30 NOVEX De Peel 24-0003905 (geanonimiseerd)
Tekst van het document
Het
Maas.
Verder stroomafwaarts
buitendijkse Dit heeft
(geanonimiseerd) (geanonimiseerd) MN
vos,
direct binnen
liggen
de
natte uiterwaarden de
dijk @.
rivierengebieden, en
vruchtbare
met
oeverwallen
De
Peel
heeft
met
zijn
historische
ontwikkeling
vele
trans-
formaties
ondergaan, met name in het recentere verleden. De bijzondere geschiedenis van turfwinning, landsverdediging en waterinfrastructuur hebben duidelijke sporen nagelaten. Waar het ooit begon als onbegaanbare moerassige hoogveenvlakte is het landschap nu verworden tot een groene regio met actief ondernemerschap en bijzondere kwaliteiten ten opzichte van het stedelijk gebied. De Peel heeft landschappelijke en cultuurhistorische
kwaliteiten,
maatschappelijke
kwaliteiten.
maar
ook economische
en
sociaal-
Belangrijk is om deze kwaliteiten mee te nemen in de uitgangspunten voor het ontwikkelperspectief. Bedenk daarbij dat de Peel in zijn huidige vorm grotendeels door mensenhanden gemaakt en door generaties Peelbewoners en Peelondernemers met pioniersgeest. Het naar de hand zetten van het landschap de Peel steeds opnieuw uitvinden zit in het DNA -
van
de
mensen
stad, dorp
en
-—
en
land
de -
streek.
De
sterke
meerkleurigheid
-
verwevenheid is
een
van
kernwaarde.
natuur,
in het tot
nu,
(geanonimiseerd) <20
Holoceen.
Landschap
Amsterdam
(Prometheus).
Limburg (2017)
Toeristische
en
bewoning
ts vanaf
de
trendrapportage Limburg
2016-2017
Perspectief Vrijetijdseconomie Gemeente de
Horst
aan
de
Maas
De
Peel
2030
(2019)
(2018) De Peelbergen:
een
frisse
kijk
toekomst
Berendsen,
geografie
van
H.J.A.
(2006)
Landschappelijk
Nederland:
Fysische
Nederland
Haartsen, A. (2010) Ontgonnen
verleden:
Landschappen
en
deellandschappen
https://www.myllesheem.nl/historie-stichting-myllesheem ?subaction=showfull&id=1657870595&archive=&start_ from=&ucat=228&
https://eenvandaag.avrotros.nl/item/ een-eeuw-geleden-bestond-slechts-1-procent-van-ons-landuit-bos/
https://www.staatsbosbeheer.nl/wat-we-doen/natura-2000-gebieden/life/life-peelvenen
op
3. UITGANGSPUNTEN Hoofdrol voor het natuurlijk systeem met tegelijk perspectief voor ondernemers en vitale dorpsgemeenschappen. In dit hoofdstuk gaan we dieper in op een aantal gebiedsspecifieke uitgangspunten die we in combinatie met de opgaven hanteren bij de uitwerking van scenario’s en de synthese naar een ontwikkelperspectief. Dit zijn de uitgangspunten: 3. 1
Het water- en bodemsysteem sturend
3. 2
Voortbouwen op het landschappelijk casco
3. 3
Ook aandacht voor minder zichtbare waarden
3. 4
Rekening houden met gezondheid, welzijn en demografie
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
50
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
3. 1 WATER EN BODEM STUREND Water en bodem sturend betekent dat het natuurlijk bodem- en watersysteem een fundamentele basis wordt bij de inrichting van Nederland. Een bodem- en watersturende aanpak benut de werking van het natuurlijk systeem en streeft ernaar dit systeem robuust te maken voor de toekomst. Leidend hierbij is het NOVI-principe om niet af te wentelen in tijd en plaats. De klimaatscenario’s en concrete incidenten als gevolg van hevige regenval én hitte en droogte geven op dit moment geen aanleiding tot optimisme. Daarom is het belangrijk om in ons beleid en onze aanpak veel meer dan nu rekening te houden met extremen. In het verleden waren bodem en water bepalend voor waar mensen konden leven: was de grond voldoende vruchtbaar om voedsel op te leveren, was er voldoende drinkwater. Dat bepaalde van oudsher waar de mens zich vestigde. Maar technische innovaties hebben ertoe geleid dat functies mogelijk werden op plekken die daar eigenlijk niet geschikt voor zijn. Eerst waren dat irrigatiesystemen, daarna kwam kunstmest. Gevolg is dat inmiddels het bodem- en watersysteem flink is aangepast. Kijken we naar de Peel, dan is dit ooit zo drassig moeraslandschap door een uitgebreid stelsel van ontwateringskanalen en sloten geschikt gemaakt voor de traditionele landbouw.
Door de lagere grondwaterstand kon het land bewerkt worden en de arme gronden werden door de uitvinding van en op grote schaal toepassing van kunstmest winstgevend. Inmiddels zien we de gevolgen hiervan: verdroging, problemen met de kwaliteit van beschikbaar water en een overbelasting van stikstof. Kijken we naar de kaart, dan zien we een groot contrast tussen de bodemopbouw van de peelhorst (schrale zandgronden en restanten hoogveen) en de peelflanken (oude akkers en beekdalen) . Bewegen wij ons door dit landschap, dan zien we echter weinig verschil in landgebruik ongeacht de ondergrond: de maïs staat overal.
Archeologisch monument Wijstgronden
Hoogveen Ontgonnen hoogveen Dekzandrug Dekzandrugvlakte Oude akkers Beekdal zand Beekdal veen Rivierdal Rivierterras klei Rivierterras zand Rivierduin Breuklijnen Peelrandbreuk
32
Analysekaart bodem en geomorfologie.
In de Peel staat het bodem- en watersysteem behoorlijk onder druk. Dat merken we bijvoorbeeld aan optredende watertekorten voor natuur én landbouw in droge perioden, wateroverlast bij beken en de Maas in natte perioden, problemen met bodemdaling, en het voortbestaan van plant- en diersoorten. De waterkwaliteit is slecht en door langdurig gebruik van kunstmest vindt eutrofiëring plaats. Hierdoor zijn veel algemene plantensoorten in de Peel verschenen, ten koste van de zeldzame hoogveensoorten. Daarnaast vindt door te eenzijdige gewassenteelt verschraling van de bodem plaats. Dat niet alles overal (meer) kan wordt steeds voelbaarder. Om de bodem en het watersysteem robuust en gezond te maken voor de toekomst, kijken we terug naar de tijd voor grootschalige ingrepen in het natuurlijke systeem. De lessen die we uit dit historische (grond) watersysteem leren, gebruiken we als inspiratie voor de toekomst. Een gezond water- en bodemsysteem levert veel voordelen op. Allereerst wordt onze omgeving weerbaarder tegen klimaatextremen, dus beter bestand tegen hitte, droogte en wateroverlast. Dat is gunstig voor zowel mensen als planten en dieren. Een gezonde bodem houdt meer water vast. Dat voorkomt wateroverlast en (drink-) watertekort in droge tijden.
Belangrijk is te weten welk type landbouw past op een bepaalde plek zodat deze beter tegen extremen kan en bijvoorbeeld minder afhankelijk wordt van kunstmest of het kunstmatig laaghouden van grondwaterstanden.
Maas Kanalen Beken, van oorsprong natuurlijk ontstaan Beken, kunstmatig gegraven Stroomrichting Waterwingebied Gevoeligheid grondwaterafhankelijke natuur Risico droogtestress - hoog Risico droogtestress - matig Aanvoer basenrijk Maaswater nabij hoogveennatuur Beekdal
33
Analysekaart huidig watersysteem. Input kaartbeeld o. a. van: https: //klimaatadaptatienederland. nl/kennisdossiers/droogte/gevolgen-toenemende-droogte/
51
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
52
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
GRONDWATERTRAPPEN 2023
GRONDWATERTRAPPEN 1850
I
I
Nat
Nat II
II
III
Periodiek verzadigd met water
III
Periodiek verzadigd met water
IV
(bv. Nat in voorjaar/droog in zomer)
IV
(bv. Nat in voorjaar/droog in zomer)
V
Droog
Droog
VI VII
34
53
V VI
Zeer droog
Analysekaart grondwatertrappen huidig.
