Bijlage 1 - Kerkenvisie Hulst - 05 mei 2024

62

plafond met een kruisgewelf. Het orgel van de kerk is afkomstig uit 1763 en is enkele jaren na de bouw, rond 1880, in de kerk geplaatst. De kerk heeft sinds 1998 de status als rijksmonument en maakt sinds 2014 onderdeel uit van de cluster Oost van de parochie Heilige Maria Sterre der Zee, samen met kerken van Graauw en Nieuw-Namen. Bij de vorming van deze cluster is de Sint-Henricuskerk een kapel geworden. De kerk heeft waarde door de toegepaste architectuurstijl, als één van twee neoromaanse kerkgebouwen en de enige in de gemeente die nog een religieuze functie heeft.

9

Kerkenpaspoort

Sint-Josephkerk

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Hulsterloostraat 76 Nieuw-Namen

L

762m2

Bouwjaar

1860

†

Christelijk gebruik

Architect

P. Soffers

Bouwstijl

Neogotiek

Denominatie

Rooms-Katholiek Kerkgenootschap in Nederland

Gebruik

Religieus

Het dorp Nieuw-Namen is gesticht in 1858, toen de naam van het gehucht De Kauter werd veranderd. Kort hierna werd in 1860 voor de bewoners van het dorp de roomskatholieke Sint-Josephkerk gesticht. De neogotische kerk naar ontwerp van architect P. Soffers heeft gedurende de bestaansgeschiedenis meerdere uitbreidingen ondergaan. Na de bouw is rond het einde van de negentiende eeuw het transept van de kerk aangebouwd. Enkele jaren later, in 1912, werd ook een nieuwe toren aan het kerkgebouw toegevoegd. In 1923 volgde een uitbreiding van de zijbeuken. Deze zijbeuken worden gekenmerkt door de traveeën met elk een puntgevel.

63

De toegepaste neogotische stijl is vooral goed te herkennen in de toren van de kerk. Deze voorstaande kerktoren met spitse kap bevat een verlaagde spitsboog met neogotisch maaswerk. Spitsbogen met gotisch maaswerk zijn eveneens in de vensters van de zijbeuken aanwezig. De

kerk is afgedekt met een zadeldak, onderbroken door de dwars- en zijbeuken en een vieringtoren op het transept. Opvallend aan het transept is de dubbele puntgevel bij de dwarsbeuken aan beide zijde van het transept. De kerk is sinds 2001 eigendom van de Stichting Behoud Heilige Joseph Kerk, die ervoor zorgt dat het kerkgebouw in goede staat blijft. In 2014 is de Sint-Josephkerk als kapel onderdeel geworden van de cluster Oost van de parochie Heilige Maria Sterre der Zee, samen met de kerken van Clinge en Graauw. In 2019 was er een kleine brand, maar door snel optreden van de brandweer is de schade beperkt gebleven. De Sint-Josephkerk heeft bijzondere algemene historische waarde en waarde door de rol die het gebouw heeft gespeeld in Nieuw-Namen. Aangezien de kerk kort na de stichting van Nieuw-Namen is gebouwd, is het gebouw nadrukkelijk betrokken bij de sociale, culturele en geestelijke ontwikkelingen van het dorp.

10 Kerkenpaspoort

S L

Kerkenpaspoort

Maria Hemelvaartkerk

Rijksmonument

Adres

Dorpsstraat 50 Graauw

703m2

Bouwjaar

1855

Leegstaand

Architect

P. Soffers

Bouwstijl

Neogotiek

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Buiten gebruik

De Maria Hemelvaartkerk in Graauw is in 1855 gebouwd nadat de eerste kerk van de parochie van het dorp een jaar eerder was afgebroken. De kerk werd tegen de bestaande toren, uit 1822, aangebouwd. Het kerkgebouw is een kruiskerk, ontworpen in neogotische stijl. Sinds 2016 staat de kerk leeg en er wordt anno 2023 nog altijd gezocht naar een nieuwe bestemming.

