Bijlage 1: rekenkamerrapport Armoede en ongelijkheid in de gemeente Hoorn

11

Samenspel landelijk en gemeentelijk inkomensbeleid: een onderzoek naar de armoedeval – Stimulansz 2019

31

Wat we leren van Omar Omar spreekt weinig Nederlands. In veel gemeenten wordt er alleen gecommuniceerd in het Nederlands omdat er in de participatiewet een taaleis is opgenomen. Ook in Hoorn wordt er in de praktijk, op het gebied van armoedebestrijding, alleen in het Nederlands gecommuniceerd. Dit is een politieke keuze. Een keuze om meertalig te communiceren kan het bereik van de gemeente vergroten.

Vergroten van bereik De gemeente Hoorn treedt via 1.Hoorn veel naar buiten. Er zijn inlooppunten, die in het verleden ook op vindplaatsen zoals de Kledingbank zijn georganiseerd, en er wordt geïnvesteerd in de naamsbekendheid van de centrale toegang. De gemeente Hoorn geeft aan dat maatschappelijke organisaties nodig zijn om het bereik van de armoederegelingen te vergroten. In paragraaf 3.2 wordt verder ingegaan op de samenwerking met maatschappelijke organisaties. De gemeente Hoorn heeft beperkt zicht op het bereik. Er zijn hier geen indicatoren of cijfers over. Wel kan op basis van de beschikbare cijfers worden geconcludeerd dat er een deel van de huishoudens niet in beeld is, en dat niet alle huishoudens die in beeld zijn gebruik maken van alle regelingen. Zo hebben vrijwel alle personen die een bijstandsuitkering ontvangen ook recht op kwijtschelding van de gemeentelijke belastingen (omdat hier vrijwel gelijke inkomenseisen voor gelden), maar valt uit onderstaande tabel op te maken dat dit niet altijd wordt toegepast.

Indicator Aantal verstrekkingen kindpakket Aantal inwoners met een aanvullende zorgverzekering vanuit de gemeente Aantal uitkeringen van individuele inkomenstoeslag Aantal huishoudens / personen die een kwijtschelding gemeentelijke belastingen ontvangen Aantal personen met een bijstandsuitkering (op basis van indicatoren uit begroting gemeente Hoorn 2023 en 2024)

2021 1.249 3.338 930 2.074

2022 1.313 3.118 892 1.981

2023 1.400 3.068 1.018 1.958

1.457 1.546 1.527

In het verleden heeft de gemeente Hoorn geprobeerd om in de meest kwetsbare wijken te gaan zitten met een inloopactiviteit. Hier werd weinig gebruik van gemaakt. Hoorn in vergelijkend perspectief: Preventie De gemeente Hoorn voert actief preventiebeleid. Zo worden er scholen bezocht (vooral middelbaar), presentaties gegeven aan grote bedrijven en samengewerkt met het UWV. De gemeente Hoorn is daarin verder dan veel van de andere gemeenten die onderdeel uitmaken van dit onderzoek. Een groot knelpunt bij de andere gemeenten zit in capaciteit van de uitvoerende teams die deze werkzaamheden uit zouden moeten voeren. In Hoorn voert de gemeente zelf een groot deel van deze activiteiten uit via 1.Hoorn, een ander deel (zoals voorlichting bij life events en een gesprek met bijstandcliënten) wordt door partners uitgevoerd.

32

Er zijn doelgroepen die moeilijker worden bereikt. Bijvoorbeeld omdat zij de taal niet spreken, hulp zoeken in de cultuur niet als optie wordt gezien of omdat ze de weg naar de gemeente niet kennen. In de gemeente Druten worden alle ouderen boven de 70 preventief bezocht door een medewerker van de welzijnsorganisatie. Dit zorgt ervoor dat ‘stille armoede’ in deze doelgroep niet onzichtbaar blijft. De vrijwilligers die op pad gaan zijn getraind om zowel geldproblematiek, eenzaamheid en zorgbehoefte te signaleren. De gemeente Diemen verspreidt folders die specifiek gericht zijn op zzp’ers en ondernemers. Op deze folders staan o.a. een aantal veel gestelde vragen en stappen die een ondernemer met geldzorgen kan volgen. Deze doelgroep blijkt in Hoorn ook lastig te bereiken. Momenteel probeert de gemeente Hoorn deze groepen vooral te bereiken via het UWV en Broodfondsen12.