VII
35
Landbouw en het bodem-watersysteem worden zo weer in balans gebracht. Als water beter vastgehouden wordt zullen dieren en planten afhankelijk van water beter gedijen. Zeker in het kwetsbare hoogveengebied wordt de biodiversiteit hiermee verbeterd. Tegelijkertijd is het huidig watersysteem van beken en kanalen is een gegeven waar rekening mee moet worden gehouden. De kanalen blijven cruciaal in het aanvoeren van water om verdroging te beperken. De aanvoer vanuit de Maas is hierin erg belangrijk. Ook de beken zijn niet allen op natuurlijke wijze ontstaan, sommige zijn extra verbreed of verlengt om water af te voeren om de Peel te ontwateren. Nu spelen ze een belangrijke rol in de wateraanvoer voor de beken op de flanken.
eerste systematische landbouwactiviteiten in de Middeleeuwen plaats. Deze doorgaans vruchtbare gronden zijn waardevol voor toekomstige gewassenteelten. Het Maasdal ligt lager en ligt als een langgerekte bocht aan de zuidoost- en noordoostzijde van de Peel. Deze zone is voornamelijk rivierklei en bestaat doorgaans uit terrasvlaktes, dalvlakteterrassen, oeverwallen en soms rivierkommen. Kenmerkend is een afwisselend en kleinschalig landschap van weilanden, akkers en landschappelijke beplantingen. Kanalen zoals de Zuid-Willemsvaart, Peel-Raamstelling en Noordervaart vormen hun eigen entiteit als continue structuren. De verschillende geomorfologische eenheden geven aanleiding voor verschillend landgebruik.
De bodemopbouw van de Peel is erg verschillend. De Peel kent een zuidelijk deel waar waardevolle restanten van hoogveen liggen in de Deurnsche Peel en ook andere (natte) natuur aanwezig is, zoals De Groote Peel in de Roerdalslenk. In het noordelijk deel van de Peel liggen veel jonge ontginningen op dekzandgronden waar productielandschappen de boventoon voeren. De beekdalen zijn een typerend element die vanouds een ander landgebruik kenden dan de drogere dekzanden. Denk aan ecologisch waardevolle broekbossen en natte hooilanden. Dekzanden bestaande uit dekzandvlaktes en landduinen zijn droger en in vele gevallen beplant met (arm) bos. Op de esgronden vonden de
VAN EEN GRONDWATERSYSTEEM GERICHT OP DE TRADITIONELE GEWASSENTEELT. . .
In de huidige situatie zijn de grondwaterstanden in de Peel redelijk gelijk aan elkaar: de Peel is sterk ontwaterd. Enkele zones hebben grondwatertrap II (GHG 25 tot 40 cm, GLG 50 tot 120 cm onder maaiveld) maar verder zijn de grondwatertrappen V tot VII (GHG > 40 cm tot GLG ca. 180 cm onder maaiveld) . De drogere bodemgesteldheid is het gevolg van een gegraven watersysteem
Analysekaart grondwatertrappen circa. 1850.
kanalen en sloten dat erop gericht was om water zo snel mogelijk af te voeren en het gebied geschikt te houden voor de traditionele landbouw. van
De rek is echter uit dit systeem. De watervoorraad in het gebied is te klein en tijdens perioden van langdurige droogte kan onvoldoende water via de Peelkanalen aangevoerd worden op de Peelhorst om dit aan te vullen. Bovendien is dit gebiedsvreemd water te nutriëntrijk voor het kwetsbare hoogveengebied. Ook het oppompen van grondwater ten behoeve van de landbouw staat onder druk. De urgentie is voelbaar en beide provincies én de twee waterschappen willen meer water vasthouden op en rond de Peelhorst*. Het verhogen van het grondwaterpeil op de horst kan hier uitkomst bieden en het landgebruik weerbaar maken tegen weersextremen. Het zoveel mogelijk vasthouden van regenwater in de nattere perioden in de ondergrond is hier het uitgangspunt. Hiervoor kijken we naar de bodemgeschiktheid en grondwatertrappen vóór grootschalige ingrepen, naar circa 1850.
NAAR LANGE TERMIJN KLIMAATROBUUST GRONDGEBRUIK IN 2050.
. ..
Omstreeks 1850 was er meer variatie in de grondwaterstand. Grondwatertrappen waren kleiner en verschilde veel in hoogte.
Zeer droog
*Deze kaart is ontwikkeld op basis van de huidige bodemtypenkaart, in combinatie met de historische GWT/landgebruik kaart van de provincie NoordBrabant en Limburg uit 1850, hoewel de kaart gebaseerd is op grondig onderzoek, bevat het ook enkele schattingen en aannames.
De hoger gelegen horst was natter, en de lagere flanken droger. Opvallend is dat de Peelhorst een redelijk gelijke waterstand heeft. Regenwater dat hier viel, infiltreerde en werd aan bij de slenken omhooggestuwd, hierdoor had de horst een hoge grondwaterstand waarmee periodes van droogte minder voorkwamen. In het ontwikkelperspectief in hoofdstuk 4 nemen we dit mee; wij ontwerpen de peelhorst als één gezamenlijk watersysteem met een hogere grondwaterstand. Ook de voormalig nattere bodemgesteldheid van beekdalen dient als inspiratie voor een weerbaarder landschap in de toekomst. Kijken we naar de flanken dan zien we een breed pallet aan grondwatertrappen en bodemtypen. Door het toekomstig landgebruik meer toe te spitsen op deze diversiteit aan condities, ontstaat een veel kleinschaliger en meer divers landschap. Een aantrekkelijker landschap dat gebaseerd is op water- en bodemcondities en zo ook weerbaar is naar de toekomst. We zien een duidelijk verschil in water- en bodem tussen de horst en de flank. Het contrast tussen de aanpak van de horst en de flanken past bij de historische ontwikkeling van het landschap. De volgende kaart en paragraaf gaan hier verder op in. * Waterschap Limburg, 2022. Waterbeheerprogramma 2022-2027 ‘Limburgs water in een veranderend klimaat’ en Waterschap Aa en Maas, 2022. Waterbeheerplan 2022-2027.
ONTWIKKELPERSPECTIEF
DE
PEEL
54
ONTWIKKELPERSPECTIEF
DE
PEEL
55
Peelrandbreuk Buiten
VEENONTGINNINGEN Contrast
tussen
jonge
(midden
in de Peelkern)
verkavelingspatronen
©
kenmerkende
tussen
en
per
PEEL
Deurne, De
verschillende
dorp.
structuren
nog zichtbaar zijn uitsneden op de pagina zien in 1850.
| |
DE
‘Peelbrede'
diepe ontginningen
en
deels
oude
OP
van
in het
het
turfverleden
landschap,
hiernaast
laten
die
de
de
situatie
VOORTBOUWEN OP HET LANDSCHAPPELIJK CASCO
_Allange tijd
maakten
Peel
om
turf te winnen.
vanaf
de
*Bron: —
randen
Pionieren
burgemeester
omwonenden
richting in
de
Boekel
de
Peelrandbreuk
structuur, die veel dorpen
Lijssel, Meijel)
met
het water-
is vooral
zichtbaar
ook
een
grote
(Nistelrode, Uden, Gemert,
bodemsysteem verbindt. bij Uden, het hoogteverschil en
grotendeels gemaskeerd door dekzanden. Het roestbruin water op de wijstgronden is een uniek natuurverschijnsel en getuigt van het geologisch proces die de Peel heeft gevormd. De sporen van de randbreuk en het geologisch proces zijn zichtbaar in het Geopark Peelhorst en Maasvallei i.o. Met het water- en bodem sturend gedachtegoed in ons achterhoofd is het leesbaarheid van de Peelrandbreuk, met name in de eerder genoemde dorpskernen, nobel
streven.
Landgoederen Landgoederenzones zoals de Stippelberg, de Groote Slink, Sint Anthonisbos en Princepeel bestaan vaak uit oudere bebossingen met laanbeplantingen en landhuizen. Op de Maasterrassen vindt men oude akkercomplexen. Karakteristiek hier zijn de open akkers die afgewisseld worden met weilanden, loofhoutbosjes, kleinschalige dorpen en buurtschappen. Het Maasheggengebied van kleinschalige en onregelmatige graslanden in de uiterwaarden met een fijnmazige omzoming van meidoornhagen is een zeer herkenbaar en uitzonderlijk landschap Brabant en Limburg.
jonge veenontginning
er
is
is elders
een
veenontginning
turfverleden
Peelrandbreuk
Beerse
36
het
Op
de
kleine
kern
gebruik schaal
van
de
werd
er
ontgonnen.
Bijdrage (geanonimiseerd) | Springtijforum 2020.
Peel.
Overlaat
Noordelijk bij de Maas ligt de Beerse Overlaat, ook wel ‘groene rivier’ genoemd: een laaggelegen gebied waar in de Middeleeuwen in geval van nood de Maas mocht overstromen. Vanouds was dit gebied grotendeels onbebouwd en open terrein maar inmiddels een afwisselend landschap door bosaanplant. Kenmerkend hier zijn: agrarische gronden afwisselend met grasland, bouwland en gemengd bos langs de Raam, rastervormige infrastructuur van zandwegen met laanbeplantingen gericht op de Raam, kazematten van de Peel-Raamstelling, oude landgoederen met bomenlanen op de hogere gronden, en enkele kastelen (bijv. De Tongelaar). Typerend aan de oost- en zuidoostzijde zijn rivier- en stuifduinen die veelal bebost zijn, natuurlijke waterlopen die in de Maas uitmonden, oude grenzen die nog herkenbaar zijn in het terrein en gevarieerde cultuurlandschappen met typerend verkavelingspatroon.
