Bijlage 1.4 - 1. Trends en ontwikklingen en wonen en wonen & zorg

19

genoemde 3.000 woningen voor zover het gaat om woningen buiten instellingen (al dan niet met ambulante zorg). Behoefteontwikkeling woonvormen voor cliënten met somatische en psychogeriatrische aandoeningen: De grootste groei naar geschikte woonruimte doet zich voor onder cliënten met een somatische aandoening. Deze groei zit hem voornamelijk in de zorg nabij. Zorg 24/7 aanwezig Op korte termijn tot 2025 groeit de behoefte van mensen die een beroep doen op een woonzorgaanbod met 24/7 zorg aanwezig nog beperkt met 110 personen. Na 2025 groeit de behoefte aan deze woonzorgvormen met nog eens 260 plaatsen naar 370 plaatsen in totaal in 2036. Zorg nabij In totaal zijn tot 2036 680 (120 tot 2025 + 560 daarna) geclusterde toegankelijke woonzorgvormen gewenst met 24/7 zorg in de nabijheid. Er is bij deze geclusterde woningen geen 24 uurszorg aanwezig. Het gaat om een woonvorm waarin mensen beschutting en veiligheid vinden door gezamenlijkheid, zorg voor elkaar en bepaalde zekerheden over beschikbaarheid van zorg indien noodzakelijk. In de praktijk is een zorgsteunpunt in de nabijheid voorhanden van waaruit de zorg kan worden geleverd. Binnen dit segment zijn ook minimaal 20 extra woningen voor mensen met dementie nodig. Wordt zorg vanuit de Wet Langdurige Zorg (Wlz) ontvangen, dan kan dit in de vorm van een 8 Modulair Pakket Thuis of Volledig Pakket Thuis (MPT of VPT) .

De gemeente en Zorgspectrum verwachten dat de groep dementerenden een sterke vraag zal laten zien. Daarbij geldt tegelijkertijd hoe meer mensen met een pakket (MPT of VPT) thuis kunnen blijven wonen - vaak in een geclusterde woonvorm - hoe minder aanbod nodig is voor woonzorgvormen met 24/7 zorg aanwezig. Behoefteontwikkeling voor mensen met een verstandelijke beperking: Nagenoeg overal zien wij (in afstemming met zorgaanbieders en zorgkantoren) dat er hooguit een beperkte invloed van de vergrijzing wordt verwacht op de woonzorgbehoefte van de mensen met een verstandelijke beperking. Dit leidt tot een groei van de behoefte in het ramingsmodel van Companen van een tiental woningen. Vanuit de zorgpartners is aangegeven dat de behoefte op basis van de oriëntatie van de doelgroep op Houten hier groter ligt. Daarom middelt Companen de behoefte voor plaatsen met 24/7 zorg aanwezig (gemiddelde van landelijke norm en uitgangspunten Lekstroomonderzoek) en hoogt ze de plaatsen met 24/7 zorg nabij op. De inschatting van Companen is een groei van 80 woningen tot en met 2036 (in plaats van 160 in het Atrivé onderzoek) voor 24/7 uurszorg. Daarnaast schatten zij een extra behoefte van 55 woningen met 24/7 zorg nabij (in plaats van 15 volgens het Atrivé onderzoek). Dit betekent een behoefte van 135 eenheden extra, in plaats van 175 eenheden (zoals in het Lekstroomonderzoek wordt aangegeven).

Behoefteontwikkeling van mensen met psychische en psychiatrie kwetsbaarheid: uitstroom beschermd wonen De komende jaren zullen in Houten jaarlijks circa 20 mensen willen/ moeten uitstromen uit een beschermd wonen instelling of instelling voor maatschappelijke opvang. Hierover zijn in Lekstroomverband bestuurlijke afspraken gemaakt. Dit vraagt tijdige beschikbaarheid van zeer betaalbare huurwoningen voor deze groep (tot circa € 400 / € 450). Een dergelijke lage huur is nodig vanwege de beperkte draagkracht van deze groep. Dit betreft niet persé een nieuwbouwopgave. Deze behoefte kan (ook) ingevuld worden door middel van bestaande woningen. Liefst zijn deze woningen zelfstandig, maar maatwerk door flexibiliteit in contractvorm kan handig zijn (omklappen van huur door zorginstelling naar huur door bewoner). Dit kan in gespikkeld wonen (in combinatie met ander doelgroepen), mits er een voldoende schaal is voor een gezonde exploitatie. De verwachting is dat de behoefte zich spreidt over de regio op basis van de plek waar mensen vandaan komen, of waar zij hun netwerk (in de zorginstelling) hebben opgebouwd. Uitstroom jeugdzorg met verblijf Als er wordt gesproken over residentiële jeugdzorg en de afbouw daarvan ten gunste van gezinshuisachtige oplossingen, dan gaat het om 18-minners die decentraal worden opgevangen.

Bij ambulantisering van de zorg (naar [semi]-zelfstandige woonsituaties op kamers of gemengd wonen 8

Met een volledig pakket thuis (VPT) of Modulair Pakket Thuis (MPT) krijgt de inwoner zorg vanuit de Wet langdurige zorg (Wlz). Hij of zij krijgt dezelfde zorg en begeleiding als in een zorginstelling. Het verschil tussen VPT en MPT is dat bij een MPT de zorgaanbieder niet voor de maaltijden en huishoudelijke verzorging zorgt.

20

projecten bijvoorbeeld) gaat het om 18-plussers die uitstromen uit de jeugdzorg. Voor jeugd met een hulpverleningsverleden is de stap van groepswonen in de jeugdzorg naar het (beschermd) zelfstandig wonen is in veel gevallen te groot. Tot aan het zelfstandig regulier wonen moet er op de ‘woonladder’ genoeg aanbod zijn aan tussenvormen - al dan niet met ambulante begeleiding - om doorstroming te bewerkstelligen. Voor de jeugd zijn een kamertrainingscentrum of groepswonen met een gemeenschappelijke ruimte zulke wenselijke (tussen)vormen. Jongeren kunnen ook gebaat zijn bij het wonen in een gemengd, sociaal en doorstromingsgericht woon-werkconcept met toezicht. Hier kunnen GGZ-cliënten, jeugd en jongeren samenwonen tegen een lage huur, bijvoorbeeld in ruil voor een actieve bijdrage aan de gemeenschap. Voor de doelgroep jeugd is de uitstroom uit intramurale of residentiële Jeugdzorgsetting naar zelfstandige woonvormen en tussenvormen zoals kamertrainings-en magic mixconcepten geraamd op 9 20 personen per jaar (in afstemming met de Lekstroomgemeenten ). Vanuit de maatschappelijke opgave voor bijzondere doelgroepen is er een pleidooi voor meer woonvormen met combinatie van dragers en vragers. Zogenaamde magic mixconcepten waar verschillende doelgroepen gemengd wonen in wooncomplexen, zijn daar een voorbeeld van.

Totaal aan huisvestingsopgaven wonen en zorg In onderstaande tabel wordt een inschatting gegeven van de totale huisvestingsopgaven van Houten als het gaat om toegankelijke woningen per doelgroep. Daarbij moet in ogenschouw worden genomen dat de financiële draagkracht onder mensen met een verstandelijke beperking, GGZ en kwetsbare jeugd in de regel beperkt is. Tabel 3: Huisvestingsopgaven Houten op basis van de Woonzorgplanner 2017-2036 en actualisatie door Companen (2019) Woonvormen Extra toegankelijke

Indicatief aantal* Op basis van de actualisatie van het onderzoek van Atrivé door Companen, ramen we de woningbehoefte van mensen met een mobiliteitsbeperking (licht tot zwaar) op een groei van 1.500 woningen. Dit is onderdeel van de grotere behoefte aan toegankelijke woningen, zoals uit het woningbehoefteonderzoek blijkt. Immers ook jongere huishoudens hebben behoefte aan toegankelijke en daarmee toekomstbestendige woningen. Vanuit alle bevolkingsgroepen betreft de behoefte aan toegankelijke woningen minimaal 3.000 woningen. Dit is inclusief woonvormen met ambulante zorg.

+1.500 woningen (t.b.v. mensen met een licht tot zware mobiliteitsbeperking.) Dit is excl. de onderstaande woonvormen met ambulante zorg.

Verzorgd wonen (24/7 uur zorg nabij / extramuraal)

Geclusterde woningen, meestal voor senioren, die gebouwd zijn in de directe omgeving of als onderdeel van een woon-zorgcomplex. De bewoner woont zelfstandig (betaalt huur of is eigenaar-bewoner). Zorg aan huis is gepland en/of op afroep. Voorbeelden: aanleunwoningen, (voormalig) verzorgingshuis waar appartementen verhuurd worden, serviceflat. De bewoner kan in deze woning ook Wlz-zorg zonder verblijf krijgen via een Volledig Pakket Thuis, Modulair Pakket Thuis pgb (‘verstrekkingsvorm’). Voor de doelgroep mensen met een (licht) verstandelijke beperking (LVB) is er eveneens behoefte aan geclusterd wonen met zorg aan huis (gepland en/of op afroep).

+680 woningen voor senioren, +55 woningen voor mensen met een (L)VB**

Van Beschermd wonen naar Beschermd verblijf/thuis en extramuralisering Jeugdhulp met Verblijf

Dit betreft onder meer verschuiving van beschermd wonen naar beschermd thuis (ernstige psychische problematiek) en extramuralisering van jeugdhulp met verblijf.