64

Het ontwerp van architect P. Soffers bestaat uit een eenvoudig vormgegeven kruiskerk met een voorstaande kerktoren. De neogotische stijl is onder andere herkenbaar aan de toren met ingesnoerde torenspits en in de vensters die verspreid door de kerk en in de toren zijn geplaatst. Deze spitsboogvensters bevatten eenvoudig maaswerk, bestaand uit vorktraceringen. In de toren is daarnaast ook een blind spitsboogvenster te vinden. Bijzonder aan de kerk is de historische luidklok, die afkomstig is uit de kerktoren van Namen, een dorp dat in 1715 overstroomde. De klok uit 1664 is het

enige overgebleven onderdeel van deze verdwenen kerk. In 1910 is de kerk verbouwd. Hierbij werd het koor vervangen en werden het transept en kapellen aan weerszijden van de toren toegevoegd. In het interieur van de kerk zijn meerdere muurschilderingen aanwezig. De kerk is overdekt door een kruisgewelf. Voor de sluiting van de kerk bevatte het interieur meerdere bijzondere beelden en kunstwerken. De interieurstukken zijn uit de kerk verwijderd. Het interieur had voorheen hoge waarde, gezien de bijzonder zeldzame gaafheid die weinig voorkwam in Nederland. Door de verwijdering van de interieurstukken is deze waarde sindsdien afgenomen. De Maria Hemelvaartkerk heeft architectuurhistorische waarde als voorbeeld van de neogotiek, hoewel deze waarde sinds de sluiting af is genomen door achterstallig onderhoud. Ook het interieur van het kerkgebouw heeft door de verplaatsing van belangrijke interieurstukken slechts een beperkte waarde.

11 Kerkenpaspoort

L

Kerkenpaspoort

Sint-Gerulphuskerk

Rijksmonument

Adres

Rapenburg 49 Vogelwaarde

570m2

Bouwjaar

1860

Leegstaand

Architect

P. Soffers

Bouwstijl

Neogotiek

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Buiten gebruik

In de middeleeuwen was de kerk van Ser Pauluspolder gewijd aan SintGerulphus. Toen in de Franse Tijd gemeenten werden ingesteld, werd het gemeentehuis van de nieuwe gemeente Stoppeldijk niet in het bestaande dorp Pauluspolder gebouwd, maar in het gehucht Stoppeldijk (ook wel Rapenburg). In 1860 was de kerk van Pauluspolder aan vervanging toe en werd de nieuwe kerk ook in Stoppeldijk gebouwd. P. Soffers was verantwoordelijk voor het ontwerp. Toen deze kerk in 1869 afbrandde, werd in 1870 de kerk herbouwd naar het ontwerp van dezelfde architect. De SintGerulphuskerk was de parochiekerk van de parochie Stoppeldijk, het gelijknamige dorp dat sinds 1970 onderdeel uitmaakt van Vogelwaarde. Deze parochie ging in 2012 samen met twaalf andere parochies op in de parochie Heilige Maria Sterre der Zee. Sinds 2016 is de Sint-Gerulphuskerk buiten gebruik gesteld.

65

De driebeukige kerk is ontworpen in de stijl van de neogotiek. De

gotische vormgeving is goed te zien in de toepassing van de vele spitsboogvensters en de pinakels op de gevel. De half ingebouwde kerktoren wordt afgesloten met een ingesnoerde torenspits. Nagenoeg alle vensters in de kerk hebben vorktraceringen, met als uitzonderingen de vensters in de voorgevel. Hier zijn vensters met uitgebreider maaswerk te vinden, met in het bijzonder het raam direct boven de ingang. Dit raam bevat een ingewikkeld gietijzeren maaswerk. Binnen heeft de kerk een gestuct houten kruisgewelf, kenmerkend voor de aanwezige stucadoorsgotiek die veelvuldig door Soffers werd toegepast. Er is een orgel uit 1950 aanwezig. De kerk heeft een stalen luidklok. De Sint-Gerulphuskerk heeft architectuurhistorische waarde vanuit de meerdere kenmerkende gotische stijlelementen die met name in de gevel aanwezig zijn. Sinds het gebouw uit de eredienst werd onttrokken heeft het kerkgebouw nog maar beperkte gebruikswaarde, maar blijft een stedenbouwkundig bepalend element in het dorp.

12

Kerkenpaspoort

Sint-Petrus-en-Pauluskerk

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Kerkstraat 15 Vogelwaarde

L

621m2

Bouwjaar

1875

†

Christelijk gebruik

Architect

P. Soffers

Bouwstijl

Neogotiek

Denominatie

Rooms-Katholiek Kerkgenootschap in Nederland

Gebruik

Religieus

In 1876 werd in het dorp Boschkapelle, sinds 1970 onderdeel van Vogelwaarde, de Sint-Petrus-en-Pauluskerk gebouwd naar ontwerp van architect P. Soffers. De kerk verving een eerdere kerk die vanaf 1811 in het dorp had gestaan. In 1928 werd de kerk uitgebreid door architect Joseph Cuypers. Op dit moment is de kerk nog steeds in gebruik als het kerkgebouw voor de cluster West van de parochie Heilige Maria Sterre der Zee. De driebeukige bakstenen kerk is ontworpen in de neogotische stijl, onder andere te herkennen aan de toepassing van spitsbogen in het gewelf en in de vensters van het gebouw en aan de steunberen in het exterieur van de kerk. De half ingebouwde kerktoren is afgesloten middels een achtkantige spits die wordt geflankeerd door vier puntgevels aan elke zijde van de toren.

