30 NOVEX De Peel 24-0003905 (geanonimiseerd)
Tekst van het document
een
recreatieve
as.
Verbindende natuur
VAN
SCENARIO'S SYNTHESE: In
hoofdstuk
bepaald type
LAAG
2:
Inpassing in het historisch raamwerk
4
zijn
drie
scenario's
toekomstbeeld
DE geschetst
kleur
die
allemaal
—
KAARTEN
OP
ELKAAR
De
een
prevaleren. Dit om te ontdekken wat hiervan de consequenties zijn. Maar zoals ook in de titel van dit ontwikkelperspectief verpakt zit: de toekomst van de Peel is meerkleurig. Op bepaalde plekken en vlekken geven we volop ruimte aan natuur en water, andere delen van de Peel lenen zich voor landbouw & ondernemen met grond en in de verstedelijkte gebieden en de grootschalig of kleinschalig ontginningsdorpen, (zoals Helenaveen, Griendtsveen, Vredepeel) een speelt leefbaarheid en kwaliteit van de leefomgeving belangrijke rol. Maar niet alles kan overal, zoals (geanonimiseerd) al in 2020 concludeerde in zijn advies over de aanpak van stikstof. Er zijn dus keuzes en combinaties gemaakt door de kaarten op elkaar te leggen en na te gaan waar functies kunnen blijven gegeven de noodzakelijke veranderingen in het bodem- en watersysteem, en waar het ruimtegebruik zich zal moeten aanpassen aan de nieuwe situatie. Daarbij zijn de opgaven die door het Rijk zijn meegegeven opgepakt en zichtbare (cultuurhistorisch raamwerk) en minder zichtbare waarden (stilte en duisternis) een rol gespeeld. -
één
NAAR
laten
volgorde waarin de kaarten op elkaar worden gelegd is bepalend voor het resulterende eindbeeld. Van onder naar boven is het Ontwikkelperspectief 2050 voor de Peel opgebouwd uit de volgende lagen: 1.
Een basis
—
klimaatrobuust voor
systeem (blz 82) (water alle toekomstige ontwikkelingen
&
bodem)
:
is de
2.
pet
Een
1:
klimaatrobuust
systeem
Inpassing in het historisch raamwerk (blz. 83): vanuit het vertrekpunt dat (behoud van) de culturele en landschappelijke identiteit van de Peel leidend moet zijn, is op de natuurlijke basis het ruimtelijk raamwerk van cultuurhistorische structuren en landschapstypen gelegd. Verbindende condities
natuur (blz.84):
speciale
het creëren
een
voor
klimaatadaptatie
van
aandacht
robuust
is besteed
natuurnetwerk
aan en
van
stromen
(blz.88):
vervolgens is een occupatielaag toegevoegd met de belangrijkste energie-, grondstof- en mobiliteitsstromen, alsmede knooppunten in het ruimtegebruik (wonen, werken enz.) gerelateerd aan deze stromen.
Thematische 3.
(blz.86):
vervolgens zijn de belangrijkste mobiliteitsstromen, alsmede knooppunten in het ruimtegebruik (wonen, werken enz.) toegevoegd. De meest geschikte vervoerwijze per knooppunt wordt gestimuleerd, met de nadruk op het beperken van de groei van autoverkeer en toename van fiets- en openbaar vervoer. Samenkomst
—
LAAG
bereikbaarheid
Duurzame
accenten
accenten
geplaatst
aan
(blz.90): de
tot
hand
(natuurlijk, ondernemend, leefbaar).
slot
van
de
zijn
thematische
drie
scenario’s
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
82
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
83
VERSTERKEN WIJSTGRONDEN DOOR HERSTEL GRONDWATERSTROMEN BEKEN GEVOED DOOR HORST
KLIMAATBESTENDIGE LANDBOUW DOOR WATERBUFFER
WATERBUFFER VOOR HELE HORST
VASTHOUDEN REGENWATER ROND PEELVENEN
Maas
Peel-Raamstelling
Aanvoer vanuit de Maas bij hoge waterstand
Landgoed
Kanalen
Peelrandbreuk
Kanaalwater inlaten in hoogproductieve zone
Ontginningsdorpen
Beken, van oorsprong natuurlijk ontstaan, water vasthouden en vertraagd afvoeren
Beerse Overlaat Historische beekdalen
Beken, kunstmatig gegraven
INLATEN, BUFFEREN EN ZUIVEREN BIJ HOGE MAASSTAND
Veen ontginningen
Stroomrichting
Landgoederenzone
Blauwe hart van de Peel, bufferzone rondom Peelvenen
Natura2000 gebied
Natuurlijk filter voor gebiedsvreemd water uit de Maas
Veenrestanten / Peelvenen
Water vasthouden op de horst Sluizen in hoofdwatersysteem voor efficiënte aanvoer gebiedsvreemd water
LAAG 1: EEN KLIMAATROBUUST SYSTEEM
57
Geïnspireerd op input waterschappen, maar geëxtrapoleerd naar 2050 situatie. Bron: Waterschap Limburg, 2022. Waterbeheerprogramma 2022-2027 ‘Limburgs water in een veranderend klimaat’ en Waterschap Aa en Maas, 2022. Waterbeheerplan 2022-2027
Bodem en water vormen de landschappelijke onderlegger voor toekomstige ontwikkelingen. Dit natuurlijk systeem is gebaseerd op een synthese van de historische grondwatertrappen, het huidig watersysteem en diverse geomorfologische eenheden. Het historisch grondwatersysteem van vóór de grootschalige ontwatering (omstreeks 1850) vormt een van de referentiepunten. Ten eerste wordt de grondwaterstand op de peelhorst flink verhoogd en wordt gestuurd op verbetering van de waterkwaliteit. Dit is in lijn met de visie van de twee waterschappen voor 2027, maar in het ontwikkelperspectief 2050 wordt de grondwaterstand verder verhoogd. Hiermee ontstaat een grote buffer rond de peelvenen, waar regenwater opgevangen wordt en waarmee het grondwater wordt gevoed. Deze buffer beschermt de Peelvenen voor weersextremen en zorgt ervoor dat gebiedsvreemd water vanuit de Maas minder nodig is ten tijde van droogte. Deze buffer op de zuidzijde van de peelhorst kan tevens dienen als watervoorraad voor de noordelijk gelegen productiegronden. Ook hier wordt de grondwaterstand verhoogd, maar minder dan rond de Peelvenen en meer rekening houdend met de landbouw.
In het waterbeheer is ook aandacht voor de kwaliteit van het water. Het grondwatersysteem is in natuurlijke omstandigheden arm aan nitraat en sulfaat en bevat verhoogde gehalten calcium, magnesium en ijzer. Deze moet zoveel mogelijk worden beschermd. Uitspoeling van (kunst) meststoffen naar het grondwater moet zo veel mogelijk worden voorkomen. De horst en de flanken zijn dus nadrukkelijk samen één watersysteem, waar het verhogen van de grondwaterstand op de horst zorgt voor een robuuste waterbeschikbaarheid voor de beken op de flanken, en herstel van grondwaterstromen bijdraagt aan meer wijstgronden.
LAAG 2: INPASSING IN HET HISTORISCH RAAMWERK Cultuurhistorische structuren zijn lijnen, vlakken, punten en ensembles die de ruimtelijke identiteit van de Peel kenmerken en betekenisvol zijn voor mensen. Zoals in hoofdstuk 3. 3 aan de orde gekomen, zijn de belangrijkste verbindende structuren voor de Peel; het turfwinningslandschap, de Peelraamstelling, de Peelrandbreuk, de Landgoederenzone op de Horst, de Beerse overlaat, de oude dorpen in de beekdalen, ontginningsdorpen en pioniersnederzettingen. Deze structuren zijn belangrijk om de eenheid en de samenhang van de Peel te accentueren en het unieke karakter zichtbaar te houden. De cultuurhistorische elementen hebben vaak ook een toeristische waarde.
58
Boven: Laag 2; historisch raamwerkkaart.