20 plekken komende jaren uitstroom BW, 20 plekken per jaar voor uitstroom uit Jeugdzorg

woningen voor inwoners met een mobiliteitsbeperking

9

Companen gaat in haar rapportage nog uit van 10 personen per jaar. Houten heeft deze inschatting opgehoogd naar 20 in overleg met de Lekstroongemeenten op basis van daar beschikbare gegevens.

21

Geclusterd wonen (24/7 uur zorg aanwezig)

+ 450

Inwoners met psychogeriatrische problematiek/ dementie, somatische beperkingen (370) en verstandelijke beperkingen (80).

Bron: Op basis van Atrivé-onderzoek vraagontwikkeling zorgdoelgroepen / Woonzorgplanner (2017) en actualisatie; Woningbehoefteonderzoek Ruimtelijke Koers Houten, Companen (2019) * Deze aantallen duiden de richting aan wat betreft de behoefte. Over een periode van 20 jaar kan dit niet exact worden berekend. ** (Licht) Verstandelijke Beperking.

Appartementen en grondgebonden (kleine) appartementen Verwacht wordt dat ouderen in een meer stedelijke omgeving (in de kern Houten) eerder zullen kiezen voor een gelijkvloerse woning in een appartementencomplex. In gebieden met een meer dorps karakter zal de voorkeur eerder uitgaan naar een gelijkvloerse woning met een eigen tuintje dan naar een appartement zonder tuin. Het strekt tot aanbeveling om bij de ontwikkeling van extra toegankelijke, geclusterde en levensloopgeschikte woningen in te zetten op een aanbod dat zoveel mogelijk aansluit op de vraag per wijk/ buurt. Veel ouderen blijven namelijk het liefst in hun eigen omgeving wonen. Per gebied kan aan de volgende woonvormen worden gedacht:  



In de kern Houten vormen appartementen, eventueel gecombineerd met een beperkt aantal patiowoningen, een aantrekkelijk aanbod. Dit in de nabijheid van voorzieningen (+/- 500 meter) als huisarts, apotheek, een winkel voor de dagelijkse boodschappen en plekken voor ontmoeting. Buiten het centrum van de kern Houten en in de kleine kernen is het van belang woonvormen voor ouderen te ontwikkelen waarbij het zwaartepunt meer ligt bij grondgebonden woningen (zoals het hofjesconcept). Deze zouden wederom zo dicht mogelijk bij voorzieningen moeten worden gerealiseerd. Ook zal de behoefte groeien aan alternatieve woonconcepten waar de sociale cohesie wordt bevorderd en men meer toezicht houdt op elkaar. Voorbeelden zijn het bovengenoemde hofjesconcept, vormen van gespikkeld wonen, meergeneratiewoningen, etc.

Particulier initiatief om kleinschalige woonconcepten te ontwikkelingen, dient te worden ondersteund om maatwerk aan de eigen inwoners te kunnen bieden. Uitnodigingsplanologie en collectief particulier opdrachtgeverschap Collectief particulier opdrachtgeverschap (CPO) biedt huishoudens een aantrekkelijke optie om zelf hun toekomstige woning vorm te geven. Zowel bij nieuwbouw als bij transformatie van bestaande bouw hebben huishoudens zo de mogelijkheid om zich als groep te organiseren en gezamenlijk verantwoordelijkheid te dragen voor de ontwikkeling van hun woningen. Doordat huishoudens hierbij ook meer kunnen sturen op de te realiseren prijs-kwaliteitverhouding biedt CPO hen de kans om de woning op hun woonwensen af te stemmen. CPO’s staan in Nederland echter vaak bij voorbaat op achterstand ten opzichte van professionele marktpartijen bij het realiseren van initiatieven:  

 

Professionals beschikken over meer kennis en ervaring en een beter netwerk. Er kan sprake zijn van een informatieachterstand, bijvoorbeeld ten aanzien van mogelijke plannen en locaties. Vaak vissen burgerinitiatieven achter het net bij aanbestedingen. Met veel huidige bepalingen (deels voortkomend uit ‘risicobeheersing’) hebben professionele marktpartijen een dusdanige voorsprong dat zij bijna altijd winnen. Denk aan: een 'onvoorwaardelijke afnamegarantie', de eisen die gesteld worden aan een betrokken adviseur, voorgeschreven tools als te gebruiken software tijdens een project, te hoge grondprijzen voor de doelgroep (marktsegment), etc. Burgerinitiatieven en coöperaties krijgen vaak geen (voor)financiering rond. De aanloopkosten zijn vaak hoog. Voor ouderen die zich in ‘de herfst’ van hun leven bevinden, kunnen de doorlooptijden te lang zijn.

Het kabinet zet zich in voor de huisvesting van specifieke doelgroepen. Om deze reden stimuleert het kabinet de ontwikkeling van innovatief aanbod van initiatieven die wonen en zorg combineren voor ouderen met een lager of middeninkomen. Hiervoor is een stimuleringsregeling ingesteld die financiering biedt voor bewonersinitiatieven. Dit biedt kansen voor CPO-projecten voor senioren. De regeling is voorjaar 2019 opengesteld. 22

Woningbehoefte en leefstijlen Het is niet zo dat een bepaalde woonbehoefte alleen komt van één specifieke leefstijl. Mensen met een traditionele waardeoriëntatie kiezen net als mensen met een meer (post)moderne waardeoriëntatie voor appartementen. Wel zijn omgevingskenmerken en verschijningsvorm verschillend. Gechargeerd gesteld: van meer traditioneel, met gelijkgestemden, minder stedelijk en dynamisch bij een traditionele waardeoriëntatie naar meer variatie in architectuur en bewoning, stedelijker en met meer uitgaansvoorzieningen om de hoek bij (post)moderne oriëntatie. De afgelopen jaren trok Houten in ongeveer gelijke mate zowel mensen met een meer traditionele waardeoriëntatie, als met een (post)moderne waardeoriëntatie. Als we kijken naar de waardeoriëntatie in Houten zien we bij de eerdere generaties in Houten een meer traditionele waardeoriëntatie. Zij bepalen ook in belangrijke mate de appartementenvraag op korte termijn. Huidige nieuwkomers (in Houten-Zuid) hebben vaak een meer (post)moderne waardeoriëntatie. Dit vertaalt zich op termijn ook terug in een vraag naar andere appartementenwoonmilieus (voor hun kinderen of als zij zelf verhuizen naar een comfortabele woning). Tabel 4: Gewenste omgevingskenmerken per leefstijl

Bron: Motivaction, BSR; Woningbehoefteonderzoek Ruimtelijke Koers Houten. Companen 2019

Tabel 5: Verdeling lokale woningbehoefte naar woonvormen en leefstijlen (2019 - 2040)

Bron: Verhuisgegevens CBS-microdata in combinatie met BSR-model leefstijlen; Woningbehoefteonderzoek Ruimtelijke Koers Houten. Bewerking Companen 2019

Indicatief woningbouwprogramma voor lokale vraag Om vanuit woningmarktperspectief een bouwsteen te bieden voor het programma van Houten de komende jaren (tot 2040) wordt onderstaand advies gegeven. Dit advies betreft enkel de woningbehoefte en de financiële mogelijkheden van de woonconsument. Daarbij is dus geen rekening gehouden met de financiële haalbaarheid van plannen, effecten op mobiliteit of de ruimtelijke wenselijkheid (andere bouwstenen voor de Ruimtelijke Koers). De samenhangende afweging van deze aspecten kan leiden tot een ander (integraal) optimaal programma. Companen hanteert vier uitgangspunten om tot onderstaande programmering (tabel 6) te komen: 1. Er wordt maximaal ingespeeld op de lokale vraag. 2. Het programma moet doorstroming uit bestaande voorraad in Houten stimuleren, mede ten behoeve van verbeteringen in de bestaande woningvoorraad in Houten 3. Kansen voor wonen met zorg en ontmoeting moeten optimaal zijn. 4. (Secundair): we benutten kansen voor het realiseren van vernieuwende woonmilieus.

23

Tabel 6: Indicatief programma naar financieringscategorie op basis van lokale woningbehoefte (rekening houdend met substitutie-effecten vanuit beschikbaar komend aanbod bij doorstroming)

Bron: Woningbehoefteonderzoek Ruimtelijke Koers Houten. Companen 2019 * Hier gaat het om een luxer segment, niet zijnde rijwoningen. Bij rijwoningen moet het accent liggen bij betaalbaarder woningen. Boven € 350.000 is er voldoende aanbod aan rijwoningen in de bestaande woningvoorraad.