Het
veengebied
tempo
en
op
een
is
vervolgens eigen manier
door
het
verkaveld
eigen en
dorp
in
een
eigen
ontgonnen.
Verbintenis tussen
Kijkend
geschiedenis dan is de veenontginning voor een groot deel bepalend geweest voor het ontstaan van het huidige landschap en de identiteit van de Peel. We danken het contrast tussen de open en weidse peelhorst en de kleinschalige flanken hieraan, maar ook subtiele landschapselementen en historische relicten. Deze waardevolle landschappelijke structuren vormen het casco waarbinnen het ontwikkelperspectief voor de Peel vormgegeven wordt. naar
de
Turfwinninglandschap Het veengebied werd onderverdeeld in meerdere gebieden tussen de omliggende dorpen, waarbij in diverse grensconflicten grenspalen werden gezet. Vervolgens is het dorpseigen veengebied in een eigen tempo en op een eigen manier verkaveld en ontgonnen, waarbij de lange lijnen van de dorpsgrenzen vaak richtinggevend waren (zie lijnen op de kaart). De oudste ontginningen/verkavelingen, in de oude Peelrand, waren vaak kleinschaliger en vooral particulier (lichte kleur op kaart). De jongste ontginningen, dieper de Peelkern in, waren grootschaliger, deels met grote landgoederen, landgoedachtige laanstructuren, jonge ontginningsdorpen en systematische verveningen (donkere kleur). Bij gebruik, verkaveling en ontginning van De Peel golden per tijd en per plaats andere wetten en regels. Uitsneden uit de historische kaart van laten dit verschil goed zien. De turfwinning heeft het landschap op grootse, en soms ook op subtiele wijze,
getekend.
Hiervan
zijn nog diverse cultuurhistorische elementen te zien zoals waterlopen, kaden, uitgeveende percelen en grotere veenplassen. Ook zijn er sporen van individuele boerenkuilen ‘turfputten’ in het landschap zichtbaar, onder andere in het Nationaal
Park
de Groote
ontginning en nederzettingen op de Peel Zoals in hoofdstuk 2 uitgebreid toegelicht, de Peel is door mensenhanden grotendeels gevormd en daarmee de nodige sporen achtergelaten. De verbintenis tussen de ontginning van het landschap en het ontstaan van nederzettingen is bijzonder voor de Peel*. Zo is tijdens de turfwinning door onder andere de Turfwinningmaatschappij Helenaveen de dorpen Helenaveen 1853), Griendtsveen (1850) ontstaan. Om het land vervolgens e ontginnen ten behoeve van de landbouw zijn, onder andere door de Nederlandse Heidemaatschappij, de landbouwdorpen Ysselsteyn (1921), Princepeel (1850), Lactaria (1909), Stevensbeek 1950) en Vredepeel (1955) opgericht. Door de aanplant van naaldhoutbossen, aangelegd door welgestelde ondernemers zijn de landgoederen Stippelberg (1893), De Vinkenpeel (1910), Bunthorst (1903), Bronlaak (1948) gebouwd.
e
Peelraamstelling Peelraamstelling lopen noord-zuid dwars over de Peel. De Peelraamstelling is een direct gevolg van de turfwinning. Ooit was het moerassige landschap een natuurlijke barrière aan onze landsgrens. Maar door het op grote schaal ontginnen van het landschap was de Peel plotseling makkelijk doorkruisbaar. De aanleg van deze stelling met meer dan 400 kazematten en een breed defensiekanaal zijn grotendeels nu nog herkenbaar in het landschap. van
de
schappij
gewonnen.
veen
op
grote schaal door
transport werden
vaarten
een
maat
gegraven.
Peel. Deze
De restanten
ee Aan Brabantse zijde werd Voor
relicten, verhalen of te beschermen, dienen
dorpsgezichten zijn waardevol om ter inspiratie voor toekomstig landgebruik, en om de geschiedenis van het landschap te ontrafelen en de gelaagdheid ervan inzichtelijk te maken. Structuren als bebossingen, landgoederen, de Peelraamstelling, de Peelrandbreuk en typerende verkavelingspatronen kunnen behouden en eventueel versterkt worden. De kaart op de volgende pagina toont de ruimtelijke structuren die belangrijk zijn voor het ontwikkelperspectief. De tekst beschrijft waardevolle kenmerken per landschapstype.
ee Aan Limburgsevia zijde werd op kleine schaal door particulieren turf gestoken
37
en
‘peelbanen’ afgevoerd.
_ Cultuurhistorische structuren in de Peel (Bron: Topotijdreis, 2023).
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
56
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
Kenmerken per landschapstype in de Peel
57
37
Grofweg zien we in de Peel de volgende landschapstypen – mede op basis van kenmerken van het natuurlijk systeem – die het vertrekpunt zijn voor toekomstige, landschapseigen ontwikkelingen. Deze landschapstypen krijgen een vertaling in de verschillende deelgebieden waarop we in hoofdstuk 6 dieper in gaan. Beekdalen Oorspronkelijk vochtige hooilanden met kleine broekbossen en houtsingels Kastelen, kloostercomplexen en landgoederen Afwisselend open en besloten zones rondom de beken Stromend water Zandpaden Dekzanden, oude zandontginningen en essen Essen, kampen, oude erven Kleinschalige onregelmatige verkaveling deels omzoomd door houtsingels Afwisselend landschap met open en meer besloten gebieden Kronkelende wegenstructuur Bouwland hogerop, weilanden bij de beken Microreliëf van essen en kampen, bolle akkers Verspreide bebouwing en linten van losse boerderijen
39
Relicten in het landschap: Kerkdorp Merselo. Bron: Visit Noord Limburg, 2023.
38
Dekzanden, jonge zandontginningen Grootschaliger dan oude zandontginningen, ontwikkeling vanaf ca. 1850 Rationele, orthogonale verkaveling Openheid, lange zichtlijnen Lange, rechte wegen met bomenrijen als grofmazig raamwerk Rechte kanalen en sloten Grootschalige functies (bijv. kassen) Heide- en bosgebieden op zandruggen, droog met heide en dennen Boerenerven met erfbeplanting Horst – jonge ontginningen en hoogveennatuur Restanten van hoogveennatuur met open water, moeras en schrale graslanden Natte en droge heidegebieden Rationale, orthogonale blokverkaveling of strokenverkaveling Rechte kanalen en wegen met bomenlanen Grootse openheid afgewisseld met grote bosgebieden Peel-Raamstelling van kanaal, kazematten en open schootsveld Verspreide bebouwing Ontginningsdorpen zoals Helenaveen en Griendtsveen Hoogteverschil Peelrandbreuk Wijstgronden met roestbruin water
40
Relicten in het landschap: Helenavaart. Bron: Waterschap Limburg, 2021.
39
Maasdal Afwisselend en kleinschalig landschap van weilanden, akkers, landschappelijke beplantingen en soms kastelen Vanouds vele hooilanden op kleinschalige en onregelmatige verkaveling 41 36 38
Analysekaart Landschapsstructuren. zie voor verdere toelichting de tekst op bladzijden 54 en 55.
Relicten in het landschap: Kazemat Peelraamstelling. Bron: BHIC, 2012.
ONTWIKKELPERSPECTIEF
DE
PEEL
58
BE
ONTWIKKELPERSPECTIEF
DE
PEEL
59
«Veehouderij
geplande zonne-energievelden zoekgebied zonne-energie volgens
EN
zoekgebied windenergie volgens aanduiding
han
bestaand
Zeer
RESsen
goed
Goed
RESsen
Vrij matig
zonneveld
vliegzone
500m
Matig
vliegzone
500m
Onvoldoende
indicatief
tracé
DeltaRhine
Corridor
Ruim
onvoldoende
GES
Geur
reservering tracé DeltaRhine Corridor
=-*
hoogspanningstation, nieuw
BR
incl
5km
hoogspanningstation
cirkel
2030
380kV-lijn 150kV-lijn zoekgebied geothermie dedrijventerreinen,
__
restwarmte.
glastuinbouw, mogelijke schakel in het optimaal gebruiken van (rest)warmte door cascadering en buffering. afnemer
warmte.
samen
in de
Energievraagstukken
komen
Bron:
Brabant,
RES
Noordoost
Noord-Midden
Limburg,
Potentiegebieden
zon
2050;
Eindhoven,
2021:
Enexis
teringsplan.
Blz.
Peel.
2022; 2021, bladzijde RES
2022,
43
Metropoolregio
Netbeheer
inves-
100
Gezondheidskaart
veehouderij
o.b.v.
hinderpercentages 2019. Bron: Gezondheidskaart GES 2019. Atlas Leefomgeving. Data uit 2019.