ONTWIKKELPERSPECTIEF
DE
PEEL
84
ONTWIKKELPERSPECTIEF
Kaart
laag 5: verbindende
LAAG
Peel
natuur.
met
is
NATUUR
weinige gebieden met hoogveennatuur in Nederland en kan een belangrijke rol spelen in het ecosysteem op Europees niveau. Het extreme milieu van hoogveenmoeras is belangrijk voor diverse planten, libellen en vlinders. Daarnaast worden
een
de
de
van
Peelvenen
minder
druk
bezocht
door
mensen,
wat
hoogveenmoeras ook aantrekkelijk kan zijn voor de nog zeldzame kraanvogel. Langzaam komt deze bijzondere soort weer terug in de Nederlandse hoogveengebieden. De Peelvenen kunnen een belangrijke stapsteen worden in de migratieroute van deze bijzondere soort. Op hoofdlijnen worden natuurverbindingen versterkt tussen de grotere gebieden De Maasduinen en de Kempen, met onderling verbonden via de veengebieden op de
het
horst, de beekdalen, Zo
heeft
hart
het
Maasdal
het
zuidelijk
deel
de
Peel.
zal
Hier
van
de
en
de
horst
Peelkanalen.
potentie
als
het
blauwe
vernatting de Peelvenen beschermen en gelegenheid bieden om regenwater te laten infiltreren. Bovenstrooms wordt dan zoveel regenwater vastgehouden zodat de Peel minder droogtegevoelig wordt. Het landgebruik zal zich aanpassen aan nattere bodemgesteldheid. Rondom Natura-2000 van
85
5:
VERBINDENDE De
PEEL
(geano im se rd)
(geano im se rd)
59
DE
gebieden is geen ruimte voor intensieve veeteelt. Wel mogelijk zijn vormen van akkerbouw en veeteelt die passen binnen de nagestreefde natuurwaarden. Om bodemverdichting tegen te gaan is er geen ruimte voor landbouw waarbij zware machines nodig zijn. Wel kan een omschakeling naar bijvoorbeeld natte teelten nog steeds biodiversiteit, waterzuivering en andere ecosysteemdiensten stimuleren.
migratieroutes, insecten
combinatie
beekdallandschap is een fijnvertakt netwerk van waterlopen die de hogere horst met de lagere flanken verbinden. Dit zijn de ideale groenblauwe lijnen om natuurverbindingen te versterken. Het beekdalprofiel wordt breder, krijgt meer gradiënten en daarmee meer natuurwaarde. Een diversiteit aan natuurtypen maakt het beeksysteem tot een robuuste ecologische dooradering van de Peel. Door verhoogde grondwaterstand op de horst worden beken bovenstrooms beter gevoed door meer uittredend grondwater. Het Maasdal leent zich voor een lange natuurverbinding parallel aan de Maas doordat hier al een groot areaal aan NNN-gebied ligt (Natuurnetwerk Nederland). De boscomplexen en rijkdom aan landschappelijke beplantingen zijn van grote waarde als
schuilplaatsen voor middelgrote zoogdieren.
tot
met
uiterwaarden
de
groene
overstroombare
ruimte
verbeterd
met
Peelkanalen
tussen
de
en
kleine
aaneengesloten
De Het
en
voedsel-
meer
In
de
rivier
Het
Maasdal
vormen
uiterwaarden
vogels,
wordt
zo
in
een
extra
gecreëerd en wordt de natuurkwaliteit gradiënten en structuurvariatie.
worden
Peelvenen
zone.
de
van
diverse
en
benut
als
de
Maas.
ecologische Hier
kan
vermeden.
Sfeerimpressie van de toekomstige natuur in de Peel. De Peelvenen vormen het groenblauwe hart van de Peel waar natte natuur voorop staat. De hoger gelegen horst kampt momenteel met verdroging en wordt vernat. Er wordt stevig ingezet op waterinfiltratie op de horst en waterbuffering rondom de Peelvenen.
Natte
natuur
natte
en
teelten
voeren
hier de
de
natuurwaarde
boventoon.
Vrijkomende agrarische bebouwing biedt kansen voor functieverandering, bijvoorbeeld voor passende verblijfsrecreatie, wonen evt. met zorg of milieu— en natuurvriendelijke vormen van werkgelegenheid.
noord-zuidcorridor als
groenblauwe migratieroute bevorderd worden met inrichting van de oevers, aangrenzende bermen en beplantingen, en betere passeerbaarheid van stuwen in het kanaal. Waarschijnlijk blijven de Peelkanalen ondanks vernatting op de horst nog steeds nodig voor aanvullende wateraanvoer in periodes van droogte. Het aangevoerde water afkomstig van de Maas is basenrijk en zal nabij de hoogveennatuur vooral doorgeleid worden richting het noordelijk deel van de horst. Zo wordt het contact tussen basenrijk water en zuurminnende hoogveennatuur zoveel mogelijk —
60
Overgangszone
Peelvenen
Natuurontwikkeling
in Maasdal
-
tÎ
Beken
benutten
Natuurverbindingen Versterken
NNN
BEE
gebied
N2000
natuurverbindingen
voor
-
noord-zuid
corridor
aaneenschakeling natuurgebieden bestaand
gebied
-
globaal
Maasdal
ONTWIKKELPERSPECTIEF
DE
PEEL
86
ONTWIKKELPERSPECTIEF
DE
PEEL
87
A5
ke |
Knooppunt
mm
HOV
Ö
Knooppunt
62
HOV
van
verbinding
met fietssnelweg
Fietssnelweg
(Knooppunt
van
N-
of
Sfeerimpressie van de toekomstige verstedelij— king in de Peel. Verstedelijkingsdruk vanuit Brainport heeft invloed op de westflank van de Peel. Stationsgebieden in dorpen zijn aanleiding om in de vraag naar woningen te voorzien de connectie met OV, vanwege gunstige Woningen kunnen met lokaal geteelde grond stoffen uit de Peel worden gebouwd. Daarnaast
A-wegen
worden
natuur
verbonden
bh
Snelweg
eh
N-weg
stad
en
middels
OV
en
beter
met
elkaar
fietssnelwegen.
____Peeldorpen Bebouwde
omgeving
(geano im se rd)
(geano im se rd) (geanoimserd)
(geanoimserd)
(geanoimserd)
(geanoimserd)
verbeteren.
deze
&
61
Kaart
laag 4;
LAAG
duurzame
4:
DUURZAME Boven
bereikbaarheid
BEREIKBAARHEID
natuurlijk systeem en het ruimtelijk landschappelijk raamwerk is er een netwerklaag opgenomen met de belangrijkste energie- en grondstoffenstromen, mobiliteitsstromen en knooppunten in het ruimtegebruik (wonen, werken e.d.) gerelateerd aan deze stromen. Netwerken die door de Peel lopen kunnen zichtbare of minder zichtbare elementen in het landschap zijn. Denk bijvoorbeeld aan het OV-netwerk, rijks- en provinciale wegen en diverse recreatieve (fiets)routes, maar ook hoogspanningsleidingen als het om zichtbare netwerken gaat. Maar onder de grond ligt ook veel, vaak in de vorm van buisleidingen. Belangrijk is om na te gaan welke stromen gestimuleerd kunnen worden
op
en
het
kansen
(geano im se rd)
bieden
voor
van
openbaar
vervullen
om
HOV-knoop
vervoer
de
toenemen.
bereikbaarheid
te verbeteren
Daarmee van
de
kunnen
kernen
ook
ze
zonder
een
rol
station
of
via
goede fietsroutes en ondersteunend HOV of MaaS-diensten. Een integrale mobiliteitsvisie voor de Peel als geheel zou hierbij kunnen helpen. Mobiliteitsnetwerk Het
Voor
bestaat
uit
het
netwerk
openbaar vervoerlijnen, fietsroutes en wegen. In de directe woonomgeving spelen ook looproutes een rol. De belangrijkste verbindingen lopen ussen woonen werkgebieden en naar (dagelijkse) voorzieningen. van
Qua de
spoorverbindingen loopt alleen de lijn Eindhoven-Venlo Peel. Over de oostflank loopt de Maaslijn vanuit Nijmegen
Roermond
waarmee
de kernen
aan
deze
kant
van
de
Peel
door naar
over
een
mensen
zonder
goederenvervoer is de spoorverbinding tussen de havens en
het
het
achterland. route
Hiervoor
mobiliteitsnetwerk
voor
auto
die
kan
Rotterdam,
Echter
door
de
het
diverse
Brabantroute van
vervoer
steden
buisleidingenstraat
Chemelot
Delta
N-wegen.
In het noorden
en
A50
de A2
de
de A67
station.
In
het
zuiden
heeft
Weert
spoorverbindingen met Eindhoven en Roermond-Maastricht. In de plaatsen met stations bieden stationsomgevingen gunstige omstandigheden voor woningbouw en werkgelegenheid, zeker voor de kernen die goed verbonden zijn met de Brainport. Openbaar vervoer in kleine kernen als Liessel, Odiliapeel en De Rips beperkt zich tot een enkele buslijn. Helenaveen en Griendtsveen, hoewel gelegen aan het spoor, moeten het doen met een buurtbus. In deze gebieden zou Mobility-as-a-Service (MaaS) de
en
Antwerpen
Corridor
Peel
en
bestaan
is
met
de
aan
ideeën
auto
goed
Peel. Voor
bereiken
via
zuiden
raken
tussen
de
een
A67
A75
en
respectievelijk
de
en
Eindhoven
en
Venlo
snelweg een klimaatcorridor te maken waar duurzame energie-opwekking en natuurontwikkeling langs de snelweg wordt ontwikkeld. De structuurvisie van de A67 voorziet bij toekomstige optimalisering al meekoppelkansen voor ecologie en natuur, bijvoorbeeld goede noord-zuidverbindingen die de snelweg doorkruisen. De A67 ligt ook tussen N2000-gebieden. Het verdient aandacht om te kijken hoe stikstofuitstoot van wegverkeer naar om
van
de
te
als
tussen
belangrijk ondergronds transportnetwerk van gevaarlijke stoffen mogelijk soelaas bieden. Gedacht wordt aan transport van onder andere waterstof en ammoniak tussen haven- en industrieclusters. Mogelijk liggen er in de Peel kansen voor het transport van waterstof dat lokaal geproduceerd wordt via deze corridor. Knooppunten bij de buisleiding, de Brabantroute en de A67 kunnen aanleiding zijn voor vestigingszones voor nieuwe (biobased) economieën.
diverse
een
Rhine
Nordrhein-Westfalen
en
Asten
missen
Rotterdam
cruciale
een
gevaarlijke stoffen over loopt is een aandachtspunt.