Concluderend:  Er is een stevige vraag naar appartementen: huur en koop, samen circa 75% van de behoefte (30% sociale huur, 10% vrije sector huur, 35% koop). Dit kan ook in de vorm van ‘grondgebonden toegankelijke/nultredenwoning’.  In de koopsector zien we een bestendige vraag van grondgebonden woningen in verschillende segmenten. Dan gaat het om ongeveer 25% van de behoefte met een accent op de betaalbaardere segmenten tot € 350.0000, al is nieuwbouwaanbod in hogere segmenten ook zeker gewenst.  Voor de doelgroep mensen met een verstandelijke beperking en 24/7 uur zorg aanwezig zijn 80 woningen extra nodig. Deze staan niet expliciet vermeld in bovenstaande tabel.  Voor ouderen zijn tot 2035 circa 680 woningen in een geclusterde zelfstandige woonvorm gewenst. Een (klein maar groeiend) deel van deze woningen is voor mensen met dementie. Voor de doelgroep mensen met een (licht) verstandelijke beperking (LVB) is er eveneens behoefte aan geclusterd wonen (55) met zorg aan huis (gepland en/of op afroep). Deze aantallen zijn onderdeel van de geraamde woningbehoefte.

Ook bouwen voor de regio: twee scenario’s Naast de voorgaande analyse van de lokale vraag (nul-scenario met 4.300 woningen) is een tweetal scenario’s uitgewerkt die uitgaan van extra vestiging van nieuwkomers van buiten de gemeente Houten: plus een aanname van ruim 3.000 woningen extra ten opzichte van het nul-scenario. De scenario’s zijn bedoeld om bij extra groei de hoeken van het speelveld te verkennen. Het eerste scenario heeft als uitgangspunt dat Houten haar kwaliteiten voor mensen met een traditioneel waardepatroon volop bedient. Het tweede scenario heeft als uitgangspunt dat Houten de mogelijkheden voor het bedienen van (post)moderne leefstijlen volop benut. Op basis van vergelijking met het woningmarktonderzoek dat begin 2019 is uitgevoerd voor de regio U16 kan er een inschatting worden gemaakt van de extra vraag die Houten hiermee moet aanboren ten opzichte van de huidige vestiging. Hierbij wordt enerzijds gekeken (in scenario 1) naar het profiel van vestigers in nabijgelegen gemeenten die meer huishoudens met een ‘traditionele waardeoriëntatie’ aantrekken, zoals Nieuwegein en IJsselstein. Anderzijds wordt in het tweede scenario gekeken naar het vestigingsprofiel in gemeenten waar meer mensen met een (post)moderne leefstijl gaan wonen, zoals Bunnik en Zeist.

De afgelopen jaren heeft Houten beiden groepen weten te trekken (met name in Houten-Zuid ook mensen met een postmoderne waardeoriëntatie). De verschillende (vestigings)profielen zijn weergegeven in de volgende tabel:

24

Tabel 7: Scenario’s extra woningbouw (100% = 3.000 woningen) voor regionale opgave

Bron: Verhuisgegevens CBS-microdata in combinatie met BSR-model leefstijlen; Woningbehoefteonderzoek Ruimtelijke Koers Houten. Bewerking Companen 2019

Bij scenario 1, gericht op de trendmatige vestiging, zien we vooral een vraag naar meer grondgebonden koopwoningen in verschillende vormen. Deze groep vragers trekt Houten vooral uit de gemeenten Utrecht, IJsselstein en Nieuwegein. Om 3.000 woningen aan deze vestigers te verhuren/verkopen is extra vestiging ten opzichte van de trendmatige vestiging in Houten nodig. Deze vestiging van mensen met een traditionele waardeoriëntatie moet daartoe 30% hoger zijn dan de trendmatige beweging van deze groep in de afgelopen jaren. Bij scenario 2, gericht op het trekken van nu nog ondervertegenwoordigde (post)moderne leefstijlen, zien we een relatief grotere vraag naar meer huurwoningen (in belangrijke mate ook vrije sector huur). Deze groep vragers trekt Houten vooral uit de gemeenten Utrecht, Bunnik en Zeist. Deze vestiging van mensen met een (post)moderne waardeoriëntatie moet daartoe 30% hoger zijn dan de trendmatige beweging van deze groep in de afgelopen jaren (richting met name Houten-Zuid). Concluderend: in beide scenario’s is in gelijke mate extra vestiging nodig van de betreffende leefstijlen ten opzichte van de afgelopen periode. Beide scenario’s zijn vanuit de marktvraag even kansrijk. Wel is het zo dat Houten op dit moment naar imago meer aansluit bij het eerste scenario.

Dit betekent dat het tweede scenario wel extra inzet vraagt op profilering en verandering van woonmilieus in Houten; met als risico dat dit soms conflicteert met de wensen van de huidige bevolking (rust en veiligheid, versus dynamiek en beleving).

25

Literatuurlijst Algemeen 2  COLLEGE VAN RIJKSADVISEURS (CRa) i.s.m. Stad en marco.broekman (2019). Guiding Principles Metro Mix; Hoe gemengde hoogstedelijke milieus met meerwaarde voor Nederland te ontwikkelen. https://www.collegevanrijksadviseurs.nl/binaries/college-vanrijksadviseurs/documenten/publicatie/2019/04/11/reos-advies/_REOS+Advies+Boek+ALLESweb-nieuw.pdf  DIJKEN, K. VAN, R. ENGBERSEN, W. OOSTERVELD, M. POEL, L. STERRENBERG , F. WASSENBERG & A. SPRINKHUIZEN (2017). Vergaand veranderen, slim verschillen, duurzaam verbinden; Stedelijke trends en opgaven voor 2018 e.v. Platform 31. https://www.platform31.nl/publicaties/stedelijke-trends-en-opgaven-voor-2018-e-v  DIJKMAN, P. Hoogbouw een essay. http://www.dijkmanarchitectuur.com/pdf/essayHOOGBOUW.pdf  Harbers, A., M. Spoon, & H. van Amsterdam, Johan van der Schuit (2019). Ruimtelijke dichtheden en functiemenging in Nederland (RUDIFUN). De bepaling van FSI, GSI, OSR, L en MXI geautomatiseerd. Planbureau voor de Leefomgeving. https://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/pbl-2019-ruimtelijke-dichtheden-enfunctiemenging-in-nederland-rudifun_3654_0.pdf  HEIJDE, P. VAN DER (2010). Stimuleren en faciliteren van mixed use. RO magazine. http://www.stedplan.nl/wp-content/uploads/2013/10/Stimuleren-en-faciliteren-van-mixeduse.pdf  HOOGERBRUGGE, M., K.VAN DIJKEN & N. GASTKEMPER (2017).

Naar een strategie voor middelgrote steden. Platform31. http://www.platform31.nl/publicaties/naar-een-strategie-voor-middelgrote-steden  HOLT, D. & F. DINKLA (2019). Presentatie: Onrendabele toppen en stedelijk investeren. Stedelijke transformatie; meer ruimte voor wonen. Rho; adviseurs voor leefruimte. https://www.platform31.nl/uploads/media_item/media_item/135/67/Presentatie_Damo_Holt1581510922.pdf  HOLT, D., K. MULDER & L. VAN WALSUM (2018). Analyse onrendabele toppen. Stedelijke transformatie; meer ruimte voor wonen. Rebel Group. https://www.stedelijketransformatie.nl/uploads/media_item/media_item/120/48/Rapport_Analy se_onrendabele_toppen-1550747104.pdf  KNIESMEIJER, T. (2018). Toekomstgids voor Brabantse gemeenten. Brabant kennis. https://www.brabantkennis.nl/uploads/publication/file/5a992f6b4c0e8.pdf  MINISTERIE VAN INFRASTRUCTUUR EN MILIEU: Atlas Leefomgeving  MOMMAAS, H. (2019). Oefenen met de toekomst. Scenario’s voor stedelijke ontwikkeling, infrastructuur en mobiliteit in Nederland voor 2049. Ruimtelijke Verkenning 2019. https://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/pbl-2019-ruimtelijke-verkenning-2019oefenen-met-de-toekomst-2631.pdf  PRONEXUS (2020). Bevolkingsprognose gemeente Houten 2020 t/m 2040. In opdracht van de gemeente Houten.  RENAY, G. (2019). De stad ontwerpen op ooghoogte. EMMA.

https://www.emma.nl/artikelen/de-stad-ontwerpen-opooghoogte?ref=148&title=EMMA%20%20%20placemaking%20%20%20kracht%20van%20co ntact  ROOIJEN, H. VAN, B. HEEBELS, K. MACHIELSE & A. HEEGER (2018). De nieuwe binnenstad; Toekomst van de binnenstad in een tijd van big data en circulaire economie. Platform31. https://retailland.nl/app/uploads/2018/04/De_nieuwe_binnenstad-1521122492.pdf  SMARTAGENT (2016). Toolkit Leefstijlen; Communiceren en participeren vanuit de belevingswerelden van Houtense inwoners. In opdracht van de gemeente Houten.  SPIJKERBOER, R., T. BUSSCHER, C. ZUIDEMA, E. ARTS & O. VAN SANDICK (2015). Trends en opgaven in het ruimtelijk-fysieke domein. Rijksuniversiteit Groningen. Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen. https://www.rug.nl/research/portal/files/35732904/Rapport_Trends_en_Opgaven_rapport_met _bijlagen_.pdf 26





 