66

Het interieur van de kerk is rijk gedecoreerd met muurschilderingen van kunstenaar J. Colette van rond 1950. Het schip wordt afgedekt door plafond met een kruisgewelf. De Sint-Petrus-en-Pauluskerk heeft algemene historische en architectuurhistorische waarde, met name door het rijk versierde interieur.

13 Kerkenpaspoort

L

Kerkenpaspoort

Sint-Gerardus Majellakerk

Geen monumentenstatus

Adres

Notendijk 5 Terhole

590m2

Bouwjaar

1921

Herbestemd

Architect

J. van Groenendael

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Opslag

Het voormalige kerkgebouw van de rooms-katholieke parochie van Terhole is in 1923 gebouwd als noodkerk, nadat het dorp in 1920 een zelfstandige parochie was geworden. Het gebouw is ontworpen in traditionalistische stijl door architect J. van Groenendael. Ondanks dat de Sint-Gerardus Majellakerk als noodkerk tot stand is gekomen, is er nooit een permanent gebouw gekomen. Het gebouw werd in 2016 onttrokken aan de eredienst, nadat de parochie in 2014 was opgegaan in de parochie Heilige Maria Sterre der Zee parochie. Hierna is de kerk verkocht en herbestemd tot opslag. De traditionalistische stijl waarin de kerk is ontworpen is in het kerkgebouw te zien aan de vorm, bestaande uit eenvoudige zaalkerk met een zadeldak en gesloten gevels. Het exterieur van de kerk is volledig opgetrokken uit baksteen, wat eveneens kenmerkend is voor het traditionalisme.

67

De eenvoudige vormgeving is voortgezet in het interieur, waar de tijdelijkheid van het ontwerp als noodkerk opnieuw te herkennen is. De kerk bevatte een orgel uit 1921, te vinden op het balkon boven de ingang en enkele heiligenbeelden. Het zadeldak wordt in de zaal ondersteund door een draagconstructie bestaand uit houten balken. De Sint-Gerardus Majellakerk heeft gebruikshistorische waarde vanuit de oorsprong als noodkerk, wat uit het eenvoudige ontwerp af te lezen is. De kerk heeft verder enige waarde als voorbeeld van de traditionalistische architectuurstijl.

14

Kerkenpaspoort

Sint-Catharinakerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Hengstdijkse Kerkstraat 6 Hengstdijk

M

450m2

Bouwjaar

1892

†

Christelijk gebruik

Architect

P.J. van Genk

Bouwstijl

Neogotiek

Denominatie

Rooms-Katholiek Kerkgenootschap in Nederland

Gebruik

Religieus

De rooms-katholieke SintCatharinakerk in Hengstdijk is gebouwd in 1892 in neogotische stijl en ontworpen door architect P.J. van Genk. De bouw van de kerk volgde na de afbraak van de eerdere kerk, daterend uit 1161. Gezien de slechte staat van deze eerste kerk werd besloten tot de bouw van de SintCatharinakerk. De Sint-Catharinakerk was de parochiekerk van het dorp, tot dat de parochie in 2014 opging in de parochie Heilige Maria Sterre der Zee. Sindsdien heeft het kerkgebouw de status van kapel. De toegepaste architectuurstijl van de kruiskerk is herkenbaar aan de spitse toren en elementen als de ronden spitsboogvensters, die aan het exterieur worden geflankeerd door steunberen. Door het gebouw heen is veelvuldig gebruik gemaakt van natuursteen, wat kenmerkend is voor de stijl van architect Van Genk.

68

Het interieur van de kruiskerk heeft aan de achterzijde een driezijdig gesloten koor een bevat een geschilderd houten kruisgewelf en is versierd met gebrandschilderde ramen. Deze ramen zijn in 1977 gerestaureerd. Bij deze restauratie is ook de toren van de kerk hersteld. In 1978 werd de Sint-Catharinakerk aangewezen als rijksmonument, mede vanuit de positie in het oeuvre van P.J. van Genk. In de eerste helft van de jaren ‘90 is de kerk opnieuw gerestaureerd. De Sint-Catharinakerk is van architectuurhistorische waarde als goed voorbeeld van de neogotiek en is waardevol als onderdeel van het oeuvre van architect P.J. van Genk. De kerk heeft daarnaast stedenbouwkundige waarde als beeldbepalend gebouw binnen Hengstdijk.