De
Someren
is
van
redelijk goede OV-verbinding beschikken. Aan de westzijde en op de horst is de spoorontsluiting beperkt. Kernen als Uden, Gemert, en
kunnen
Het
deze
de toekomst.
Knooppunten Knooppunten van wonen en werken liggen o.a. in de Brainport regio (Helmond), Venlo en Weert. Dit zijn ook knooppunten die goed te bereiken zijn met zowel auto als OV. Het spoor is daarmee een belangrijke OV-verbinding vanuit Eindhoven, Venlo en Nijmegen richting de Peel. Dt maakt ook dorpen als Deurne, Horst, Venray, Boxmeer en Cuijk goed bereikbaar met de trein. Het zijn vooral deze stationsgebieden die kansrijk zijn om woonen werkruimte te ontwikkelen en bij te dragen aan de verstedelijkingsopgave van de Brainport. Dit vraagt echter ook investeringen in het mobiliteitssysteem. Stationsgebieden kunnen een HUB-functie vervullen en versterkt worden met voorzieningen. Zeker als de ontwikkeling op verdichting is gericht, kan het gebruik
bereikbaarheid
N2000
gebieden
verminderen
van
zoals de
de
Mariapeel beperkt kan worden. uistoot van wegverkeer is sowieso een kader van de kwaliteit leefomgeving.
doelstelling ook in het De provinciale weg N279 aan de westkant van de Peel en en de Middenpeelweg (N277) vormen belangrijke doorlopende regionale noord-zuidverbindingen. De Middenpeelweg doorsnijdt het centrale gebied van de Peel. Dit is ook een belangrijke verbinding ussen recreatieve clusters. Op het lokale wegennet is de verkeersveiligheid een aandachtspunt, onder andere in relatie tot groot en zwaar landbouwverkeer. langzaam verkeersroutes in waardoor een uitgebreid utilitair en recreatief netwerk is ontstaan. Hoewel de oversteek van Venray naar Deurne ongeveer een uur fietsen is, zijn veel afstanden ussen de kernen zijn fietsbaar, zeker met elektrische fietsen en als er vrij liggende fietspaden zijn. Het recreatief netwerk bestaat onder andere uit diverse (landelijke) fietsroutes, wandelnetwerken, mountainbikeroutes en ruiterroutes. In gebieden als de Peelbergen worden veel toeristische overnachtingen geboekt juist vanwege de aanwezigheid van deze routes. Deze routes en de verdere ontwikkeling daarvan zijn dan ook een cruciale factor in de recreatieve laag van het Peellandschap. Met name de fietsroutes n
de
loop der tijd zijn er het gebied aangelegd
hebben
daarnaast
het streven
naar
ook
meer
verschillende
betekenis
gezonde
voor
de
manieren
mobiliteitstransitie van
verplaatsen.
en
ONTWIKKELPERSPECTIEF
DE
PEEL
88
zonPV
275
potentie voor grootschalige energieopwek principes OPP2050
RESsen
overlap zoekgebied RES ontwikkelperspectief
locatie
/\oe „AJ
o@exX laag
5; samenkomst
van
energie-
en
rond
geschikte
en
volgens
transformatorstation
hoogspanningsstation nieuw
hoogspanningsstation
2030
380kV-lijn 150kV-lijn
(geano im se rd) (geano im se rd)
A67
Klimaatcorridor
DeltaRhine
Corridor,
indicatief
tracé
spoornetwerk Mogelijke aftakking bevaarbaar
water
recyclehub
op
biobased
DeltaRhine
bedrijventerrein,
hub, samenkomst
grondstofstromen. economische
Corridor
indicatieve
energie
indicatieve
(nog
en
in studie)
locatie
hernieuwbare
locatie
ontwikkelzone.
Knooppunten op deze assen vormen een aantrekkelijk vestigingsklimaat dankzij de bundeling grondstoffen- mobiliteits- en energiestromen.
van
grondstofstromen.
64
Sfeerimpressie
de
van
VAN
ENERGIE-
EN
naar
circulaire
landbouw en
in de
Peel.
natuurinclusieve
De
Peel
kenmerkt
landbouw.
zich
door
Multifunctioneel
productieve kant waar gepionierd wordt. ruimtegebruik zal diverse teelten met duurzame een
Het
landelijk productielandschap
GRONDSTOFSTROMEN
Energienetwerk Uit oogpunt van de energietransitie kijken we bij het energienetwerk vooral naar het elektriciteitsnetwerk. Dat is van belang als we duurzaam opgewekte energie op het net willen aansluiten en als we functies willen plannen die elektriciteit nodig hebben. We hebben de hoog- en middenspanningsleidingen door de Peel in kaar gebracht en verdeelstations waar mogelijk opgewekte elektricitei van worden aangeboden aangegeven. Knelpunt in vrijwel heel
lastig. Daarbij zullen de aanwezige hoogspanningsstations sturend zijn in de ordening van energie-opwek en energiegrootverbruik. Vuistregel is dat beiden, dus zowel opwek als gebruik, idealiter binnen 5km van de stations dienen te liggen. Kijkend naar de Peel is dit me name op de flanken mogelijk.
Nederland
De
op dit moment
duurzame
energie
is netwerkschaarste, is
in
zo
ook
in de
Peel.
ontwikkelperspectief daarom belangrijk om vraag en aanbod binnen de Peel zo veel mogelijk te koppelen. Een concept als energie producerend landschap ken daarmee zijn beperkingen. Kijkend naar het energiesysteem van de Peel in 2050 zien we een systeem waar vraag en aanbod binnen he gebied zo veel mogelijk op elkaar aansluiten, waarbij slim gebruik wordt gemaakt van de momenten waarop er veel aanbod is en he alleen op piekmomenten noodzakelijk is energie te importeren van
dit
buiten. De
toekomstige
5:
SAMENKOMST
Qua
89
minder
gaat transformeren
LAAG
PEEL
o.b.v.
zoekgebieden zonne-energie volgens
kring
DE
gebied
kleinschalig ingepaste zonne-energievelden op vruchtbare dekzandgronden binnen 5km van hoogspanningsstation
Bkm
Kaart
bebouwd
BEE
1
63
binnen
ONTWIKKELPERSPECTIEF
openheid van de Peelhorst leent zich, landschappelijk gezien, voor grootschalige (energie)landschappen. Het verschil in zienswijze tussen Noord-Brabant en Limburg over zon-op-landbouwgrond
maakt
het
behouden
van
eenheid
op
de
Peelhorst
mogelijke heropening van Vliegbasis De Peel met de bijbehorende radarzone beperkt de mogelijkheden voor windturbines. Vanuit he ontwikkelperspectief en bovenstaande analyses zien wij de meeste potentie voor grootschalig wind- en zonne-energie op de flank tussen Gemert en Sint Anthonis, maar enkel op gronden die vanui landbouwoogpunt minder geschikt zijn. Vanuit
de
landschappelijke analyse,
diverse
RES'en
mogelijke komt dit zoekgebied voor zonne-energie naar voren.
Goederen-
grondstoffenvervoer Voor het goederenvervoer is de Brabantroute is een cruciale spoorverbinding tussen de havens van Rotterdam en Antwerpen en het achterland. Echter het vervoer van gevaarlijke stoffen over deze route die door diverse steden loopt is een aandachtspunt. Hiervoor kan de buisleidingenstraat Delta Rhine Corridor tussen Rotterdam, Chemelot en Nordrhein-Westfalen als een belangrijk ondergronds transportnetwerk van gevaarlijke stoffen mogelijk soelaas bieden. Gedacht wordt aan transport van onder andere waterstof en ammoniak tussen haven- en industrieclusters. Mogelijk liggen er in de Peel kansen voor het transport van waterstof dat lokaal geproduceerd wordt via deze corridor. Knooppunten bij de buisleiding, de Brabantroute en de A67 kunnen aanleiding zijn voor vestigingszones voor nieuwe (biobased) economieën. en
Knooppunten Knooppunten
van
economische
activiteiten
waar
energie
met
(Helmond), Venlo
name
binnen
de
5km
zones.
mensen,
Knooppunten
van
voor
nieuwe
aan
punten
en
van
stromen stromen
bieden
op
goede
duurzame
kansen
basis.