TUINEN, I. VAN, H. P. BENSCHOP, F. VAN DUIJNE & K. VEENMA (2019). Trendcurve; Een overzicht van 23 trends voor de provinciale statenverkiezingen 2019 in Overijssel. Trendbureau Overijssel. https://www.trendbureauoverijssel.nl/wp-content/uploads/2019/02/trendcurve2019_web.pdf VERHEUL, W.J., T. DAAMEN, E. HEURKENS, F. HOBMA &S. VAN ZOEST (2019). Essay. Leren van stedelijke transformaties; Over sturingsdilemma’s en veerkracht in binnenstedelijke gebiedsontwikkeling. Stedelijke Transformatie; Meer ruimte voor wonen. Platform31 & TU Delft. https://www.stedelijketransformatie.nl/uploads/media_item/media_item/130/79/Essay_Leren_v an_stedelijke_transformaties_2610-1572073237.pdf VLIET, W. VAN (2020). Leren transformeren in de middelgrote stad. Eindnotitie met lessen en inzichten uit het Kennisontwikkelingstraject binnenstedelijke transformatie Midsize Brabant. https://www.platform31.nl/publicaties/leren-transformeren-in-de-middelgrote-stad WOUTER-JAN VERHEUL, W. (2019): Lezing: Gebiedstransformaties in Midsize NL: Trends, opgaven en instrumenten. TU Delft. https://www.platform31.nl/uploads/media_item/media_item/135/70/Presentatie_WouterJan_Verheul_TU_Delft-1581510923.pdf

Algemeen Provincie Utrecht  FUTURE MOTIONS. Toekomst van de fysieke leefomgeving in de provincie Utrecht (2018); Trendverkenning tot 2050. In opdracht van de provincie Utrecht. https://omgevingswet.provincieutrecht.nl/publish/pages/326590/rapportfuturemotionstrendsfysiekeleefomgeving2050  HOOGSTRATEN, E. VAN, M. BRAAM. Tourteam 2050 (2018). De maatschappelijke opgaven & dilemma’s 2050. BVR adviseurs ruimtelijke ontwikkeling. In opdracht van de provincie Utrecht. https://omgevingswet.provincie-utrecht.nl/publish/pages/326590/1_presentatie-tourteamutrecht-2050.pdf  PROVINCIE UTRECHT. Koersen met kwaliteit (2018). Koersdocument omgevingsvisie en omgevingsverordening. https://omgevingswet.provincie-utrecht.nl/publish/pages/337110/provincie_utrecht__koersdocument-ps_10_december_2018_1.pdf Toekomstagenda en Toekomstvisie Houten 2025  GEMEENTE HOUTEN. Toekomstagenda Houten 2025 (2014); Op weg naar een nieuwe toekomstvisie. https://www.houten.nl/fileadmin/user_upload/Over_gemeente_Houten/Pdf/FeitenCijfers2013/T oekomstagenda_Houten_DEF-04-02-2014.pdf  GEMEENTE HOUTEN. Toekomstvisie Houten 2025 (2015); Proeftuin Houten. Houten geeft je de ruimte. https://www.houten.nl/fileadmin/user_upload/Burgers/Cultuur_sport_en_vrije_tijd/Feiten_en_Ci jfers/Toekomstvisie_2025/150415_Visie_DEF.pdf Identiteit  HAAS, L. (2017). Identiteit en imago van gemeente Houten onder inwoners (2017).

Totta Research. In opdracht van de gemeente Houten. https://www.houten.nl/fileadmin/user_upload/Burgers/Cultuur_sport_en_vrije_tijd/Feiten_en_C ijfers/burgerpanel_onderzoeken/20757_Houten_Identiteit_rapportage_DEF_DEF.pdf  HAAS, L. & M. DE VOS (2018). Identiteit en imago van gemeente Houten bij ondernemers (2018). Totta Research. In opdracht van de gemeente Houten. https://www.houten.nl/fileadmin/user_upload/Burgers/Cultuur_sport_en_vrije_tijd/Feiten_en_Ci jfers/burgerpanel_onderzoeken/20791_Houten_Identiteit_Ondernemers_rapportage_DEF_DE F.pdf  MOMMAAS, H. (2002). City-branding: de noodzaak van sociaal-culturele doelen Lezing (Departement Vrijetijdwetenschappen, Universiteit van Tilburg) bij Visie op ontwikkeling. Uit: V. Patteeuw (red.) (2002) City Branding. Image Building & Building Images. Rotterdam, Nai, pp. 33-49. https://arch-lokaal.nl/wpcontent/uploads/2011/08/projecten_88_lezing_hans_mommaas__city_branding_2002.pdf

27



RAAD VOOR CULTUUR & RAAD VOOR DE LEEFOMGEVING EN INFRASTRUCTUUR (Rli) (2017). Briefadvies ‘Brede blik op erfgoed; over de wisselwerking tussen erfgoed en transities in de leefomgeving’. https://vng.nl/files/vng/publicaties/2018/advies_brede_blik_op_erfgoed_def.pdf

Economie en bedrijvigheid  BUCK CONSULTANTS INTERNATIONAL. Ruimtelijk-economische strategie provincie Utrecht (2018): Achtergrondinformatie. https://www.stateninformatie.provincieutrecht.nl/Vergaderingen/Commissie-Milieu-Mobiliteit-en-Economie/2018/08oktober/13:00/2018MME196-02-Achtergrondinformatie-bij-de-Ruimtelijk-economischeStrategie-1.pdf  CCV & INNOPAY (2016). Bluepaper future retail city center. Hoe ziet het stedelijk winkelgebied van de toekomst eruit? Shoppingtomorrow: expertgroep: future retail city center 2030. https://retailland.nl/app/uploads/2016/09/FutureRetailCityCentre_v03.pdf  GEUTING, E. & G. VAN DER MOLEN (2018). Monitor kantorenmarkt provincie Utrecht 2018. Stec Groep. In opdracht van de provincie Utrecht. https://www.utrecht10.nl/media/filer_public/e2/8e/e28e4d4e-863c-4d88-ae957825c62ca1c1/monitor_kantorenmarkt_pu_2018_alias_stec_rapport.pdf  GOUDAPPEL COFFENG (2018). De vitale stad; kwaliteit openbare ruimte als succesfactor in de stedelijke economie. Eye Amsterdam http://www.stad-forum.nl/wp-content/uploads/2018/04/De-Vitale-Stad.pdf  HUFFELEN, T. VAN, G. SCHEERDER & K. DE REGT (2017). Vitaliteitsbenchmark Centrumgebieden 2017; Zicht op de economische vitaliteit van de 100 grootste centrumgebieden. Goudappel Coffeng BV.

https://www.goudappel.nl/download?path=%2fmedia%2f627900%2fvitaliteitsbenchmark_centr umgebieden_2017_-_publieke_samenvatting_fullsize.pdf  LENDERINK, T., J. SEVERIJN, M. CONRADIE, A. KOOIKER, R. NORDEMAN, W. FRIELINK & D.J. DROOGH (2019). Winkelen in de Randstad. Koopstromenonderzoek 2018. I&O Research & dtnp. In opdracht van de provincies Noord-Holland, Zuid-Holland en Utrecht. https://www.houten.nl/fileadmin/user_upload/Burgers/Cultuur_sport_en_vrije_tijd/Feiten_en_Ci jfers/onderzoeken/economie-werk-en-inkomen/Koopstromenonderzoek-Randstad-2018KLEINSTE-BESTANDSGROOTTE.pdf Factsheets Houten:  https://www.houten.nl/fileadmin/user_upload/Burgers/Cultuur_sport_en_vrije_tijd/Feite n_en_Cijfers/onderzoeken/economie-werk-en-inkomen/Factsheet_Centrum.pdf  https://www.houten.nl/fileadmin/user_upload/Burgers/Cultuur_sport_en_vrije_tijd/Feite n_en_Cijfers/onderzoeken/economie-werk-en-inkomen/Factsheet_Castellum.pdf  https://www.houten.nl/fileadmin/user_upload/Burgers/Cultuur_sport_en_vrije_tijd/Feite n_en_Cijfers/onderzoeken/economie-werk-en-inkomen/Factsheet_De_Maat.pdf  PROVINCIE UTRECHT. Ruimtelijk-economische strategie voor Utrecht (2018); ‘in Utrecht komt alles samen’. https://www.provincie-utrecht.nl/publish/library/681/rapport_-_ruimtelijkeeconomische_strategie_voor_utrecht_definitief.pdf  RIENSTRA, G. (2018).