13,
WIND-
Peel
wordt
doorsneden
door
2
hoogspanningslijnen
(5380
KV)
buisleidingenstraat die elkaar kruisen net ten noorden van Griendtsveen. Op de flanken lopen middenspanningslijnen (150KV) met verdeelstations langs de kernen. De buisleidingenstraat wordt mogelijk in 2030 uitgebreid met meerdere energie- en grondstofstromen en zal dan de Delta Rhine Corridor heten. Het gaat vooralsnog om de mogelijke aanleg van drie buisleidingen voor het transport van waterstof, CO2 en ammoniak en meerdere ondergrondse gelijkstroomverbindingen voor de industrie. De samenkomst van deze energie- en grondstofstromen maakt het gebied tot aantrekkelijk vestigingsklimaat voor de biobased
1.
één
economie.
Eerst
te
locaties 2. 3.
4.
In
kijken lege daken, onbenutte bebouwde en infrastructurele werken, voor de plaatsing van
Deze
kaart
zoekgebieden voor wind- en zonne-energie van de 5 verschillende RES'en. Daarbij is de A67 als zoekgebied voor energie-opwek ook ingetekend; de Klimaatcorridor A67**. Dit is een innovatieve groene geluidswal tussen de A6/ en de Strabrechtse Heide. De wal voorkomt geluids- en lichthinder en wekt daarnaast energie op. Peel
toont
de
speelt in energielandschap. grootschalige opwek gemaakt worden van
elk
van
Met
name
uit de
deze
plannen
de
een
Peelhorst
is
Daarbij
moet
zon-op-land. zonne-ladder:
grote in
beeld
rol
als voor
altijd gebruik
naar
zonnepanelen. Daarna gebieden langs infrastructurele werken, industriële plassen en pauzelandschappen. Vervolgens naar land langs de stads- of dorpsrand, midden efficiënte landbouwgrond, andere plassen, land rondom natuurgebieden en recreatiegebieden. Dan naar pas productieve landbouwgrond om zonneproductievelden op aan te leggen. het
coalitieakkoord
zonneladder
De
gebied, mogelijke
REKENING
HOUDEN MET GEZONDHEID, WELZIJN EN DEMOGRAFIE
Bewoners
op
de
Peel
hebben
relatief veel
gezondheidsklachten en -problemen grote hoeveelheid fijnstof in de Peel.
door
de
ZONNE-ENERGIE
EN en
of
mr
RES
De
leverancier
afnemer
42
VOOR
voor
S
bebouwd
ZOEKGEBIEDEN
potentie
van
de
Provincie
Limburg
wordt
de
verder
aangescherpt met een ‘nee, tenzij’principe voor zon-op-landbouwgrond en een motivatieplicht van gemeenten bij afwijking daarvan*. Bij zon-op-land gaat de provincie maximaal inzetten op meervoudig ruimtegebruik en stimuleren van biodiversiteit. De uiteindelijke inpassing van winden zonne-energie is maatwerk. Een deel van de voorgestelde zoekgebieden betreft waardevolle cultuurlandschappen. Meestal kunnen
zonnevelden
manier
worden
vaak
ingepast. niet verenigbaar zijn met cultuurlandschap.
op
een
cultuurhistorisch
Een
aantal
specifieke risico's in de Peel vraagt aandacht in het toekomstperspectief 2050. Allereerst de plaatselijk zeer hoge veedichtheid. Deze dichtheid draagt mogelijk risico's voor de (bv. stalbranden) en schadelijke effecten dier en volksgezondheid met zich mee. Door intensieve veehouderijbedrijven op soms korte afstand van elkaar is er een groter risico op verspreiding van dierziekten en zoönose. Voorbeelden uit het verleden zijn varkenspest, vogelgriep en Q-koorts. De Peel blijft zonder maatregelen een risicogebied. De aanwezigheid van veel (intensieve) veehouderij draagt, samen met wegverkeer, ook plaatselijk bij aan hoge concentraties van fijnstof (PM10) in de lucht. Dat is van invloed op de luchtkwaliteit en verhoogt kans op ziekten aan longen en luchtwegen. Dat gezondheid en welzijn daarmee onder druk staat, blijkt onder andere uit een recent onderzoek van de GGD Limburg waarin geconstateerd wordt dat de levensverwachting van Peelbewoners 11 maanden korter is dan gemiddeld. —
verantwoorde
In
sommige gevallen zal energieproductie het beoogde behoud van het waardevolle *
**
Bron: Bron:
coalitieakkoord
nn
van
‘Anderzijds A67’;
de
provincie
Limburg,
2025,
MN
(geanonimiseerd) Isabelle, (geanonimiseerd) en (geanonimiseerd) |
Tegelijkertijd verandert de Peel demografisch. Richting 2055 is de verwachte groei van de bevolking in de Brainport enorm terwijl de Peelgemeenten met ontginningsdorpen een wisselend beeld tonen tussen kleine krimp en kleine groei. De vergrijzing van inwoners in de Peel is bovengemiddeld. Dit draagt risico's met zich mee voor de toekomstige economische positie van de regio: er verdwijnt ondernemerschap en arbeidspotentieel. Ook in de landbouw zien we dat een groot aantal boeren geen opvolgers heeft en de toekomst van die bedrijven onzeker is.
UITGANGSPUNTEN
VOOR
ONTWIKKELPERSPECTIEF
ONTWIKKELPERSPECTIEF
DE
PEEL
60
UITGANGSPUNTEN
ONTWIKKELPERSPECTIEF
Ë
Glastuinbouw
<250
250-500
5.4
(geano im se rd)
Ee
>2000
in MCD
61
aaneengesloten landschap zonder geurhinder
1000-2000
gemeten
PEEL
Weinig geurhinder
500-1000
van
DE
Ki
nacht, onbewolkt
“sterkte
ONTWIKKELPERSPECTIEF
(MCD)
Hemelhelderheid
inde
VOOR
het licht is
>
Weinig geluidshinder
Ld
Á
Milicandelia
aaneengesloten landschap zonder geurhinder en zonder geluidshinder
VOOR MINDER WAARDEN
7
pe
Ì
AANDACHT ZICHTBARE Met
„s
£
ee
Weinig lichtvervuiling eaneengesloten landschap zonder geurhinder, zonder geluidshinder en zonder lichtvervuiling
de
voorgaande kaarten en analyses is geprobeerd de werking van het natuurlijke systeem te ontrafelen. Door het water en bodemsysteem van nu en het verleden te onderzoeken, en door bovenen ondergrond in samenhang te bekijken, ontstaat een beeld van de kansen en knelpunten voor de Peel in 2050. Deze systematische aanpak vormt de basis voor het ontwikkelperspectief. Tegelijkertijd zijn onzichtbare kwaliteiten, ook al zijn deze lastig in kaart te vangen, minstens zo belangrijk. In deze kaartenreeks wordt stil gestaan bij de onzichtbare waarde geur, geluid, licht en aardkundig (geologie). Wanneer de kaarten de kaarten over elkaar heen worden gelegd, ontstaat ook hier een contrast tussen de horst en de flanken. Naast de openheid van de horst (3.3), het eenduidige grondwatersysteem (3.2) en de samenhangende structuren in het landschappelijk casco (5.4) is de combinatie Nederland worden.
rust
van
en
donkerte
schaarse waarden, Dit
vraagt
maatregelen
met
‘rustgebied’
of
in
ook
waarden
bepaalde
uniek
voor
zouden
delen
van
de
‘retraitelandschap’
tussen
de
eaneengesloten landschap zonder geurhinder, zonder geluidshinder, zonder lichtvervuiling, met geologische waarden
de
landschap. Lichtvervuiling weinige plekken in Nederland waar
download.
(2d).
https:
/docplaver
heeft
een
negatief
je ‘s_nachts
de
effect
melkweg
op nog
onze zou
gezondheid kunnen
(geanonimiseerd) MNN
zien.
en
biodiversiteit.
Bron:
Donkerste
Hier
in de
Peel
plek
Nederland
is -
Peel
om
in
moeten
passende
verstedelijkte
waarde
donker
beschermd
Deze,
voor
Bijzondere geologische
Een
Peel.
inwoners, economie en natuur. Zeker in de context van de metropoolregio Eindhoven, Venlo en Arnhem is de combinatie van donkerte en rust een kwaliteit, bijvoorbeeld als oog
%
44
de
een
van
Free
45
_Deelkaarten:
aandacht
voor
minder
zichtbare
waarden.
kernen.
4. DRIE DENKRICHTINGEN Natuurlijk, ondernemend
en
leefbaar.
