Bijlage 1 - Kerkenvisie Hulst - 05 mei 2024

Kerkenvisie Zeeland Hulst #09

Kerkenvisie 1

2

3

4

Hulst In opdracht van: gemeentebestuur van Hulst Januari 2024

Colofon Gemeente Hulst Titel

Kerkenvisie Hulst

Datum

Januari 2024

Adviseur

Erfgoed Zeeland / COUP B.V.

1. Sint-Willibrordusbasiliek in Hulst

Door

Stefan Fassaert (Gemeente Hulst)

De meeste kerkgebouwen in de gemeente Hulst vallen onder de

Conny Pieters (Gemeente Hulst)

parochie Maria Sterre der Zee.

Toelichting foto’s voorpagina

Jan van de Voorde (Erfgoed Zeeland) David Koren (Erfgoed Zeeland)

2.

Peter Zwemer (Erfgoed Zeeland)

De status van bedevaartsoord trekt extra bezoekers naar deze kapel.

Kapel Onze-Lieve-Vrouw ter Eecken in Kapellebrug

Chris Maas (Erfgoed Zeeland)

Vormgeving

Henk Jan Lekkerkerk (COUP)

3. Kapel Paters Maristen in Hulst

Jurre de Jong (COUP)

Door herbestemming krijgt een kerkgebouw een nieuwe functie.

Yurr Studio

De Kapel Paters Maristen is een onderdeel van een voormalig

Afbeeldingen Erfgoed Zeeland, COUP

klooster dat nu tot school is herbestemd. De kapel doet nu dienst als bibliotheek.

Copyright © 2024 Erfgoed Zeeland & COUP B.V. 4. Hof te Zandekerk in Kloosterzande Een herbestemming kan ook een religieuze nevenfunctie krijgen.

De grootst mogelijke zorgvuldigheid is betracht bij het samenstellen van dit rapport. Echter voor onvolledigheden met betrekking tot deze rapportage, op welke grond dank ook, kan COUP B.V. en/of de samenstellers daarvan op geen enkele wijze verantwoordelijk worden gesteld. De door u verstrekte persoonlijke gegevens in verband met de opdracht zullen niet aan derden verstrekt worden. Op de inhoud en de presentatie van deze rapportage berust een intellectueel eigendomsrecht van Erfgoed Zeeland en COUP B.V. Gebruik van inhoud en presentatie is uitsluitend mogelijk in overleg met Erfgoed Zeeland en COUP B.V.

2

Inhoud Colofon Inhoud Voorwoord 1. Inleiding 2. Onderzoeksmethode 3. Feiten en cijfers 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek 5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader 6. Onderzoeksresultaten: Toekomstperspectief 7. Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse 8. Visie, conclusies en aanbevelingen 9. Actieplan Bijlage 1 Kerkenpaspoorten Bijlage 2 Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen Bijlage 3 Voorstel stappenplan Bijlage 4 Overzicht subsidieregelingen

3

2 3 4 5 8 10 22 31 34 39 41 51 54 75 81 85

Voorwoord Kerkgebouwen zijn van groot belang voor onze gemeente. Dit religieus erfgoed geeft onze gemeente karakter en identiteit. Het zijn (meestal) monumenten en belangrijke markeringen in het landschap die onderdeel zijn van onze gemeenschap. Deze gebouwen zijn het waard om te behouden. De toekomst van de kerk als gebedshuis is echter onzeker. In Hulst worden, net als in de rest van Nederland, de kerkgemeenschappen kleiner en het aantal actieve leden neemt zienderogen af. Met deze kerkenvisie willen we stil staan bij wat we nu zien en kijken we samen vooruit naar de toekomst. Vanuit deze gedachte is de ‘Kerkenvisie Hulst’ gemaakt, waarin we de prachtige kerkgebouwen in onze gemeente centraal zetten.

Met dit document in de hand gaan we aan de slag. Dit is niet het eindpunt, maar pas het beginpunt. Een punt waar we samen het belang van ons religieus erfgoed erkennen en doorpakken op zaken die voor de gemeente Hulst belangrijk zijn. Ik zie ernaar uit om met deze kerkenvisie in de hand, samen met de kerkeigenaren, de inwoners en andere partners op zoek te gaan naar een duurzame toekomst voor onze religieuze gebouwen.

Met deze kerkenvisie leggen we vast wat de waarde is van de 18 Hulster religieuze gebedshuizen. Uit de inventarisatie is ook gebleken dat we in Hulst een bijzonder grote verzameling aan religieus erfgoed hebben. Onze grote verzameling aan Mariakapelletjes heeft een cultuurhistorisch grote waarde. Dat is binnen de provincie Zeeland uniek. Ook de aanwezigheid van drie refugiehuizen is opmerkelijk in Zeeland. Een uniek onderdeel van de kerkenvisie zijn de kerkenpaspoorten. Deze geven een goed beeld van deze gebouwen en hun rijke historie. Ik ben trots op de prachtige gebouwen en op de mensen die ze beheren en ze voor de toekomst bewaren.

4

Gino Depauw Wethouder Erfgoed, Gemeente Hulst

1.

Inleiding Ontkerkelijking in Nederland In vrijwel heel Nederland is er sprake van ontkerkelijking. Dit is een trend die al geruime tijd geleden is ingezet en zich nog altijd voortzet. Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) doet regelmatig onderzoek naar de ontkerkelijking in Nederland. Uit het onderzoek “Buiten kerk en moskee” (SCP-2022) is gebleken dat Nederland geen gelovig land meer is. Driekwart van de Nederlanders geeft aan weinig of helemaal geen behoefte te hebben aan kerkelijke bijeenkomsten en dat deze niet in hun levensstijl passen. De daling in kerkbezoek komt voor in de meeste kerken. Een uitzondering zijn veelal de orthodoxprotestantse kerken (lees: orthodoxe en bevindelijke gereformeerde denominaties). Recente voorspellingen schatten dat tot 2030 nog zo’n 1700 kerken zullen sluiten (Colliers International, Verkoop van kerken in Nederland, februari 2021). Het sluiten van kerken speelt ook in ZeeuwsVlaanderen. Deze dreigende sluitingen stelt kerkeigenaren, kerkbezoekers, betrokkenen en overheden (gemeente Hulst, provincie Zeeland en Rijksoverheid) de komende jaren voor een uitdaging.

5

De start van de kerkenvisies in Nederland en Hulst Het belang van religieus erfgoed wordt steeds meer erkend. Hoewel niet alle kerkgebouwen van cultuurhistorische of architectuurhistorische waarde zijn, kan wel gesteld worden dat kerkgebouwen in veel gevallen het middelpunt van dorpen, steden en wijken zijn. Het zijn gebouwen die mensen vaak doet herinneren aan belangrijke momenten in het leven, ook voor hen die niet gelovig zijn. Wanneer een kerkgebouw wordt gesloten, leidt dit veelal tot discussies tussen kerkeigenaren, mensen die gelovig zijn, omwonenden en deskundigen. Deze discussies kunnen soms jarenlang duren. In de tussentijd gaat de staat van de kerkgebouwen door het ontbreken van onderhoud achteruit en lopen de herstelkosten vanzelfsprekend op. Deze landelijke vraagstukken en problematiek behoeven een visie op de toekomst van kerkgebouwen waarvoor onderzoek, samenwerking en het maken van keuzes nodig is. In 2018 werd door het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap de beleidsbrief Erfgoed Telt uitgeven.

Hierin stimuleert het ministerie het opstellen van kerkenvisies op gemeentelijk niveau en stelde ten dienste daarvan een decentrale uitkering beschikbaar van € 13,5 miljoen. In de kerkenvisies moet er aandacht zijn voor alle kerkgebouwen en andere gebedshuizen die voor de religieuze functie zijn gebouwd en de (dreigende) leegstand, instandhouding, nevenbestemming en herbestemming van deze gebouwen. Vanaf 2019 konden gemeenten een beroep doen op de decentrale uitkering. De gemeente Hulst heeft deze uitkering in 2019 toegezegd gekregen. Vanwege de coronamaatregelen is het kerkenvisietraject in de gemeente Hulst later gestart. De gemeente Hulst heeft met de bijdrage van het Rijk Erfgoed Zeeland en COUP Urban Producers ingeschakeld als onafhankelijke instanties om, net als in de andere Zeeuwse gemeenten, het traject te begeleiden. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft daarnaast dit traject ondersteund via het programma Toekomst Religieus Erfgoed.

1.

