30 NOVEX De Peel 24-0003905 (geanonimiseerd)
Tekst van het document
een
it
zardtundig lenomeen aanleiding mn
de
om
om
het op orde brengen van de berelkbasheid ie combinatie mat de motilteltstraniitie geronde mobiloit. het verbeteren van HOV en de ontwîieiing van robuuste randen.
nerven
centrale
aa
Brairportregio vraagt
de
van
het
met
rfternetwerk name
verbeteren
van
oost
Caarnaar!
de
zijn belangrijke naar
west,
draagt bij
leetbaarheid
kersen.
maat
bet
realeren
van
anders
nationae
en
rogcnsle
niet onmogelijk. In dit perspectief leent de Vilegbasis De Poel (biobased) werkocaties of recreatieve (rotraite) fuectie. Het
oogpurt
zijn. Dit
van
nationale
In daarom
een
velkgheid en opernticnele gereecmeid landelijk vraagstuk
van
_aacemay Vanroy. Firstot, stkstot- en CO2-uitstoot en gekuids- en lehtoveriast woedt mgeperkt nabij W2000-gebieden, Activiteit op Raceway Vervay zal daarom noodrakelijkermijs veranderen naar emasie-armero
en
extensievere
vormen
de
van
van
recreatie.
Se
72
Beeld;
in
Venray.
Bron:
Gemeente
Venray,
2023.
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
grondwaterpeil
grondwaterpeil
verhoging
verhoging
113
CENTRALE STEDEN
VERSTEDELIJKTE KERNEN
Steden met (groeiende, boven) regionale centrumfunctie en via HOV knooppunt verbonden met groter
Dorpen en steden aan de flanken van de Peelhorst, zoals Deurne, Asten, Someren, Gemert,
stedelijk netwerk, bijvoorbeeld Helmond, Venlo, Weert.
Boxmeer, Horst, Uden en Venray.
AMBITIE 2050
AMBITIE 2050
Doorontwikkeling van centrum stedelijke functie door binnenstedelijk ruimte geven aan combinatie van wonen, werken en stedelijke voorzieningen. Focus op ontwikkeling rond HOV-knopen en beperkt in de stadsranden. Bieden van (hoog) stedelijke kwaliteit van de leefomgeving, inspelend op de groene setting van de Peel, een gezonde leefstijl en actieve vormen van verplaatsen.
Deze stedelijke milieu’s zijn onderling en met de centrale steden verbonden door HOV en snelle, veilige fietsroutes. De verstedelijkte kernen hebben een concentratie van voorzieningen en economische bedrijvigheid en dragen daarmee bij aan de leefbaarheid van de kleine kernen rondom. Benutten potenties spoor- en (bus) stationsomgevingen. Verstedelijkte kernen rond de Brainport dragen bij aan verstedelijkingsopgave Brainport (schaalsprong Brainport)
DENKRICHTING 2030
DENKRICHTING 2030
Kansrijke ontwikkelingen:
Milieubelastende industrie
Ruimte voor kenniswerkers en maakindustrie
Grootschalige energieopwekking
Intensiveren gecombineerde woon-werklocaties nabij stations
Intensivering van goederenstromen over de weg
Gebalanceerd ontwikkelen van stadsranden
Vervoer gevaarlijke stoffen door stadscentra
Vasthouden water en ruimte voor waterberging
Werkgelegenheid die veel arbeidsmigranten aantrekt
Hoogwaardige (metropolitaanse) , duurzame bereikbaarheid
Ontwikkelingen die we hier liever niet zien:
Opvangen regionale verstedelijkingsdruk/woningtekort
112
Kansrijke ontwikkelingen:
Ontwikkelingen die we hier liever niet zien:
Nieuwe woon- en werklocaties rond stations en OV-knopen
Milieubelastende bedrijvigheid
Versterken voorzieningen met een regionaal bereik
Intensivering goederenvervoer over de weg
Hoogfrequent OV en snelfietsverbindingen
Intensieve landbouw nabij woongebieden
Toegankelijk landschap via groenblauwe dooradering
Toename grootschalige logistiek
Ruimte voor energieopwekking op gebouwen
Natuur en stadslandbouw in de gebouwde omgeving
Uitbreiding recreatieaanbod, toegankelijk landschap en stadslandbouw
Natuur in de stad combineren met kwaliteitsverbetering O. R.
Stimuleren: Respecteren draagkracht water en bodemsysteem
Ontmoedigen:
Ruimte voor waterberging en voorkomen hittestress
Toename verstening/verder afdekken bodem
Groen dat meegroeit met verstedelijking (dooradering)
Onttrekken (grond) water
Ruimte voor energieopslag
Achteruitgang biodiversiteit en landschap
Stimuleren:
Zonnepanelen op alle nieuwbouw
Actieve manieren van verplaatsen en gebruik HOV
Versterken identiteit en leesbaarheid landschap
Respecteren draagkracht water- en bodemsysteem
Toename verstening/verder afdekken bodem
Kleinschalige (stads) landbouw
Onttrekken (grond) water
Klimaatrobuuste gebieden dmv groen-blauwe dooradering
Achteruitgang biodiversiteit en landschap
Ontmoedigen:
Recycle hub’s
Versterken identiteit en leesbaarheid landschap
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
114
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
115
grondwaterpeil
verhoging sterke
LEEFBARE DORPEN
SCHAALSPRONG BRAINPORT
Kleinere dorpen en kernen in de Peel met sterke relatie met landelijk gebied en waar leefbaarheid
Kernen die op een bij hun karakter passende wijze bijdragen aan opvang van verstedelijkingsdruk vanuit
steeds meer onder druk staat. Denk aan oude dorpen op de flanken zoals Helden, Bakel, Overloon en
Brainport Eindhoven.
ontginningsdorpen zoals Oploo, Griendtsveen en Helenaveen.