In dit hoofdstuk verkennen we mogelijke toekomstbeelden voor de Peel aan de hand van drie denkrichtingen: de natuurlijke Peel, de ondernemende Peel en de Peel als woon- en recreatielandschap. In zekere zin zijn deze denkrichtingen die we met ontwerpend onderzoek hebben uitgewerkt tot scenario’s uitersten of uitvergrotingen van een bepaalde, gerichte toekomst. Daarbij hebben we de drie perspectieven waar het Rijk mee werkt (zie 2. 1) in het achterhoofd gehouden. Het denken in scenario’s en hoe we tot de utopische scenario’s zijn gekomen wordt uitgelegd in paragraaf 4. 2. De betekenis van deze scenario’s wordt duidelijk als we ze afzetten tegen het nul scenario: niets doen. Daar beginnen we dan ook mee.
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
64
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
47 48
65
Verdroging is een groot probeem in de Peel, zowel voor de natuur als voor de opbrengst van de huidige landbouw (Bron: NRC, 2022) . De luchtkwaliteit in de Peel is erg slecht door de grote hoeveelheid fijnstof. Een belangrijke bron hiervan is ammoniak uit de veehouderij (Bron foto: Eindhovens Dagblad, 2017) .
4. 1 NIETS DOEN IS GEEN OPTIE De gevolgen van klimaatverandering zijn immens, ook voor De Peel. Daarbij is de teruggang van de natuur en het verlies aan biodiversiteit een groot zorgpunt. Er is sprake van verdroging in de Peel. Dit levert problemen op voor de natuur, de landbouw en de mensen die er wonen en werken. Zo zet een tekort aan water de voedselproductie onder druk en verdwijnt zeldzame natte natuur (hoogveen) . Tijdens piekbuien is het te veel aan water dat in korte tijd in het gebied komt ook een probleem door overstromingen. De manier waarop de grond op veel plaatsen wordt gebruikt versterkt die problemen. Gewassen die veel water nodig hebben in perioden dat er weinig water beschikbaar is vragen om beregening terwijl de natuur dat water niet kan missen. Gewassen die niet van ‘natte voeten’ houden lopen in natte perioden schade op. Monoculturen putten bovendien de bodem uit.
Droogtestress gematigd (in 2050) Droogtestress hoog (in 2050) Natuur gevoelig voor grondwater Natuur zeer gevoelig voor grondwater
Een ander groot probleem voor de natuur is de grote hoeveelheid stikstof die in deze gebieden terecht komt en ertoe leidt dat zeldzame soorten verdwijnen. Dit probleem is inmiddels zo groot dat ook andere ontwikkelingen zoals de woningbouw erdoor geraakt worden. De stikstofkraan moet dichtgedraaid, maar de gevolgen daarvan voor de landbouw in de Peel zijn groot. Vooral intensieve veehouderijbedrijven (kippen en varkens) zullen niet op dezelfde manier verder kunnen en ook melkveebedrijven zullen hun bedrijfsvoering moeten aanpassen. Al deze boeren wachten dringend op duidelijkheid om keuzes te kunnen maken over hun toekomst. Ze vragen zich af of ze nog welkom zijn in de Peel en die vraag moet beantwoord worden. En snel ook.
Verstedelijking Veehouderij Verstedelijking Snelweg Geurhinder Ernstige stikstof depositie Maasdal Horst Uiterwaarden of winterbed Maas
Onduidelijkheid over de toekomst heeft ook sociaalmaatschappelijke gevolgen. Mensen verlaten het gebied, ondernemers investeren niet meer, werkgelegenheid neemt af, voorzieningen en bereikbaarheid gaan achteruit. Er ontstaat een
Stiltegebied Naaldbos Beken
46
De Peel in 2050 als we niets veranderen aan de huidige inrichting van het landschap. Bron data, o. a. klimaateffectatlas.
neerwaartse spiraal die steeds moeilijker is te keren naar mate het langer duurt. De noodzaak om in te grijpen wordt ook ingegeven door de gevolgen van vergrijzing. Veel oudere boeren overwegen om te stoppen waardoor de (voedsel) productiecapaciteit van De Peel gaat omlaag en er minder kan worden bijgedragen aan de welvaart van de regio. De vergrijzing beïnvloedt ook de vastgoedmarkt. Wat moet er gebeuren met vrijkomende agrarische gronden en gebouwen? Daarnaast kan er een grotere vraag naar zorgvoorzieningen en naar kleinere woningen worden verwacht. Maar ook de verstedelijkingdruk vanuit de Brainport straalt al uit in de Peel. Zonder een duidelijk perspectief op de toekomst kunnen de bijzondere kwaliteiten van de Peel, zoals de eigen identiteit van de dorpen, verloren gaan. Veranderingen die volgen uit een duidelijk perspectief kunnen met zich meebrengen dat afscheid van bepaalde gebruiken, bedrijfsvormen en verschijningsvormen in het landschap moet worden genomen. Dat kan niet van de ene op de andere dag, maar omdat de urgentie om problemen aan te pakken hoog is, moet nu wel een start worden gemaakt. Een start die ook als inspirerend voorbeeld kan dienen en soms voor het oprapen ligt. Bijvoorbeeld vanuit de energietransitie en circulaire economie, andere/ nieuwe verdienmodellen, productie van biobased bouwstoffen, biologische landbouw, agrarisch natuurbeheer.
Ook deze kansen vragen om duidelijkheid want anders zijn investeringen te risicovol. Onze conclusie: niets doen is geen optie. Sterker nog: stilstand vormt een grote bedreiging voor welzijn en welvaart van de Peel. Met een ontwikkelperspectief kan een nieuw hoofdstuk aan de bewogen geschiedenis van de Peel worden toegevoegd. Kiezen voor een meerkleurige toekomst en daar samen in doorpakken.
ONTWIKKELPERSPECTIEF
DE
PEEL
66
ONTWIKKELPERSPECTIEF
(geano im se rd) (geano im se rd) (geano im se (rgd)eanonimise rd)
(geano im se rd)
(geano im se rd)(geano im se rd)(geano im se(rgeda)noims(gearndo)ims(egarndo)imserd) el DUURZAAMHEID
Accent
productie
natuur
_—
in scenario
duurzame
(geano im se rd)
(geano(imgserda)no im se rd) (geanoimserd)
op:
energie
gezondheid
bereikbaarheid
DENKEN Om
Tijdens verkend. of
SCENARIO;
verschillende
ateliers
Toekomstbeelden
leefbaar
karakter.
overeenkomsten
in
thema's
Het deze
zijn
HET
RADARDIAGRAM
met
gebiedspartners met een natuurlijk, ondernemend, bespreken van de verschillen en
scenario’s
leidde
tot
inzicht
in
Deze
de
belangrijkste ontwikkelperspectief. zijn vervolgens in vijf hoofdthema's samengevoegd; natuur, productie, duurzame energie, gezondheid en mobiliteit. In elk scenario ligt het accent op deze vijf thema's anders. Zo richt scenario 1 zich op natuur met ecologische waarde, waar de natuur in scenario 2 nadrukkelijk een productieve component heeft en de natuur in scenario 3 een recreatieve component. Door het accent per scenario te verleggen onderzoeken we de ‘hoeken van het speelveld’, maar wel wat past binnen het karakter van de Peel. Door in een radardiagram de verschillende thema's op een assenkruis uiteen te zetten, is het in één oogopslag helder welke functie of mix van functies kenmerkend is. Daarbij geldt dat hoe groter de balk in het diagram is, hoe meer het accent ligt op dit onderwerp. Als een balk kleiner is, geldt dat deze functie minder past binnen het scenario. voor
het
scenario’s
VIJF
THEMA'S,
Waar
leggen
Natuur:
we
15
de
nadruk
op
1.
(geanoimserd) (geanonimise rd)
biodiversiteit, recreatief of productieve natuur?
Productie
/ teelten: kleinschalige landbouw, hoogproductief voedselteelt, of transitie naar grondstoffenteelt?
energie: grootschalig energielandschappen, kleinschalig wind & zonnevelden, import van elders? Duurzame
Gezondheid: het groen,
nadruk
op leefbaarheid
beschermen
Bereikbaarheid:
Nadruk
(kleinschalig) openbaar
van
(geanoimserd()geanoimserd)(geano im se rd)
in elk scenario?
donkerte
kernen, en
wonen
in
stilte?
op automobiliteit, vervoer,
meer
of nieuwe
inzetten
(geano im se rd)
op
duurzame/gezonde
de
VANUIT
het
toekomst
eerste
van
atelier
De
Peel
rondom
Foto’s
van
atelier
5. Ronde
verkennen
is
het
elk
van
atelier
en
deze de
scenario's
verwerking
liggen
die
we
op
van
de
basis
van
de
accenten
dus
anders.