Het doel en de opbouw van de kerkenvisie

Inleiding

De vraag die centraal staat in het maken van de kerkenvisie is: Hoe kan door het ontwikkelen van een gezamenlijk duurzaam toekomstperspectief het religieus erfgoed binnen de gemeente Hulst worden behouden? Het gaat daarbij om het behouden van de kerkgebouwen en het vinden van geschikte bestemmingen voor leegkomende kerkgebouwen, waarbij eigenaren en overheden samen optrekken. Om hierop antwoord te kunnen geven moeten eerst andere vragen worden beantwoord, zoals: • Hoe ziet het kerkenbestand van de gemeente Hulst eruit? • Hoe gaat het met de bijbehorende kerkgemeenschappen? • Hoe kijken kerkeigenaren en -gemeenschappen naar de toekomst van de kerkgebouwen? • Welke rol hebben kerkgebouwen (momenteel) in hun directe omgeving? • Welke kerkgebouwen blijven de religieuze functie behouden en voor welke kerken is de toekomst onzeker? • Welke ambities hebben kerkgemeenten als organisatie en met hun gebouw?

6

• Is, en onder welke voorwaarden, een nevenbestemming voor kerkgebouwen mogelijk? • Kunnen kerkeigenaren het onderhoud betalen en beschikt het kerkbestuur over de kennis en middelen om uitvoering te geven aan deze taak? • Wat is de cultuurhistorische waarde van de kerken ten aanzien van de historie van het dorp en als op zichzelf staand object? • Hoe kan een deels of geheel nieuwe, en toekomstbestendige, invulling van een kerkgebouw een belangrijke bijdrage leveren aan de toekomst van een stad of een dorp? • Welke sociaal-maatschappelijke behoeften en functies kunnen kerken, die ooit zijn gebouwd als ontmoetingsruimten, binnen nu en 15 jaar vervullen? • Wanneer is een herbestemming tot bijvoorbeeld een woonfunctie, waarbij de kerk niet meer publiekelijk toegankelijk is, bespreekbaar? Deze vragen hebben zich in deze kerkenvisie vertaald tot de kerkenpaspoorten die een actueel overzicht van het kerkenbestand in de gemeente Hulst geven. Ook wordt in de kerkenvisie ingegaan op de feiten en cijfers, de (cultuur)historie van de gemeente, de

beleidskaders, de toekomstverwachtingen en de sterktes en zwaktes. De conclusies en aanbevelingen zorgen vervolgens voor een actieplan. Relevantie van de kerkenvisie Kerkgebouwen vervullen een belangrijke rol in de samenleving. Het is daarom belangrijk om vanuit alle invalshoeken naar de toekomst van deze gebouwen te kijken. Kan de betekenisvolle rol van kerkgebouwen door de tijd heen worden behouden en kunnen kerkgebouwen tegelijkertijd een andere invulling krijgen, zodat dit erfgoed op een goede manier wordt doorgegeven aan volgende generaties? Door de ontkerkelijking hebben meerdere kerkbesturen het moeilijk en weegt de verantwoordelijkheid voor het onderhouden van een (monumentaal) kerkgebouw zwaar. Sommige kerkeigenaren willen om die reden hun kerkgebouw ‘eigentijdser’ inzetten of aanvullende inkomstenbronnen zoeken door bijvoorbeeld hun gebouw mede voor een ander doel te gebruiken, een zogenaamde ‘nevenbestemming’. Daarnaast behoren kerken tot belangrijk cultureel erfgoed van de gemeente Hulst. De kerken en kerktorens vormen bakens

1. Inleiding

in het landschap en markeren daardoor de dorpen en steden. Daarbij komt dat de aantrekkingskracht van steden en dorpen, de economie en de waarden van vastgoed allemaal positief worden beïnvloed door goed onderhouden waardevol erfgoed, zoals kerkgebouwen. Leegstand, daarmee samenhangende verwaarlozing en een mogelijke sloop van deze markante gebouwen bedreigen het aanzicht. Herbestemmen kost tijd. Een kerkenvisie geeft inzicht in wanneer herbestemming aan de orde komt, waardoor erop geanticipeerd kan worden. Dat geeft tijd om te onderzoeken of er bijvoorbeeld een maatschappelijke of andere publiekstoegankelijke functie relevant is. Dit zorgt ervoor dat kerkgebouwen worden behoed voor langdurige leegstand, verval, onnodige kosten of sloop. De gemeente Hulst is verantwoordelijk voor het beleid over diverse onderwerpen die invloed kunnen hebben op kerkgebouwen. Denk bijvoorbeeld aan: sociaal domein (zorg, welkzijn en onderwijs), ruimtelijke ordening (leefbaarheid, parkeren) en economie (recreatie, toerisme en bedrijvigheid).

7

Ook heeft de gemeente goede contacten met overheids- en kennispartijen. Het zou jammer zijn als potentiële partners elkaar niet weten te vinden doordat kansen om samen te werken onzichtbaar blijven als gevolg van onvoldoende dialoog. Een kerkenvisie biedt de kans om het totale vraagstuk binnen in een gemeente te overzien. Hierdoor ontstaat er inzicht en bewustwording om overkoepelende onderwerpen te onderzoeken en acties in samenwerking aan te pakken. De toekomst van leegkomende kerkgebouwen is in eerste instantie een verantwoordelijkheid van de eigenaren. De gemeente kan deze verantwoordelijkheid niet overnemen, maar ziet een faciliterende rol voor zichzelf in dit proces. Daarbij moet, naast de eigenaren, ook gedacht worden aan het betrekken van inwoners, bedrijfsleven, projectontwikkelaars, etc.

Gezamenlijke ambitie Het is de ambitie van dit kerkenvisietraject om alle betrokkenen te inspireren en energie te geven om de toekomst van de kerkgebouwen in de gemeente Hulst transparanter en kansrijker te maken. Samen met de kerkeigenaren is een goed beeld van de kerkenopgave in de gemeente Hulst ontstaan. Zo kan er gewerkt worden aan een toekomstbestendig kerkenbestand, waarbij ook de inwoners en betrokken organisaties een belangrijke inbreng kunnen hebben. Door een gezamenlijke aanpak te hanteren voor alle gemeenten in de Provincie Zeeland kunnen gemeenten ook met elkaar het gesprek starten. Tevens is op provinciaal niveau een actueel kerkenoverzicht mogelijk.

2.

Onderzoeksmethode De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft, bij de verstrekking van de decentrale uitkering aan de gemeenten, geen eisen gesteld aan de vorm van een kerkenvisie. Voor de kerkenvisies in de provincie Zeeland is voor alle gemeenten eenzelfde aanpak gekozen. Zodoende kunnen ook op provinciaal niveau de belangrijkste overeenkomstige thema’s worden herkend en waar mogelijk (gezamenlijk) worden aangepakt. Binnen deze universele aanpak is ruimte voor flexibiliteit en maatwerk per gemeente mogelijk. Een kerkenvisie gaat vooral om het creëren van een gesprekstafel tussen de gemeente en de eigenaren en/of gebruikers, en later ook met omwonenden. Centraal in dit onderzoek staan kennismaken, luisteren naar elkaar en open staan voor elkaars belangen en perspectieven. Vervolgens gaat het er om tot doelgerichte actie(s) te komen. Het proces is opgedeeld in twee fases. Fase 1 betreft het opstellen van de kerkenvisie. Fase 2 betreft het verdiepend onderzoek en vervolgacties naar aanleiding van de opgeleverde kerkenvisie. Fase 1 bevat de volgende stappen:

8

1. Gesprekken voeren met eigenaren en gebruikers met als doel kennismaken, doelstellingen van de kerkenvisie bepalen en de toekomstverwachting van de kerkeigenaren in beeld krijgen; 2. De bouwkundige staat van alle kerkgebouwen in beeld brengen door het uitvoeren van een bouwkundige QuickScan, waarbij de conditie van funderingen, gevels, vensters, deuren, kapconstructie(s) en dakbedekking en goten wordt beoordeeld; 3. Uitkomsten van de gesprekken bespreken in workshops met gemeenteambtenaren en eventueel erfgoedorganisaties en dorpsraden met als doel de opgave te bespreken en om de toekomstige ontwikkelkansen te verkennen; 4. Het uitvoeren van cultuurhistorisch onderzoek. Van elke kerk is een kerkenpaspoort gemaakt (zie bijlage 1); 5. Opstellen conceptrapportage en de conclusies, aanbevelingen en vervolgacties bepalen op provinciaal en gemeentelijk niveau; 6. Terugkoppeling naar eigenaren en gemeenschappelijke thema’s, toekomstige ontwikkelkansen en vervolgacties bespreken;

7. Opleveren kerkenvisie en bestuurlijk besluitvormingsproces. De aanpak is schematisch afgebeeld op de volgende pagina. In deze rapportage zijn de opbrengsten van de kerkenvisie (fase 1) opgenomen peildatum 1 juli 2022 met als belangrijkste onderdelen: • Een inventarisatie van alle (18) kerkgebouwen binnen de gemeente Hulst; • Een overzicht van de doelstellingen waarmee de kerkeigenaren en de gemeente Hulst dit kerkenvisietraject willen insteken; • De kerkenopgave waar de gemeente Hulst voor staat; • Aanbevelingen voor een vervolg om te komen tot een toekomstbestendig kerkenbestand. Het kerkenvisietraject in de gemeente Hulst is op 21 februari 2022 gestart met een bijeenkomst in de Protestantse Kerk in Hulst voor alle kerkeigenaren. Eind 2023 zal de kerkenvisie aan het gemeentebestuur van Hulst worden aangeboden.