Denk
goederen bij elkaar komen. wonen en werken liggen o.a. in de Brainport regio en Weert. Dit zijn ook knooppunten die goed te en
zijn met zowel auto als OV. Het spoor is daarmee een belangrijke OV-verbinding tussen Eindhoven, Venlo en Nijmegen. Die maakt ook dorpen als Deurne, Horst, Venray, Boxmeer en Cuijk goed bereikbaar met de trein. Vooral stationsgebieden zijn kansrijk om woon- en werkruimte te ontwikkelen. Stationsgebieden kunnen een HUB-functie vervullen en versterkt worden met voorzieningen. Zeker als de ontwikkeling op verdichting is gericht, kan het gebruik van openbaar vervoer toenemen. Knooppunten waar goederen/stoffen en energie bij elkaar komen of bij elkaar kunnen worden gebracht, bijvoorbeeld een bedrijventerrein nabij een verdeelstation kunnen een rol gaan spelen bij de stap naar een circulaire economie. Deze knooppunten bieden kansen voor recyclehubs gericht op hergebruik, reparatie en recycling van goederen en onderdelen, verwerking van reststoffen (bijv. uit de landbouw) tot nieuwe, biobased producten. Hier kunnen vraag en aanbod van energie goed gekoppeld worden
en
inpassing tussen beide radarzones grootschalige opwek van wind- en Efficiënt dubbel ruimtegebruik (zonPV en blauwe bessenteelt) vinden met name hier plaats. Verder zien wij kansen voor kleinschalig ingepaste zonne-energievelden op de dekzandgronden,
bereiken
zouden
worden
ondanks
ontplooid.
netwerkschaarste
nieuwe
activiteiten
kunnen
ONTWIKKELPERSPECTIEF
DE
PEEL
90
ONTWIKKELPERSPECTIEF
mobiliteitstransitie
en
het
minimaliseren
PEEL
91
negatieve effecten van mobiliteit op de leefomgeving. In de Peeldorpen is leefbaarheid, verblijfskwaliteit en sociale veiligheid belangrijk. Een kleine groei, zo veel mogelijk binnen de contouren van het dorp, ten gunste van leefbaarheid moet ook daar mogelijk zijn. Voorzieningen dienen voor iedereen goed bereikbaar te zijn, met OV, en zo veel mogelijk met de fiets, zodat auto-afhankelijkheid en vervoersarmoede minder wordt. Ook mobiele voorzieningen zoals, een rijdende huisartsenpost, zouden een uitkomst kunnen bieden. In langer leegstaande agrarische bebouwing kunnen zich ongewenste praktijken gaan voordoen. VABs zijn daarom gebaat bij snelle sloop of indien passend bij omgevingskwaliteiten en marktvraag vlotte herbestemming. aan
de
DE
van
de
Toekomstige mogelijkheden voor landbouw verkleuren afhankelijk van bodemtypen en de toekomstige watersituatie. Jonge ontginningen, met name in het noordelijk deel van de Peel, lenen zich ook in de toekomst voor grootschalige productielandschappen gezien de historie van deze ontginningen en de huidige rationale verkavelingsstructuur. Dekzanden op de flanken hebben een overwegend afwisselend karakter. Ook hier kan het accent op landbouw liggen gezien de historische ontwikkeling en huidig gebruik van gewassenteelten en graslanden op de overgang van hoog- en laaggelegen terrein. De esgronden zijn de meest vruchtbare gronden die beschikbaar moeten blijven voor landbouw. Ontwikkelingen die niet afhankelijk zijn van een vruchtbare bodem (zoals kassen, bedrijventerreinen of datacenters) zijn ongewenst om op de esgronden een plek te geven.
LEGENDA
BIJ
KAART:
Ruimte
voor
de
Peel
van
de en
intensieve aan
de
veehouderij blijft zuidkant
op
er
aan
voldoende
de
(geano im se rd) 66
Vitale
Grootse
Kaart
laag 6; thematische
LAAG
accenten.
Oude
beekdalen
Natuurlijk
65
hart
Centrale
Maasdal
steden
Verstedelijkte
productielandschappen
Afwisselende
akkercomplexen
Leefbare
kernen
dorpen
dekzanden
6:
THEMATISCHE
ACCENTEN
Met
accenten
de
thematische
verstedelijking. Thematische accenten van natuur, landbouw en verstedelijking worden concreter als de basis van het natuurlijk systeem en de huidige landschapscondities over elkaar gelegd worden. Accent op het ene thema sluit een ander thema niet uit, maar geeft een hoofdkoers van een bepaalde zone aan. Natuur kan dus bijvoorbeeld samengaan met landbouw, maar
verstedelijkte kernen, oude dorpen op de flanken en ontginningsdorpen op de horst verschillen van elkaar in karakteristiek en in opgaven. Op de westflank heeft de groeiende verstedelijkingsdruk vanuit de Brainport-regio invloed op de Peel en komt verstedelijking als accent boven. Plaatsen als Helmond en Deurne staan in directe (spoor)verbinding met Eindhoven en kunnen de verstedelijkingsdruk gedeeltelijk opvangen. Uitgangspunt hierbij is om zoveel mogelijk binnenstedelijk te verdichten nabij stationsgebieden onder andere vanwege de gunstige bereikbaarheid met OV. In de flankdorpen- en steden nabij het spoornetwerk ligt de nadruk op goede bereikbaarheid onderling en met de regio. Gebieden rondom treinstations kunnen ontwikkeld worden tot levendige knooppunten waar verschillende vervoersvormen aan elkaar geschakeld worden,
in de
geven
we
aan
welke
waar
ontwikkelingen kansrijk zijn, rekening houdend met de onderliggende lagen. Zo krijgen opgaven meer of minder nadruk in bepaalde gebieden, afhankelijk van de plaatselijke omstandigheden, zoals bodem en water en huidig grondgebruik, en aanwezige structuren.
Niet
Productieve
landschappen
voor
de
met
samen
de
Peel
ene
op
vormen
natuur
zone
natuur.
stempel
en
alles
kan
een
overal, en
maar
dit
wat
kan
dan
ondernemerschap zijn
fundamenteel
waar
wel?
kenmerkend
onderdeel
van
de
regio
en
is de landbouw
Met
maar
meer
leidend
ontwikkelperspectief geven een richting aan.
en
in
een
drukken
we
De
centrale
andere
zone
zoals
daar
geen
deze
steden,
OV, elektrische deelauto's
en
deelfietsen.
Hierdoor
Voorbeeld
categorie
Centrale
steden:
Venlo.
noordkant
afstand
van
kwetsbare
Groenblauwe
(geano im se rd)
gebieden. Dit neemt niet weg dat een groei van de intensieve veehouderij in de Peel niet wenselijk is en er sowieso veranderingen nodig zijn vanwege stikstof, klimaatveranderingen, epidemische uitbraken van dierziekten, het gevaar van zoönose en dierenwelzijn. Dit ontwikkelperspectief zet in op een trend van geleidelijke transformatie van de intensieve veehouderij richting 2050 naar een biologische /kringlooplandbouw met kortere ketens, aansluitend bij de doelstellingen van een circulaire economie. Naast voedselproductie kan ook de productie van biobased grondstoffen een bedrijfsactiviteit vormen. De Peelvenen, de beekdalen en het Maasdal hebben een overwegend accent op natuur, maar combinaties met landbouw zijn mogelijk als dit de natuur niet schaadt. Agrarisch natuurbeheer is hier bijvoorbeeld een optie en ook door extensivering kunnen natuur en landbouw hier samengaan. Op conceptueel niveau is de ambitie om stevige natuurverbindingen tussen de horst en de flanken te maken. Daarnaast kunnen de flanken met omliggende natuurgebieden beter verbonden worden zoals de Kempen en de Maasduinen de Maashorst en het Groene Woud. Het zuidelijk deel van de horst wordt het blauwe hart van de Peel genoemd. Hier staat natte natuur en waterinfiltratie centraal. In de beekdalen ligt de nadruk op hogere natuurwaarde en water vasthouden.
In het fijnmazig Maasdal is een gevarieerde mix van landbouw, bossen en landschappelijke beplantingen. De landschappelijke beplantingen en het reeds aanwezig natuurnetwerk (NNN) geven aanleiding om het Maasdal voornamelijk op gebied van natuurverbindingen te
(geanoimse(rgd)eano im se r(dge)ano im se rd)
( g e a n o i m s e r d ) ( g e a n o i m s e r d ) (geano im se rd) (geanoimserd()geano im se rd)
67
Voorbeeld
categorie Verstedelijkte
68
Voorbeeld
categorie
kern:
Venray.
worden
knooppunten beter bereikbaar en gunstige locaties voor voorzieningen en ontmoeting. Door voor een concentratie op deze knooppunten in de verstedelijkte kernen te kiezen behoudt de rest van de Peelhorst haar open, landelijk karakter. Ook draagt dit bij
Leefbare
dorpen:
De
Rips.
5. 2
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
HET ONTWIKKELPERSPECTIEF DOOR DE OOGHAREN Onze stip op de horizon is een meerkleurige Peel die op weg naar 2050 stevig wordt heringericht, maar waarin ondernemers, bewoners & bezoekers én de natuur zich thuis blijven voelen. Omdat aangesloten wordt bij de identiteit van de streek en de pioniersgeest van de mensen. De Peel is grotendeels met mensenhanden gemaakt en door de geschiedenis steeds opnieuw uitgevonden. Om ook in de toekomst een thuisgevoel te bieden is doorontwikkeling van de Peel nodig: stilstand is de grootste bedreiging en niets doen dus geen optie. De belangrijkste punten uit het Ontwikkelperspectief 2050 op een rij: 1.
2.
3.
4.
5.