15

Kerkenpaspoort

Sint-Corneliuskerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Jacobus de Waalstraat 23 Lamswaarde

L

840m2

Bouwjaar

1871

†

Christelijk gebruik

Architect

P. Soffers

Bouwstijl

Neogotiek

Denominatie

Rooms-Katholiek Kerkgenootschap in Nederland

Gebruik

Religieus

De Sint-Corneliuskerk in Lamswaarde is een vroege neogotische kruisbasiliek, ontworpen door architect P. Soffers en dateert uit 1873. De kerk, sinds 1998 een rijksmonument, is gebouwd nadat de eerste kerk van het dorp te klein was geworden voor de parochie. In zijn ontwerp heeft Soffers meerdere malen gebruik gemaakt van driehoekige gevelelementen als frontalen en puntgevels, die zowel in de kerktoren boven de ingang en boven het spitsboogvenster van de toren aanwezig zijn. Opvallend genoeg zijn de puntgevels niet, zoals vaak voorkomt, aan de onderzijde van de torenspits geplaatst, maar juist aan de voorzijde van de zijbeuken van de kerk. Ze worden geflankeerd door pinakels. De neogotische stijl is verder te herkennen aan de toepassing van de spits- en rondbogen en de aanwezige steunberen rondom het exterieur van de kerk.

69

De kerk wordt afgesloten door een zadeldak, dat wordt onderbroken bij de zijbeuken en rond het transept een vieringtoren heeft. Van binnen is de kerk versierd met neogotische interieuronderdelen als heiligenbeelden en een doopvont en bevat verder ook een altaar en preekstoel uit ca. 1910. Het orgel van de kerk werd in 1923 gebouwd voor de kerk en verving het eerste orgel van de kerk uit 1873. De kerk heeft een stalen luidklok. De Sint-Corneliuskerk heeft waarde als goed voorbeeld van de neogotiek. Het rijkversierde interieur sluit goed aan bij de toegepaste architectuur in het kerkgebouw. Mede dankzij deze samenhang tussen het interieur en exterieur heeft de Sint-Corneliuskerk architectuurhistorische waarde.

16 Kerkenpaspoort

M

Kerkenpaspoort

Hof te Zandekerk

Rijksmonument

Adres

Willem de Zwijgerlaan 2 Kloosterzande

280m2

Bouwjaar

1275

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Multifunctioneel (religieus nevengebruik)

De Hof te Zandekerk in Kloosterzande is een gotische kerk uit 1275 en is gebouwd in opdracht van de cisterciënzer kloosterorde van de abdij Ten Duinen in Koksijde. De van oorsprong Franse kloosterorde vestigde zich rond het begin van de dertiende eeuw in Kloosterzande, waar een uithof gesticht werd. Hierbij werd ook een kapel gebouwd, de Hof te Zandekerk. Het gebouw werd rond 1575 verwoest, maar is rond het begin van de zeventiende eeuw opnieuw opgebouwd. Het kerkgebouw is rond 1922 gerestaureerd en is sinds 2018 in beheer van de ‘Stichting de Kerk in Klooster.’ Het gebouw wordt nu gebruikt voor evenementen en ook houdt de Protestantse Gemeente Oosthoek eens in de twee weken een kerkdienst in het gebouw. De kerk is opgetrokken uit baksteen en is gebouwd in de gotische stijl, te zien aan de meerdere verlaagde spitsboogvensters. Het gebouw heeft

70

steunberen, met boven op het zadeldak een kleine dakruiter, wat kenmerkend is voor de gotiek. Van binnen is de kerk eenvoudig ingedeeld, met ruimte voor ca. 140 kerkgangers in de zaal. Het interieur bevat een preekstoel uit de zeventiende eeuw en een orgel op het balkon boven de ingang, waarvan de orgelkast dateert uit 1841. Sinds 1974 is de Hof te Zandekerk aangewezen als rijksmonument. In 2009 is tijdens een storm aanzienlijke schade ontstaan aan de historische kloostermuur. Deze schade is met hulp van het Meldpunt Erfgoed Zeeland, de Stichting Cultureel Erfgoed Zeeland en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gerestaureerd. De Hof te Zandekerk is van hoge architectuurhistorische en bouwhistorische waarde vanuit de gaafheid van het gebouw en de zeldzaamheid als best bewaarde bouwwerk van de cisterciënzers in de provincie Zeeland. De lange historie achter het gebouw en de rol die het speelde in de directe omgeving zijn van cultuurhistorische waarde.