Onze aanpak 2. Onderzoeksmethode

9

Fase 2 Met de oplevering van de kerkenvisie is fase 1 afgerond. Fase 2 beoogt een structurele borging van de aandacht voor het religieuze erfgoed. In de conclusies en aanbevelingen (hoofdstuk 8) en het voorgestelde actieplan (hoofdstuk 9) worden hiervoor voorstellen gedaan.

3. Feiten en cijfers Functies van kerken De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) hanteert voor het opstellen van kerkenvisies de volgende definitie voor kerkgebouwen: Het gebouw moet als gebedshuis gebouwd zijn en nog als zodanig herkenbaar. Gebouwen die religieus gebruikt worden, maar gebouwd zijn voor een andere functie, worden niet meegenomen. Hetzelfde geldt voor gebedshuizen die dermate verbouwd zijn, dat ze niet meer als zodanig herkenbaar zijn. In de gemeente Hulst voldoen 18 kerkgebouwen aan de definitie dat zij als gebedshuis zijn gebouwd en ook nog als zodanig herkenbaar zijn. Omdat het religieuze verleden van de gemeente Hulst meerdere verschijningsvormen kent, wordt verderop in dit hoofdstuk ook aandacht besteed aan ander religieus erfgoed. De stad Hulst is veruit de grootste kern van de gelijknamige gemeente en heeft ook de meeste kerkgebouwen, namelijk 4. Dit zijn de Sint-Willibrordusbasiliek, de Protestantse Kerk, de Kapel Paters Maristen (Reynaertcollege) en de Kapel van de Blaauwe Hoeve. De tweede kern qua grootte, Kloosterzande, kent 2 kerkgebouwen.

10

Dit geldt ook voor het dorp Vogelwaarde, maar dit zijn eigenlijk twee dorpen met hun eigen dorpskerk die aan elkaar gegroeid zijn: Boschkapelle en Stoppeldijk (ook wel Rapenburg). Twee kleine kernen hebben geen kerkgebouw: Kuitaart en Walsoorden. Alle overige kernen hebben één kerkgebouw.

Verder zijn kerkgebouwen herbestemd tot bibliotheek (Kapel Paters Maristen in Hulst), brouwerij en stokerij (Johannes de Doperkerk, Sint Jansteen), opslagruimte (Sint-Gerardus Majellakerk, Terhole) en tot woning (Sint-Willibrorduskerk, Ossenisse). 2

Van de 18 kerkgebouwen zijn er nog 11 in religieus gebruik. Hierbij moet wel vermeld worden dat van deze 11 kerken er 6 een kapelfunctie hebben. Dit houdt in dat ze nog wel religieus gebruikt worden, maar niet meer gebruikt worden voor de reguliere vieringen in het weekend. Twee gebouwen zijn gesloten en staan leeg in afwachting van een nieuwe bestemming. Deze vallen onder de categorie ‘in transitie’. Dit zijn de Maria Hemelvaartkerk in Graauw en de Sint-Gerulphuskerk in Vogelwaarde (Stoppeldijk). Vijf kerken zijn herbestemd. De Hof te Zandekerk in Kloosterzande is herbestemd tot multifunctionele ruimte, maar heeft nog steeds een religieuze nevenfunctie: eenmaal per twee weken vindt hier een kerkdienst plaats van de Protestantse Gemeente Oosthoek.

5

11

Functioneel gebruik Religieus gebruik Herbestemd Leegstaand / in transitie

3. Feiten en cijfers

11

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

Ossenisse

Functies van kerken

Walsoorden

18

3. Feiten en cijfers

Religieus gebruik Herbestemd Leegstaand / in transitie

17

Kloosterzande 16

Hengstdijk

15

14

Lamswaarde

Kuitaart Graauw

Vogelwaarde

12

12

1

Kapel de Blaauwe Hoeve

2

Sint-Willibrordusbasiliek

4 3

Protestantse Kerk

4 5

Kapel Paters Maristen

6 5

Johannes de Doperkerk

6 7

Kapel Onze-Lieve-Vrouw ter Eecken

8 7

Sint-Theresia van het Kind Jezuskerk

11 8

Sint-Henricuskerk

12 9

Sint-Josephkerk

10 13

Maria Hemelvaartkerk

14 11

Sint-Gerulphuskerk

15 12

Sint-Petrus-en-Pauluskerk

16 13

Sint-Gerardus Majellakerk

14 18

Sint-Catharinakerk

19 15

Sint-Corneliuskerk

20 16

Hof te Zandekerk

7

22 17

Sint-Martinuskerk

18

Sint-Willibrorduskerk

Heikant

11

10

Terhole 13

1

9

4

Nieuw-Namen 3

Hulst 2

Clinge

Sint Jansteen 5

Kapellebrug 6

8

Ossenisse

Denominaties

Walsoorden

18

3. Feiten en cijfers

Rooms-katholiek Protestantse Kerk in Nederland (PKN) Herbestemd / leegstaand / in transitie

17

Kloosterzande 16

Hengstdijk

15

14

Lamswaarde

Kuitaart Graauw

Vogelwaarde

13

12

1

Kapel de Blaauwe Hoeve

2

Sint-Willibrordusbasiliek

4 3

Protestantse Kerk

4 5

Kapel Paters Maristen

6 5

Johannes de Doperkerk

6 7

Kapel Onze-Lieve-Vrouw ter Eecken

8 7

Sint-Theresia van het Kind Jezuskerk

11 8

Sint-Henricuskerk

12 9

Sint-Josephkerk

10 13

Maria Hemelvaartkerk

14 11

Sint-Gerulphuskerk

15 12

Sint-Petrus-en-Pauluskerk

16 13

Sint-Gerardus Majellakerk

14 18

Sint-Catharinakerk

19 15

Sint-Corneliuskerk

20 16

Hof te Zandekerk

7

22 17

Sint-Martinuskerk

18

Sint-Willibrorduskerk

Heikant

11

10

Terhole 13

1

9

4

Nieuw-Namen 3

Hulst 2

Clinge

Sint Jansteen 5

Kapellebrug 6

8

Religie 3. Feiten en cijfers

14

Ondanks de Reformatie is de gemeente Hulst overwegend rooms-katholiek gebleven. Dit is goed te zien aan de verdeling van de denominaties over de kerkgebouwen. Van de huidige 11 kerkgebouwen met een religieuze functie zijn er 10 rooms-katholiek. Negen hiervan vallen onder de parochie Heilige Maria Sterre der Zee, waarvan er 5 een kapelfunctie hebben. De parochie bestaat uit 5 clusters (Noord, Oost, Zuid, West en Hulst) die allemaal 1 kerkgebouw met een religieuze functie hebben. De kerk van de cluster Zuid staat in het dorp Koewacht, dat onder de gemeente Terneuzen valt. Zodoende heeft de parochie in de gemeente Hulst 4 kerkgebouwen met een ‘kerkfunctie’ en 5 kerkgebouwen met een kapelfunctie. Ook de 2 leegstaande kerkgebouwen zijn eigendom van deze parochie. Woonzorgcentrum de Blaauwe Hoeve (eigendom van ZorgSaam) heeft een eigen kapel, die rechtstreeks onder het Bisdom Breda valt, waar vieringen worden gehouden. De enige andere denominatie in de gemeente Hulst is de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). De Protestantse Gemeente Oosthoek bezit de Protestantse Kerk in Hulst, maar houdt ook diensten in de herbestemde Hof te Zandekerk in Kloosterzande. Deze kerk is eigendom van de Stichting de Kerk in Klooster.