Het water- en bodemsysteem sturend: de Peel wordt een stuk natter, zowel op de horst als aan beide flanken met waardevolle beekdalen. Naast de natuur profiteren ook veel landbouwgronden die te maken hebben met droogte hier uiteindelijk van. Er blijft straks ook een aantal goed ontwaterde productielandschappen. We werken naar een minimaal verstoorde bodem die in balans is en vol leven, een vitale bodem. De Natuurlijke Peel wordt versterkt (groene legenda) : met dit ontwikkelperspectief werken we aan een duurzame instandhouding van de Natura 2000 habitattypes. We koesteren allereerst de hoogveenrestanten en natte natuur van de Peelvenen (Deurnsche Peel en Groote Peel) . Een andere drager van de Natuurlijke Peel is het Maasdal met onder andere de Maasheggen en Maaspark Ooijen-Wanssum. Het ontwikkelen van de beekdalen met brede bufferzones op de flanken van de Peelhorst is een belangrijke groene opgave richting 2050. Deze beekdalen maken onderdeel uit van een groenblauw raamwerk waarvan de aders doorlopen tot in het stedelijk gebied. De horst zien wij als een kansrijke ecologische ontwikkelzone en tegelijk als klimaat robuuste backbone. Volop ruimte voor de Ondernemende Peel (gele legenda) : grootschalig productielandschap vooral aan de noordzijde van de horst met ruimte voor hightech circulaire landbouw en biobased productie.
Combinaties met duurzame energieopwek zijn hier vanuit het gebied gezien kansrijk. Veelzijdige landbouw – zowel kleinschalig als grootschaliger – op de dekzanden. We koesteren de oude vruchtbare esgronden als waardevolle landbouwgrond. In vrijkomende agrarische bebouwing kunnen zich nieuwe, kleinschalige economische activiteiten ontwikkelen. Rondom de natuurgebieden zijn agrarische activiteiten straks in balans met natuur en landschap en wordt onder meer verdiend aan biologisch boeren, productie van biobased grondstoffen en agrarisch natuurbeheer. Verschuiven naar nieuwe economie: ook nieuwe verdienmodellen zoals de (high tech) maakindustrie, ICTdienstverlening en foodtech vinden in deze toekomstvisie een plek in de Peel. Met name rondom de centrale steden en in verstedelijkte kernen op de flanken. Daarnaast ruimte voor economische ontwikkeling op de knooppunten van stromen (energie en mobiliteit) : versterken van de connectie met Brainport en Greenport. Ook in de landbouw zullen nieuwe verdienmodellen ontstaan met andere ruimtebehoeften. Bijvoorbeeld als het gaat om de verwerking van biobased bouwmaterialen of nieuwe vormen van voedselproductie. De streek is aantrekkelijk om te leven en beleven: (rode legenda) manifesteert zich in de verstedelijkte kernen met ruimte voor groei en in de leefbare dorpen met aandacht voor leefbaarheid.
Verbeteren van de leefbaarheid door instandhouding en betere bereikbaarheid van voorzieningen,
93
BEKEKEN
behouden van dorpse karakteristieken en gemeenschappen en een kleine groei van het aantal woningen horen daarbij. Verder ruimte voor passende vormen van recreatie; toegankelijkheid van het landschap is een voorwaarde. Net als het versterken van de vitaliteit en culturele aantrekkingskracht van de ontginningsdorpen. 6. Opvang verstedelijkingsdruk Brainport: Zuidoost-Brabant concentreert toekomstige verstedelijking rond de stedelijke centra en subregionale knooppunten. Richting 2050 zal de verstedelijkingsdruk op de westzijde van de Peel waarschijnlijk toenemen (het zogenaamde ‘Brainport cluster’) . 7. Ruimte voor energie: windparken en zonnevelden vooral aan noordzijde van de Peel en – kleinschaliger, passend in het landschap – binnen de dekzandgebieden en rondom verstedelijkte kernen. Ook geothermie kan kansrijk zijn in de Peel. Wellicht kansen voor een knooppunt in multimodale infrastructuur van grondstoffen (buisleidingen, spoor, water) en/of voor een energieconversiecluster. 8. Ruimte voor klimaatadaptatie: hoogwaterbescherming onder meer via het Deltaprogramma voor de Maas, maar ook opvang wateroverlast in brede buffers van de beekdalen. Peilen gaan in grote delen de Peel omhoog, op de horst zelfs fors omhoog. Waterretentie is combineerbaar met ander grondgebruik en dan met name op de dekzanden. Water langer vasthouden betekent meer reserves in droge tijden.
In de kernen dragen bij aan de klimaatadaptatie door het beperken van verdere afdekking van de bodem en groenblauwe dooradering. 9. Zuinig op cultuurhistorie en landschapselementen: de geologie van breuklijnen en de sporen uit de ontginningsgeschiedenis maken de Peel uniek. Aandacht voor de bijbehorende cultuurhistorie biedt de kans om het water- en bodemsysteem te begrijpen. Ontwikkelen van de leesbaarheid van het landschap is een uitdaging. Denk aan de Peelrandbreuken, wijstgronden, de Peelraamstelling, Peelkanalen, laanbeplantingen en oude verkavelingsstructuren. 10. Aandacht voor minder zichtbare waarden: vooral de Peelhorst kent weinig stilteverstoring, geurhinder en lichtvervuiling. De horst vormt zelfs één van de grootste aaneengesloten donkergebieden van ons land. De moeite waard om te beschermen, maar ook aantrekkelijk vanuit recreatief oogpunt. De Peel heeft veel potentie op dat vlak. 11. Geleidelijk verminderen ruimte voor intensieve veehouderij: grote uitstoot van stikstof, geurhinder en de risico’s van verspreiding dierziekten zijn belangrijke argumenten om ruimte voor intensieve veehouderij te verminderen. Afhankelijk van het type vee zijn er verschillende transitiepaden. Minder dieren per hectare, andere soorten, minder krachtvoer, het introduceren van gesloten systemen en andere ordening en vormen van ruimtegebruik kunnen opties zijn. 12.
Heropenen militair vliegveld: in geen van de scenario’s een wenkend perspectief, want het zet grote aanvullende druk om de andere nationale (en regionale) doelen in de volle omvang te realiseren. Immers: deze functie ligt op de dekzandrug in een inzijggebied, doorsnijdt de ecologische zone, neemt agrarisch productielandschap weg, verstoort recreatief gebruik en draagt niet bij aan leefbaarheid. Niettemin beseffen alle partijen dat uit een oogpunt van nationale veiligheid en operationele gereedheid van de krijgsmacht indringende vraagstukken aan de orde kunnen zijn. In verband met de vanuit Het Rijk aangedragen mogelijke reactivering van Vliegbasis De Peel worden in die omgeving vooralsnog geen onomkeerbare ruimtelijke ontwikkelingen in gang gezet.
6. OP WEG 2030 Deelgebieden
en
NAAR
lijnen naar de toekomst.
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
96
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
NATUURLIJKE
Vanuit het toekomstbeeld voor 2050 (kaartbeeld op blz. 78) delen we in deze paragraaf onze beelden over de denkrichtingen op weg naar 2030. Wat is kansrijk en wat juist niet? Immers: niet alles kan overal. Denk alleen al aan de draagkracht het water- en bodemsysteem. Bovendien passen opgeteld niet alle ruimtelijke opgaven en ambities in de Peel. Soms zullen keuzes moeten worden gemaakt tussen ecologie, economie, energie en woonfuncties in de Peel, maar vaak zal een combinatie passen. Wat we in ruimtelijke zin graag willen en wat liever niet, vullen we in voor 12 typen deelgebieden en ontwikkelzones met elk een eigen kleur groen, geel of rood.
DEELGEBIEDEN IN DRIE KLEUREN Basis voor de deelgebieden vormen de lagen die in hoofdstuk 5 zijn beschreven, aangevuld met thematische accenten vanuit de Natuurlijke Peel, de Ondernemende Peel of de Leefbare Peel. Op die manier ontstaan 3 legendakleuren die als koersen naar de toekomst zijn op te vatten: 1. Groene koers: hier geven we voorrang aan natuur, aan bodem en water en gezondheid. Er blijft ruimte voor agrarisch grondgebruik, maar dat zal in het algemeen wat kleinschaliger zijn en in balans met het natuurlijk systeem. Deze delen van de Peel worden natter. Groen is de kleur van de Natuurlijke Peel in drie nuances: de zuidelijke horst, de beekdalen en het Maasdal. 2. Gele koers: agrarische productie en ruimte voor recreatie en energieopwekking hebben hier prioriteit. Ook hier zijn functies in balans met het natuurlijk systeem en de omgeving en zal minder worden ontwaterd / water langer worden vastgehouden. Geel is de kleur van de Ondernemende Peel in drie nuances: het grootschalige productielandschap van de noordelijke horst, de afwisselende dekzanden op de flanken en de oude esgronden. 3.
Rode koers: leefbaarheid, beleving, een gezonde leefomgeving en sociale cohesie staan hier voorop. Woonfuncties horen bij de (groei) gemeenten op de flanken en er is afgepaste ruimte om verstedelijkingsdruk in vanuit de Brainport op te vangen. We koesteren de dorpsheid en de stille waarden van de horst en daar kunnen ook recreatieve functies floreren. Rood is de kleur van de Leefbare Peel in drie nuances: de centrale steden, verstedelijkte kernen en leefbare dorpen.