AMBITIE 2050
AMBITIE 2050 Op
Netwerk van kleinschalige met elkaar en met de verstedelijkte Peel verbonden dorpen. Behoud cultuurhistorische, landschappelijke en groene kwaliteiten. Inzet op verbeteren leefbaarheid en behoud voorzieningenniveau onder andere door bescheiden ruimte voor opvang woondruk.
een
bij de schaal van de kern passende wijze ruimte bieden aan de woningbouwopgave in combinatie met kennisintensieve bedrijven, design, maakindustrie, (agro) services en voorzieningen. Qua leefomgevingskwaliteit en mobiliteit inspelen op behoeften werkenden in Brainport.
DENKRICHTING 2030
DENKRICHTING 2030 Kansrijke ontwikkelingen:
Ontwikkelingen die we hier liever niet zien:
Gezond leven in groene dorpen, verblijfskwaliteit centraal
Grootschalige woningbouw
Basale voorzieningen in het dorp, stedelijke voorzieningen
Grootschalige bedrijvigheid of logistiek
goed bereikbaar
Leegstaande agrarische bebouwing
Beperkte, primair binnendorpse opvang woningbouw
Intensief toerisme (veel ruimte, veel bezoekers)
Ongerichte verstedelijking (‘urban sprawl’)
Woon- en werklocaties primair in bestaand stedelijk
Bouwen in (te) lage dichtheden
Versterking dynamiek rond knooppunten
Opofferen goede landbouwgrond–
Benutten samenkomst van stromen als ontwikkellocaties
Bedrijvigheid met weinig arbeidsplaatsen per ha
Veel ruimte voor parkeren
Behoud en beleving cultureel erfgoed
Stimuleren:
Recreatief (mede) gebruik
Stimuleren:
Ontmoedigen:
Koesteren donkerte en stilte
Opofferen dorpse kwaliteiten aan verstedelijkingsdruk
Behoud cultuurhistorische waarden en dorpse charme
Toename verstening en onttrekken (grond) water
Verbeteren leefbaarheid en bereikbaarheid
Achteruitgang biodiversiteit en landschap
Kleinschalig biobased inbreiden voor lokale bevolking
Geur-en lichthinder en stilteverstoring
Versterken identiteit en leesbaarheid landschap
Zoönose en negatieve gezondheidseffecten
Combinaties met rood voor groen
Ruimte voor opvangen verstedelijkingsdruk
Ontwikkelingen die we hier liever niet zien:
Hergebruik vrijkomende agrarische bebouwing,
Kansrijke ontwikkelingen:
Respecteren draagkracht water en bodemsysteem
Achteruitgang biodiversiteit en kwaliteit landschap
Groenblauwe dooradering
Opofferen groene kwaliteiten en typerende gebiedskenmerken
Betere bereikbaarheid en mobiliteitstransitie via gezonde en
schone vormen van verplaatsen, aantrekkelijk HOV en robuuste randen, bundelroutes en inprikkers
Verhogen kwaliteit leefomgeving, ruimte voor ontmoeting
Ontmoedigen:
Verminderen kans op hittestress
Versterken identiteit en leesbaarheid landschap
7. PRAKTIJKVOORBEELDEN De toekomst is vandaag al zichtbaar. De voorgestelde maatregelen in het ontwikkelperspectief lijken soms ver weg. Toch is de toekomst vandaag al zichtbaar. Rond de Peel zijn meerdere Pioniers die passen binnen dit ontwikkelperspectief. Deze pioniers zijn de aanjager om de regio te transformeren tot een meerkleurige Peel. Op de volgende bladzijden komen 12 pioniers, vier per thema, kort aan bod.
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
118
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
119
Legenda
12.
1.
Geopark de Peelhorst
2.
Beekdalherstel Groote Molenbeek
3.
Dichten van lekken op de Peel
4.
Beschermend habitats Boschhuizerbergen
5.
Meerlaags ruimtegebruik blauwe bessen en PV
6.
Emissieloos vleesproductie
7.
Zonnepark met minimale druk op energienetwerk
8.
Biobased ketens bouwen in de Peel
9.
AgroProeftuin de Peel
10.
Verschillende mountainbikeroutes
11.
Proeftuin Elsendorp
12.
Lancering label ‘Product van de Peel’
13.
Peelbergen Equestrian Centre
14.
Bijzonder overnachten op de Peel
9.
Terugdringen waterverlies op de Peel Op veel plekken rond de Natura2000 hoogveengebieden is het verschil tussen de waterstand in de zomer en winter groot. Ook het verschil in de waterstanden tussen de natuurgebieden en het omliggende land is groot. In diverse deelgebieden treedt op onverklaarbare wijze waterverlies op waardoor het waterpeil in de natuur in drogere periodes te snel daalt. Door peilbuizen te plaatsen en gegevens over waterstanden te verzamelen kunnen de ‘lekken’ worden opgespoord. Met die informatie kan het water beter worden vastgehouden wat bijdraagt aan een klimaat robuust landgebruik.
13.
6. 11.
4.
8.
5. 14.
2.
3.
Onderzoek Peilfluctuatie rond de Peelvenen.
Beschermend habitats Boschhuizerbergen Diverse habitattypen- en soorten ervaren een negatief effect van de hoge stikstofdepositie in het gebied, wat leidt tot vermesting, verzuring en verdroging van de bodem. Om de voor het gebied aangewezen habitattypen- en soorten te beschermen, zijn er extra beheermaatregelen nodig. Maatregelen die in het gebied plaatsvinden, zijn onder andere bedoeld om verdroging van het gebied tegen te gaan. Sloten worden daarom ondieper gemaakt of volledig gedempt. De vennen zullen hier uiteindelijk profijt van hebben.
10.
1. 7. 3.
73
Pioniers van de Peel, geprojecteerd over de huidige situatie.
LANDSCHAPPELIJKE PIONIERS
4.
Boschhuizerbergen natuurontwikkeling
Geopark Peelhorst en Maasvallei i. o. In het Geopark Peelhorst en Maasvallei i. o. staat het beleefbaar maken van het aardkundig fenomeen van horsten, slenken, breuken en wijstgronden centraal. Het inzichtelijk maken van dit natuurlijk systeem, dat tot op de dag van vandaag actief is, past perfect binnen een toekomst waarin water en bodem weer sturend worden.