Uitdieping economisch beeld U10: ruimtelijke vertaling werklocaties; Wat zijn de belangrijkste ruimtelijk- economische ontwikkelingen in de Regio U10 als het gaat om werklocaties? Rienstra beleidsonderzoek en beleidsadvies B.V. https://www.utrecht10.nl/media/filer_public/1b/e8/1be8ecb2-9369-40a5-81456512a4b4d6be/uitdieping_economisch_beeld_u10_ruimtelijke_vertaling_werklocaties.pdf  RIENSTRA, G, T RIENSTRA, W. MANSHANDEN & O.KOOPS (2018). Essay economisch beeld U10. Rienstra beleidsonderzoek en beleidsadvies B.V. & NEO Observatory. https://www.utrecht10.nl/media/filer_public/9b/d2/9bd2d605-5145-4221-a9c7d18d6b60a4e0/essay_economisch_beeld_u10_juni_2018.pdf  RIENSTRA, G, T RIENSTRA, W. MANSHANDEN & O.KOOPS (2018). Verdieping economisch beeld U10 Eindrapportage. Rienstra beleidsonderzoek en beleidsadvies B.V. & NEO Observatory. https://www.utrecht10.nl/media/filer_public/ea/28/ea281ad9-d55e-4231-9ccbfefda4c7f81f/eindrapportage_verdieping_economisch_beeld_u10_februari_2018.pdf  TERRA, J. (2015), Retailvisie Houten 2015-2025. Q&A Research & Consultancy. In opdracht van de gemeente Houten. https://www.houten.nl/uploads/tx_pagefiles/Retailvisie_Houten_2015-2025_01.pdf 28

Duurzaamheid  BAKX, M, K. VISSER, J. WITTE, M. VERMEER, D. VAN DER VLIES & C. KRUIP (2018). Energietransitie Regio U16. Een verkenning van energieverbruik en potenties. Generation energy & Quintel Intelligence. https://www.utrecht10.nl/media/filer_public/7a/11/7a11f593-ac17-40b4-8d2bc49c4c2ec308/u16_def_rapport_energieanalyse.pdf  BENSCHOP, H.P., J. COMPAGNER & R. VAN DE BELT. Energietrends. Energiepolitiek (2018). Trendbureau Overijssel. https://www.trendbureauoverijssel.nl/download/trendanalyse-energietrendsenergiepolitiek/?wpdmdl=3096  BREE, J. VAN, B. FERWERDA, W. JONKERS, I. VAN LIESHOUT, J. B. VAN LOCHEM & G. DE VRIES (2019). Energietransitie in de provincie Utrecht. Staat van Utrecht. Provincie Utrecht. https://www.staatvanutrecht.nl/sites/www.staatvanutrecht.nl/files/documenten/staat_van_utrec ht_special_energietransitie_2019.pdf  KLASBERG, M. (2018). Puntensysteem voor groen- en natuurinclusief bouwen. Arcadis Nederland B.V.. In opdracht van de Gemeente Den Haag. http://whitepapers.binnenlandsbestuur.nl/puntensysteem-voor-groen-en-natuurinclusiefbouwen.183112.lynkx?rapportPointer=9-268990-268992298483&tid=TIDP170005XADD932147B4449BBB537A2C5256FE17FYI5&utm_campaign=BB _NB_Whitepapers&utm_medium=Email&utm_source=SMG&utm_content=30-04-2019  MINISTERIES VAN INFRASTRUCTUUR EN MILIEU, ECONOMISCHE ZAKEN, NETBEHEER NEDERLAND. Nationale energieatlas  NELEN & SCHUURMANS.

Klimaatatlas  PETER K.,T. VAN HOFWEEGEN, K.KOOIMAN & W. VAN ENGELAND (2019). Duurzaam denken is nog niet duurzaam doen. I&O Research. In opdracht van Binnenlands Bestuur. https://ioresearch.nl/Home/Nieuws/duurzaam-denken-is-nog-niet-duurzaamdoen#.XMB7VtIUmJA  RIJKSINSTITUUT VOOR VOLKSGEZONDHEID EN MILIEU. Emissieregistratie  RIJKSWATERSTAAT. Klimaatmonitor Rijkswaterstaat  ROORDA, C. C. SPORK, S. OXENAAR & S. DE GRAAFF (2018). De Nieuwe Utrechtse Stijl; Toekomstbeelden en transitiepaden voor een circulaire economie in de regio Utrecht. DRIFT, Erasmus Universiteit Rotterdam. In opdracht van de provincie Utrecht. https://drift.eur.nl/wp-content/uploads/2019/01/Circulair-de-Nieuwe-Utrechtse-Stijl.pdf Landschap  METROPOOLREGIO AMSTERDAM (2016). Het metropolitane landschap als strategische opgave. Plan van Aanpak actualisering actieprogramma Metropolitaan Landschap 2016-2020. https://www.metropoolregioamsterdam.nl/wp-content/uploads/2019/06/Het-metropolitanelandschap-als-strategische-opgave.pdf Gezondheid  KENNISCENTRUM SPORT (2019). Whitepaper: Speel, ren, fiets, skate, zwem, sup en bewandel; de route naar een beweegvriendelijke omgeving. https://www.kennisbanksportenbewegen.nl/?file=9821&m=1578040553&action=file.download  KRUIZE, H. ET AL. (2015).

Ruimte en gezondheid, een vanzelfsprekende combinatie? Een verkenning naar de relatie tussen ruimtelijke ordening en gezondheid vanuit het ruimtelijke, milieu- en volksgezondheidsdomein. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. http://platformgezondontwerp.nl/onewebmedia/Ruimte%20en%20Gezondheid%20(RIVM%20r apport%202015-0002).pdf  RAAD VOOR DE LEEFOMGEVING EN INFRASTRUCTUUR (Rli) (2018). De stad als gezonde habitat. Gezondheidswinst door omgevingsbeleid. Raad voor de leefomgeving en infrastructuur. https://www.binnenlandsbestuur.nl/Uploads/2018/4/De-stad-als-gezonde-habitat-def.pdf

29

Mobiliteit  BENSCHOP, H.P. (2017) Adaptief beleid in verkeer en vervoer in Overijssel. Met de zeven meest uitdagende onzekerheden en hoe je daar mee om kunt gaan. Trendbureau Overijssel. https://www.trendbureauoverijssel.nl/download/adaptief-beleid-in-verkeer-envervoer/?wpdmdl=3188  GERRETSEN, P., M. FAVER, A. SMITS & L. MOREIRA DA ROCHA (2018). De knooppunten van de provincie Utrecht uitgelicht. Vereniging Deltametropool. In samenwerking met de Provincie Utrecht en de U10. https://www.utrecht10.nl/media/filer_public/5c/a9/5ca91433-db68-4343-97b71cc13b9b77d1/knooppunten_analyse.pdf  GGD GHOR Nederland (2018). Kernwaarden voor een Gezonde Leefomgeving, Versie 2, februari 2018, Levend document. Waar onder: Bijlage Mobiliteit. https://www.omgevingsweb.nl/nieuws/kernwaarden-voor-een-gezonde-leefomgeving https://www.omgevingsweb.nl/cms/files/2018-04/doc-mobiliteit-kernwaarden-gezondeleefomgeving.pdf  GRAUMANS, E. (2017). Ontwikkelingen en scenario’s Mobiliteit . Trendbureau Overijssel. https://www.trendbureauoverijssel.nl/download/trend-en-scenarioanalyse-graumans-verkeeren-vervoer-concept-2017/?wpdmdl=2542  MIJN GEMEENTE (2015). De belangrijkste Smart City-trends. http://www.mijn-gemeente.com/smartcity/vijf  PROGRAMMA TOEKOMSTBEELD OV (2019). Contouren Toekomstbeeld OV 2040.

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/blg-872153.pdf  RAAD VOOR DE LEEFOMGEVING EN INFRASTRUCTUUR (Rli). Dichterbij en sneller; kansen voor betere bereikbaarheid in Stedelijke regio’s (2016). https://rli.nl/sites/default/files/rli-advies_dichterbij_en_sneller_rli_2016-05_1.pdf Innovatie, smart city  NOOTEBOOM, P. EN ANDEREN. Trends in de leefomgeving; Samen verder innoveren (2017). Capgemini Consulting. https://www.capgemini.com/nl-nl/wp-content/uploads/sites/7/2017/07/03011_17_report_trends_in_de_leefomgeving_web.pdf  STUURGROEP A12-CENTRAAL EN DE INITIATIEFGROEP A12-ZONE. Handelingsperspectief A12-zone; Principes en inspiratie voor het handelen in de fase van actief rentmeesterschap. https://www.nieuwegein.nl/fileadmin/bestanden/Projecten/Handelingsperspectief_A12-zone__DEF-versie_2014.pdf  THE HAGUE SECURITY DELTA (2017). NL Smart City Strategie; The future of living. https://www.thehaguesecuritydelta.com/media/com_hsd/report/114/document/NL-Smart-CityStrategie-.pdf\  U NED (2018). Programma U Ned; Voor bereikbare, gezonde groei in de Metropoolregio Utrecht. Programmaplan in hoofdlijnen. https://www.provincieutrecht.nl/publish/pages/326330/programmaplan_programma_u_ned.pdf  VINCENT, M. (2017). Handreiking Omgaan met Onzekerheid. Verkeer en vervoer. Trendbureau Overijssel.

https://www.trendbureauoverijssel.nl/download/handreiking-omgaan-met-onzekerheidmarchau-concept-2017/?wpdmdl=2541  VNG (2018). Ledenbrief. Principes voor de digitale stad. https://vng.nl/files/vng/brieven/2018/20180502_ledenbrief_spelregels-voor-de-digitale-stad.pdf  WESSELINK, J (2019). Smart Stedenbouw. IBestuur Online. https://ibestuur.nl/weblog/smart-stedenbouw Wonen en zorg  BERG, R. VAN DEN, H. KLEIN (SMARTCITYSTUDIO) & W. TOOREN, H ZANDBERGEN, R OFFINGA, C. RÖMER (EYCKVELD) (2015). Woonmilieus Haaglanden; ruimtelijke ordeningsprincipes, psychologische beleving. In opdracht van Stadsgewest Haaglanden. https://www.zuid-holland.nl/publish/pages/18889/handreikingwoonmilieushaaglanden.pdf

30

  

 

   

 

       