ONTWIKKELZONES In aanvulling op de kleuren voor deelgebieden (zogenaamde ‘tegels’) , is in de drie scenario’s ook een drietal grotere ontwikkelzones onderscheiden. Dat zijn zones die vanuit onze toekomstvisie voor 2050 de komende tien jaar verder ontwikkeld zouden kunnen worden in een bepaalde richting. Zoals de noord-zuid verlopende ecologische zone (groen) die de Peelnatuur gaat verbinden met andere natuurgebieden in binnen- en buitenland. Die ecologische zone kan tevens fungeren als klimaat robuuste backbone en heeft tevens betekenis als cultuurhistorische en recreatieve route. Haaks daarop is een economische zone denkbaar tussen Brainport en Greenport, gebaseerd op aanwezige en geplande infrastructuur. Deze twee zones kruisen elkaar midden op de horst en hebben een verschillend karakter. Te veel nadruk op de economische as zou De Peel in tweeën kunnen delen en een bedreiging kunnen vormen voor de natuur in en om de Deurnsche Peel/Mariapeel en de cultuurhistorische waarden van de Peeldorpen Griendtsveen en Helenaveen. Deze zone moet niet gezien worden als een lijn of vlak, maar als een aantal met elkaar verbonden knopen. We zien op de flanken vanuit Eindhoven tot aan station Deurne en vanuit Venlo tot aan Sevenum vooral rondom de OV-knooppunten stedelijke en economische ontwikkelruimte.
Denk aan nieuwe economische dragers zoals (circulaire) maakindustrie, ICT-dienstverlening en
ONDERNEMENDE
passende vormen van logistiek (geen grote distributiecentra, wel hubs voor herbruikbare producten en materialen) .
97
LEEFBARE
PEEL PEEL Groenblauwe hart
De verstedelijkingszone (rood) symboliseert dat de druk op de leefomgeving en woonmilieus vanuit Eindhoven vooral aan de westzijde van de Peel en zowel in Zuidoost-Brabant en als MiddenLimburg een weg zal gaan zoeken. Inspelend op het aanwezige spoor richting Weert kan deze druk ook deels zuidwestelijk van De Peel worden weggeleid. In navolging van de verstedelijkingsstrategie is intensivering binnen bestaand stedelijk gebied hierbij leidend en wordt niet gemikt geen grootschalige uitbreidingen. Wel wordt woningbouw gezien als hefboom voor vitale kernen en dorpen die ook een passende stap moeten kunnen zetten in de woningbouwopgave.
Grootse productielandschappen PEEL
Centrale steden
KLEUREN EN GROTE TRANSITIES Met de groene legendaeenheden geven we primair invulling aan de transitie landelijk gebied en klimaatopgaven. Met de gele legendaeenheden aan de transitie energie en (circulaire) economie: in het geval van de Peel vooral aan de transitie naar kringlooplandbouw en nieuwe teelten (biobased economie) . De rode legendaeenheden geven invulling aan de verstedelijkings- en woningbouwopgaven die die vooral in de omliggende regio’s spelen, maar ook voor een deel ook op de Peel afkomen. Bij die woon- en werkopgaven hoort een bereikbaarheidsopgave: garanderen van een bereikbare Peel.
Vitale beekdalen
Afwisselende dekzanden
Verstedelijkte kernen
Natuurlijk Maasdal
Oude akkercomplexen
Leefbare dorpen
Ecologische ontwikkelzone
Economische ontwikkelzone
Schaalsprong Brainport
LIJNEN NAAR DE TOEKOMST Bij het definiëren van lijnen naar de toekomst voor deze twaalf type deelgebieden in de Peel staan drie begrippen centraal: ambitie, opgave en richting. De ambitie is een korte beschrijving van waar we op lange termijn idealiter naar toe werken: de stip op de horizon. De opgave is het te overbruggen gat tussen de bestaande situatie en de stip waar we willen uitkomen. Er zijn meestal verschillende routes om daarnaartoe te werken. Dat zijn allereerst ontwikkelingen die kansrijk zijn en grondgebruik of systeeminterventies die de voorkeur hebben. Via beleid, instrumenten of investeringen kunnen overheden daarop sturen. Maar aan andere kant zijn er ontwikkelingen die we in bepaalde deelgebieden liever niet zien of grondgebruik dat eigenlijk niet (meer) past in het toekomstbeeld. Ook daar kunnen de betrokken overheden op sturen met ruimtelijke instrumenten, financiële prikkels en bijvoorbeeld (water) beheer. Richtingen 2030 zijn de lijnen naar de toekomst: ontwikkelingen die we graag willen of juist ontmoedigen. En systeeminterventies die daarbij passen zoals het verhogen van grondwaterpeilen of het wegnemen van emissies. De denkrichtingen die per tegel worden genoemd passen bij de ambitie voor het deelgebied, maar zijn niet alomvattend of limitatief.
Lijnen naar de toekomst kunnen straks ingevuld worden met concrete maatregelen en projecten die onderdeel zijn van het uitvoerings- en investeringsprogramma voor NOVEX-gebied De Peel. Maar waarschijnlijk ook voor een belangrijk deel worden ingekleurd met maatregelen die opgenomen zijn in de PPLG’s en de uitvoering daarvan door waterschappen en gemeenten. Voor de fijnproevers: we volgen hier het ABCD-tje van de ‘natural step’ in strategieontwikkeling: Ambitie formuleren, Backcasting om bijbehorende opgaven te bepalen, Creatieve routes aangeven op weg naar de toekomst en vervolgens de eerste praktische stappen zetten en maatregelen nemen: het Doen. Geruststellend is dat de op veel plekken in de Peel de transitie al in volle gang is. Op dat ‘doen’ besteden we in hoofdstuk 7 aandacht aan de hand van enkele praktijkvoorbeelden. 69
Beeld: Schematisch onderscheiden we 12 type deelgebieden en ontwikkelzones in drie kleuren.
ONTWIKKELPERSPECTIEF
DE
PEEL
Het
kanaal
99
(geano im se rd)
/ NATUUR
GROEN BEE
Groenbiaewe
de Peel.
hart van
Dit woedt
door
gevormd
oworgangigebieden en de landbeumgronden daar omheen. te Bescharmen tagen waarsortramen en stikstofdeporitie. worden
daaro
sterk
verhoogd
rond N2000 gebieden
biodiversiteit
in
Landgebrui
met
veeteent,
wel
zijn
veetoert,
zoals
grondgevonden
groetwaterstand
ER
naer
Vitse
De
natuurtypen
aan
verbindt
op
laaggelegen
is
N2009
met
atwisselesde
Poel.
de
centraal
de
ali doel
met
behoud
getveden
is
geen
afgestemde natte
hoogswernatuur
Kempen
Hier
ngt
baits
nadruk
de
eatra
voor
terrassen
baaggelagen
gezoed
beter
op
worden
teelten
en
herstel
ruimte
voor
van
de
van
de
atkerbouw
van
de
verhoogde
een
Peekvenen
de
Peel
mtonsieve
vormen
daarmee
woedt
en
beichermd.
beetdetgrofel
Hat
De
netuurmaarde. ruimte
ook
Beten
Maaaduinen.
wittredend
grondwater
recreatieve
De
ratusrverbingingen,
door
des
minder
het
voor
visie
matsekstruchaur
de
de
van
vecreateve
Peel
en
vernoogde
droog
vaat
kwalterten.
Maasdal
on
De diverstoit
vooteelt,
zulen en
de
vormen
flanken
de
breder
werdt
Het
verschilt
staan
aanwezige
voor
hoog
de
onsageimatige varkavelng nog aanwezig is. is doze leidend. Door middel van landschapslandbouw wordt de Memschalghed van het de Maas vanait wa! maatsmeanders krijgt landschap versterkt. In Bgreidsoogpunt extra : is ndmte overstroombare tuimte door de mandeg van hoogsstergaulen. dean meanders voor colboeven waar
de
gevarteerde
van
ecologische
en
beten
esteeiigve
voor
ecologische dooradering on
Gaat
meanderen.
hogere
kt er
landschappeïijke.
robuuste
Daar
terrassen.
natuur
Peelvenen
to
om
een
robuuste
een
de
met
hierdoor
Naar
de
de
rwmte
meer en
Peotventn. en beekuysteem
hort
de
gredênten
meer
de
op
krijgen
beken
tot
het
schaal
Natuurlijk Meardal.
EER
kernen
grotere
natuurnetwerk
krijgt
maakt
grondwaterstand
en
historische
de
van
NIN
beekdalerdschap tussen
natuur
instandhouding.
natsurdoelen
De kwetsbare
aankunnen.
natte
de
op
landbouw
vaat
de
van
Rondom
2000
beekdalen.
verbinding
voor
NNN-gebieden
en
deel Oe gendweterstanden in het cuda ontstaan plas-dras zones en natte kavels
dierst
In
grondwaterstanden, hogemogelijkheden
er
Hier
Peelvenen
de
Overgangscebleden N2000, Staan
EER
het
rondom
en
NIO00-
de
met
opde
en
wilde
natuur
Hooggelegen water-en
bodemsysteem
ertgorean
zijn,
zijn
Klimastrobuuste backbone blijven
voor
aanvullende
van
productielandschappen
op
voormaäge schootsveld
wordt.
de
Kempen
Peotvonen doce
het
redelijk
de
de
en
Maas.
hart
van
naordrijde waar
Maas.
zal
De
Peet
van
mogelijk,
Peel.
de
ingezet
droogte.