Andere christelijke denominaties en niet-christelijke religies maken geen gebruik van kerkgebouwen in de gemeente Hulst. 1

10

7

Denominaties Rooms-katholiek Protestantse Kerk in Nederland (PKN) Herbestemd / leegstaand / in transitie

7*

11

Monumentale status en bouwperiode 3. Feiten en cijfers

Van de 18 kerkgebouwen in de gemeente Hulst hebben er 11 de status van rijksmonument. Van deze rijksmonumenten worden er nog 6 religieus gebruikt. In de stad Hulst en in Kloosterzande zijn twee rijksmonumentale kerkgebouwen, de andere dorpen kennen één of geen rijksmonumentale kerk. In tegenstelling tot andere gemeenten in Zeeland heeft Hulst geen kerkgebouwen waarvan de kerk en de toren aparte rijksmonumenten zijn. De provincie Zeeland kent geen provinciale monumenten en de gemeente Hulst heeft geen gemeentelijke monumentenlijst. Dat betekent dat de overige 7 kerkgebouwen geen monumentale status hebben. Tijdens het onderzoek zijn nog eens 5 kerkgebouwen aangemerkt als cultuurhistorisch interessant. Mochten er gemeentelijke of provinciale monumenten worden aangewezen, dan kunnen deze kerkgebouwen op basis van nader onderzoek naar de cultuurhistorische – en/of architectuurhistorische waarde mogelijk worden aangewezen. Deze vijf gebouwen zijn de tot woning herbestemde Sint-Willibrorduskerk in Ossenisse (architectuurhistorische waarde) en de in religieus gebruik zijnde kerkgebouwen

15

Sint-Josephkerk in Nieuw-Namen (architectuurhistorische waarde), de Kapel Onze-Lieve-Vrouw ter Eecken in Kapellebrug (ligging, gaafheid en cultuurhistorische waarde), de Protestantse Kerk in Hulst (bouwperiode) en de Sint-Petrus-en Pauluskerk in Vogelwaarde (architectuurhistorische waarde en interieur). In aanbeveling 4 wordt hierop ingegaan. Twee kerkgebouwen in de gemeente Hulst zijn middeleeuws: De Sint-Willibrordusbasiliek in Hulst en de Hof te Zandekerk in Kloosterzande. Het overgrote deel van de kerkgebouwen is gebouwd in de periode tussen 1850 en 1940, namelijk 15. De verklaring hiervoor is dat in de tweede helft van de negentiende eeuw de katholieke emancipatie plaatsvond. In de twintig jaar na het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853 werden in de gemeente Hulst zes kerken gebouwd. In de jaren daarna splitsten parochies zich op, waardoor er tot in de jaren ‘30 van de vorige eeuw kerken werden bijgebouwd. Slechts één kerkgebouw stamt uit de periode na 1940: De kapel van woonzorgcentrum De Blaauwe Hoeve Hulst.

Monumentale status Rijksmonument Geen status *waarvan 5 cultuurhistorisch interessant

9 6 2

0

Bouwperiode Voor 1500 1500-1700 1700-1850 1850-1900 1900-1940 1940-1970 Na 1970

0

1

0

Ossenisse

Monumentale status

Walsoorden

18

3. Feiten en cijfers

17

Rijksmonument

Kloosterzande

Geen status

16

Cultuurhistorisch interessant

15 Hengstdijk

14

Lamswaarde

Kuitaart Graauw

Vogelwaarde

16

10

12

1

Kapel de Blaauwe Hoeve

2

Sint-Willibrordusbasiliek

4 3

Protestantse Kerk

4 5

Kapel Paters Maristen

6 5

Johannes de Doperkerk

6 7

Kapel Onze-Lieve-Vrouw ter Eecken

8 7

Sint-Theresia van het Kind Jezuskerk

11 8

Sint-Henricuskerk

12 9

Sint-Josephkerk

10 13

Maria Hemelvaartkerk

14 11

Sint-Gerulphuskerk

15 12

Sint-Petrus-en-Pauluskerk

16 13

Sint-Gerardus Majellakerk

14 18

Sint-Catharinakerk

19 15

Sint-Corneliuskerk

20 16

Hof te Zandekerk

7

22 17

Sint-Martinuskerk

18

Sint-Willibrorduskerk

Heikant

11

Terhole 13

1

9

4

Nieuw-Namen 3

Hulst 2

Clinge

Sint Jansteen 5 Kapellebrug 6

8

Bijzonder religieus erfgoed 3. Feiten en cijfers

Maria- of veldkapellen Op het grondgebied van de gemeente Hulst bevinden zich ca. 15 Mariakapelletjes, ook wel veldkapellen genoemd. Dit zijn kleine, niet betreedbare kapelletjes, die gewijd zijn aan Maria, de moeder van Jezus. De kapelletjes bevatten een afbeelding van Maria in de vorm van een beeld, een afbeelding of een schilderij dat in een nis is geplaatst. In de provincie Zeeland is een dergelijke grote verzameling van Mariakapelletjes binnen één gemeente uniek te noemen. Meestal worden de kapelletjes onderhouden door vrijwilligers, die een binding hebben met de rooms-katholieke kerk in het dorp waar de kapel staat. In de meeste gevallen staat het kapelletje in het buitengebied of aan de rand van het dorp. De staat van onderhoud van de Mariakapelletjes is zeer wisselend. De cultuurhistorische waarde van de verzameling Mariakapelletjes binnen de gemeente Hulst kan als hoog worden betiteld, omdat nergens in Zeeland een dergelijke grote verzameling te vinden is. Geen van de Maria- of veldkapellen is beschermd als rijksmonument.

17

3. Feiten en cijfers

De staties zijn van baksteen en bevatten keramische reliëfs. Ook bij de Kapel Onze-Lieve-Vrouw ter Eecken in Kapellebrug bevindt zich een processiegang, met zeven smarten van Maria als staties. Bedevaartsoord Kapellebrug

Processiegang In Heikant bevindt zich een rijksbeschermd religieus complex bestaande uit een kerkgebouw, een pastorie en een processiegang met zeven staties (kapellen). Het complex is vooral bijzonder vanwege de processiegang. In een processiegang wordt een heilige vereerd door langs verschillende kapellen te lopen die herinneren aan het leven van deze heilige. Bij elke kapel wordt een gebed gehouden. Het complex in Heikant dateert uit de jaren 1930-1935, toen Heikant een zelfstandige parochie kreeg en is gewijd aan Theresia van Lisieux (1873-1897), één van de grootste heiligen van de moderne tijd. In 1925 werd Theresia zalig verklaard. De processiegang, ook wel Theresia-beêweg genoemd omvat 7 staties, die taferelen uitbeelden uit het leven van de heilige Theresia.

18

In de middeleeuwen was het gebruikelijk voor gelovigen om reizen te ondernemen naar bedevaartsoorden, plaatsen waar heiligen vereerd werden. Dit kon ook als straf opgelegd worden om zodoende vergeving te krijgen. Door de Reformatie namen de bedevaarten in Nederland sterk af. In de huidige gemeente Hulst werden in de Franse tijd (1794-1814) en in de periode van de katholieke emancipatie (na 1853) weer parochiekerken gesticht, die aan heiligen gewijd werden. Hiermee ontstond ook een herleving van de bedevaarten. In Boschkapelle worden de HH. Martelaren van Gorcum vereerd, in Clinge de H. Bernardus, in Graauw de H. Godelieve van Gistel, in Heikant de eerder genoemde H. Theresia, in Hengstdijk de H. Catharina van Alexandrië, in Lamswaarde de H. Cornelius, in Nieuw-Namen de H. Nicolaas van Tolentijn en in Terhole de H. Gerardus Majella.

Vanaf de jaren ’60 nam de belangstelling voor heiligenverering weer af en tegenwoordig vindt dit nog nauwelijks plaats, mede door kerksluitingen. De Kapel Onze-Lieve-Vrouw ter Eecken, gewijd aan Maria, is al die tijd een druk bezocht bedevaartsoord gebleven. Tegenwoordig komen er naar schatting honderd tot driehonderd bezoekers per week, afhankelijk van de tijd van het jaar.

3. Feiten en cijfers

19

Kloosters In de middeleeuwen speelden abdijen een grote rol bij de inpoldering en ontginning van Oost-Zeeuws-Vlaanderen. Om de eigendommen te beheren en gewassen op te slaan werden grote kloosterboerderijen, uithoven, gesticht. In de huidige gemeente Hulst waren er minstens dertien. De bekendste is de Hof te Zande, waarvan de het kerkje nog resteert. In de stad Hulst waren meerdere kloosters gevestigd, waaronder een hospitaal van de regularissen en een klooster van de minderbroeders, ook wel franciscanen. Van dit klooster is op het ’s-Gravenplein nog een stuk van de muur te zien. Na de Reformatie werden de kloosters, als ze de Tachtigjarige Oorlog doorstaan hadden, in beslag genomen en in sommige gevallen gesloopt. In de periode van de katholieke emancipatie (negentiende eeuw) werden er weer kloosters gesticht in de huidige gemeente Hulst. In Kloosterzande was van 1889 tot 1961 het klooster Sint Fransciscus Xavierus van de orde van de franciscanessen van Etten gevestigd. Ook was er aan de andere kant van het dorp het ziekenhuis Sint Antonius, onderdeel van de orde van de franciscanessen van Bergen op Zoom.