17

Kerkenpaspoort

Sint-Martinuskerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Groenendijk 40 Kloosterzande

XL

1050m2

Bouwjaar

1869

†

Christelijk gebruik

Architect

P. Soffers

Bouwstijl

Neogotiek

Denominatie

Rooms-Katholiek Kerkgenootschap in Nederland

Gebruik

Religieus

Het buurtschap Groenendijk ontstond in het eind van de 17e eeuw, nadat er in 1692 een katholieke schuurkerk gebouwd werd. Deze brandde in in 1751 af, waarna er een stenen kerk gebouwd werd. Dit gebouw werd in 1869 vervangen door de huidige SintMartinuskerk. De neogotische kerk werd naar ontwerp van architect P. Soffers gebouwd als een kruiskerk met fronttoren en bestaat uit baksteen. Enkele jaren na de bouw, in 1877, werd naast de kerk een pastorie gebouwd in de neoclassicistische stijl. In de loop van de geschiedenis groeide het buurtschap Groenendijk aan Kloosterzande vast. Stijlelementen als spitsbogen, pinakels en maaswerk zijn veelvuldig toegepast in het exterieur en op de toren van de kerk zijn onder de spits acht puntgevels te vinden. Deze elementen zijn onderdelen van de neogotische architectuur. De kerk heeft rondom het gehele exterieur ook steunberen

71

en wordt afgesloten met een zadeldak, met op het transept een vieringtoren. In het interieur zijn opnieuw veel spitsbogen toegepast en zijn gebrandschilderde ramen te vinden. Opvallend zijn de blinde traceringen rond de spitsbogen van de kerk. De kerk wordt, zowel in het schip als in de zijbeuken en het koor, overdekt met een kruisgewelf. De kerk is in 2011 en 2012 gerestaureerd, waarbij de kerktoren volledig is vernieuwd. De kerk heeft een stalen luidklok. De Sint-Martinuskerk heeft als voorbeeld van de neogotische stijl architectuurhistorische waarde. Zowel het kerkgebouw als de pastorie zijn in 1998 aangewezen als rijksmonument vanwege de cultuur- en architectuurhistorische waarde. Ook het ensemble van kerk en pastorie werd als waardevol beschouwd.

18 Kerkenpaspoort

S L

Kerkenpaspoort

Sint-Willibrorduskerk

Geen monumentenstatus

Adres

Dorpsstraat 12 Ossenisse

640m2

Bouwjaar

1915

Herbestemd

Architect

W.A.M. te Riele

Bouwstijl

Neogotiek

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Wonen

De Sint-Willibrorduskerk in Ossenisse is een voormalig kerkgebouw uit 1915, ontworpen door architect W.A.M. te Riele. Het kerkgebouw is uitgevoerd in de laat-neogotische stijl en was de opvolger van een kerk uit 1853 (zie historische foto), die weer de opvolger was van een middeleeuws kerkje. De Sint-Willibrorduskerk was tot 1998 in gebruik door de rooms-katholieke parochie. Enkele jaren later, in 2002, kreeg het gebouw een woonruimte. De neogotische kerk is uitgevoerd in baksteen en bevat meerdere gotische elementen, zoals spitsboogvensters met gemetseld gotisch maaswerk. De driebeukige kerk is ontworpen met een opvallende centraliserende plattegrond en heeft een naastgebouwde toren met een opvallende achtkantige spits. In deze toren bevinden zich bijzondere spitsboogvensters, waarboven de openingen gemetselde traceringen zijn aangebracht.

72

Door de herbestemming tot woonruimte is over het huidige interieur weinig bekend. Wel is duidelijk dat bij deze herbestemming een tussenverdieping in de kerk is aangebracht om het vloeroppervlak ten behoeve van de woonfunctie te vergroten. De aanpassingen binnen de herbestemming hebben het exterieur van het kerkgebouw niet zichtbaar aangetast, waardoor de architectonische waarde behouden is gebleven. Wat betreft het interieur van het gebouw hebben deze aanpassingen de cultuurhistorische waarde echter wel verminderd, doordat met de plaatsing van de tussenverdieping de open ruimte van de kerk is opgeofferd.

