleven, maar sommige hebben tijdens de herbestemming enige schade opgelopen.

5 Kerkenpaspoort

S L

Kerkenpaspoort

Sint-Johannes de Doperkerk

Rijksmonument

Adres

Hoofdstraat 4 Sint Jansteen

918m2

Bouwjaar

1857

Herbestemd

Architect

P. Soffers

Bouwstijl

Neogotiek

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Gemengd, bedrijf en horeca

De eerste kerk op deze plaats dateerde uit de dertiende eeuw. In de zeventiende eeuw werd die kerk na een tijd van oorlogen en opstanden gebruikt voor de protestantse diensten. De katholieke bevolking van Sint Jansteen kwam in die tijd bijeen in een schuilkerk in een schuur. In 1804 kregen zij de oude kerk weer in handen, nadat de protestanten samengingen met die van Hulst. Vanwege de bouwvallige staat van de oude kerk werd in 1860 besloten tot de bouw van een nieuwe kerk. De kerk, gewijd aan Johannes de Doper, werd gebouwd in de stijl van de stucadoorsgotiek, een stijl waarbij de neogotische draagconstructie wordt nagebootst met geschilderde houten gewelven zonder dragende functie. De architect was P. Soffers, die verantwoordelijk was voor meerdere rooms-katholieke kerken in dit deel van Zeeland. De kerk bestaat uit

59

drie beuken onder een zadeldak. De kerk heeft een geveltoren met drie geledingen, waarvan de bovenste achtkantig is. De achtkantige spits is bedekt met koper, waardoor deze een kenmerkende groene kleur heeft. Bij de ingang is een portaal. In 1898 werd de kerk aan beide zijden uitgebouwd, waardoor een kruisvorm ontstond. Typerend voor de stucadoorsgotiek zijn gelede pijlers en het gestucadoorde houten tongewelf met kruisribben, dat de indruk van een stenen gewelf wekt. Verder zijn de glas-in-loodramen bepalend voor de sfeer in de kerk. In de kerk is sinds 2018 een brouwerij, stokerij en evenementenlocatie gevestigd. Veel originele interieurstukken zijn inmiddels niet meer in de kerk aanwezig. De kenmerkende gotische stijlelementen geven de Johannes de Doperkerk hoge architectuurhistorische waarde. Vanwege de recente herbestemming tot brouwerij is de waarde van het interieur echter afgenomen.

6 Kerkenpaspoort

60

Kerkenpaspoort

Kapel Onze-Lieve-Vrouw ter Eecken

Geen monumentenstatus

Adres

Gentsevaart 59 Kapellebrug

S

110m2

Bouwjaar

1935

†

Christelijk gebruik

Architect

F.P.J. Rouleau

Bouwstijl

Expressionisme

Denominatie

Rooms-Katholiek Kerkgenootschap in Nederland

Gebruik

Religieus

De rooms-katholieke Kapel OnzeLieve-Vrouw ter Eecken in Kapellebrug is gebouwd en ingewijd in 1935. De kapel ligt in het dorp Kapelleburg, nabij de Belgische grens, en is gebouwd op de plek waar vanaf 1459 de Onse Vrouwe Ter Eecken kapel heeft gestaan. De kapel lag bij een brug over de inmiddels gedempte Gentsevaart. Hier komt de naam Kapellebrug vandaan. Deze middeleeuwse kapel, tevens een bedevaartsoord, werd in 1578 verwoest. Hierop werd in 1623 een nieuwe kapel gebouwd, die enkele decennia later werd afgebroken.

Bijzondere onderdelen van de kapel zijn de glas-in-loodramen uit 1969, die de geschiedenis van de kapel en haar voorgangers verbeelden.

De Kapel Onze-Lieve-Vrouw ter Eecken is ontworpen in de expressionistische stijl, te herkennen aan de strakke geometrische vormen. Dit is vooral goed te zien in de rechthoekige vensters aan de voor- en achtergevel. De kapel is volledig uitgevoerd in baksteen, wat eveneens aansluit bij de toegepaste architectuurstijl.

De Kapel Onze-Lieve-Vrouw ter Eecken heeft beperkte architectonische waarde. Daarentegen heeft de plek vanuit de rijke geschiedenis, die is verbonden aan de eerdere kapellen, veel betekenis voor de katholieke gemeenschap. Als bekendste bedevaartsoord in de omgeving en met een geschiedenis die teruggaat tot halverwege de vijftiende eeuw heeft de kapel een hoge cultuurhistorische en ensemblewaarde met een bijzondere gebruiksgeschiedenis.