In het
opbrengsten is gekeken naar verbindende thema's zoals natuur, productie, energie, gezondheid en bereikbaarheid en hoe die zich ruimtelijk vertalen. Het denken vanuit scenario’s werkt daarbij als een gekleurde bril: de kleur van het scenario bepaalt voor welk thema in meer of mindere mate ruimte moet worden gevonden. In het vervolg van dit hoofdstuk beschrijven we elk van de drie kleuren van De Peel in relatie tot de kaartbeelden hebben
met
input
de
ateliers
met
de
deelnemers
gemaakt. Steeds zijn een aantal essenties benoemd: ontwikkelingen die karakteristiek zijn voor dit toekomstbeeld. Maar let op: dat zijn dus uitvergrotingen. De kleuren en kaartbeelden vormen bouwstenen om te komen tot een synthese, tot een wenkend ontwikkelperspectief voor 2050 dat een gezond midden
(geano im se rd)
tafelgesprekken
het
Natuurlijke Peel (het groene scenario gericht op ecologische optimalisatie) Ondernemende Peel (het gele scenario gericht op economische optimalisatie) Leefbare Peel (het rode scenario gericht op leefbaarheid & beleving, op de bewoners en bezoekers)
zoekt.
mobiliteit?
49
te
SCENARIO'S
ontwikkelperspectief is samen met kenners van De Peel de toekomst besproken en uitgetekend op kaarten. Hierbij is gebruik gemaakt van de scenario's van het Pbl, maar zijn ze tegelijk ‘Peel-eigen’ gemaakt en vervolgens eruggebracht tot drie kleuren: in
Bij
KEUZEMOGELIJKHEDEN
67
behulpzaam te denken vanuit scenario's en mogelijke denkrichtingen uit te vergroten. Dat helpt in het identificeren van kansen en bedreigingen die op de Peel af komen en daar goed op te anticiperen. Denken vanuit scenario’s past goed bij ontwerpend onderzoek: samen opties verkennen. Hierbij is gebruik gemaakt van een studie die begin 2025 door Het Planbureau voor de Leefomgeving (hierna: Pbl) is uitgebracht. In deze studie zijn meerdere toekomstbeelden voor de ruimtelijke inrichting van Nederland in 2050 verkend. Het Pbl onderscheidt Mondiaal Ondernemen, Groen Land, Regionaal Geworteld (gericht op respectievelijk profit, planet en people) en daarnaast Snelle Wereld (met focus op gevolgen digitalisering). Deze scenario’s sluiten aan bij de opgaven uit het startpakket voor dit NOVEX-gebied. Let op: in alle scenario's is het water- en bodemsysteem uiteindelijk leidend.
35.
PER
PEEL
4.2
2.
ACCENTEN
DE
van
o.a.
gemeenten,
waterschappen,
provincies
en
rijksoverheid.
SCENARIO’S: DRIE DENKRICHTINGEN VOOR DE TOEKOMST VAN DE PEEL
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
68
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
69
4. 3 DE NATUURLIJKE PEEL De natuur staat met stip op één. 5.
Het natuurlijk grondwatersysteem herstellen levert een landschap met veel verschillende habitats op. Dat betekent:
10. 1. 2. 3. 4.
5.
8.
9.
5. 6.
4.
Vernatten en verruigen van de Peelhorst Beekdalen als leidende structuur Omliggende stedelijke gebieden als ruimte voor verstedelijking Ecoysteemherstel en beschermen van de horst als functie voor de flanken Landbouw vooral dienend aan de natuur Het landschap als basis voor leefkwaliteit, recreatie en ontspanning
Een en ander resulteert in een groots aaneengesloten landschap. Ecosysteemdiensten (waterzuivering, CO2 opslag, en bodemherstel) vormen het verdienmodel.
6. 2.
Peelhorst: veengebied 1.
Hoogveennatuur wordt versterkt en uitgebreid
2.
Kilometers brede bufferzones rondom Peelvenen met natte natuur die ontoegankelijk is voor de mens
3.
Regenwater wordt vastgehouden en gebiedsvreemd water beperkt
3.
Peelhorst: jonge ontginningen 4.
Reactiveren van Vliegbasis de Peel niet mogelijk door grondwaterstand
5.
Groenblauwe dooradering verbindt verschillende biotopen
Steden en dorpen 6.
Beken krijgen de ruimte in stad en dorp
7.
Natuurinclusieve landbouw op esgronden rond oude kernen
Beekdalen 8.
Peelrandbreuk fungeert als continue groene verbinding in het gebied
9.
Hermeanderen beken en een breed beekdalprofiel, langzame afvoer en veel infiltratie
Dekzandgronden 10.
Uitbreiding loofbossen, dienen ook als natuurlijke buffer voor o. a. stikstof van buiten het gebied, ze beschermen het hoogveen voor invloed van buitenaf
7.
1.
Belangrijkste kenmerken van dit scenario: Richting 2050 ruimte bieden aan oernatuur en ecoysteemherstel. Oorspronkelijk was De Peel een woest en onbewoond gebied dat bestond uit uitgestrekte moerassen, heidevelden en bossen. De natuur was bepalend voor het landschap en de natuur was gebaseerd op het natuurlijk bodem- en watersysteem Dit landschap veranderde door de veenontginning. Uit afgravingen ontstonden plassen, deze werden droog gelegd voor de landbouw. De watergangen om gewonnen turf te vervoeren voerden te veel water af uit het gebied. Ondertussen was De Peel bewoonbaar gemaakt voor mensen. De woeste Peel was veranderd. Het natuurlijk systeem van De Peel is van grote ecologische waarde door de bijzondere bodemopbouw. Om dit te herstellen en versterken is de natuur in dit scenario met stip op één gezet. In 2050 is De Peel een ecosysteem waarin inkomsten volgen uit natuurinclusieve landbouw en het leveren van diensten die bijdragen aan het behoud en de ontwikkeling van het ecosysteem. Er is weinig ruimte voor duurzame energieopwekking (alleen in stedelijk gebied) . De natuur vormt de aantrekkingskracht van het gebied en leidt tot een woonvraag uit de stedelijke gebieden. De realisatie van de woningen roept een vraag op naar bijbehorende voorzieningen. Deze beweging draagt bij aan het behoud van de leefbaarheid in de bestaande kernen en brengt ‘nieuw volk’ naar de Peel.
Deze aantrekkingskracht mag nooit de flora en fauna, maar ook de ruimtelijke kwaliteit van De Peel aantasten. Inwoners van De Peel verplaatsen zich via hoogwaardige OV-verbindingen aan de flanken, snelfietsroutes tussen de kernen en een minimaal aantal autowegen voor stille auto’s tussen de kleine dorpen. Op de flanken is de natuur minder dominant, maar wordt de natuur gecombineerd met ander ruimtegebruik en versterking van de landschapsstructuur. De reactivering van Vliegbasis De Peel lijkt lastig, vanwege de mogelijke gevolgen voor grondwaterreserves en de ecologische potenties van de Peelvenen. 50 51
Scenariokaart ‘De natuurlijke Peel’. Radardiagram van de natuurlijke Peel.
SCENARIO’S: DRIE DENKRICHTINGEN VOOR DE TOEKOMST VAN DE PEEL
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
70
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
71
4. 4 ONDERNEMENDE
PEEL
Made in de Peel: een nieuwe balans tussen economie en ecologie.
9.
5. 10.
Een toekomstbestendige Peel is een ondernemende Peel. De Peel pakt een rol in de eiwit- en grondstoffentransitie en is straks een belangrijke leverancier van grondstoffen. In de ondernemende Peel staan efficiëntie en economisch denken op één. Dat betekent: 1.
4.
2.
8.
3. 4.
Peelhorst: veengebied 1.
minimale overgangszone rond hoogveen, vooral om water vast te houden
2.
Griendtsveen wordt een energieconversiecluster, elektriciteit uit grootschalige wind- en zonnenergie-velden wordt omgezet in groene waterstof en via buisleiding vervoerd
Peelhorst: jonge ontginningen 3.
samenkomst van kV-lijnen, buisleidingen en de Brabant route maakt de Peel tot aantrekkelijk vestigingsklimaat voor de biobased industrie (Moerdijk, Tilburg, Chemelot)
4.
de landbouwkavels langs de Peelkanalen worden ingericht voor natte teelten
5.
gradient van productieve natuur, natte teelten en droge gewassen
Steden en dorpen 6.
verdichting stationsgebieden op EindhovenVenlo-as, goed verbonden met omgeving.
7.
clustering van intensieve veeteelt en industrie op agro-industrieterreinen
Beekdalen 8.
opgedeeld in productieve zone’s a. d. h. v. grondwaterstand
9.
esgronden zijn vruchtbare gronden geschikt voor grondgebonden landbouw
Dekzandgronden 10.
nieuwe bosgebieden worden bodembewust ingezet voor agroforestry
6.
2.