BEUZENBERG, V., W. VAN VLIET & M. HOORN, (2020). Adaptieve woningprogrammering; Van knelpunten naar speelruimte. Platform31 https://www.platform31.nl/publicaties/adaptieve-woningprogrammering BIJLSMA, L. & J. VAN GEEST (2017). Verdichting als aanjager van vernieuwing. Rooilijn, Jg. 50/ Nr.4/ 2017. http://www.rooilijn.nl/wp-content/uploads/2017/09/9.-Bijlsma-Geest.pdf BUYS, A. & R. GOETGELUK (2015). Doelgroepen en woningbehoefte in Houten; Verkenning in dienst van de Woonvisie (2015). RIGO Research en Advies in opdracht van de gemeente Houten. https://www.houten.nl/fileadmin/user_upload/Burgers/Cultuur_sport_en_vrije_tijd/Feiten_en_C ijfers/onderzoeken/bevolking-en-wonen/Doelgroepen_en_woningbehoefte_in_Houten_.pdf BZK DIRECTIE WONINGMARKT. Portal datawonen: https://datawonen.nl/ COMMISSIE TOEKOMST ZORG THUISWONENDE OUDEREN (2020). Oud en zelfstandig in 2030; Een reisadvies. https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/rapporten/2020/01/15/oud-enzelfstandig-in-2030-een-reisadvies/Advies-Oud-en-zelfstandig-in-2030-Een-reisadvies.pdf COMPANEN (2019). 10 trends voor woningmarkt en leefomgeving. https://www.companen.nl/10-trends-voor-woningmarkt-en-leefomgeving-2019/ COMPANEN (2020). 10 trends voor woningmarkt en leefomgeving. https://www.companen.nl/10-trends-voor-woningmarkt-en-leefomgeving-in-2020-het-moet-enwordt-anders/ DAM, F. VAN (2017).

De grijze groeikern. Rooilijn, Jg. 50/ Nr.4/ 2017. http://archief.rooilijn.nl/download?type=document&identifier=636240 DAVELAAR, M., A. GRUPPEN & J. KNEVEL (2018). Goede buren; Lessen uit gemengde woonprojecten in Utrecht. Kennisplatform Utrecht Sociaal. Hogeschool Utrecht, Kenniscentrum Sociale Innovatie. https://www.kcwz.nl/doc/woonvariaties/Rapport-HU%20GoedeBuren2018.pdf DE CORPORATIESTRATEEG (2020). Ingrijpen in de woningmarkt is hard noodzakelijk; interview met Bram Klouwen (Companen). https://corporatiestrateeg.nl/ingrijpen-in-dewoningmarkt-is-hard-noodzakelijk-interview-met-bram-klouwen/ DIMENSUS (2018). Monitor Sociale Kracht 2017. In opdracht van de gemeente Houten. https://www.houten.nl/fileadmin/user_upload/Burgers/Cultuur_sport_en_vrije_tijd/Feiten_en_C ijfers/onderzoeken/sociaal_domein/Rapportage_Monitor_Sociale_Kracht_Houten_2017_DEFI NITIEF.pdf DIMENSUS (2020). Woningbehoeften Houten; onderzoek onder volwassenen (18+). Deelonderzoek Monitor Sociale Kracht 2019. Dimensus i.s.m. Companen. In opdracht van de gemeente Houten. DIJK, H. VAN &, E. HOFMAN (2019). Prettig oud in eigen buurt. Inspiratiebundel. Movisie. https://www.movisie.nl/sites/movisie.nl/files/2019-03/prettig-oud-in-de-buurt.pdf DIJKEN K. VAN & R. GHAUHARALI (2019). Stedelijke verdichting en veiligheid. Platform31.

https://www.platform31.nl/publicaties/trendanalyse-stedelijke-verdichting-en-veiligheid FAMEGROEP (2017). Gebiedsmonitor vraag en aanbod gemeente Houten. In opdracht van Zorgspectrum. GEMEENTE HOUTEN (2019). Houten sociaal op koers; Inwoners, professionals en vrijwilligers aan het woord. In samenwerking met De Vries & Eyck - Beleidsontwikkeling en Bureau Lamers Grotestedenbeleid. GEMEENTE HOUTEN (2019). Magazine Sociale Koers. Samen in houten; Op weg naar een nieuwe Sociale Koers. GEMEENTE HOUTEN (2016). Woonvisie Houten 2016-2025. https://www.houten.nl/fileadmin/user_upload/Nieuwsberichten/2016_bestanden_bij_nieuws/W oonvisie2016_2025.pdf GEMEENTE HOUTEN IN SAMENWERKING MET VOLQ (2020). Op weg naar de Ruimtelijke Koers; Hoe wil jij wonen? Onderzoek onder 16 t/m 29 jarigen in Houten. https://www.houten.nl/fileadmin/user_upload/Burgers/Wonen_en_leefomgeving/Ruimtelijke_k oers/Enquete_starters_nov-dec_2019_Hoe-wil-jij-wonen_DEF.pdf GEUTING, E., J. ARTS & S. BEEKERS (2017). Wonen in de provincie Utrecht. Stec Groep in opdracht van de provincie Utrecht. https://www.provincie-utrecht.nl/vaste-onderdelen/zoeken/?zoeken_term=stec

31



  

 

   

 





 



KLERK, M. DE, D. VERBEEK-OUDIJK, I. PLAISIER & M. DEN DRAAK (2019). Zorgen voor thuiswonende ouderen; Kennissynthese over de zorg voor zelfstandig wonende 75-plussers, knelpunten en toekomstige ontwikkelingen. Sociaal en Cultureel Planbureau. https://www.scp.nl/Publicaties/Alle_publicaties/Publicaties_2019/Zorgen_voor_thuiswonende_ ouderen KLOUWEN, B. & V. GIJSBERS (2019). Woningbehoefteonderzoek Ruimtelijke Koers Gemeente Houten. In opdracht van de gemeente Houten. KLOUWEN, B. & V. GIJSBERS (2019). Woningbehoefteonderzoek Ruimtelijke Koers Gemeente Houten. Detailuitkomsten. In opdracht van de gemeente Houten. LAHUIS, A. & K. VIJFTIGSCHILD (2017). Wonen en zorg regio lekstroom; Inzicht in vraag van zorgdoelgroepen en mensen met een mobiliteitsbeperking in gemeenten Houten, Lopik, Nieuwegein, IJsselstein en Vianen. Atrivé https://www.houten.nl/fileadmin/user_upload/Burgers/Cultuur_sport_en_vrije_tijd/Feiten_en_Ci jfers/onderzoeken/bevolking-enwonen/171128_Rapport_Wonen_en_Zorg_Regio_Lekstroom_definitief_GGZ__aangepaste_versie_28-11-2017.pdf LEKKERKERKER, J,. & J. JANSSEN (2016). Op zoek naar het perspectief van middelgrote steden. Rooilijn, Jg. 49/ Nr.2/ 2016. http://archief.rooilijn.nl/download?type=document&identifier=609471 LIJZENGA, J., V. GIJSBERS, J. POELEN & C. TIEKSTRA (2019). Ruimte voor wonen; De resultaten van het WoonOnderzoek Nederland 2018. Kernpublicatie.

Companen. In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. https://www.woononderzoek.nl/handlers/ballroom.ashx?function=download&id=174 MINISTERIE VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES. Leefbaarometer. MINISTERIE VAN VWS. Zorg op de kaart, OLDE BIJVANK, E., N. VAN TRIEST, A. DUIVENVOORDEN (2020). Opgave wonen en zorg in beeld. Resultaten landelijke uitvraag: 'Woonbehoefteonderzoeken Zorgdoelgroepen' Platform31/ Panteia. https://www.platform31.nl/publicaties/opgave-wonen-en-zorg-in-beeld PLATFORM31 (2019). Ontmoeten op postzegelformaat. https://www.platform31.nl/blogs/blogs-platform31/ontmoeten-oppostzegelformaat?utm_source=Platform31&utm_campaign=46e4c7fb64Platform31_Nieuwsbrief_16_mei-2019&utm_medium=email&utm_term=0_a4fff2224146e4c7fb64-77511801 QUESTAN. Informatie over geschikte woningen en woonbuurten voor ouderen. Geroscoop. RIJKEN, E., L. BRUIN & S. SCHUTTE (2018). Zelfstandig wonen met begeleiding; Onderzoek naar toekomstige huisvesting en begeleiding maatschappelijke opvang en beschermd wonen in de U16. Bureau HHM. In opdracht van de gemeente Utrecht. https://insite.houten.nl/Project/TeamSamenleving/Microblog/-ALcKDVq2kuHUNUafQQ6yQ SITE URBAN DEVELOPMENT. Locatieonderzoek woningbouw Regio Utrecht (2018). DEEL 1. De Opgave. In opdracht van regio U10, Provincie Utrecht.