Het klooster van de maristen aan de Carmelweg

In Sint Jansteen bezaten de franciscanessen van Oudenbosch een pand op de plaats van de voormalige schuurkerk. In Lamswaarde was het Theresiagesticht gevestigd. In dit rijksmonumentale gebouw uit 1925-1926 woonden tot 1976 zusters uit de orde van de franciscanessen van Etten.

De meeste kloosters bevonden zich in de stad Hulst: de broeders van Huijbergen in de Lange Bellingstraat, de maristen in het huidige Reynaertcollege (rijksmonument), de karmelietessen aan de andere kant van de Carmelweg, de franciscanessen op de Grote Markt die ook in het Sint-Liduinaziekenhuis (inclusief kapel) en verpleeghuis de Blaauwe Hoeve actief waren en de catechisten van Breda op verschillende locaties.

3. Feiten en cijfers

20

Refugiehuizen Een refugiehuis, ook wel refugium genoemd, was voor bewoners van kloosters en abdijen een toevluchtsoord waar zij terecht konden in een periode waarin zij zich niet veilig voelden in hun hoofdverblijf. Een, vaak versterkt, stenen huis binnen de stadsmuren bood de veiligheid voor personen, maar ook voor kostbaarheden uit de kloosters en abdijen. De stad Hulst heeft drie refugiehuizen binnen de stadsmuren: Ten Duinen aan de Steenstraat, Cambron, eveneens aan de Steenstraat en Baudeloo aan het Baudeloo. Dit zijn de enige drie refugiehuizen in Zeeland. In alle gevallen betreft het rijksmonumenten. Alle refugiehuizen zijn particulier eigendom, waarmee de toekomstbestendigheid van deze van oorsprong religieuze gebouwen verzekerd lijkt. In Baudeloo is de gemeentelijke muziekschool gevestigd, maar aan de bestemming komt binnen afzienbare tijd een eind. Een passende bestemming moet hiervoor nog worden gezocht.

Refugiehuis Cambron

Refugiehuis Ten Duinen Refugiehuis Baudeloo

3. Feiten en cijfers

Pastorieën

Funerair erfgoed

In de gemeente Hulst zijn vijf pastorieën beschermd als rijksmonument. Deze vijf pastorieën zijn allemaal door een gang verbonden aan de kerk, zodat de pastoor vanuit zijn woning naar de kerk kon. In Heikant vormen kerk en pastorie een gezamenlijk ontworpen geheel. In Clinge stamt de pastorie uit dezelfde periode als het kerkgebouw. In Sint Jansteen en Kloosterzande is de pastorie later aan de kerk gebouwd. De rijksmonumentale pastorie van Ossenisse (gebouwd rond 1875-1895) is ouder dan de kerk (1915), die geen beschermde status heeft. Het houten bijenhuis van de pastorie is ook beschermd.

Behalve het eerder beschreven religieus erfgoed kent de gemeente Hulst ook beschermd funerair erfgoed dat een sterke band met religie heeft. Het grootste onderdeel hiervan vormt de begraafplaats aan de Zoutestraat in de stad Hulst. Deze begraafplaats is als complex beschermd. De beschermde onderdelen van dit complex zijn het toegangshek, het toegangspad tot aan het baarhuisje en het deel van de begraafplaats met de oudste grafmonumenten. Daarnaast is het baarhuisje van de begraafplaats van Clinge beschermd als rijksmonument, als onderdeel van een complex met de kerk, pastorie en de tuin. Pastorie naast de kerk in Heikant

21

Begraafplaats Hulst Beeld: ZB Bibliotheek van Zeeland nr. 12366

4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek De gemeente Hulst is gelegen in het oosten van Zeeuws-Vlaanderen. Naast de stad Hulst zijn er de dorpen Clinge, Graauw, Heikant, Hengstdijk, Kapellebrug, Kloosterzande, Kuitaart, Lamswaarde, Nieuw-Namen, Ossenisse, Sint Jansteen, Terhole, Vogelwaarde en Walsoorden. De dorpen in de gemeente Hulst zijn dijk- en wegdorpen, met uitzondering van Walsoorden, dat een voorbeeld is van een voorstraatdorp. Wegen dijkdorpen worden gekenmerkt door de langgerekte structuur langs een weg of dijk en worden ook wel lintdorpen genoemd. Een voorstraatdorp is een dorp langs een straat die haaks op de dijk ligt. Het gezicht van alle dorpen, behalve Kuitaart en Walsoorden, wordt bepaald door de kerken en torens. De geschiedenis van de gemeente Hulst wordt gekenmerkt door de ligging in een grensstreek. Daarnaast is de ligging aan het water van belang, zoals dat overigens voor heel Zeeland geldt. In de middeleeuwen raakten de moeren en schorren van Zeeuws-Vlaanderen langzaamaan bewoond vanaf de Vlaamse dekzandruggen. Op de hoger gelegen delen vestigden zich in eerste instantie herders.

22

Grote delen van Zeeuws-Vlaanderen werden vanaf de twaalfde eeuw ingepolderd en ontgonnen door abdijen, zoals Ten Duinen, Ter Doest en Boudelo. Daarmee ontstond vruchtbaar polderland dat geschikt was voor landbouw en veeteelt. Ook werd in deze regio turf gestoken en zout gewonnen door zogenaamde moernering. Zoute veenlagen werden afgestoken, verbrand en de overblijvende as werd gemengd met water. Het zoute water werd vervolgens gekookt zodat zout overbleef wat geschikt was voor het conserveren en bereiden van voedsel. Door deze economische activiteiten heerste er voorspoed in dit deel van Zeeland. Tegelijkertijd vormde het gevaar van overstroming altijd een bedreiging voor de bewoners van deze streek. Door de blijvende dreiging van het water verdwenen door de eeuwen heen verschillende stukken land in het water. Een bekend voorbeeld is het Verdronken Land van Saeftinghe in de Westerschelde. Mede door inundatie tijdens de Tachtigjarige Oorlog is het land van Saeftinghe voorgoed verdwenen in de golven. Met het verdrinken van dit stuk land verdwenen verschillende dorpen, zoals Saeftinghe, Casuwele, Namen en Sint-Laureins en het Saeftingher Slot.

De stad Hulst Te midden van het polderland werd Hulst gesticht, dat in de twaalfde eeuw stadsrechten verwierf. Het is daarmee een van de oudere steden van Zeeland. De eerste kerk in de stad werd rond 1200 gebouwd en gewijd aan de patroonheilige van de stad, Sint-Willibrordus. De stad ontwikkelde zich tot vesting- en havenstad. In de veertiende eeuw werd de stad versterkt door de aanleg van een gracht en aarden wal. Nog later, in de vijftiende eeuw, werden nieuwe vestingwerken toegevoegd, maar is de stad ook bijna geheel verwoest tijdens de Gentse Opstand van 1453. De stad werd hierna weer opgebouwd en versterkt en ook de Sint-Willibrorduskerk is herbouwd in de stijl van de Brabantse gotiek. Ondertussen vestigden ook de Minderbroeders zich met een klooster in de stad. Zowel het klooster als de Sint-Willibrorduskerk raakten zwaar beschadigd door een stadsbrand in 1562 en de Beeldenstorm in 1566. Zowel de kerk als het klooster zijn nadien hersteld. In 1935 werd de Sint-Willibrorduskerk tot basiliek verheven.

4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek

23

Tachtigjarige Oorlog Door de vestingwerken en de ligging was Hulst tijdens de Tachtigjarige Oorlog van strategisch belang. Tussen 1591 en 1596 was Hulst in handen van de protestantse Staatse troepen. De kloosterlingen werden verdreven en het klooster werd verwoest. Vanaf 1596 was de stad vooral in Spaanse handen. De Spanjaarden versterkten de vesting tijdens het Twaalfjarig Bestand. De stad werd weer katholiek en het klooster werd vernieuwd. In 1645 werd Hulst veroverd door Frederik Hendrik en was de stad opnieuw in Staatse en daarmee protestantse handen. De monniken vestigden zich definitief elders en het voormalige klooster werd in gebruik genomen als weeshuis en arsenaal. Uiteindelijk werden het klooster en de kloosterkerk in de negentiende eeuw gesloopt.

Van Staats-Vlaanderen naar Zeeuws-Vlaanderen Tot 1795 behoorde het grootste deel van het huidige Zeeuws-Vlaanderen onder de naam Staats-Vlaanderen bij de Noordelijke Nederlanden. Door de relatief lange Spaanse invloed in het gebied behield StaatsVlaanderen haar katholieke karakter. Door de noordelijke Nederlanden werd het gebied vooral gezien als buffer tussen de noordelijke en Spaanse Nederlanden en werd de katholieke bevolking behandeld als tweederangsburgers. In 1795 werd Staats-Vlaanderen ingelijfd door Frankrijk, om in 1814 kortstondig toegevoegd te worden aan de Nederlandse provincie Braband en kort daarna aan Zeeland als Zeeuws-Vlaanderen. Bij het onafhankelijk worden van België in 1830 werd door de Belgen geprobeerd Zeeuws-Vlaanderen aan België toe te voegen. Tot januari 1831 behoorde Hulst tot België. In 1850 en na de Eerste Wereldoorlog waren er opnieuw plannen in België om Zeeuws-Vlaanderen in te lijven. Dit stuitte echter op grote weerstand bij de Zeeuws-Vlamingen zelf die tot Zeeland en Nederland wilden blijven behoren.