Bronnenlijst afbeeldingen

Kerk 2 Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, Aanwinsten, nr 131-9

Kerk 11 Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, Prentbriefkaarten, nr 7802

Kerk 3 Zeeuws Archief, Fotoarchief J. Torbijn, Goes, nr HUL-P-10

Kerk 12 Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, Prentbriefkaarten, nr 7546

Kerk5 Zeeuws Archief, Fotoarchief J. Torbijn, Goes, nr SJS-P-15

Kerk 13 Zeeuws Archief, Verzameling P.S.G. Raas, nr 608

Kerk 6 Zeeuws Archief, Fotoarchief J. Torbijn, Goes, nr KAB-2 Kerk 7 Zeeuws Archief, Fotoarchief J. Torbijn, Goes, nr SJS-1 Kerk 8 Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, Prentbriefkaarten, nr 7554 Kerk 9 Zeeuws Archief, Fotoarchief J. Torbijn, Goes, nr NNA-P-1 Kerk 10 Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, Prentbriefkaarten, nr 7560

73

Kerk 14 Bur. K.& W., Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 15.424 Kerk 15 Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, Prentbriefkaarten, nr 7723 Kerk 16 Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, Prentbriefkaarten, nr 7717 Kerk 17 Zeeuws Archief, Fotoarchief J. Torbijn, Goes, nr HON-P-21 Kerk 18 Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, Prentbriefkaarten, nr 7733

74

Bijlage 2

Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen

75

Bijlage 2. Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen

1. Nieuwe Kerk te Zierikzee

2. Oostkerk te Middelburg

De Nieuwe Kerk in Zierikzee is in de periode 1835-1848 gebouwd in neoclassicistische stijl. De kerk is sinds 1977 eigendom van de Stichting Oude Zeeuwse Kerken en is na een aantal restauraties nu in gebruik als evenementenlocatie. De kerk is heringericht ten behoeve van multifunctioneel gebruik.

Deze voor de protestantse eredienst gebouwde koepelkerk is gebouwd in de periode 1647-1667 en begin 2017 aan het kerkelijk gebruik onttrokken. In 2018 is het eigendom overgedragen aan de beheersstichting van de Nationale Monumentenorganisatie, de Stichting Monumentenbezit. Voor de exploitatie van de Oostkerk is Stichting de Oostkerk verantwoordelijk. Deze stichting organiseert tal van evenementen en daarmee is de Oostkerk multifunctioneel te gebruiken.

Foto: H. Uil

76

Bijlage 2. Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen

77

3. Voormalig kerkgebouw Oud Gereformeerde Gemeente te Kamperland

4. Voormalige Gereformeerde Kerk te Baarland

Kerkgebouw daterend uit 1917. In april 1990 werd dit gebouw afgestoten en de kerkelijke gemeente ondergebracht bij dezelfde gemeente in ’s-Gravenpolder. Het kerkgebouw is in particulier bezit en al geruime tijd in gebruik als kapsalon.

Het neoromaanse kerkgebouw met toren is in 1912-1913 gebouwd, De laatste kerkdienst in deze voormalige gereformeerde kerk vond plaats in 2003, waarna het in 2006 zijn huidige bestemming heeft gekregen: restaurant De Kleine Toren.

Bijlage 2. Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen

78

5. Voormalige Christelijke Gereformeerde Kerk te Biezelinge Deze karakteristieke zaalkerk dateert uit 1917 en werd gebruikt door de christelijk gereformeerden. Deze kerkelijke gemeenschap verhuisde in 1990 naar een nieuw kerkgebouw in Biezelinge, de Opstandingskerk. In het kerkgebouw is De Quilterie gevestigd, waarmee het gebouw in gebruik is als atelier en verkoopruimte van quiltstoffen en patchworkbenodigdheden. Achter het kerkgebouw is een woning. 6. Voormalige Maria Hemelvaartkerk te Sas van Gent Deze voormalige rooms-katholieke neogotische kerk met hoge toren dateert uit 1891-182 en was een karakteristiek vroeg werk uit het oeuvre van Joseph Cuypers, zoon van de bekende Pierre Cuypers. In 2017 is deze kerk wegens een teruglopend kerkbezoek buiten gebruik gesteld. De Cuyperskerk werd in 2018 overgedragen aan de Stichting Behoud Cuyperskerk en is nu in gebruik als markthal, waar naast een versmarkt ook een sociaal-maatschappelijk restaurant gevestigd is.

Bijlage 2. Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen

79

7. Voormalige Johannes de Doperkerk te Sint Jansteen Deze voormalige rooms-katholieke kerk is gebouwd in de periode 1857-1860 door de in Zeeuws-Vlaanderen bekende architect P. Soffers. De kerk is in 2016 aan het kerkelijk gebruik onttrokken. Twee particuliere ondernemers hebben, onder de naam The Holy Spiritus, de kerk overgenomen. Zij noemen zich fruitwijnfanaten en houden zich bezig met een ambachtelijke brouwerij en stokerij en organiseren regelmatig proeverijen en daarmee samenhangende activiteiten.