https://www.utrecht10.nl/media/filer_public/2a/ac/2aac101c-a4f7-447e-a1b7014181f6864cvragen/analyse_woningbouwlocaties_deel_1.pdf SITE URBAN DEVELOPMENT. Locatieonderzoek woningbouw Regio Utrecht (2018). DEEL 2. Potentiële locaties; een eerste verkenning. In opdracht van regio U10, Provincie Utrecht. https://www.utrecht10.nl/media/filer_public/e3/8d/e38db076-218d-413e-a416ce250377d299/analyse_woningbouwlocaties_deel_2.pdf TIMMER, D., P. KANNE (2019) De YEP van tegenwoordig: de toekomst van nieuwe ouderen. Onderzoek onder 55- tot 75-jarigen in opdracht van Trouw. I&O Research. https://www.sociaalweb.nl/cms/files/2019-09/wyep-derdelevensfase-def2.pdf VANDECASTEELE I., C. BARANZELLI E.A.(2019). The Future of Cities; Opportunities, challenges and the way forward. Joint Research Centre (JCR) https://ec.europa.eu/jrc/en/publication/eur-scientific-and-technical-research-reports/futurecities VISSERS, P. (2019). Nederlandse steden worden drukker, slimmer, rijker - dus ook exclusiever. Trouw. https://www.trouw.nl/nieuws/nederlandse-steden-worden-drukker-slimmer-rijker-dus-ookexclusiever~b3b71cd6/

32





VIVESTE, HUURDERSADVIESRAAD HOUTEN & GEMEENTE HOUTEN (2019). Prestatieafspraken 2019. https://www.viveste.nl/wp-content/uploads/2019/03/Prestatieafspraken_2019_Houten__definitief.pdf VNG-inzet woonbeleid (2019). https://vng.nl/files/vng/publicaties/2019/vng-inzet-woonbeleid_20190405.pdf

Uitnodigingsplanologie en particulier initiatief  COMPANEN (2019). Particulier initiatief: nog pilot of al mainstream? https://www.binnenlandsbestuur.nl/ruimte-en-milieu/kennispartners/companen/particulierinitiatief-nog-pilot-of-almainstream.9616820.lynkx?tid=TIDP171215XBC676DFBC49B4B9EB28E7EBA6F82C16FYI5 &utm_campaign=BB_NB_Dagelijks&utm_medium=Email&utm_source=SMG&utm_content=0 7-05-2019  DINTHER, M., VAN./ VOLKSKRANT (2020) Ouderen zijn gelukkig in Zwols ‘knarrendorpje’. Waarom durven veel gemeenten er dan niet aan? https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/ouderen-zijn-gelukkig-in-zwols-knarrendorpjewaarom-durven-veel-gemeenten-er-dan-nietaan~b2e05793/?referer=https%3A%2F%2Fwww.google.nl%2Furl%3Fsa%3Dt%26rct%3Dj%2 6q%3D%26esrc%3Ds%26source%3Dweb%26cd%3D1%26ved%3D2ahUKEwi92ouR25foAh UFyqQKHan8DzMQFjAAegQIARAB%26url%3Dhttps%253A%252F%252Fwww.volkskrant.nl %252Fnieuws-achtergrond%252Fouderen-zijn-gelukkig-in-zwols-knarrendorpje-waaromdurven-veel-gemeenten-er-dan-nietaan%7Eb2e05793%252F%26usg%3DAOvVaw3Ew3mt5IugcHLWOuliD83X  EVERT G. VAN, D. VALK, H. VOS, H. BEEKENKAMP, G. VAN OVERBEEK DE MEYER, F. VAN DER VOORT & V. AGGENBACH (2019). Maak eigenbouw betaalbaar voor middeninkomens; Financieringsinstrumenten voor coöperaties en collectieven. Expertteam Eigenbouw.

https://www.rijksoverheid.nl/ministeries/ministerie-van-binnenlandse-zaken-enkoninkrijksrelaties/documenten/rapporten/2019/03/04/maak-eigenbouw-betaalbaar-voormiddeninkomens-%E2%80%93-financieringsinstrumenten-voor-cooperaties-en-collectieven  SLOOIJER, H., E.M. TABAK, I. KERSTEN, E.J. TIMMERMAN (2020). Rekenkameronderzoek naar uitnodigingsplanologie in de gemeente Houten. BMC Onderzoek. https://online.ibabs.eu/ibabsapi/publicdownload.aspx?site=Houten&id=fc129948-01a5-4979b5e9-b893fadad438

33

Woningbehoefteonderzoek ruimtelijke koers

Gemeente Houten

17 oktober 2019 Definitief

DATUM

17 oktober 2019

TITEL

Woningbehoefteonderzoek ruimtelijke koers

ONDERTITEL

OPDRACHTGEVER

Gemeente Houten

AUTEUR(S)

Bram Klouwen Vera Gijsbers

PROJECTNUMMER

321.112/G

STATUS

Definitief

Inhoud 1

Inleiding

4

2

Wat typeert de Houtense woningmarkt

6

3

Woningbehoefte in beeld

8

4

Zoekgebieden ruimtelijke koers 4.1 Kansen ontwikkelingen per zoekgebied 4.2 Vergelijking met de ruimtelijke modellen 4.3 Bouwsteen afweging woningbouw

18 19 24 25

1 Inleiding De gemeente Houten werkt in 2019/2020 aan de Ruimtelijke Koers Houten. Met deze Koers wil zij richting geven aan de gewenste ontwikkeling van de kernen in de gemeente. Voor de onderbouwing van de Ruimtelijke Koers heeft de gemeente Houten ondermeer dit woningbehoefteonderzoek laten uitvoeren. Dit onderzoek moet primair aangeven welke woonvormen op welke plekken gewenst zijn, wat de ontwikkelingen in de bestaande voorraad betekenen voor de nieuwbouwopgave en ook waar opgaven liggen met betrekking tot wonen en zorg. Daarmee moeten bouwstenen ontstaan voor een kwantitatieve en kwalitatieve invulling van de te bouwen woningen tot 2040. Vanuit de Ruimtelijke Koers wordt hiervoor een integrale afweging gemaakt, waarbij de woningbehoefte een van de elementen is die in de afweging terug komt.

Vraagstelling De hoofdvragen van het onderzoek zijn: 1. Welke woningen op welke plek in de gemeente Houten zijn nodig om in de lokale en regionale woningbehoefte (en woonzorgbehoefte) te voorzien en voor welke woonvormen biedt Houten potentieel aantrekkelijke woonmilieus? 2. Wat zijn de effecten van toevoegingen op de bestaande woningvoorraad, de doorstroming op de woningmarkt en de positionering en profilering van Houten in de regio? Deze vragen zijn verder verbijzonderd naar meerdere deelvragen: • Een beschrijving van de huidige woningmarkt in Houten (nulsituatie), naar woningvoorraad, demografie, huur- en verkoopscores. • Een nadere analyse van de prognoses die gelden voor de gemeente Houten, waarbij scherper in beeld moet komen welke vraag in Houten te verwachten is. • Een uitwerking van de meest optimale woningvoorraad voor Houten, vanuit de huidige bevolking en vanuit de ontwikkeling van doelgroepen de komende jaren. • Een beeld van de mogelijkheden van de mate waarin Houten in staat is de regionale woningbehoefte te bedienen, met een inschatting van mogelijkheden hiervoor vanuit het profiel (gezicht) van Houten. • Zicht op de mate waarin zoekgebieden van de Ruimtelijke Koers aansluiten bij de vragen van doelgroepen in Houten en de regio. • U wilt het voorgaande uitwerken in een aantal scenario’s, waarbij per scenario een heldere keuze wordt neergezet.

• Tot slot mondt dit uit in een advies over de woningprogrammering (kwantitatief en kwalitatief).

Onderzoek op basis van beschikbare informatie Er is reeds veel onderzoeksinformatie voor Houten beschikbaar. We hebben voortgeborduurd op het regionale woningmarktonderzoek met een uitwerking voor Houten, het onderzoek voor de kleine kernen, het subregionale onderzoek wonen en zorg en het onderzoek dat destijds voor de woonvisie is uitgevoerd. Wij sluiten aan bij de gegevens uit deze onderzoeken en de definities (met name relevant ten aanzien van wonen en zorg). Vanuit het regionale onderzoek zijn veel cijfermatige gegevens over Houten beschikbaar. Deze zijn nu verder geanalyseerd.

321.112/G | Woningbehoefteonderzoek ruimtelijke koers

4

Leeswijzer Dit rapport legt de focus op de uitkomsten die relevant zijn voor de discussie over de Ruimtelijke Koers. We nemen onderbouwingen en verdiepende analyses op in een bijlage. In hoofdstuk 2 beschrijven we een typering van de Houtense woningmarkt en in hoofdstuk 3 vertalen we dat naar de woningbehoefte. In het laatste hoofdstuk leveren we vanuit de woningmarkt bouwstenen aan voor het gesprek over de Ruimtelijk Koers.

321.112/G | Woningbehoefteonderzoek ruimtelijke koers

5

2 Wat typeert de Houtense woningmarkt De Houtense woningmarkt is in de eerste plaats een onderdeel van een regionale woningmarkt van de U16. Veel nieuwkomers in Houten komen uit omliggende gemeenten. Opvallend daarbij is dat Houten zeer in trek is bij mensen in de regio, maar veel minder bij mensen van buiten de regio. Marktpartijen herkennen dit. Houten is vaak een ‘onbekend merk’, wat pas echt gewaardeerd wordt als je er woont.