Netwerken voor mobiliteit en energie vormen de leidende structuren Stationsgebieden en werklocaties als knooppunten voor wonen en (nieuwe, circulaire) economie Maximale efficiëntie en hightech oplossingen, landbouw en natte teelten en energie op de Peelhorst Akkerbouw, veeteelt, bosbouw en incidenteel glastuinbouw vinden plaats aan de flanken
Een en ander resulteert in een hyperefficiënt landschap ingericht voor duurzame voedselproductie, biobased economie en energieopwekking. Ruimte voor nieuwe economische dragers op het vlak van hightech maakindustrie, ICT, logistiek en energieconversie.
3.
7. 1.
Belangrijkste kenmerken van dit scenario: Inzetten op duurzaamheid, maar ook productiviteit en efficiency. Net als nu zal in 2050 De Peel bekend staan om zijn productieve grond en lange agrarische traditie. De agrifoodsector en de grondgebonden landbouw vormen dan ook een belangrijke economische sector in de regio. Het gebied biedt een grote diversiteit aan gewassen en veeteelt, van akkerbouw en tuinbouw tot veehouderijen. Met grootschalige zonneweiden en geclusterde windturbines wordt er duurzame energie opgewekt. De hoge agrarische grondprijzen in het gebied maken het moeilijk om nieuwe teelten te stimuleren, maar richting 2050 wordt er ingezet op het volop ontwikkelen van een biobased industrie/ economie in De Peel. Hierdoor kan de aanwezige landbouw met geavanceerde technologie een hoge productiewaarde bereiken/ behouden met een minimale belasting van de omgeving. Dit vraagt wel investeringen in innovatie en goede monitoring. Bosgebieden worden bodembewust (organische stofopbouw en koolstofvastlegging) ingezet voor agroforestry. Naast voordelen voor de ecologie, wordt er ook ingezet op houtproductie en voedselbossen. Verschillende vormen van kringlooplandbouw* zijn in dit scenario de toekomst: innovaties in grondbewerking, nieuwe teelten en extensieve landbouw bieden hierbij kansen. Een toekomstbestendige Peel is een ondernemende Peel.
Deze Peel is goed bereikbaar door investeringen in gezonde vormen van mobiliteit, spoor- en weginfrastructuur en deelmobiliteitsopties tussen de kernen en kleine dorpen. 52 53
Scenariokaart ‘De ondernemende Peel’ Radardiagram van de ondernemende Peel
* Bron: SPLENDID, 2021. Typeringen voor kringlooplandbouw, WUR
SCENARIO’S: DRIE DENKRICHTINGEN VOOR DE TOEKOMST VAN DE PEEL
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
72
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
73
4. 5 DE LEEFBARE PEEL Thuisvoelen, ontspannen onthaasten.
De Peel is aantrekkelijk zowel voor de huidige Peelbewoners als voor (kennis) werkers uit de Brainport Eindhoven en Greenport Venlo. De Peel is zowel woon- en leefgebied als recreatiegebied. De bewoners van de Peel voelen zich er thuis en waarderen hun leefomgeving. Daarnaast wordt de toeristische aantrekkingskracht waar dit kan vergroot zonder dat dit tot overlast of schade aan de natuur leidt. Aanplant van historische lanen, houtwallen en groenstructuren maken de geschiedenis beleefbaar en het landschap aantrekkelijker. De negatieve effecten van de vliegbases Volkel en De Peel op de leefbaarheid worden op een minimaal niveau gehouden. Leefbaarheid, brede welvaart, mens, identiteit en cultuur staan centraal.
9. 3.
Een en ander resulteert in een kleinschalig rustiek landschap waar het goed wonen is en ook steeds meer als recreatieve trekpleister wordt ontdekt door en ingericht voor bezoekers.
4.
2.
9. 7.
6. Peelhorst: veengebied 1. 2.
één groot Dark Sky Park met donkerte en stilte als kernkwaliteit
1.
(pluktuinen, B&B, etc. )
afwisselend en kleinschalig landschap waar lokale streekproducten worden verkocht
Peelhorst: jonge ontginningen 3.
landschapsinclusieve landbouw verkleint het landschap en versterkt de leesbaarheid van de Peel
4.
de Peel-raamstelling wordt een belangrijke toeristische-as die peeldorpen verbindt
Steden en dorpen 5.
steden en dorpen zijn verbonden met het aantrekkelijke middengebied door fietssnelwegen, struinpaden en ruiterpaden
6.
de peelrandbreuk wordt beleefbaar gemaakt en in dorpskernen een toeristische attractie
7.
peelkerndorpen behouden voorzieningen door toename verblijfsrecreatie
10.
8.
5.
Beekdalen 8.
op esgronden
9.
in beekdal extensieve melkvee
kleinschalige landbouw die recreatief aantrekkelijk is (pluktuinen) op esgronden
Dekzandgronden 10.
uitbreiding recreatieve kwaliteiten van bestaande en nieuwe bossen
en
54 55
Scenariokaart ‘De leefbare Peel’ Windroos van de leefbare Peel
Belangrijkste kenmerken van dit scenario: Verstedelijkingsdruk vanuit de Metropoolregio Eindhoven (hierna: MRE) is een kans om de leefbaarheid in de kernen de versterken. In 2050 staat de Peel bekend om zijn aantrekkelijke, groene leefomgeving waarin rust en stilte belangrijke waarden zijn. Het is een kleinschalig belevingslandschap en vormt het groene hart tussen de steden Eindhoven, Nijmegen, Venlo en Weert. In de leefbare Peel wonen mensen in een groene setting. Het is een gebied waar inwoners en recreanten genieten van een afwisselend agrarisch landschap, natuur en aanwezige cultuurhistorie. Recreatie en toerisme vormen een mogelijk verdienmodel, maar ook beroepen aan huis of in VABs kunnen (na sloop overtollige bebouwing en verhardingen) met digitale voorzieningen sterk groeien. In dit scenario is sprake van een sterk ontwikkelde lokale economie. In De Peel ontsnappen mensen aan de drukte van het dagelijks leven en kopen hun voedsel direct bij de boer of produceren het samen. Een belangrijke factor is ook duisternis. De Peel is in 2050 een van de weinige plekken in Nederland waar het ‘s nachts nog echt donker is. Hierdoor kan men er genieten van de sterrenhemel en helemaal tot rust komen. Ook is plaatselijk de stilte in De Peel opvallend. Het behoud van deze rust en stilte is dan ook een belangrijk thema in de ontwikkeling van De Peel.
Functies als Raceway Venray en vliegbases Volkel en De Peel zijn moeilijk inpasbaar in dit scenario. De duurzame bereikbaarheid van steden en landelijke kernen wordt gestimuleerd met stille, actieve vervoersmiddelen die tevens bijdragen aan de gezondheid van de peelbewoners. Daarom worden er mobiliteitshubs met elektrische deelauto’s- en fietsen bij OV-knopen aangeboden en worden fiets- en wandelroutes verbeterd en uitgebreid. Langs het defensiekanaal zien we in dit scenario een snelfietsroute die in noord-zuidrichting delen van de Peel verbindt. Streekproducten zijn populair bij de inwoners van de Peel en in de steden en dorpen daaromheen. De laatste groep komt op de boerderijen regelmatig een dagje langs en helpt een handje mee. Ook vanuit scholen worden regelmatig bezoekjes georganiseerd. Zo zien ‘kinderen uit de grote stad’ weer waar hun voedsel vandaan komt en is er veel aandacht voor dierenwelzijn. Het landschap van De Peel wordt alom gewaardeerd en er wordt bezield gewerkt aan het behoud en de versterking van deze waardevolle kenmerken.
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
74
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
75
4. 6 LES UIT SCENARIO 1: Richting 2050 ruimte bieden aan oernatuur en ecoysteemherstel. Peelhorst: vernatten en verruigen Flanken: ecosysteemherstel en beschermen horst Leidend structuur: beekdalen Verstedelijking: omliggende stedelijke gebieden
LES UIT SCENARIO 2: Inzetten op duurzaamheid, maar ook productiviteit en grootschalig. Peelhorst: maximale efficientie, landbouw, natte teelten en energie Flanken: grondgebonden landbouw en bosbouw Leidend structuur: kV-lijnen, buisleiding en kanalen Verstedelijking: stationsgebieden en werklocaties
LES UIT SCENARIO 3: Verstedelijkingsdruk vanuit de MRE, Nijmegen en Venlo is een kans voor de leefbaarheid van de kernen. Peelhorst: kleinschalig cultuur landschap Flanken: recreatieve bossen Leidend structuur: cult. historische lijnen Verstedelijking: stationsgebieden, peelkernen en VABs
ALLES OP EEN RIJ In elk scenario is water en bodem sturend, dat is nadrukkelijk Kabinetsbeleid, net als de bescherming van de Natura2000 gebieden. Voor de Peel heeft deze combinatie grote consequenties. Vanuit het watersysteem bezien betekent het dat de Peelvenen, Deurnsche Peel-Mariapeel, de Bult, en de Groote Peel, in alle gevallen moet worden hersteld en beschermd. Hiermee geven we invulling aan de verplichtingen die voor Nederland voortvloeien uit de Europese Vogel- en Habitat-richtlijn en aan de opgave om klimaat robuust te worden. De in de Peelvenen aanwezige strategische grondwaterreserves vormen in elk scenario een essentieel onderdeel: het blauwe fundament. In het zuidelijk deel van de Peel herbergen met name de hoogveenrestanten bijzondere (Europese) waarden en zijn niet voor niks aangewezen als Natura2000-gebieden. Bescherming van die natuur en die van de beekdalen op de flanken van de horst vraagt om brede bufferzones, dat leren we uit het scenario van de Natuurlijke Peel. Behoud van kwetsbare natuur betekent ook dat de depositie van stikstof drastisch moet worden verminderd. Maar ook voor andere ontwikkelingen in de Peel is het terugdringen van de stikstofuitstoot essentieel. Als gevolg van de huidige wet- en regelgeving omtrent stikstof zit de Peel feitelijk op slot.