1.
Meerlaags ruimtegebruik blauwe bessen en PV De zonnepanelen rusten op een constructie die 2, 5 meter hoog is. Ze zijn verwerkt in een transparante plaat, die voldoende zonlicht moet doorlaten om de bessen te laten groeien. Het dak biedt bescherming tegen extreem weer, wekt energie op en geeft bovendien de mogelijkheid om regenwater op te vangen. De planten zelf staan in lange goten die 40 centimeter van de grond staan. Op de vrije bodem komen gewassen die nuttig zijn voor de bestuiving en bestrijding van ongedierte. Dit is een goed voorbeeld van efficiënt dubbel ruimtegebruik.
5.
Geopark Peelhorst
Meerlaags ruimtegebruik blauwe bessen en PV
Beekdalherstel Groote Molenbeek Het beekdal van de Groote Molenbeek wordt ingericht als robuust watersysteem, dat is opgewassen tegen de gevolgen van klimaatverandering. Grootste doel daarbij is om problemen als wateroverlast, droogte, waterkwaliteit en ecologie op te lossen. Dit gebeurt met een beekdal brede aanpak. In een beekdal brede aanpak wordt de beek met het beekdal verbonden, dat geeft ruimte voor een evenwichtige aanpak van hydrologische, morfologische en ecologische processen van het gehele beeksysteem. Het beschouwen van de beek als één samenhangend natuurlijk systeem past binnen het ontwikkelperspectief.
2.
Beekdalherstel / ruimte voor de beek
ONDERNEMENDE PIONIERS
Emissieloos vleesproductie RESPECTfarms is Sint-Oedenrode is de eerste kweekvleesboer ter wereld en dient als testsite voor de productie van emissiearm (of zelfs emissieloos) gecultiveerd vlees. De zoektocht van RESPECTfarms is om het aantal dieren in de voedselketen te verminderen terwijl we hetzelfde of meer van het vlees maken, maar met een lagere ecologische voetafdruk. Als grootste vlees producerende regio in Europa kan deze manier van dierlijke eiwitproductie een grote positieve impact hebben op de transitie naar een duurzame agrifoodsector in de Peel.
6.
Kweekvlees RESPECTfarms Sint-Oedenrode
ONTWIKKELPERSPECTIEF
DE
PEEL
ONTWIKKELPERSPECTIEF
energienetwerk Spiesberg is een van de eerste zonneparken in Nederland die ter plekke de opgewekte elektriciteit gaat omzetten in groene waterstof en speelt op innovatieve wijze in op de huidige uitdagingen rondom netcongestie. Ook op de Peel zorgt te weinig ruimte op het elektriciteitsnetwerk, én onvoldoende hoogspanningsstations op de Peelhorst, voor een vertraging in de realisatie van zonne-energievelden. Dit project is een voorbeeld om toch duurzame energieopwekking te kunnen realiseren. De aanwezigheid van de toekomstige DeltaRhine Corridor, waardoor waterstof vervoerd gaat worden, maakt deze pionier extra Zonnepark Zonnepark
(geanoimserd)
minimale
120
met
druk
op
Proeftuin
Elsendorp
‘Leegstand
is ruimte
DE
PEEL
121
ontwikkeling’. De Proeftuin Elsendorp is een initiatief dat bezig is om VAB (Vrijkomende Agrarische Bedrijven) locaties om te vormen tot nieuwe bedrijven. Dit zorgt ervoor dat het platteland leefbaar wordt gehouden. Er ontstaat zo een nieuwe economie op het platteland. Dit initiatief biedt boerenondernemers kansen en perspectief voor de
voor
toekomst.
interessant.
Biobased In de
ketens
bouwen
Peel werken
diverse
in de Peel
Lancering
partijen aan het stimuleren en toepassen van meer lokale en natuurlijke grondstoffen in de woningbouw, met name voor de MRE. De teelt van vezelhennep bij AgroProeftuin de Peel is een voorbeeld van duurzame grondstoffenteelt.
Met
label
‘Product
‘Product
uit
de
van
Het
Peel’ Land
producten
op
de
kaart
gezet bij
Hierdoor
trekken
meer
bezoekers
de verbondenheid
AgroProeftuin de Peel AgroProeftuin de Peel is een initiatief dat agrarische ondernemers en andere vernieuwers een plek geeft te innoveren. Op verschillende stukken grond in de Peel biedt de proeftuin experimenteerruimte aan ondernemers om hun ideeën uit te proberen of innovaties te testen. Er lopen verschillende pilots met nieuwe teelten en methodes zoals natte teelten, nieuwe mengteelten, voergewassen in strokenteelt en jaarrond voedergewassen telen op een perceel. Deze pilots stimuleert ondernemers in het gebied innovatieve duurzame landbouwtechnieken toe te passen. Uit deze proeftuin volgen mogelijke nieuwe economische dragers.
(geano im se rd)
het
label
tussen
de
van
de
Peel’
worden
zowel
de
toerist
naar
de
boerenerven,
en
inwoners
agrariërs
als de
lokale
bewoner. en
wordt
versterkt.
Groei
Hippische Sector; Peelbergen Equestrian Centre Peelbergen Equestrian Centre (PEC) is een moderne hippische zone met een cluster van topfaciliteiten voor de paardensport. Met de realisatie van PEC en Grandorse beschikt de Peel over hippische voorzieningen die wereldwijd aanzien genieten en van betekenis zijn voor sport, markt en maatschappij (Limburg Paardensport, 2021). De economische omvang van de paardensector wordt almaar groter, trekt aanverwante sectoren aan en zet zijn sporen in het landschap, onder andere door de aanleg van paardenroutes door het landschap.