2.2.2. Ambitie 2: Vroegsignalering De wet gemeentelijke schuldhulpverlening uit 2022 verplicht gemeenten om vroegsignalering in te richten, en een systeem in te richten om signalen van woningcorporaties, nutsbedrijven en banken te ontvangen. Als een inwoner een betaling mist, krijgt de gemeente daar een melding van. Het is aan de gemeente om hier een werkwijze voor in te richten. De gemeente Hoorn beschrijft de ambitie op vroegsignalering als volgt: “Inwoners die hulp nodig hebben, worden zo vroeg mogelijk bereikt.” Dit wordt via een aantal instrumenten ingezet: •

•

•

Samenwerking via RIS-systeem en proactief benaderen: De gemeente Hoorn maakt gebruik van het RIS-systeem om de wettelijke taak van vroegsignalering via meldingen van convenantpartners uit te voeren. Inwoners die hieruit komen worden actief benaderd. Dit gebeurt via 1.Hoorn. Hulp bij het creëren van financieel overzicht: Het helpen van inwoners met het inzicht krijgen in hun financiële situatie door het creëren van overzicht. Dit gebeurt bijvoorbeeld bij huisbezoeken naar aanleiding van huurachterstanden (voortkomend uit de vroegsignalering). In het verleden werden hiervoor voornamelijk vrijwilligersorganisaties voor ingezet, bijvoorbeeld via Schuldhulpmaatje of Humanitas. Sinds enkele maanden verwijst de gemeente vrijwel geen mensen meer door naar deze organisaties en voert de gemeente dit grotendeels zelf uit. In paragraaf 2.3.3 wordt dit nader toegelicht. Helder maken waarop inwoners recht hebben: De gemeente biedt ‘Rondkomen checks' aan om te kijken of een inwoner gebruik maakt van alle beschikbare voorzieningen die eraan bijdragen dat een inwoner beter rond kan komen. Net zoals het creëren van een financieel overzicht wordt er tijdens de contactmomenten gekeken naar mogelijke voorzieningen. Daarnaast werkt de gemeente met de landelijke ‘tool’ van Bereken uw recht. Via deze tool kan inzichtelijk worden gemaakt op welke, vooral landelijke, regelingen een inwoner recht heeft.

Verder wordt er een VoorzieningenWijzer opgesteld in Hoorn. Deze is ten tijde van het onderzoek nog niet gereed. VoorzieningenWijzer is ontwikkeld door Zorgweb en in samenwerking met SchuldenlabNL doorontwikkeld. Het is de bedoeling dat deze tool door de gemeente, vrijwilligersorganisaties en door de woningcorporatie gebruikt kan worden om met inwoners in een gesprek door te lopen op welke regelingen zij recht hebben. Het lijkt daarmee sterk op de ‘rondkomen checks’ die nu worden gedaan.

12

Een broodfonds is een samenwerking tussen verschillende ZZP'ers en functioneert als een kleinschalige arbeidsongeschiktheidsverzekering.