8. Voormalige Onze-Lieve-VrouwVisitatiekerk te Westdorpe Deze voormalige parochiekerk werd in 1947 in gebruik genomen. Eind 2012 werd de kerk onttrokken aan de eredienst en daarna door het parochiebestuur verkocht aan de Stichting Kerk Westdorpe. De kerk werd, met steun van de gemeente Terneuzen, omgevormd tot gemeenschapshuis met de naam ‘De Kirke’. In de kerk is een glazen inbouw geplaatst waar verschillende verenigingen, die voorheen in het dorpshuis zaten, hun activiteiten kunnen houden. Elke vereniging is uitgerust met een eigen kast waar zij hun benodigdheden kunnen bewaren. Foto: G. Barbiers

80

Bijlage 3

Voorstel stappenplan

81

Stappenplan voor kerkeigenaren 1. Probleemanalyse Bijlage 3. Voorstel stappenplan

Wat is het huidige toekomstperspectief, wat gaat er goed/mis, waar liggen uitdagingen?

2. Principebesluit Wat is de intentie? Hoe wordt vorm gegeven aan de plannen?

Nevenbestemming

Herbestemming

Hergebruik

3. Haalbaarheidsonderzoek en

3. Haalbaarheidsonderzoek en

cultuurhistorische verkenning

3. Gesprekstafel

cultuurhistorische verkenning

Is het idee uitvoerbaar en rendabel? Wat zijn de

Welke denominaties komen in aanmerking

Is het idee uitvoerbaar en rendabel? Wat zijn de

ruimtelijke en functionele eigenschappen? Wat is

voor hergebruik? Wat is nodig voor het kerkelijk

ruimtelijke en functionele eigenschappen? Wat is

daarvan de waarde en betekenis?

hergebruik?

4. Exploitatieonderzoek en financiering

4. Nadere uitwerking

4. Exploitatieonderzoek en financiering

Wat zijn de behoeftes van partijen op korte en

Hoe kunnen benodigde aanpassingen woren

Wat zijn de behoeftes van partijen op korte en

lange termijn? Welk scenario bied een gezonde (verzelfstandige) exploitatie?

verwezenlijkt?

daarvan de waarde en betekenis?

lange termijn? Welk scenario biedt een gezonde (verzelfstandige) exploitatie?

5. Exploitatieonderzoek

5. Nadere uitwerking

Is hergebruik een voldoende economische

5. Nadere uitwerking

Is alle benodigde informatie opgehaald en

kostendrager?

Hoe kunnen benodigde aanpassingen worden

in het plan verwerkt?

verwezenlijkt?

6. Vergunningsprocedure Kan het schetsontwerp één op één worden omgezet naar een definitief plan? Haalt het plan de vergunningstoets? Is het plan ingediend voor een omgevingsvergunning? Doorloop de vergunningsprocedure.

82

Stappenplan voor gemeente 1. Probleemanalyse Bijlage 3. Voorstel stappenplan

Wat is het huidige toekomstperspectief, wat gaat er goed/mis, waar liggen uitdagingen? En wat is de gemeentelijke rol, positie en prioriteitsstelling?

2. Inventariseer behoefte(s) Wat zijn de algehele behoeftes onder eigenaren en hun gebouwen? Zijn de behoeftes van andere kerkgenootschappen in beeld? Zijn er overeenkomsten en/of nuances onder demoninaties?

3. Maatschappelijk/Commercieel vastgoed + mogelijkheden bestemmingsplan Wat zijn de behoeftes aan maatschappelijk en commercieel vastgoed? Kunnen we deze in kaart worden gebracht en/of worden samengebracht met (toekomstig) leegstaande kerkgebouwen? Welke procedures moeten doorlopen worden?

4. Gezamenlijke verkenning Wat zijn de uitkomsten van een verkenning met de eigenaar van een specifiek gebouw naar de behoefte en invulling van een (toekomstig) leegstaand monument? Hoe kunnen kerkeigenaren procesmatig worden ondersteund?

5. Vooroverleg + vergunningsprocedure Komt het voorgenomen plan door de vergunningentoets, monumentencommissie, RCE en bestemmingsplantoets?