(geano im se rd) (geanonimise rd)
PIONIERS
VOOR
Verschillende
( g e a n o i m s e r d ) (geanoimserd) (geanoimserd)
(io)
Stippelberg
Mountainbikeroute
(geano im se rd)
De
weidse
DE
LEEFBAARHEID
mountainbikeroutes
natuur
perfect voor een avontuurlijke mountainbike route. De toproute rond Horst aan Maas of de ronde Overloon-Venray zijn veel gebruikte routes. Het verbeteren en uitbreiden van deze routes draagt bij aan een gezonde leefomgeving. van
de
Peel
leent
Bijzonder overnachten op de Peel Verblijfsrecreatie is een belangrijke economische drager van de Peelregio. Op meerdere plekken op de Peel kan je overnachten in bungalowparken of campings. Nieuwe vormen verblijfsrecreatie zijn echter steeds meer in trek. Denk hierbij aan bijzonder overnachten midden in de rust van het landschap, tiny houses of B&B's bij de boer.
zich
(geano im se rd) @
Bijzonder
overnachten
in de
Peel.
8. CONCLUDEREND Aandachtspunten
voor
het overleg tussen rijk en regio
Met dit Ontwikkelperspectief 2050 geven we richting aan een meerkleurige toekomst van de Peel. Behoud van de eigenheid van de Peel - de groene omgeving, de Peeldorpen met hun bewoners en ondernemers en cultuurhistorische waarden – herstel van het natuurlijke systeem én van brede welvaart staan voorop. De hervorming van de Peel moet in onze ogen resulteren in een streek waarin iedereen zich thuis kan blijven voelen en een goede boterham verdient. Met agrarisch grondgebruik maar ook met nieuwe economische verdienmodellen. De transitie van de Peel is een enorme opgave en gaat stap voor stap: wat gaan we eerst doen en wat komt daarna? Dat is de essentie van adaptief programmeren zoals beoogd met de Regionale InvesteringsAgenda (RIA) . Met het OP2050 wordt ook inkleuring geven aan de grote nationale transities. De Natuurlijke Peel geeft allereerst invulling aan de transitie landelijk gebied – in het bijzonder het herstel van Natura2000-gebieden en hoogveennatuur – en aan klimaatopgaven. Dat neemt niet weg dat landbouw, voedselproductie en ondernemen met grond straks belangrijke verdienmodellen voor de Peelbewoners blijven. Het NPLG en de provinciale programma’s landelijk gebied zijn kaders voor de uitvoering richting 2030. Met de Ondernemende Peel dragen we bij aan de energietransitie en het omschakelen naar kringlooplandbouw, duurzame voedselproductie en biobased productie.
Voor de uitvoering van de energietransitie vormen de Regionale Energiestrategieën (RES) belangrijke kaders voor de middellange termijn. De uitbouw van kringlooplandbouw is onderdeel van het landbouwbeleid van de beide provincies. Maar in het kader van NOVEX-De Peel is ook al gestart met een verdieping van nieuwe economische dragers, waaronder circulaire vormen van landbouw, productie biobased materialen en andere kansrijke stuwende bedrijvigheid voor de Peel die verbonden is met de economie van omliggende stedelijke regio’s zoals de Brainport. De Peel speelt ook een rol in de opvang van verstedelijkings- en woningbouwopgaven van deze omliggende regio’s. Beleidsmatige kaders hiervoor vormen de verstedelijkingsvisies van provincies en regio’s en eventuele verstedelijkingsafspraken.
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
124
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
125
AANDACHTSPUNTEN VOOR HET OVERLEG TUSSEN RIJK EN REGIO Voor het overleg tussen rijk en regio wordt in dit OP2050 een aantal bestuurlijke aandachtspunten meegeven. In een aantal gevallen zijn dat ‘schuurpunten’: kwesties waar partijen het nog over eens moeten worden. Andere aandachtspunten gaan over de gevolgen van de ingrijpende herinrichting van de Peel: hoe gaan we om met bedreigingen en kansen? En hoe kunnen we kansrijke ontwikkelingen stimuleren of de pijn van ingrepen zoals vernatting verzachten. Bestuurlijke aandachtspunten kunnen aanleiding vormen voor verdieping van dit NOVEX-perspectief of voor nadere besluitvorming. Dit is het lijstje: 1. Stikstof en natuur: de depositie van stikstof op kwetsbare Natura2000-gebieden en het herstel van natuur is overal in Nederland een grote uitdaging, maar in gebieden met een hoge veedichtheid zoals de Peel is die uitdaging gigantisch. Toch is deze toekomstvisie op de Peel alleen te realiseren als er (stikstof) ruimte ontstaat voor de blijvers, voor nieuwe vormen van ondernemen met grond en ook voor nieuwe economie. Ook de Peel moet van het slot, dat is het eerste aandachtspunt. Rijk en regio staan daarvoor aan de lat via het NPLG en de programma’s landelijk gebied van Brabant en Limburg. 2. Heropenen militair vliegveld: eventuele heropening van Vliegbasis De Peel is een vraagstuk uit het NOVEX-startpakket.
Vanuit voorliggend OP2050 en de ruimtelijke opgaven die te realiseren zijn in de Peel is het echter lastig voorstelbaar dat er ook plek is voor reactivering van het vliegveld en daarbij behorende vliegbewegingen. In geen van de scenario’s wordt dat gezien als een wenkend perspectief. Het is in de huidige ambitiekaarten voor 2050 dus ook niet opgenomen. Daar staat tegenover dat Defensie meer ruimte nodig heeft voor de inzet van de F35 en dat Vliegbasis de Peel daarbij nadrukkelijk in beeld is als mogelijke optie. In de twee helft van 2024 wordt naar verwachting, als onderdeel van de beleidsvisie Ruimte voor Defensie, meer duidelijk over reactivering van vliegbasis de Peel. Op dit moment is reactivering van de vliegbasis enkel mogelijk binnen de kaders van het vigerende ruimtelijk beleid. 3. Opvangen verstedelijkingdruk Brainport: de Metropoolregio Eindhoven wil de grote verstedelijkingsopgave van de regio primair opvangen in Eindhoven en stedelijke centra. Deze verstedelijkingsopgave betreft o. a. opgaven voor wonen, werken en mobiliteit en bereikbaarheid. De opgave is echter van een omvang dat een deel van de verstedelijkingsdruk ook een weg kan gaan zoeken in de Peel. Verstedelijkte kernen aan de westzijde van de Peel zijn daarbij in beeld. Maar ook Midden-Limburg ziet mogelijkheden.