Gevolg van de tijdelijke toevoeging aan Frankrijk is dat, anders dan in de rest van Nederland, de historische kerktorens in Zeeuws-Vlaanderen niet automatisch in eigendom zijn van de burgerlijke gemeenten. De kerk van Sint Jansteen is wel jarenlang eigendom van de burgerlijke gemeente geweest. Voor de rest van Nederland werd namelijk in 1798 door Napoleon bepaald dat torens uit strategisch oogpunt eigendom zouden worden van de burgerlijke overheden.

Kerken en geloof in Hulst 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek

De toren werd daarom doelwit van beschietingen door de geallieerde troepen. Door inslag van ongeveer zeventig granaten is de toren vernietigd op 18 september 1944. De volgende dag werd Hulst bevrijd. Na de oorlog werd de toren hersteld naar ontwerp van Jan Brouwer. In de toren resteren de hakenkruizen en de tekst ‘Gott strafe England’ die de Duitsers hier achterlieten.

De Sint-Willibrordusbasiliek in Hulst met gehavende toren na de Tweede Wereldoorlog. Beeld: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Documentnummer 40.891

Tweede Wereldoorlog Richting het einde van de Tweede Wereldoorlog werd Hulst het decor van de Slag om de Schelde. Van 4 september tot 8 november 1944 is er hevig gevochten tussen de Duitse en geallieerde troepen met als doel de haven van Antwerpen bereikbaar te maken. Tijdens de gehele oorlog deed de toren van de Sint-Willibrordusbasiliek dienst als observatiepost van de Duitsers.

24

Om een beeld te krijgen van de historische ontwikkeling van het geloof en de waarden die de kerkgebouwen daarin vertegenwoordigen, is de religieuze geschiedenis opgedeeld in enkele perioden. De perioden die voor de gemeente Hulst relevant zijn, worden op de volgende pagina’s beschreven.

1400

1500

1600

1700

1800

1900

2000

Middeleeuwen 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek

De middeleeuwse kerk van Hengstdijk (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 15.423)

De Hof te Zandekerk in Kloosterzande

25

Sinds de zevende eeuw speelt het christendom een rol in Zeeland. Het was Willibrord die rond 690 als zendeling uit Engeland overkwam om in Zeeland het Evangelie te prediken. Hij zou volgens legenden de eerste kerk in Zeeland gesticht hebben, maar dit is niet zeker. De eerste kerken in Zeeuws-Vlaanderen waren waarschijnlijk die van Aardenburg en Oostburg. Het rooms-katholieke christendom was in die tijd de enige kerkvorm. Uit deze eerste tijd zijn verder geen kerken overgebleven in Zeeland. Veel oude Zeeuwse kerken dateren uit de dertiende en veertiende eeuw. De eerste kerk in de stad Hulst werd waarschijnlijk rond het jaar 1200 gesticht. In de middeleeuwen kende het gebied dat nu de gemeente Hulst is maar zeven parochies: Hengstdijk, Hontenisse, Hulst, Ossenisse, Ser-Pauluspolder, Sint Jansteen en de Polder van Namen. Zes hiervan vielen onder het bisdom Utrecht, Sint Jansteen hoorde bij het bisdom Doornik. In het Verdronken Land van Saeftinghe lagen ook twee parochies: Sint Laureins en Sint Marie. Deze vielen ook onder het bisdom Doornik. In Kapellebrug werd in de vijftiende eeuw melding gemaakt van een kapel. De middeleeuwse kerken van Hengstdijk, Sint Jansteen zijn in de periode van de katholieke

emancipatie vervangen door nieuwere kerkgebouwen. In Zeeuws-Vlaanderen werden in die tijd ook zogenaamde uithoven gesticht, kloosterboerderijen van de cisterciënzer kloosterorde. De Hof te Zandekerk in Kloosterzande is daar een overblijfsel van. Ook werden in de stad Hulst enkele refugia gesticht. In deze refugiehuizen konden kloosterlingen in tijden van onrust hun toevlucht zoeken binnen de stadsmuren van Hulst. In de middeleeuwen werden vaak landschappelijke of stedenbouwkundig dominante locaties gekozen voor de bouw van een kerk. Centraal in de stad of het dorp of op het hoogste punt. De locatie is veelal van belang in de omgeving en de dorpsstructuur. Naast de katholieke kerk zijn er in die tijd een paar andere stromingen in het geloof zoals het jodendom en de moderne devotie, maar in dit deel van ZeeuwsVlaanderen speelden die geen rol. Waarden De Sint-Willibordusbasiliek in de stad Hulst uit deze periode is architectonisch en stedenbouwkundig dominant.

De ligging en locatie van deze kerk zijn van belang en zeggen iets over de structuur van de kern. Dit geldt ook voor kerken in de dorpen die in latere perioden op de plaats van een middeleeuwse kerk zijn gebouwd. Rondom middeleeuwse kerklocaties is archeologie ook een belangrijke waarde. Middeleeuwse architectuur wordt altijd als waardevol beschouwd, ook al is ze maar fragmentarisch aanwezig. Kerkgebouwen die behoren tot deze periode zijn: 2 Sint-Willibrordusbasiliek, Hulst 16 Hof te Zandekerk, Kloosterzande Beide kerken uit deze periode zijn belangrijke voorbeelden van middeleeuwse kerken. De Hof te Zandekerk is een bijzonder voorbeeld van een middeleeuwse kapel die behoorde tot een uithof van de cisterciënzers. Kenmerkend voor deze orde is de toepassing van de romanogotiek, een tussenvorm tussen de romaanse bouwstijl en de gotiek. De Sint-Willibrordusbasiliek is een bijzonder voorbeeld van een kerk die gesticht is in de middeleeuwen en in de navolgende eeuwen diverse malen is verbouwd en aangepast.

1400

1500

1600

1700

1800

1900

2000

Reformatie 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek

De Protestantse Kerk in Hulst

Het rooms-katholieke geloof was in de middeleeuwen het dominante geloof in Europa, maar in de loop van de tijd waren binnen de kerk allerlei misstanden ontstaan. Naast kritiek op het functioneren van de kerk waren ook het humanisme, de uitvinding van de boekdrukkunst, staatsvorming en de uitbraken van de pest aanleiding voor hervormingen. Het schisma in het westerse christendom werd vanaf 1517 ingezet door Maarten Luther en Johannes Calvijn. In Zeeland werden veel kerken verwoest tijdens de Beeldenstorm en de Tachtigjarige Oorlog. In de omgeving van Hulst was de reformatiebeweging echter bijna niet aanwezig. Aanhangers van de nieuwe protestantse beweging werden in Hulst verbrand, onthoofd of levend begraven. Protestantse boeken werden op de markt verbrand op brandstapels. Na de Reformatie gingen veel katholieke kerken in Nederland over naar de protestanten. De enige dorpskerk in de huidige gemeente Hulst die overging naar de protestanten en dat lange tijd bleef, is de Hof te Zandekerk. De kerken van Hengstdijk, Ossenisse, Ser Pauluspolder en Sint Jansteen gingen wel over naar de protestanten, maar werden binnen 150

26

jaar samengevoegd met de kerkgemeenten van Hulst en Kloosterzande, waarna de kerkgebouwen weer overgenomen werden door de katholieken. Met de inname van Hulst door Frederik Hendrik in 1645 ging de Sint-Willibrorduskerk over van de katholieken naar de gereformeerden. In 1807 bepaalde Napoleon echter dat de kerk en bezittingen verdeeld moesten worden tussen de katholieken en protestanten. Sinds die tijd werd de Sint-Willibrorduskerk in Hulst gebruikt als simultaankerk, zowel door katholieken als protestanten. De kerk werd in tweeën gesplitst door een met turfmolm gevulde spouwmuur, zodat de beide partijen tijdens kerkdiensten geen geluidsoverlast zouden hebben. Ook kregen beide een eigen luidklok. In 1929 werd echter besloten om het protestantse deel te verkopen aan de katholieken, zodat het weer één kerk werd. De protestanten bouwden een nieuw kerkgebouw aan de Houtmarkt. Zij namen hierbij de protestantse objecten en meubelstukken mee. Ook is er in de stad Hulst in de zeventiende eeuw korte tijd een Waalse kerk geweest. Omdat het protestantse geloof in Nederland beleden mocht worden, vluchtten Franse protestanten (hugenoten) naar Nederland. Zij richtten in verschillende steden hun eigen kerkelijke gemeenten op.