Oe
de
Peetvenen
Peeltanslen
worden
ecologische verbindeg
vruchtbare
landbouw.
Omdat
gronden
de terrassen
en open landschap wordt
nn
en
tond
Peel
de
Gabiedsyvreemd met
worden
hoogveennatuur
waterbutfering worden
en
waardevolle
ecologisch wordt
de
ingericht
deze
grootschaliger Far
behouden
de
Poetksralen
rodg
te
veel
nutriënten
en/of
grootse wordt
Ook
vermeden.
ecoicgische verbinding vormen
noord-zuideorridor
het
stepsing stones beven
ecologsche en
het
zuben met
naar
var
en
weidse
‘doorgeleid’
Contact èn
nature
van
vernatting
de
voornamelijk
van
Het
groct.
Ondanks
periodes
corridor.
Kaait de
èn
Maas
de
noord-zuid en
kavels
wateraanvoer
zijn
grondgebonden
voor
de Poelkanslen.
=
teeratsen
geschikt de
cot
verontreiigegen afkomstig
Ecologische
De hooggelegen
terrassen.
de
verbinding
ook
de
tussen
rectoatseveas
70
Beeld;
bij
Helenaveen
(Bron: www.limburg.nl,
2023).
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
100
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
101
grondwaterpeil grondwaterpeil verhoging sterke
verhoging
GROENBLAUWE HART
VITALE BEEKDALEN
Het gebied rondom de hoogveenreservaten de Groote Peel, Mariapeel,
Beekdalen aan de westzijde en oostzijde van de Peelhorst, zoals de Bakelse Aa,
De Bult en andere waardevolle natuurgebieden.
de Astense Aa, de Vlier, de Groote Molenbeek en de Loobeek.
AMBITIE 2050
AMBITIE 2050
Robuuste natte natuur door hydrologische buffering beter beschermen tegen weersextremen en stikstofdepositie. Focus op vergroten biodiversiteit, verschuiving naar agrarisch natuurbeheer en gevarieerde natte teelten en landschapsgronden. Versterken ruimtelijk-landschappelijke kwaliteit.
Meer ruimte voor en vernatting en systeemherstel van gradiëntrijke beekdalen als deel van een robuust ecologisch netwerk. De beken worden gevoed door de Horst. Grotere biodiversiteit, betere waterkwaliteit en voldoende watervoorraad en extensieve, natuurinclusieve landbouw voorop.
DENKRICHTING 2030
DENKRICHTING 2030
Kansrijke ontwikkelingen:
Ontwikkelingen die we hier liever niet zien:
Verder ontwikkelen nieuwe natuur en ecologische verbindingen
Intensief agrarisch grondgebruik
Inrichten landschapsgronden
Stimuleren agrarisch natuurbeheer en natte teelten
Kansrijke ontwikkelingen: Herstel meanderende beken met brede bufferzones waarin
Grootschalig agrarisch grondgebruik en intensieve veehouderij
Uitbreiding intensieve veehouderij
landbouw en natuur samengaan
Toename bebouwing en verstening
(Grootschalige) energielandschappen
Ruimte voor waterberging
Intensieve recreatie
Extensiveren landbouwgronden
Bemesting en gewasbeschermingsmiddelen
Natuurinclusieve landbouw
Combinaties met cultuurhistorische waarden
Onttrekken grondwater
Schoon maken en houden van grond- en oppervlaktewater
Piekbelasting van natuur door landbouw of industrie
Koesteren strategische grondwatervoorraad
Nieuwvestiging intensieve veehouderij
Reductie stikstofdepositie op natuur
Monoculturen
Natuurherstel gericht op N2000 en breder
Uitspoeling van meststoffen
Koesteren rust en duisternis
Versterken identiteit en leesbaarheid landschap
Extensieve, natuurvriendelijke recreatie
Ontmoedigen:
Verhogen grondwaterpeilen
Kringlooplandbouw
Groenblauwe dooradering en agrarisch natuurbeheer
Stimuleren:
Ontwikkelingen die we hier liever niet zien:
Stimuleren:
Water langer vasthouden
Onttrekken (grond) water
Verhogen waterstanden
Uitspoelen meststoffen en bestrijdingsmiddelen
Verminderen stikstofemissie
Ontmoedigen:
Systeemherstel beken
Afwisseling in oeverbeplanting
Versterken identiteit en leesbaarheid landschap
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
102
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
103
grondwaterpeil
verhoging
NATUURLIJK MAASDAL
ECOLOGISCHE ONTWIKKELZONE
Het dal van de Maas dat de Peel aan de oostzijde begrenst, met een uniek heggenlandschap
Zone die van noord naar zuid loopt over de hogere horst en zowel als aantrekkelijke ecologische verbinding
aaneenschakeling van grote en kleine natuur- en recreatiegebieden.
en een
als klimaatrobuuste backbone van de Peel kan gaan fungeren.
AMBITIE 2050
AMBITIE 2050
Versterken van het cultuurhistorisch Maasheggenlandschap en overstroombare ruimte geven aan de rivier. Vergroten biodiversiteit in een veilig en aantrekkelijk landschap in combinatie met extensief grondgebruik voorop.
Stevige ecologische verbindingszone tussen verschillende natuurgebieden in Nederland en over de grens, tevens aanvullende wateraanvoer in tijden van droogte. Natuur, landschap en recreatieve beleving voorop.
DENKRICHTING 2030
DENKRICHTING 2030
Kansrijke ontwikkelingen:
Kleinschalige verkaveling en herstel landschapselementen
Toename bebouwing en verstening
Ruimte voor de rivier en voor waterberging
Grootschalig agrarisch grondgebruik
Groenblauwe dooradering
Monoculturen
Natuurherstel, nieuwe natuur en verbindingen
Grootschalige ontgrondingen voor delfstofwinning
Kansrijke ontwikkelingen:
Grootschalig agrarisch grondgebruik en intensieve veehouderij
Groenblauwe dooradering en verbinden natuur
Toename bebouwing, verstening of militair gebruik
Nieuwe bossen en robuuste natuur
Ontwikkelingen die we hier liever niet zien:
Aanvullende wateraanvoer vanuit de Maas
Natuur- en landschapsinclusieve landbouw
Verwilderde natuur in de uiterwaarden
Extensiveren landbouwgronden
Uitbreiden gbda en agrarisch natuurbeheer
Ontwikkelingen die we hier liever niet zien:
Peelraamstelling als recreatieve route
Extensiveren landgebruik: extensief agrarisch natuurbeheer
Extensieve recreatie
Stimuleren: Stimuleren:
Ontmoedigen:
Verminderen gebruik bestrijdingsmiddelen
Uitspoelen meststoffen en bestrijdingsmiddelen
Versterken identiteit en leesbaarheid landschap
Nieuwvestiging intensieve veehouderij
Verminderen nutriëntenemissies
Verhogen grondwaterpeilen
Onttrekken (grond) water
Biodiversiteit vergroten
Uitspoelen meststoffen en bestrijdingsmiddelen
Langer vasthouden en vertragen afvoer water
Ontmoedigen:
Koesteren rust en duisternis
Versterken identiteit en leesbaarheid landschap
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
104
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
2.
1.
1.
4.
3.
2.
GEEL / ONDERNEMEN
3.
4.
71
Voorbeeld van grootschalige strokenteelt (Bron: Wageningen University, 2023) .
105
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
106
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
grondwaterpeil
grondwaterpeil
verhoging
verhoging
107
GROOTSE PRODUCTIELANDSCHAPPEN
AFWISSELENDE DEKZANDEN
Het jonge ontginningengebied aan de noordzijde van de Peelhorst; beslaat onder meer delen van de
Dekzandruggen aan de west- en oostzijde van de Peelhorst, bijvoorbeeld rondom
gemeente Maashorst, Gemert-Bakel, Boekel en Meierijstad, Land van Cuijk.
Sint-Antonis, Horst, Sevenum, Heythuysen, Helden en Asten.
AMBITIE 2050
AMBITIE 2050
Ruimte voor grootschalige maar duurzame high tech landbouw. Naast voedselproductie ook grondstoffenteelt en ruimte voor energieopwekking in combinatie met ander grondgebruik.
Veelzijdig landschap met combinatie van agrarisch gebruik, productiebos en (nieuwe) natuur. Naast gangbare landbouw ook ruimte voor transformatie naar andere teelten en passende vormen van recreatie.