Tegelijk is de bestuurlijke vraag – met name voor gemeenten - hoeveel druk je in de Peel moet willen opvangen onder welke voorwaarden en welke groepen je bedient. 4. Andere landbouw en nieuwe economische dragers: de vernatting en noodzakelijke herinrichting van de Peel raakt primair de landbouw. Er blijft uiteraard ruimte voor circulaire voedselproductie. Maar daarnaast wordt veel verwacht van anders ondernemen met grond: teelt van biobased materialen en dubbeldoelgewassen, eiwitproductie, energieopwekking enzovoorts. Ook kan de Peel op gunstige locaties op andere manieren een boterham gaan verdienen, bijvoorbeeld via hightech maakindustrie, ICT-dienstverlening of natuurbewuste vormen van toerisme en recreatie. Parallel aan dit OP2050 is een studie naar nieuwe economische dragers gestart. De Peel kan binnen Nederland gaan fungeren als toonkamer voor transitie naar nieuwe verdienmodellen.
5. De gevolgen van extensivering rondom natuurgebieden: met het oog op behoud en herstel van de Natura2000-gebieden (hoogveenrestanten en waardevolle natte natuur) zullen de grondwaterpeilen fors omhoog moeten gaan. Dat vermindert gelukkig ook de kwetsbaarheid van natuur voor stikstof. Rondom natuurgebieden hebben biologische landbouw (akkerbouw èn veeteelt) , agrarisch natuurbeheer en landbouw met verbrede doelen toekomst. Het opvangen van of compenseren voor de gevolgen van noodzakelijke extensivering is een belangrijk aandachtspunt. 6. Houdbaarheid van hoogveennatuur en nieuwe ecologische dragers: ofschoon de Peelreservaten in de Nederlandse context zeer waardevol zijn (met allerlei rode lijstsoorten) en het behoud ervan een plicht is in Europees verband, zal het veel inspanningen vragen om te behouden wat er nu is en maakt de klimaatverandering dat naar verwachting nog moeilijker. Net zoals we bij de economie naar nieuwe dragers op zoek gaan, zou in de Peel ook gezocht kunnen worden naar nieuwe ecologische dragers. Naar wilde natuur die tegen een stootje kan en nieuwe vormen van biodiversiteit en ecologische milieus toevoegt. Ook als alternatief voor de arme (naald) bossen op de dekzandgronden. In dit verband speelt ook de vraag over het behoud en de uitbreiding van Nationaal Park De Groote Peel. 7.
Ruimte voor zon en wind: met de turfwinning heeft de Peel een geschiedenis als ‘energiek landschap’ dat zowel in de eigen behoeften voorziet als exporteert. Anno 2023 is de Peel is zoekgebied voor windenergie en vooral zonnevelden (RES-en) . Binnen dit OP2050 geven wij aan dat verdienen aan energieopwekking één van de routes is voor de ondernemende Peel, zowel in het grootse productielandschap (noordelijke horst) als op de dekzanden. De visies van beide provincies op zonnevelden verschillen echter waardoor een samenhangende ontwikkeling nog lastig is. Ook heropening van vliegbasis de Peel kan tot beperkingen leiden. Aandachtspunt is een nadere (kwantitatieve) uitwerking van deze toekomstvisie op het realiseren van ruimte voor opwekking, koppeling van vraag en aanbod en de benodigde infrastructuur daarvoor. 8. Leefbaarheid Peeldorpen en omgaan met vrijkomende agrarische bebouwing (VABs) : niet alleen de natuur van de Peel is goud, maar ook de charme van het kleinschalige landschap rond de Peelvenen, rond oude kernen op de flanken en bij de Peeldorpen. Tegelijk staan daar de leefbaarheid en het voorzieningenniveau onder druk. Bovendien zal ook hier agrarische bebouwing vrij komen die leiden tot nieuwe gebruikers maar ook nieuwe (en soms ondermijnende) bedrijvigheid. Brede welvaart van de Peel gaat voor een belangrijk deel over het behoud van vitale dorpen en dorpse eigenheid.
Het versterken daarvan is een aandachtspunt op weg naar 2030 en verder. Waarbij ruimte voor kwalitatieve functies, passend bij de hoofdkoers (kwaliteit en opgaven) van het gebied een hefboom kunnen zijn. 9. Waterbeschikbaarheid en verhogen waterpeil: hogere grondwaterstanden zijn nodig voor het herstel van het natuurlijk systeem, maar door de klimaatverandering is er hiervoor in droge periodes weinig zoet water beschikbaar en staat de kwaliteit daarvan onder druk. Water uit de Maas kan maar één keer worden ingezet en is niet alleen voor de Peel van belang, maar ook voor drinkwater, de landbouw, proceswater voor industrie, de binnenscheepvaart en tegen de verzilting in west Brabant. Dit vraagt afstemming en afweging van belangen.
9. EPILOOG Hoe
nu
verder?