Voor het beoogde natuurherstel zijn verder hogere waterpeilen en het langer vasthouden van gebiedseigen water noodzakelijk. Hiermee wordt niet alleen de verdroging tegengegaan maar wordt ook de hoogveenregeneratie een kans geboden. Tevens wordt met vernatting de kans op onbeheersbare natuurbranden verkleind. Vooral in veengebieden is de vernatting belangrijk omdat veenbranden bijzonder moeilijk te bestrijden zijn. Na een eerdere veenbrand in 2018 woedde in 2020 de grootste natuurbrand uit de Nederlandse geschiedenis die bijna twee maanden lang aanhield en ruim 700 hectaren in de Deurnsche Peel in de as legde. Vernatting leidt hiermee direct tot bescherming van de natuur. Met het oog op biodiversiteit is het versterken van het natuurnetwerk van belang, net als verbindingszones en meer variatie in inrichting en grondgebruik. Toename van de groenblauwe dooradering past in elk toekomstbeeld en past ook bij het vergroenen en klimaatadaptief maken van steden en dorpen. Het scenario van de Ondernemende Peel laat zien dat in de streek van morgen zowel ruimte is voor de bestaande (agrarische) economie als voor nieuwe economische dragers. Wel zien we dat hier, net is in de rest van Nederland, een verdere slag in de verduurzaming richting een circulaire economie in 2050 gemaakt moet worden. In deze tranisitie liggen ook de kansen voor de toekomst van de Peel.
Kijkend naar de netwerken die voor economische activiteiten van belang zijn (mobiliteit en energie) zien we belangrijke west-oost lijnen die op knooppunten kansen bieden voor nieuwe initiatieven. Langs deze lijnen kan gedacht worden aan hightech maakindustrie uit de Brainport of agrologistiek vanuit de Greenport. Ruimte geven aan productie van biobased materialen is een rode draad in de scenario’s en lijkt daarmee een no-regret ontwikkeling. Dit scenario sluit intensieve veehouderij niet uit op voorwaarde dat oplossingen worden gevonden voor de stikstofemissie en het gevaar van zoönosen, en er meer aandacht komt voor dierenwelzijn. De openheid van de Peelhorst leent zich voor grootschalige (energie) landschappen. Het verschil in zienswijze tussen NoordBrabant en Limburg over zon-op-landbouwgrond maakt het behouden van eenheid op de Peelhorst nog lastig. Daarbij zullen de aanwezige hoogspanningsstations sturend zijn in de ordening van energie-opwek en energiegrootverbruik.
Vuistregel is dat beiden, dus zowel opwek als gebruik, idealiter binnen 5km van de stations dienen te liggen. Kijkend naar de Peel is dit met name op de flanken mogelijk. De mogelijke heropening van Vliegbasis De Peel met de bijbehorende radarzone beperkt de mogelijkheden voor windturbines. Uit de scenario-analyses blijkt de meeste potentie voor grootschalig wind- en zonneenergie op de flank tussen Gemert en Sint Anthonis, maar enkel op gronden die vanuit landbouwoogpunt minder geschikt zijn. Vanuit de landschappelijke analyse, diverse RES’en en mogelijke inpassingsmogelijkheid tussen beide radarzones komt een zoekgebied voor grootschalige opwek van wind- en zonne-energie naar voren. Verder komen kansen voor kleinschalig ingepaste zonne-energievelden op de dekzandgronden boven, met name binnen de 5km zones. Het scenario van de Leefbare Peel zet het gebied op de kaart als tuin (met tuinhuisjes) of groen hart met rode bloemen van de omringende stedelijke regio’s. Leefbaarheid, sociale cohesie tussen de Peelbewoners en een aantrekkelijke, veilige en gezonde leefomgeving waarin mensen zich thuis voelen bepalende koers van dit scenario. We zetten in dit scenario in op leefkwaliteit en welzijn, het behoud/bereikbaar houden van voorzieningen voor de bewoners in kleinere kernen en het voorkomen van vervoersarmoede.
Daarom omvat dit scenario passende groeimogelijkheden voor de kleine kernen zodat inwoneraantallen op peil gehouden kunnen worden. De Peel mag in dit scenario echter geen woonpark voor hogere inkomens worden, maar dient aan alle inkomensgroepen een thuis te kunnen bieden. Wel kan in dit scenario worden ingezet op de onzichtbare kwaliteiten van de Peel (rust en duisternis) en zouden Wellness en gezondheidtoerisme kunnen bijdragen aan de nieuwe economie. Versterken van de verstedelijkte kernen op de flanken via groenblauwe aders verbonden met het landschap en het koesteren van de dorpse charme van de kernen op de horst de passen in alle scenario’s. Zo kunnen de ruimtelijke kwaliteit en recreatieve waarde worden verhoogd. Dit geldt ook voor de grotere stedelijke kernen zoals Helmond, waar het juist binnenstedelijk de opgave voor versterking van groenblauwe netwerk urgent is, niet alleen vanuit ecologie, maar juist ook vanuit klimaatadaptatie, reduceren hittestress en recreatie. Minder passend in de drie scenario’s is de reactivering van vliegbasis de Peel. Daardoor zouden natuur en leefbaarheid verder onder druk komen, terwijl de mogelijkheden voor duurzame energieopwekking verminderen. Dit verklaart waarom in geen van de scenario’s de reactivering als een wenkend perspectief op de kaart is gezet.
Genoeg ruimte bieden voor energieopwekking in de Peel is ook een must en in meer of mindere mate onderdeel van elk scenario. Het maken van slimme combinaties met andere functies vormt hierbij de uitdaging ook in het licht van het bij elkaar brengen van vraag en aanbod.
5. SYNTHESE Het ontwikkelingsperspectief 2050
voor
In dit hoofdstuk vertalen we de analyses en conclusies uit de vorige hoofdstukken naar het ontwikkelperspectief door eerst verschillende kaartlagen te onderscheiden en deze vervolgens te combineren tot een samenhangend kaartbeeld. Dit kaartbeeld met uitgebreide legenda treft u direct aan het begin van dit hoofdstuk aan. Daarna volgt de uitleg. We eindigen met een overzicht van de hoofdpunten van het ontwikkelperspectief.
De Peel
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
78
ONTWIKKELPERSPECTIEF DE PEEL
79
KAARTBEELD ONTWIKKELPERSPECTIEF, MEERKLEURIGE TOEKOMST IN DE PEEL Toelichting op de kaartlagen en de verschillende ingrediënten van het OP2050 Waar we in het vereenvoudigde c. q. geschematiseerde kaartbeeld (bladzijde 6) door de oogharen kijken naar de Peel, is dit uiteindelijke kaartbeeld van het Ontwikkelperspectief een stuk gedetailleerder en dus genuanceerder. Groen is niet uitsluitend groen, ondernemen en natuur gaan vaak hand in hand, de leefbare Peel is niet beperkt tot steden en dorpen, ontwikkelruimte is er op een aantal assen maar ook elders. In hoofdstuk 6 gaan we in op deelgebieden en denkrichtingen voor 2030 in deze gebieden.
81
-_é: tE
LAAG
6;
Thematische accenten
5: Samenkomst LAAG
van
energie-
en
grondstofstromen n
ex
Osrse
k
4
ie
en we
) )
Á
|
ek
(geanoimserd)
So
seer
scerdesscsnnracresnsersess
Arsaces
4; Duurzame bereikbaarheid LAAG
56
LAAG
3;
Sfeerimpressie
van
transformeren
naar
neren.
De
de
toekomstige
circulaire
Peel-Raamstelling
en
landbouw
in de
natuurinclusieve
als cultuurhistorische
Peel.
De
Peel
landbouw.
drager
kenmerkt
zich
Multifunctioneel
wordt
een
natuurlijke
door
productieve kant waar gepionierd wordt. Het landelijk productielandschap gaat ruimtegebruik zal diverse teelten met duurzame energieopwekking en recreatie combien