DENKRICHTING 2030
DENKRICHTING 2030
Kansrijke ontwikkelingen: Agrarisch ondernemerschap
Opofferen goede landbouwgrond
Grootschalige kringlooplandbouw en high tech oplossingen
Toename verharding
Ontwikkelingen die we hier liever niet zien:
Kansrijke ontwikkelingen: Agrarisch ondernemerschap
Monoculturen
Ruimte voor duurzame veehouderij, akkerbouw en biobased
Aantasting cultureel erfgoed
productie
Leegstaande agrarische bebouwing
Kleinschalige energieopwekking
Schaalvergroting in het landschap
Natuurontwikkeling, nieuw bos en agroforestry
Verslechtering luchtkwaliteit
Belevenisnatuur
Ruimte bieden aan grootschalige logistiek
Recreatie en nieuwe landgoederen
Grootschalige glastuinbouw
Groenblauwe dooradering en landschapsbeheer
Afsluiten grote bodemvlakken
Kleinschalige woon- en zorggemeenschappen en
Toename breed landbouwverkeer
Naast voedelproductie ook biobased teelten
Ruimte voor grootschalig opwekken energie
Groenblauwe dooradering
Stimuleren:
Inleveren strategische grondwatervoorraden
Vergroten biodiversiteit
Achteruitgang biodiversiteit en kwaliteit landschap
Op peil houden leefbaarheid
Ruimte bieden aan grootschalige logistiek
Versterken identiteit en leesbaarheid landschap
Zoönose en negatieve gezondheidseffecten een kans geven
Uitbreiding grootschalige recreatievoorzieningen
Ontmoedigen:
Water langer vasthouden en vertraagd afvoeren
Ontwikkelingen die we hier liever niet zien:
milieuvriendelijke bedrijvigheid in VAB’s
Stimuleren:
Vasthouden water en ruimte voor waterberging
Piekbelasting van natuur door landbouw of industrie
Vergroten biodiversiteit
Achteruitgang biodiversiteit en landschap
Versterken identiteit en leesbaarheid landschap
Zoönose en gezondheidseffecten
Groei van de intensieve veehouderij
Ontmoedigen:
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
108
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
grondwaterpeil
verhoging
ECONOMISCHE ONTWIKKELZONE OUDE AKKERCOMPLEXEN
West-oost verbinding tussen Brainport en Greenport:
knooppunten langs de A67 en de spoorlijn van
Eindhoven naar Venlo. Noord-zuid assen Maaslijn/A73 en A2 Eindhoven-Weert.
Rijkere esgronden rondom de oude Peelflanken, zoals Horst, Meijel of Sevenum.
Vooral aan de flanken en niet op de horst zelf, dus ondergeschikt aan de natuurbelangen.
AMBITIE 2050
AMBITIE 2050
Kleinschalige grondgebonden biologische landbouw in combinatie met aantrekkelijk landschap dooradering. Ruimte voor landschapsgronden, voedselbos en recreatie.
en
groenblauwe
Benutten van de potentie van weg, spoor, hoogspanningsstations en buisleidingen voor economische ontwikkeling. Focus op knooppunten. Ruimte voor agro-innovatie en agro-logistiek, hightech maakindustrie, ICT-diensten en energieconversie.
DENKRICHTING 2030 Kansrijke ontwikkelingen:
Ontwikkelingen die we hier liever niet zien:
Kleinschalige grondgebonden landbouw, eventueel samen met
Opofferen vruchtbare landbouwgronden
burgerinitiatieven
Grootschalige woningbouw
Verduurzaming en extensivering agrarisch grondgebruik
Monoculturen
Groenblauwe dooradering en agrarisch natuurbeheer
Grote zonneweides
Nieuw bos en agroforestry
Grote vakantieparken
Kansrijke ontwikkelingen:
Doorkruisen ecologische ontwikkelas
Herbestemmen en duurzaam ontwikkelen bedrijventerreinen en
Verdozing / grootschalige industrieterreinen
agrologistieke hotspots
Afname externe veiligheid
Ruimte energieopwekking en – conversie gekoppeld aan A67
Benutten knooppunten in het landelijke energienetwerk /
buisleidingenstraat
Cultuurhistorische waarden zichtbaar maken
VAB’s benutten voor wonen, werken en sociaal-maatschappelijke
Ontmoedigen:
Water langer vasthouden en vertraagd afvoeren
Uitspoelen meststoffen en bestrijdingsmiddelen
Concept ontwikkelen voor zachte overgang van dorpsrand naar
Aantasting oude esgronden
agrarisch gebied
Geurhinder en stilteverstoring
Versterken leesbaarheid landschap
Versterken identiteit en leesbaarheid landschap
Biobased grondstoffenproductie
Betere bereikbaarheid fiets, en OV, Maas
functies
Stimuleren:
Ontwikkelingen die we hier liever niet zien:
Milieuruimte voor werklocaties
Ruimte voor dag- en verblijfsrecreatie
DENKRICHTING 2030
Grondstoffenhubs/circulaire hubs
Stimuleren: Respecteren draagkracht water en bodemsysteem Hergebruik vrijkomende bebouwing
Versterken ruimtelijke kwaliteit
Versterken identiteit en leesbaarheid landschap
Ontmoedigen:
Aantasting karakteristieke landschappen
Toename depositie op natuurgebieden
Aantasting erfgoed en biodiversiteit
109
ONTWIKKELPERSPECTIEF
(geanoimsrd)
Centrale steden. Out
te verdichten
oostzijde Dt
(geano im se rd)
(geano im se rd) (geano im se rd) (geano im se rd)
zijn
steden
mot
een
groeiende.
de
steden
aam
het
1poor:
Venlo
en
vanuit
in
Peet, rondom
de
van
levendige overstappunten
worden
OV. eleëtriache
(geano im se rd()geano im se rd)
De
markt
HOV
-krooppunt bovenregionale cantrumtunctie en via verbonden met het grotere stedelijke network. Daar verdichting natij OV-knopen zal veel van de regionale verstedelijkingsdruk vanuit de Brainport worden opvangen. Pas als binnenatedelijk verdichten niet takt wordt gekeken naar de stadsraeten. Aan de westzijde van oo Peel kan de verstadeljkegsdruk vangt de MRE deels opvangen door atra
Kelmond,
Nijmegen
verschillende,
voor
lager.
is
Oe verstedelijkingsopgsve
Weert,
en
ook
maar
hetst actieve
hier
wordt
de
noord-
on
Ov
rond -kropen. roals (deelihetsen, lopen.
eerst
vorvoervsormen.
aan
verdicht
Ideelautar
Verstedelijkte keenen. Ut gangspoet is het primair concentreren van verstedelijking binnen de bestaande keeren groen-tiaume verbindingen mecen =aar het omringende landschap. Op de fanken van de Peelhorst worden de
[_]
PEEL
/ LEEFBAARHEID
ROOD EO)
DE
stedelijke
kernen
Nijmegen
verboeden.
HOV-verbindngen. doorfetsroutes
met
hetsnelwepen
en
elkaar
met
Ponldorpen Vortijfskwatten teefbare Pesldorpen. Woningbouwopgaven mogelijk binnendorps opgelost. Verblijfsrecreatie de
in
worden
onzichtbare
keaiteiten
wordt
verbeterd
satoluwe
met
veel
zo
(Sontarte
mogelijkheid
en
sterreskijknn,
tot
voce zieningen
stilte).
en
Aandacht
MAL. Verso
en
on
de
en
vergroende dorpscerntra. inspelen op de unieke,
kan
baiale
voor
en
interne
worden bevelkbaar mat goede Betsroutes en kieinschalig OV. Nachtelijke stadelijke OV-verkindingen tussen uitgaansgelegesheden en de Peeidorpen worden gestimuleerd. Vrijkomende agrarische rood af road voor groen regeling bebouwing is gebaat bij vlotte herbestemming.
voorzieningen
en
rood voor
CI
Schaatsprong Brainport.
De groet
Dit brengt kansen schaalsprong biedt kansen da
Peel
Onderdel
vergroten, door
het stieren
bundekroutes
en
schaalniveaus, succesvole
G)
_
mat
zich mee
om
do dynamiek
van
inprikkers.
Voor
vinden.
schaalsprong
van
Beteetdaaheid
kernen
verstadelijkte
de
door
@
deel
in
de
Poel
De
de en
het
draagvlak
voor
uitstraalt
in
voorzieningen
te
heropenan
van
krijgsmacht
niettemin
een
Vooral
de
van
met
de
de Peet erg lastig
zo
kan
uit
een
noodzakelijk
gemaakt
als urtek
landschapieloment dit bijzonder
de
wandeïnetwerten dit
van
omliggende
de
naar
beieetbear
viegbaus
en
netwerk,
Verign hetspaden
de
vhogbasas
in
versterken
van
herbestemming
wordt
dospräernen op de breuklijn kan aantrekkelijkhe:d van de kern te vergroten
de Peel
van
reactiveren
voor
Brainport hanteren we groei op drie leefbare peeldorpen. To draag! Oe Peel bij aan can
Pesvandirouk
Het
Hat
zich meer
en
Fietsroutes,
verbinden
van
kernen
zijn om
te
ze
Vliegbasis Oe Poel, in &t
Poel to verbeteren.
van
te versterken
invloedsteer
de
Maauvalel.
»
kwaüiteiten
Ge recreateve
doeten
ook
Brainport.
Peelhorst
netwerken
Peeldorpen
númteöjke schaalsprong die
mobiteit
en
knooppunten
binnen
Aantrekkelijk recreatief netwerk. aan
@
tend
Pgetranddreuk. Oo
vla Geopark
recreatieve
leefbaarheid