De eerste versie (aug 2023) was bedoeld om de bestuurlijke (en eventueel ambtelijke) achterbannen mee te nemen in het denken en eerste reacties op te vangen. De hoeveelheid ‘eerste reacties’ was aanzienlijk en in de beschikbare tijd slechts deels verwerkbaar. Onjuistheden en belangrijke verbeteringen zijn opgepakt, details en discussiepunten nog even geparkeerd. Daarna is een tweede versie (sept 2023) gemaakt waarin een groot deel van de nog openstaande punten is verwerkt. Dat 2e concept is voorgelegd aan de NOVEXstuurgroep op 4 oktober. In de stuurgroep is, gehoord de reacties, besloten nog een verbeterronde in te lassen gericht op een aantal specifieke thema’s en aandachtspunten, te weten mobiliteit, verstedelijking, duurzame energie en circulaire economie, en enkele (recente) regionale beleidsafspraken. In de versie van november 2023 zijn deze thema’s en aandachtspunten verwerkt. Ook heeft de stuurgroep op 4 oktober aangegeven om voorafgaand aan het besluit om het Ontwikkelperspectief voor bredere consultatie vrij te geven (op 14 december 2024) dit eerst binnen colleges en dagelijkse besturen te kunnen bespreken. Ook is er behoefte aan (betere) afstemming met andere trajecten zoals de ruimtelijk voorstellen van Brabant en Limburg, BPLG en LPLG. In de voorliggende versie van december 2023 zijn de opmerkingen uit de bestuurlijke besprekingen verwerkt.
Daarmee is een versie ontstaan die bestuurlijk breed gedragen wordt. Dat neemt niet weg dat er voor sommige gemeenten nog steeds lastige, maar hanteerbare punten in staan en zich voortdurend nieuwe ontwikkelingen en verschuivende inzichten voordoen. Daarom is het ook een ontwikkelend perspectief. Ontwikkelend ook omdat de groep die erbij betrokken wordt steeds groter wordt. Gezamenlijke overheden hebben het initiatief genomen tot dit perspectief, maar de betrokkenheid wordt stapsgewijs uitgebreid. Verdere consultatie (na de jaarwisseling) richt zich met name op gemeenteraden, waterschapsbesturen, Provinciale Staten, bewoners, ondernemers en andere maatschappelijk en bestuurlijk betrokken partijen. Idee is dat daarvoor komend voorjaar tenminste een Marktplaats (‘Café de Peel’) wordt georganiseerd en wellicht een webinar. Het is van groot belang dat we ook vanuit dit NOVEX-ontwikkelperspectief tijdig toe werken naar een eerste proeve van een RIA (regionale investeringsagenda) en andere samenwerkings- en uitvoeringsafspraken voor de Peel. Juist daar ligt de kans om te laten zien dat we met dit ontwikkelperspectief serieus veranderingen in gang gaan zetten en het niet blijft bij wensdenken.
Relevant is verder de economische verdieping (nieuwe economische dragers) die in opdracht van het DB van de NOVEX-stuurgroep is gestart en een rol gaat spelen bij de nadere uitwerking van de lijnen naar de toekomst.
128
ONTWIKKELPERSPECTIEF
DE
PEEL
129
OPTIMALISATIE STABILISATIE Peelreuzen: Peelreuzen:
jaar
In
in het
het
dorp
dorp
geleden
de
ouderen
verhalen
Peelreuzen”
of
“Paludi”.
Deze
niet
maar
slecht.
Deurnenaren de
Maas
De
en
OUD
Sint Anthonis.
Sint Anthonis,
vertelden “de
over
sterk
waren
DESTABILISATIE
.
INSTITUTIONALISERING
duizend der
stam
groot
en
Ze
gluurden naar de Oelbroeckers, de naar Venray en hebben met hun handen
gegraven.
Klok
Horst:
van
Een
de
van
klokken
KANTELPUNT
niet
was
geldig gedoopt. Bij bet doopen werd er een woordje overgeslagen. Alleen de duivel had iets ervan vernomen. Hij sleurde de klok naar de Peel en slingerde ze daar in
GLOEIIGE
de
een
van
met
kerst, diegene
het
moeras.
entree (geanonimiseerd) |
hel,
START
PEELLANDSCHE
zei
De
moerassen.
luiden
alleen
nog verdwaalt in
die op
haar
geluid afgaat,
de
hel:
Daar
was
waar
kon
de
duivel
zich
beter
was
het
water
van
(geanonimiseerd) zo
van
(geanonimiseerd) zijn
naar
want
men,
kerkklokken
voelen
dan
in de
Peel?
of
zwart
omdat
de
moeder
de
ingang
de
van
werkkleren
thuis erin
AFBRAAK
NIEUW
waste?
UITFASERING
EXPERIMENT
7A
gevonden bij
Peelhelm De
Dolende
Sevenum horen.
Peelridder:
kon
weg van
de
noodkreet
Wanneer
je
op
roep
steeds
diepe
Veen
voor
niets
elkaar, “er
verder
weg.
van
de
Meijel
dolende
naar
ridder
geluid afging, dan klonk de Voor je het wist werd je het
ingetrokken. “De dolende ridder heeft niet geroepen,” zeiden de dorpelingen dan tot komt geen einde aan zijn wraak.”
Heksensabbat De
Op
je
dat
Helenaveen
Peellandse
op de
heksenjacht:
Bloksberg (bij Gennep) in
juni
1595
op
gang
in werd in de van Cranendonck, gekomen loop september het gesprek van de dag in dit deel van de Spaanse Nederlanden. De vaart waarmee Erasmus van Grevenbroeck de ‘heksen’ in Mierlo en Lierop op de brandstapel bracht was ongekend- vijftien vrouwen in niet meer dan twee weken tijd!
Gloeiige: Dat
Dwaallichten
Gloeiige: gloeïge Engelse of Spaanse huurling moordenaar
de
over
een
de
heide
in
moeras.
overleden die
een
buitenlandse
andere
blijven spoken
als
soldaat
huurling had
was,
komt
vaak
terug
vermoord,
welke
van
Vlaanderen
gloeiende gedaante.
in verhalen.
Volgens onderweg naar
de huis
de
verhalen
was.
Als
was
straf
het
een
moest
de
Schema
transitieproces. Bewerking
schema
van
Drift, 2019.