83

84

Bijlage 4

Overzicht subsidieregelingen

85

Bijlage 4. Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen

86

Voor eigenaren van kerkgebouwen zijn er verschillende vormen van financiële ondersteuning. 1. Subsidieregeling instandhouding monumenten (niet-woonhuismonumenten) Voor het onderhoud van kerkgebouwen kunnen eigenaren aanspraak maken op subsidie van het rijk op basis van de Subsidieregeling instandhouding monumenten (Sim). Deze regeling bestaat al sinds 2006, maar is onlangs gewijzigd. De subsidie op basis van deze regeling is in principe 60% van de door het rijk vast te stellen subsidiabele kosten, maar 40% als de instandhoudingskosten fiscaal kunnen worden verrekend (bijvoorbeeld als ondernemer). De subsidie op basis van de Sim moet vooraf worden aangevraagd en hiervoor moet een 6-jarenplan worden opgesteld.

Ieder jaar kan tussen 1 februari en 31 maart een aanvraag worden ingediend, waarop eind augustus/begin september de beslissing volgt. Een subsidie wordt dan voor een periode van 6 jaar toegekend en ook de kosten voor het opstellen van een dergelijk plan zijn subsidiabel. Subsidiabel zijn verder alleen de kosten van onderhoud aan de monumentale onderdelen van het monument, waarbij de maximale subsidiabele kosten 3% van de herbouwwaarde van het monument bedragen. Met ingang van 2022 kunnen ook de kosten voor een duurzaamheidsonderzoek worden betrokken in het subsidieverzoek. Geadviseerd wordt voor het aanvragen van een Sim-subsidie gebruik te maken van een architecten- of bouwadviesbureau. Voor erkende bedrijven kunt u terecht op de website van Stichting ERM. De volledige Sim-regeling, inclusief de leidraad subsidiabele kosten, kunt u nalezen op de website van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

2. Subsidieregeling restauratie rijksmonumenten provincie Zeeland De Provincie Zeeland kent een subsidieregeling voor de restauratie van rijksmonumenten, niet zijnde een woonhuismonument, een groen of een archeologisch monument. Op deze provinciale subsidieregeling voor restauratie van rijksmonumenten kan ieder jaar een beroep worden gedaan. De provinciale restauratiesubsidie heeft een subsidiepercentage van maximaal 70%, waarbij een eigen bijdrage van 30% noodzakelijk is. Deze moet met behulp van een dekkingsplan worden aangetoond. Voor rijksmonumentale kerkgebouwen met een niet-religieuze (hoofd)functie, blijven de subsidiemogelijkheden bestaan. Deze subsidie kan jaarlijks worden aangevraagd. Informatie over de provinciale regeling en de regeling zelf kunt u nalezen op de website van de Provincie Zeeland.

Bijlage 4. Overzicht van subsidieregelingen voor eigenaren van monumentale kerkgebouwen

87

3. Subsidieregeling stimulering herbestemming monumenten Voor zowel monumentale kerkgebouwen als voor kerkgebouwen van cultuurhistorisch belang kan een beroep worden gedaan op de subsidieregeling stimulering herbestemming monumenten. Deze rijkssubsidieregeling heeft tot doel de herbestemming, de verduurzaming en de wind- en waterdichtheid van monumentale gebouwen te bevorderen. Op basis van deze regeling kan 70% subsidie worden aangevraagd voor een haalbaarheidsonderzoek voor de nevenbestemming (naast de religieuze functie) of de herbestemming van een kerkgebouw (en van andere monumenten. De regeling is te lezen op de website van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. 4. Subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed (DUMAVA) Kerken vallen onder religieuze instellingen en daarmee onder de doelgroep van deze regeling: maatschappelijk vastgoed. Subsidie kan worden verkregen voor energieadvies, energielabel en verduurzamingsmaatregelen. De subsidieregeling wordt opengesteld op 22 april 2024.

Geadviseerd wordt pas subsidie aan te vragen als het toekomstperspectief voor het kerkgebouw duidelijk is. Aan de regeling zijn voorwaarden verbonden die kunnen worden geraadpleegd op de website van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). 5. Ontzorgingsprogramma verduurzaming monumenten Het doel van dit programma is in de periode 2023-2025 800 eigenaren te adviseren en te begeleiden bij het verduurzamen van hun monument. Indien van het programma, beschikbaar via de website Monumenten.nl, gebruik wordt gemaakt, kunnen de daartoe aangewezen DuMo-adviseurs kortingen geven van 50% (tot maximaal € 1.750,=) voor het maken van een duurzaamheidsadvies en 100% (tot een maximum van € 2.500,=) voor de begeleiding bij de daadwerkelijke uitvoering. De genoemde bedragen zijn exclusief btw.

Kerkenvisie Zeeland Hulst #09

Kerkenvisie Hulst

In opdracht van: gemeente Hulst Januari 2024