De Houtense woningvoorraad Binnen de U16 is Houten te kenmerken als ‘koopwoningmarkt’. Van de 20.271 woningen per 1 januari 2019 was 66% een koopwoning (in de regio was dat 56%). Bovendien zijn dit vooral grondgebonden woningen: rij- en hoekwoningen. De groeiperiode van Houten van circa 1980 tot 2010 geeft Houten kwaliteit. Makelaars en projectontwikkelaars herkennen als marktkenners de ruimtelijke kwaliteit van Houten en de stedenbouwkundige opzet en zien dit ook als ‘verkooppunt’. Ook de woningen zijn te typeren als modern en ruim. Keerzijde hiervan is een hoog prijsniveau: in de koop- en huursector. De woningen hebben vaak een behoorlijk koopprijsniveau. Slechts 10% van de koopwoningen heeft een WOZ-waarde onder € 250.000 (dit zijn nagenoeg alleen appartementen). 50% heeft een prijs tussen € 250.000 en € 350.000 en 40% is zelfs duurder dan € 350.000. Voor een koopwoning in Houten moet je of geld meenemen of minimaal een inkomen boven € 65.000 hebben. Ook in de huursector zijn de prijzen relatief hoog.

Van de bijna 5.000 woningen van Viveste heeft rond 50% van de woningvoorraad een prijs tot de eerste aftoppingsgrens (€ 607 prijspeil 2019, deze woningen zijn bereikbaar voor woningzoekenden met potentieel recht op huurtoeslag; in de regio is dit aandeel 66%), 35% heeft een huurprijs tussen deze grens en de liberalisatiegrens voor sociale huur (€ 720, in de regio is dit aandeel 27%) en 15% een huurprijs boven de liberalisatiegrens (in de regio is dit 7%). In de huur is het aandeel grondgebonden woningen en appartementen meer gelijk gespreid (50-50).

De Houtense inwoners Op 1 januari 2019 telde Houten 49.911 inwoners. Zij leven in 19.935 huishoudens en wonen in 20.271 woningen. 44% van de huishoudens in Houten is een (eenouder)gezin. Dit percentage ligt net wat hoger dan het aandeel gezinnen in de gehele U16. Dit aandeel is de afgelopen jaren iets afgenomen. Ten opzichte van de bevolking van de U16 (exclusief de stad Utrecht dat door de studentenpopulatie sterk afwijkt) is het aandeel inwoners in Houten tot 25 jaar relatief groter. Dat geldt ook voor de groep 55 tot 65 jaar. Dit is een indicatie van een vergrijzing van de bevolking over een tien tot twintig jaar; wat later dan gemiddeld in de regio, maar wel binnen een kortere termijn (geconcentreerder). Het aandeel 65plussers is kleiner in Houten. 30% van de huishoudens behoort op basis van hun inkomen tot de corporatiedoelgroep (€ 38.035 per jaar). In de regio U16 is dit 40%. Dit zijn vooral alleenstaanden, mensen met één inkomen. Voor hogere inkomens geldt dat dit vaak stellen en gezinnen zijn tussen 25 jaar en 65 jaar; en in mindere mate 65-plus (tweeverdieners). De scheiding tussen één- en tweeverdieners blijkt zeer bepalend voor de mogelijkheden op de woningmarkt.

321.112/G | Woningbehoefteonderzoek ruimtelijke koers

6

Leefstijlen onder de Houtense bevolking Vanuit verschillende leefstijlonderzoeken blijkt dat woningzoekers voor Houten kiezen vanwege traditionele waardeoriëntaties en het huidige aanbod dat hierbij aansluit. Rust, ruimte en veiligheid zijn daarin belangrijke factoren, maar ook de gedegen kwaliteit van woning en woonomgeving die Houten biedt. Dit zijn kwaliteiten waar Houtense woningzoekers hun zekerheid in zoeken. In de nieuwbouw van Houten-Zuid zien we ook leefstijlen met een modernere waardeoriëntatie, waarbij beleving, variatie in uitstraling en bewonersgroepen en onderscheidend vermogen belangrijker zijn. Dit trekt een net iets andere leefstijl dan de eerdere delen van Houten.

Woonmilieukenmerken die in Houten aanspreken

De dorpen: Schalkwijk, Tull en ’t Waal en ’t Goy

De gemeente Houten bestaat uit de kernen Houten, Schalkwijk, Tull en ’t Waal en ’t Goy. Voor Schalkwijk, Tull en ’t Waal en ’t Goy zijn in 2017/2018 lokale marktverkenningen uitgevoerd. Deze marktverkenning laten op het laagschalige niveau van de kernen een beeld zien van de huidige woonsituatie (veel koopwoningen, beperkte doorstroming binnen de kernen) en de verwachte ontwikkelingen. Deze ontwikkelingen zijn onderdeel van de analyses die we in het vervolg doen. Het gaat echter om kleine aantallen die wegvallen in de gemeentelijke analyses. Voor de Ruimtelijke Koers bieden de eerdere onderzoeken dan ook een nauwgezetter beeld dan dit onderzoek. In grote lijnen komt het neer op de volgende ontwikkelingen: • De woningbehoefte tot 2035 is in Schalkwijk 55 woningen, ‘t Goy 10 woningen en in Tull en ‘t Waal nihil. • Op basis van eerder onderzoek ligt het zwaartepunt in Schalkwijk, ‘t Goy en Tull en ‘t Waal bij grondgebonden koopwoningen. Hoewel ook in deze dorpen sprake is van vergrijzing zien marktkenners (makelaars en corporatie) geen behoefte aan doorstroming binnen de kern naar meer toegankelijke woningen. Mensen redden zich lang in hun woning, waar nodig met kleine aanpassingen van hun huis (bijvoorbeeld een traplift) en met hulp van de buurt. Als het echt niet gaat verhuizen mensen richting voorzieningenkernen als Houten.

• Traditionele uitstraling • In buurten met gelijkgestemden • Rationele keuze, meer gericht op koop dan op huur, met een verantwoorde prijskwaliteitverhouding • Deels statusgevoelig (uitstraling), dan ook vaak meer privacy • Deels gericht op sociale samenhang • Rust en veiligheid • Voorzichtig toepassen van (technologische) vernieuwing, zoals deelauto, domotica, verduurzaming.

321.112/G | Woningbehoefteonderzoek ruimtelijke koers

7

3 Woningbehoefte in beeld Voor het bepalen van de woningbehoefte zijn verschillende prognoses beschikbaar. Tussen verschillende prognoses is er een behoorlijke bandbreedte waardoor het onvoldoende duidelijk is wat de Houtense woningbehoefte is. Voor het vaststellen van de Ruimtelijke Koers is het belangrijk hier meer grip op te krijgen. Daarom is een analyse gemaakt van de belangrijkste prognoses die er zijn. • In de eerste plaats gaat het om de PBL/CBS-prognose (2019). Dit is een regionale prognose met een vertaling naar Houten. Daarin wordt op basis van een woningbouwprogramma van 4.000 woningen in Houten, trends en regionaal-economische ontwikkelingen een inschatting gemaakt van de toekomstige bevolkings- en huishoudensontwikkeling. • In de tweede plaats is er de Primos-prognose (2019). Ook dit is een regionale prognose met een vertaling naar gemeenten. Vertrekpunt hierbij is de bij de opstellers van de prognose bekende woningbouwplannen tot 2025. Na 2025 wordt een trend van de afgelopen jaren doorgetrokken. Binnen de Primos-prognose zijn voor Houten weinig woningbouwplannen opgevoerd waardoor de prognose een lage woningbehoefte kent. De uitkomst van de woningbehoefteontwikkeling is hierin dus heel duidelijk de resultante van de woningbouwplanning die input is, met andere woorden: een cirkelredenering waarmee het lastig is de Houtens behoefte te bepalen.

De meerwaarde van de Primos-prognose zit vooral in het ijkpunt dat deze prognose biedt. Op grond van vergelijking van de beide prognoses met de ontwikkelingen in Houten in de afgelopen jaren hebben we een analyse gemaakt van de verwachte bevolkingsontwikkeling; en daar van afgeleid de woningbehoefteontwikkeling. Een belangrijk vertrekpunt voor Houten hierbij is dat de regio Utrecht (U16) te kenmerken is als een woningmarkt onder hoge druk. Tot 2040 zijn nog circa 104.000 woningen nodig, terwijl er pas circa 67.000 in de planning staan. Er is dus een behoorlijk tekort aan plannen. In dat licht lijken de groeimogelijkheden voor Houten ‘ongelimiteerd’. Dat roept vooral de vraag op: voor wie wil je er zijn als Houten? • Als bouwsteen voor het gesprek over deze vraag hebben we gekozen eerst een prognose te bepalen die uitgaat van de behoefte voortkomend uit de Houtense bevolking (dit is de bevolkingsontwikkeling als we uitgaan van bevolkingsgroei door geboorte minus sterfte; waarbij vestiging van buiten de gemeente en vertrek uit de gemeente elkaar in evenwicht houden). • In de tweede plaats hebben we gekeken naar het mogelijk ‘vestigingspotentieel’ van nieuwkomers in Houten. Voor wie is Houten dan interessant?

De behoefte vanuit de Houtense bevolking De gemeente Houten kent al jaren een positief groeicijfer. Het aantal kinderen dat in Houten geboren wordt (jaarlijks rond 500) ligt ruim boven het aantal sterfgevallen (rond 300 per jaar, maar oplopend). Dit verschil tussen geboorte en sterfte zorgde de afgelopen jaren voor de groei van Houten; en dus niet de instroom van nieuwkomers. We vergelijken deze trends met eerdergenoemde prognoses.