Om het onderscheid in taal te maken werden deze Waals hervormd genoemd. Waarden Vanuit de calvinistische insteek werden nieuwgebouwde kerken vaak relatief sober uitgevoerd. Ze zijn daardoor architectonisch meestal minder waardevol. Vaak zijn in de kerken objecten uit middeleeuwse voorgangers aanwezig. Een kerkgebouw dat behoort tot deze periode is: 3 Protestantse Kerk, Hulst De kerk is een voorbeeld van een relatief sobere, protestantse kerk uit het interbellum. Hoewel het interieur recentelijk is vernieuwd zijn hierin onderdelen uit de Sint-Willibrorduskerk in Hulst aanwezig zoals de preekstoel, doophek en kroonluchters. Ondanks dat de kerk niet is gebouwd tijdens de Reformatie, is de bouw van de kerk wel een direct gevolg van de ontwikkelingen gedurende deze periode.

1400

1500

1600

1700

1800

1900

2000

Katholieke emancipatie 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek

Het interieur van de Sint-Corneliuskerk in Lamswaarde. De gestucte gewelven zijn typerend voor de stucadoorsgotiek die veel door Soffers werd toegepast.

Na de Reformatie werd de rooms-katholieke godsdienst in het openbaar verboden. Door de wisselende katholieke en protestantse heersers wisselde de openbare godsdienst in Hulst verschillende keren. In 1645 kwam de Sint-Willibrorduskerk in Hulst in protestantse handen. Katholieken uit Hulst moesten uitwijken naar een kapel over de grens in De Klinge. Daarbij moesten ze de stad verlaten door de Gentse Poort en moesten daarbij een stuiver betalen.

bouwde op veel plekken markante, nieuwe kerken in typerende neostijlen. In Graauw, Nieuw-Namen, Vogelwaarde (Stoppeldijk en Boschkapelle), Kloosterzande, Lamswaarde, Clinge en Sint Jansteen verschenen nieuwe kerkgebouwen in neoromaanse of neogotische stijl. In het begin van de twintigste eeuw werden in Terhole en Heikant nieuwe kerken gebouwd. In Ossenisse werd in deze tijd de bestaande kerk vervangen door nieuwbouw.

In veel dorpen rondom Hulst bleef de bevolking de rooms-katholieke godsdienst trouw. Zo was er ook in Lamswaarde vanaf 1686 een schuurkerk te vinden. In 1695 werd een eerste schuurkerk in Boschkapelle (nu een deel van Vogelwaarde) gebouwd. In Ossenisse werd in 1796 een parochiekerk gesticht. Dit is bijzonder omdat in grote delen van Nederland dit nog niet was toegestaan. In Graauw werd in 1805 een houten kerk gebouwd die later werd vervangen door de huidige kerk.

Waarden

Het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in Nederland in 1853 was een startsein voor een opleving van de katholieke kerkbouw in Nederland. De katholieke kerk mocht zich weer openbaar manifesteren en

27

De nieuwe kerken werden vaak op de locatie van de vroegere kerken gebouwd of werden ingepast in de bestaande linten, waarbij ze soms op kruispunten werden geplaatst en soms meer richting de randen van het dorp. De kerkgebouwen vallen op door een prominente architectuur (neogotische en neoromaanse stijl) en hebben in de gemeente Hulst zonder uitzondering een toren. Voor de Tweede Wereldoorlog kwamen nieuwe architectuurstijlen zoals het expressionisme in zwang voor de bouw van katholieke kerken. Deze ontwikkeling was voor de architectuur belangrijk. Kerkengebouwen die behoren tot deze periode zijn:

4 Kapel Paters Maristen, Hulst 5 Johannes de Doperkerk, Sint Jansteen 6 Kapel Onze-Lieve-Vrouw ter Eecken,  Kapellebrug 7 Sint-Theresia van het Kind Jezuskerk,  Heikant 8 Sint-Henricuskerk, Clinge 9 Sint-Josephkerk, Nieuw-Namen 10 Maria Hemelvaartkerk, Graauw 11 Sint-Gerulphuskerk, Vogelwaarde 12 Sint-Petrus-en-Pauluskerk, Vogelwaarde 13 Sint-Gerardus Majellakerk, Terhole 14 Sint-Catharinakerk, Hengstdijk 15 Sint-Corneliuskerk, Lamswaarde 17 Sint-Martinuskerk, Kloosterzande 18 Sint-Willibrorduskerk, Ossenisse

Kenmerkend voor deze periode zijn de vele kerken die toebehoren aan het oeuvre van architect P. Soffers. Van de veertien kerken in de gemeente Hulst die gebouwd zijn gedurende de periode van de katholieke emancipatie zijn er acht ontworpen door Soffers. De neogotische stijl, met voorbeelden van de zogeheten ‘stucadoorsgotiek,’ waarin vrijwel al deze kerken zijn gebouwd, is representatief voor de stijl van de katholieken in de tweede helft van de negentiende eeuw.

1400

1500

1600

1700

1800

Periode jong 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorie

Door de dominante aanwezigheid van het katholicisme in deze regio en doordat de meeste dorpen sinds de katholieke emancipatie al over een relatief groot kerkgebouw beschikten, waren er na de Tweede Wereldoorlog weinig kerkelijke bouwactiviteiten in de gemeente Hulst. Alleen bij het nieuw gestichte woonzorgcentrum ‘De Blaauwe Hoeve’ van de franciscanessen werd een moderne kapel gebouwd. Waarden De waarde van de architectuur van kerken uit deze periode verschilt sterk per individueel geval. Kenmerkend is vaak de toepassing van moderne materialen en architectuurstijlen. De kapel die behoort tot deze periode is: 1 Kapel de Blaauwe Hoeve De kapel is bijzonder in de gemeente Hulst als enig voorbeeld van een modern kerkgebouw met klassieke bouwelementen zoals klokkentoren en apsis. Door diverse renovaties van het woonzorgcentrum is het interieur van de kapel diverse malen aangepast.

28

Kapel de Blaauwe Hoeve is het enige religieuze gebouw van na de Tweede Wereldoorlog

1900

2023

Kernwaarden kerkenbestand gemeente Hulst

Beoordelingscriteria kernwaarden 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek

Iedere kerk heeft een eigen geschiedenis en eigen waarden, samen vertellen de kerken een groter verhaal. De waarden van een kerkgebouw kunnen worden beoordeeld aan de hand van de volgende criteria: • Architectonische waarden Wat zijn de architectuurhistorische kenmerken van het gebouw? Is een bepaalde architectuur of typologie van kerkenbouw specifiek belangrijk in de gemeente of regio? Wat is de typologie? Binnen de collectie kan een kerk een belangrijke rol spelen op historisch en maatschappelijk niveau ook al is ze als bouwwerk onbeduidend. Bovendien kan een kerk, ook al is ze niet van architectonisch belang, toch van belang zijn als voorbeeld van een eenvoudige bouwstijl of techniek. In het hele gamma van de kerkenbouw spelen ze een rol als onderdeel van de minder rijke delen van de maatschappij. • Cultuurhistorische waarden Wat was de rol van de kerk in de historische ontwikkeling van de stad, het dorp en het gebied? Hoe en waarom heeft de kerk zich ontwikkeld tot de huidige situatie?

29

• Situationele en ensemblewaarden Behoort de kerk tot een complex van meerdere gebouwen of een groenstructuur? Wat is de rol van de kerk in het stedenbouwkundig geheel van de stad of het dorp: Speelt de kerk een belangrijke rol in het straat- of dorpsbeeld? • Gaafheid In hoeverre is het kerkgebouw onaangetast? • Interieurwaarden Welke interieuraspecten van de kerkfunctie zijn behouden gebleven? Denk aan preekstoel, koorhek, orgel etc. Is het een gaaf ensemble? Kerken die meerdere kernwaarden vertegenwoordigen en daarmee een uitzonderlijk voorbeeld zijn van een bepaalde categorie kerken, zijn mogelijk beschermenswaardig.

Op basis van de verschillende perioden valt een aantal zaken op over de ontwikkeling van het geloof en de daarmee samenhangende kerkenbouw in de gemeente Hulst: • In elk van de kernen met een kerk speelt deze een rol in de stedenbouwkundige opzet. Ook in een aantal relatief kleine kernen zijn kerken aanwezig. Nagenoeg alle kerken hebben een toren of dakruiter die het gezicht van het dorp bepaalt. • De grote aanwezigheid van katholieke kerken in neostijlen toont de dominante aanwezigheid van het rooms-katholicisme in dit deel van Zeeland. De kerken vertellen daarmee het verhaal van een grensstreek die ten tijde van de Reformatie vasthield aan de katholieke geloofsleer en later vaak ook ruimte had om dit in het openbaar te belijden. • Het grootste deel van de kerken is gebouwd in de periode van de katholieke emancipatie. Er zijn voorbeelden van vroege neostijlen die relatief op veel plaatsen voorkomen, maar ook van zeldzamere katholieke kerkgebouwen in expressionistische stijl.