SAMEN WERKEN AAN EEN ONTWIKKELEND PERSPECTIEF Maar
het
allerbelangrijkste is misschien wel dat de bal van onderaf gaat rollen: dat de veranderingen naar de Meerkleurige Peel van morgen in gang worden gezet en dat de betrokken gemeenten, waterschappen, provincies en departementen als één overheid samen
de
schouders
zetten
partners in de streek. Daarbij en regievraagstukken. Maar oekomst:
daar willen
Het
is
ook
zien
Dat
betekent
we
met
onder horen
één
Peel,
uiteraard
samen
met
de
allerlei
uitvoerings het begint met verlangen naar de dit NOVEX-perspectief aan bijdragen.
daarbij goed te bedenken dat de transities waarover we praten grote veranderingen zijn die diep ingrijpen in de samenleving. Het vraagt veranderingen in het handelen van ons allemaal. Het vraagt oude manieren van werken en leven overboord e gooien en nieuwe manieren aan en op te pakken. Dat betekent ook dat we door een periode van onduidelijkheid heen zullen gaan waar het oude en met nieuwe door elkaar lopen. Deze wee bewegingen: het afbouwen van het oude en het opkomen van het nieuwe is weergegeven in de figuur hierboven. Het laat
opschalen
dat
en
we
de
nieuwe
experimenten verspreiden, van
manier en
eerst
innoveren,
mindere
moeten
ontdekken.
goede
resultaten
resultaten
leren.
Daarom
zijn instellingen als AgroProeftuin de Peel en Proeftuin Elsendorp bijvoorbeeld waardevol en zijn ondernemende pioniers belangrijk. Zij verkennen de wegen naar de toekomst. En het oppakken en versterken van deze ontwikkelingen verruimt de wegen naar de toekomst en biedt nieuwe perspectieven en kleurschakeringen. Dit ontwikkelperspectief is dan ook zeker geen blauwdruk, maar een zich ontwikkelend perspectief.
ONTWIKKELPERSPECTIEF
BRONNEN
Arcadis
(2022). Panorama
& PosadMaxwan.
Balen, R.
van,
(2022).
e.a.
Breuken
(2021). Ontwikkelstrategie
BMC.
in het
Zuid-Limburg:
land
Peel
van
Zuidoost-Brabant:
en
een
Drie
DE
PEEL
150
mogelijke toekomsperspectieven. Projectgroep
Maas.
Utrecht:
Panorama
Verdonschot,
P. (2009).
Het
wur.nl/51779
[Accessed
7 November
Boosten,
evenwichtige schaalsprong. [Online].
Available
at:
https:/www.google.com/ [Accessed
‘s
Hertogenbosch: Stichting
Brabants
7 November
Broeke,
M. J.,
M.J.D., Rietra, R.P.J.J., Römkens,
Europa. [Online].
Alterra
WUR.
Available
P.F.A.M.
& De Vries,
klimaatslim
F., (2008). Geschikte of vruchtbare
https://edepot.wur.nl/42722 [Accessed
at:
bos-
en
natuurbeheer
Last
landbouwgronden
en
Updated:
toepassing
XXX.
in Nederland
November
den,
van
veranderende
leefomgeving. [Online].
WUR.
Available
at:
https://edepot.
20231. 2022-2027.
[Online]. Available at:
https://www.aaenmaas.nl/overons/waterbeheerplan-2022-2027/
Leisure
Consultants.
(2019).
Economische
betekenis
van
Available
en
(2019). AgriFood
e.a.
Regio Eindhoven,
2021.
Hand-out
2021:
Bestuurlijke
en
ruimtelijke aanbevelingen
(2021). Regionale Energie Strategie 1.0. [Online]. Available at: handlerdownloadfiles.ashx?idnv=2053750 [Accessed 7 November 20231.
Metropoolregio
van
Eindhoven.
(2018). Landbouw,
LNV.
natuur
voedsel:
en
waardevol
ronl-db1252eb-89e3-452c-9c2d-9faN59Bebdee/pdf [Accessed (2021). Ruimtelijk afwegingskader
MUST.
in de
7
20231.
HAS, Metropool
Ministerie
buffer
2025].
7 November
Capital in beweging. [Online]. XXX. Available at: google.com/url?sa=t&rct=j&g= &esrc=s&sour ce=web&cd-&ved=ZahUKEwiD2--rgrKCAxVDs6QKHT8ODOYOFnoECBAQGAOG&url=https%3A%2F%2Fmeierijstad.bestuurlijkeinformatie. nl%2FDocument%2FView%2F 4a609b15-fe0a-Alce-9de5-B58ff1f7Schd&usg-AOvVawlgpQSXO7QWHCV5EOEL-YKP&opi=89978449 [Accessed Heuvel, J.
klimaatbestendige
131
2025].
Heem.
Stedenbouw,
Hack-ten
als
PEEL
vrijetijds-economie regio Noord-Limburg. [Online]. Available at: https://Awww. visitnoordlimburg.nl/sites/default/files/2020-04/Definitief %2Orapport%20Economische%20Betekenis%20VTE%20Noord-Limburg%20%285%29. pdf [Accessed 7 November 20231.
Strategy Unit & Studio Bereikbaar. (2020). Een veilig, bereikbaar en leefbaar Brainport. [Online]. XXX. https://www.strategyunit.nl/clients/een-veilig-bereikbaar-en-leefbaar-brainport/ [Accessed 7 November 2025].
Dona at:
afwisseling.
(2022). Praktische handreiking voor effectief Available at: https:/edepot.wur.nl/515649 [Accessed 7 November 2023].
M., Lerink, B., Lokin, V. & Schelhaas,
[Onlinel. WUR.
hout.
in bonte
beekdal
Waterschap Aa en Maas. (2021). Waterbeheerplan bekijk-wbp/ [Accessed 7 November 2023]. ZKA
Bont, de C. (1993). Al het merkwaardige
brede
DE
Matrijs.
ZahUKEwi7n9PnxrGCAxWysAlHHWLgBPGGFnoECA4GAQG&url=https
url?sa=t&rct=j&g=&esrc=s&source-web&cd=&ved=
Zuid-Limburg.
ONTWIKKELPERSPECTIEF
De
Peel
verbonden.
het
Natuurnetwerk
Brabant
te realiseren.
https:Zenergieregiomre.nl/res/documenten+res+10/
[Online].