De bouw van de kerk in de jaren ‘30 kwam voort uit historisch onderzoek naar de eerdere kapellen die in Kapelleburg hadden gestaan. Na de opgraving van de oude fundamenten is de huidige kapel op dezelfde locatie komen te staan. In 1990 is het gebouw gerestaureerd door vrijwilligers, waarbij ook de tuin van kapel is opgeknapt.

7

Kerkenpaspoort

Sint-Theresia van het Kind Jezuskerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Julianastraat 16 Heikant

L

870m2

Bouwjaar

1930

†

Christelijk gebruik

Architect

F.B. Sturm

Bouwstijl

Expressionisme

Denominatie

Rooms-Katholieke Kerkgenootschap in Nederland

Gebruik

Religieus

De rooms-katholieke Sint-Theresia van het Kind Jezuskerk in Heikant is in 1930 gebouwd naar ontwerp van architect F.B. Sturm. De kerk is gebouwd als parochiekerk voor de nieuwe eigen parochie van het dorp, dat eind negentiende eeuw ontstond uit twee buurtschappen. Aan de kerk is een pastorie verbonden, die eveneens uit baksteen is opgetrokken. Achter de kerk ligt een processiegang, die uit zeven kapellen bestaat.

61

In het ontwerp van het kerkgebouw is de expressionistische architectuurstijl toegepast, hoewel deze sober is toegepast met meerdere blinde gevels. Sturm lijkt binnen zijn ontwerp te zijn geïnspireerd door de Sint-Josephkerk te Leiden uit 1924, met sterke gelijkenissen in de toren en de gevel van de twee kerken. De bakstenen voorgevel bevat een paraboolvormig venster en heeft aan de randen bijzonder metselwerk. In de kerktoren zijn enkele plastische, driedimensionale uitsteeksels

toegepast, die veel weghebben van balkons. In combinatie met de strakke, rechte lijnen die in het ontwerp zijn toegepast is hiermee het expressionisme goed te herkennen. Net als het exterieur is ook het interieur van de kruiskerk relatief sober vormgegeven. De kerk is voorzien van een bakstenen kruisribgewelf. In het gehele interieur van de kerk, zijn opnieuw meerdere paraboolbogen te herkennen. De kerk, pastorie en processiegang hebben sinds 1998 de status van rijksmonument. Op dit moment is de kerk nog altijd in gebruik, hoewel sinds 2016 niet langer als parochiekerk, maar als kapel. Deze status heeft het sinds de cluster Zuid van de parochie Heilige Maria Sterre der Zee werd gevormd met de kerken in Koewacht en Sint Jansteen, waarbij de kerk in Koewacht de parochiekerk werd. De Sint-Theresia van het Kind Jezuskerk heeft cultuurhistorische en architectonische waarde als een goed voorbeeld van expressionistische interbellumarchitectuur.

8

Kerkenpaspoort

Sint-Henricuskerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

‘s-Gravenstraat 169 Clinge

L

640m2

Bouwjaar

1876

†

Christelijk gebruik

Architect

P. Soffers

Bouwstijl

Neoromaans

Denominatie

Rooms-Katholiek Kerkgenootschap in Nederland

Gebruik

Religieus

De Sint-Henricuskerk in Clinge is een rooms-katholieke kerk, die in 1876 werd gebouwd als parochiekerk voor het dorp. In 1830 is het dorp Clinge ontstaan, nadat het van het Belgische De Klinge is afgescheiden. Enkele decennia later ontstond de vraag naar een eigen parochie, die er in 1875 kwam. Het jaar erna werd voor deze parochie de kerk gebouwd. De kerk is ontworpen door architect P. Soffers als een driebeukige basiliek met fronttoren in de neoromaanse stijl, die bestaat uit rode baksteen. De toegepaste architectuurstijl is onder andere duidelijk te herkennen aan de vele rondboogvensters en de rondboogfriezen, die zowel in de toren als in het schip aanwezig zijn. In de apsis aan de achterzijde van de kerk is het altaar geplaatst. Het interieur van de kerk is gewit en bestaat verder uit rondbogen tussen het schip en de zijbeuken. Het is overdekt met een