Bronnen 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorie

B. Maes, Ook Katholiek Bolwerk Hulst ontkwam niet

Oudheidkundige Kring ‘De Vier Ambachten’, Hulst in

aan reformatie www.pzc.nl/zeeuws-vlaanderen/

de middeleeuwen en de kroniek van haar haven

ook-katholiek-bolwerk-hulst-ontkwam-niet-aanreformatie~aada709e

Zeeuws-Vlaanderen In Hulst, Duik eens in de Rijke historie van Hulst www.inulst.nl/zien-en-doen/

C. Bos, Dorpen in Zeeland

historie#:~:text=Hulst%20kreeg%20eind%20 12de%20eeuw,de%20aanleg%20van%20nieuwe%20

M.K.E. Gottschalk, De Vier Ambachten en het Land

vestingwerken

van Saaftinge in de middeleeuwen

Het Zeeuwse Landschap

A.M.J. de Kraker en W.E.M. Bauwens, Polders en

www.hetzeeuwselandschap.nl/natuurgebieden/

Waterschappen in het Hulsterambacht

verdronken-land-van-saeftinghe JOSSE DE VOOGD, Zicht op verschil. Een verkenning naar stemgedrag en ruimte in Nederland www.zeeuwseankers.nl Liberation route www.liberationroute.com/nl/pois/969/ the-liberation-of-hulst L. van Wallenburg Eilanden-Nieuws www.digibron.nl/viewer/collectie/Digibron/ offset/1/zoekwoord/protestantse+kerk+hulst/id/ Eilanden-Nieuws_19800215_005_ART_S002_CID001 A.M.J. de Kraker, H. van Royen en M.E.E. De Smet, “Over den Vier Ambachten”

30

A.M.J. de Kraker, Landschap en bewoning van

5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader

31

Algemeen

Erfgoedprofilering

De gemeente Hulst kent ruim 100 beschermde rijksmonumenten, waarvan bijna de helft (45) in de categorie woningen en woningbouwcomplexen. Opvallend zijn ook het grote aantal religieuze gebouwen (20) en verdedigingswerken (12). In de categorie religieuze gebouwen staan niet alleen de 11 beschermde kerkgebouwen, maar ook pastorieën, refugiehuizen, een kloostercomplex en een groep van zeven kapellen in Heikant die samen een processiegang vormen. Daarmee samenhangende voorbeelden zijn het baarhuisje in Clinge en enkele rijksmonumenten op de begraafplaats in Hulst. In de categorie verdedigingswerken bevinden zich naast diverse poortgebouwen ook een aantal open verdedigingswerken. De vestingstad Hulst uit zich daarmee als verdedigingsbolwerk. In de stad Hulst bevinden zich de meeste rijksmonumenten (67), daarna volgt Kloosterzande (10). In de overige kernen varieert het aantal rijksmonumenten van 1 tot 6. De binnenstad van Hulst is in 1973 aangewezen als beschermd stadsgezicht.

De gemeente Hulst heeft op haar website geen directe relatie gelegd met het historisch verleden. Daarvoor moet worden doorgeklikt op het tabblad ‘toerisme’, waar onder de kop ‘goed leven in het Zeeuws-Vlaamse land’ wordt aangegeven dat de gemeente een gebied omvat vol ambiance met een rijke historie, maar toch helemaal van nu. De website INULST heeft de informatie over monumenten en historie daarentegen wel beschikbaar. De gemeente Hulst heeft een bewuste keuze gemaakt om informatie met betrekking tot het historisch verleden onder te brengen in de marketingcampagne INULST. De bezoeker/toerist wordt hierbij geleid naar het Toeristisch Infopunt. Het Toeristisch Infopunt is gehuisvest in het Stadsmuseum, waar de historie van de gemeente Hulst wordt weergegeven. Cultuurhistorie is bij de gemeente Hulst geen hoofdzaak. De gemeente Hulst voert de wettelijke taken uit de Erfgoedwet uit. Er is geen specifieke erfgoed- of monumentennota. Ambtelijke capaciteit is voor erfgoedbeleid beperkt beschikbaar. Voor de wettelijke taken voor rijksmonumenten, zoals de VTH-taken is voldoende capaciteit beschikbaar.

In het bestuursakkoord 2022-2026 ‘…op koers naar 2026’ staat een aantal belangrijke aanknopingspunten, waarbij erfgoed van betekenis kan zijn: • Wij willen een duurzame en toekomstbestendige leefomgeving; • We streven vitale wijken en dorpen na met goed toegankelijke en beschikbare voorzieningen en een veilige openbare ruimte; • We ontwikkelen onze gemeente verder als toeristische trekpleister in de regio; • Kunst, cultuur en sport moeten toegankelijk zijn voor iedereen. In het bestuursakkoord is verder een hoofdstuk Cultuur opgenomen waarin het volgende te lezen is: • We werken aan een oplossing voor de opslag van en daarmee het behoud van cultureel en religieus historisch erfgoed; • We zetten de komende periode in op punten die Hulst uniek maken; • We investeren in het behoud van onze betekenisvolle en beeldbepalende monumenten; • We gaan voor het samenstellen van een gemeentelijke monumentenlijst in overleg met de eigenaren.

5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader

In het hoofdstuk conclusies en aanbevelingen van deze kerkenvisie worden voorstellen gedaan die op het bestuursakkoord aansluiten. Omgevingsbeleid In 2022 is de nota Ruimtelijke Kwaliteit uitgebracht. Deze nota heeft de Nota Ruimtelijke Kwaliteit 2015 vervangen. In de nota wordt, naast aandacht voor beschermde monumenten, ook aandacht besteed aan cultuurhistorisch waardevolle gebouwen in het buitengebied. Ook het beschermde stadsgezicht Hulst krijgt in de nota ruimschoots aandacht in relatie tot beoordelingscriteria. In de beschrijving van dorpen en linten wordt aandacht besteed aan historisch belangrijke objecten als kerken, pastorieën en raadhuizen. In 2024 zal worden gestart met het opstellen van de Omgevingsvisie, waarvoor de Structuurvisie Hulst uit 2011 de basis zal zijn. In het Integraal Handhavingsbeleid Zeeuws-Vlaanderen is toezicht en handhaving op beschermde monumenten en instandhoudingsplicht conform de Monumentenwet 1988 vastgelegd. Met de invoering van de Omgevingswet zal dit worden geactualiseerd.

32

Vooruitlopend op de invoering van de Omgevingswet is de verordening ‘Gemeentelijke adviescommissie omgevingskwaliteit’ vastgesteld. Met het instellen van deze commissie voldoet de gemeente Hulst aan de eis dat voor de invoering van de Omgevingswet een nieuwe verordening moet worden vastgesteld ter vervanging van de oude verordening. Met betrekking tot de verplichte deskundigheid op het gebied van de monumentenzorg is voldaan aan het gestelde in de Omgevingswet. De deskundige leden zijn inmiddels benoemd. Monumentenverordening Om rijksmonumenten binnen haar grondgebied te beschermen heeft de gemeente Hulst sinds 2010 een gemeentelijke monumentenverordening. Deze verordening bevat uitsluitend regels met betrekking tot de vergunningenprocedure voor rijksmonumenten en voor toezichthouders van de gemeente. Deze verordening is gebaseerd op de Monumentenwet 1988 en daarmee niet op de huidige wetgeving (Erfgoedwet 2016/Wabo 2010). Eind 2023 zal de Verordening Fysieke Leefomgeving door de gemeenteraad worden vastgesteld. Deze is wel gebaseerd op de huidige wetgeving.

De verordening voorziet in de mogelijkheid om gemeentelijke monumenten aan te wijzen. Monumenten- of erfgoedbeleid Zoals eerder in dit hoofdstuk is gesteld kent de gemeente Hulst geen beleidsnota of visiedocument voor monumenten of erfgoed. De gemeente Hulst is een gemeente met meer dan 100 rijksmonumenten en kent een rijke historie. In de Erfgoedwet 2016 en in de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo) is de taakverdeling tussen diverse overheden vastgelegd. Naast de wettelijke taken voor de gemeente biedt een erfgoednota of –visie ook de mogelijkheid om autonome taken vast te stellen, zoals het omgaan met immaterieel erfgoed, het organiseren van participatie (Faro) en het voorlichten van eigenaren van monumenten. Voor het uitvoeren van beleid is voldoende kennis, kunde en capaciteit noodzakelijk.