Available
xxx.
https://open.overheid.nl/documenten/
at:
2023].
7 November
landschap buitengebied. Waterschap Aa en Maas. Nationaal Park De Groote Peel Integrale Gebiedscommissie De Peelvenen. (2019). Niemand is groter dan de Peel. [Online]. Available at: https:/www. natuurparkenlimburg.nl/np/uploads/images/Gallery/de-groote-peel/over-het-park/Bidbook%20De%20Peel%20maart%20 [Accessed 7 November 20231.Peel Natuurdorpen. (2021). en
waterschap
en
om
voor
behoud
Landschapslandbouw in De Peel. [Online]. Available at: https://peelnatuurdorp.nl/wp-content/uploads/2021/12/20211217-LandschapslLandbouw-inde-Peel-lage-resolutie-spreads.pdf [Accessed 7 November 20231.Provincie Limburg. (2023). Woondeal Limburg: Wonen in Limburg, bereikbaar voor iedereen. [Online]. Available at: https://www.limburg.nl/onderwerpen/wonen/woondeal-limburg/ [Accessed 7 November 20231. Regionale Woondeal Zuid-oost Brabant. [Online]. Available at: https:/www.google.com/url?sa=t&rct=j&g= &esrc=s& source=web&cd=&ved=ZahUKEwjLiMvt97GCAxWP-KOKHRehCBsQFnoECBEGAQG&url=https%5A%2F%2Fwww.brabant.nl%2F-%2Fmedia%2Fbbbe7al9c 84049748687 b42ddblabéeb.pdf&usg-AOvVaw3wE2bfal7o7xlAEtSCMEgs&opi=89978449 [Accessed 7 November 20231. Provincie
(2023).
Noord-Brabant.
COLOFON Dit
Renes, J. (1999). Landschappen
https://library.wur.nl/WebQuery/edepot/212056 [Accessed 7 November 20231.Rijksoverheid. (2023). Handreiking voor de gebiedsprogramma's NPLG. [Online]. Available at: https:/www.rijksoverheid.nl/documenten/ publicaties/2022/11/25/handreiking-voor-de-gebiedsprogrammas-nationaal-programma [Accessed 7 November 20231 Rijksoverheid. (2022).
van
Maas
Peel.
en
Ontwikkeldoeument:
[Online]. WUR.
Nationaal
Available
Programma Landelijk
at:
Gebied.
[Online]. Available at:
publicaties/2022/11/25 /ontwikkeldocument-nationaal-programma-landelijk-gebied
[Accessed
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
7 November
20231. Met
voorjaar en de zomer van 2025 aan één of meer ateliers hebben deelgenomen. En de deelnemers aan de twee reflectiegesprekken met
Rijkswaterstaat Zuid-Nederland, Waterschap Aa en maas, Waterschap de Dommel, Waterschap Brabantse Delta & Waterschap Limburg. (2022). Waterakkoord Midden-Limburgse en Noord-Brabantse Kanalen 2021. [Online]. Available at: https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&s ource=web&cd=&cad=rja&uact-8&ved=2ZahUKEwjcgNiz8rGCAxXHSQIHHUNyAulOFnoECBEGAQG&url=https%3A%2F%2Fwww.aaenmaas. nl%2Fpublish%2Fpages%2F2577%2F2022-06-27_ waterakkoord.pdf&usg=-AOvVaw2N2ZMe4RYdMv5mQQHBupHD&opi=89978449 [Accessed 7 November
P., Hendricks, T., Leenders, T. & Willems,.
Land
Peel
SPLENDID,
[Accessed
7
20231
Schinck, van
van
de
Peel
en
Maas
in de
Spaanse tijd 1555/56-1713. Stichting
Streekmuseum
‘t
Maas.
en
2021.
(2017). ‘t Land
Typeringen
voor
kringlooplandbouw Spatial Planning
for
Environmentally
Diverse.
Studio
Bereikbaar,
Marco
Dona
Vermeulen.
de+peel/ [Accessed
5 December
deelnemers
die
in het
(2020).
7 November
De
H+N+S
Peel:
een
& Bureau
narratief
Buiten.
van
een
gebied
in transitie.
Brabant
[Online]. Available at:
2040.
De
Royal Haskoning
DHV
(geanonimiseerd) Hans
Büchi
(geanonimiseerd)
2023].
[Online]. Available at:
https://marcovermeulen.eu/{nl/projecten/
2023].
regio als Daily Urban System. [Online]. Available at: https: //static.metropoolregioeindhoven.nl/downloads/Netwerk/ Masterclasses/De-regio-als-samenhangend-geheel.pdf [Accessed 7 November 2023].
Tordoir,
P. (2021).
Stedenbouw,
(2025). Verstedelijkingsstrategie
[Accessed
https://www. google.com/url?sa=t&rct=j&g= &QQAQ&url=https%3A%2F%2Fwww.brabant.nl%2F-%2Fmedia%2F47d5521022b24da2847649e4fb43198b.pdf&usg-AO wWaw20OHrm4izóns?póg7Lim-P&opi-89978449 [Accessed 7 November 20231. Studio
aan
Stakeholders.
en
November
dank
20231.
Reuring. (2019). Perspectief Vrijetijdseconomie de Peel 2030. [Online]. Available at: https:/www.helmond.nl/bis/2020/ Raadsinformatiebrieven/RIB%20114%20Bijlage% 201% 20Definitief420Perspectief%20Vrijetijdsec onomie%20De%20Peel%202050.pdf Ruis
NOVEX-ontwikkelperspectief is gemaakt door Flux landscape architecture (ontwerpend onderzoek, kaarten en beelden) en de strategie- en managementconsultants van RHDHV (procesbegeleiding en beleidsteksten) in opdracht van Stuurgroep NOVEX de Peel.
Flux
Landscape
Architecture
(geanonimiseerd)
flux
(geanonimiseerd) (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) Bouke
de
Jong
LANDSCAPE
iN
ARCHITECTURE
Royal HaskoningDHV