33

•

Bereiken van bijzondere doelgroepen: De doelgroepen werkende armen, ondernemers/ZZP’ers, uitkeringsgerechtigden en inwoners waarbij een ‘life event’ is voltrokken worden apart genoemd. Deze worden via samenwerkingspartners, WerkSaam en het UWV bereikt. Zoals eerder is benoemd is er geen contactmoment tussen de gemeente en inwoners bij ‘life events.’ De gemeente Hoorn communiceert in principe alleen in het Nederlands. Dat heeft als gevolg dat een deel van de doelgroep van de regelingen niet of moeilijk wordt bereikt. Wat we leren van Shannah Doordat Shannah haar rekeningen niet kan betalen krijgt de gemeente via het RISsysteem een melding. Het team vroegsignalering gaat bij een deel van de meldingen op huisbezoek. Deze medewerkers zijn opgeleid om dan een brede scan te doen. De problematiek van de niet-passende woning komt dan ook aan de orde. Doordat er binnen Hoorn integraal wordt gewerkt (via 1.Hoorn) zijn de lijntjes kort met bijvoorbeeld de teams jeugd en WMO, ondanks dat uitwisseling van gegevens afhankelijk is van toestemming van de cliënt. De preventiemedewerker moet wel zelf contact opnemen met andere teams. Er zijn geen casusregisseurs voor complexe casuïstiek in dienst bij de gemeente Hoorn. De casusregie ligt bij het team die zich bezighoudt met het gebied waar voor de cliënt de grootste urgentie ligt.

Wanneer het hebben van hoge schulden de grootste problematiek van een cliënt is zal schuldhulpverlening de regie hebben. Dit wordt in onderling overleg bepaald.

Vroegsignalering in de praktijk Uit gesprekken blijkt dat er in het kader van vroegsignalering wordt gewerkt met een systeem waarbij de wettelijke termijnen worden gehanteerd en er gewerkt wordt met een zogenaamde 'knikkerbaan' waarbij er bepaalde data eerder een melding geeft. Dit betekent bijvoorbeeld dat er gekeken wordt na hoeveel tijd er tussen meldingen zit, de leeftijd van de inwoner, om hoeveel geld het gaat en naar de hoogte van de lasten. Bij de meest pertinente gevallen wordt een huisbezoek geregeld en bij minder urgente meldingen wordt er gebeld, een sms gestuurd of een kaart verstuurd. Bij een huurachterstand gaat de gemeente altijd op huisbezoek. Bij andere gevallen komt het doen van een huisbezoek aan op maatwerk. Na 28 dagen wordt er gestopt met contact opzoeken. De melder krijgt een signaal dat er geen contact is. Dit gebeurt geautomatiseerd. Als een inwoner aangeeft geen contact te willen, dan komt deze op een lijst geplaatst waardoor er geen contact meer wordt opgenomen. Wat we leren van Omar Situaties zoals die van Omar komen vaker voor. Een deel van de mensen zal hulp weigeren vanwege schaamte, een andere deel zal dit doen vanwege wantrouwen richting de overheid. In de samenstelling van inwoners in de gemeente Hoorn zijn beide groepen sterk vertegenwoordigd. Ook andere gemeenten kampen met dit probleem.

In de gemeente Venray is er gekozen om huisbezoeken af te laten leggen door ervaringsdeskundigen. Deze mensen kennen de belevingswereld van de inwoners waar ze naartoe gaan en worden vaak meer vertrouwd.

34

Wanneer er een melding is geweest kan er een huisbezoek plaatsvinden. De gemeente Hoorn houdt niet bij in hoeveel gevallen er een huisbezoek wordt afgelegd door het team preventie. Voor een huisbezoek zijn de medewerkers getraind om een brede blik te hebben. Uit de gesprekken blijkt dat de integrale intake ervoor zorgt dat er gekeken wordt naar bredere problematiek. Er is de afgelopen jaren ingezet op het breder maken van de preventieaanpak. Er is bijvoorbeeld een training geweest om psychologische signalen te herkennen. De werkgroep integraliteit brengt daarnaast jeugdhulpverleners, schuldhulpverleners en sociaal werkers samen zodat ze signalen beter kunnen oppakken. Er zijn geen casusregisseurs in dienst binnen Rondkomen voor complexe casuïstiek. Hoorn in vergelijkend perspectief: Vroegsignalering Het inzetten van een huisbezoek en een brede insteek is niet uniek voor de gemeente Hoorn. In de gemeente Diemen komt een medewerker van het Sociaal Team langs voor een brede intake waarbij gekeken wordt naar de situatie omtrent opvoeding, de financiële situatie, werksituatie en de invloed van dramatische gebeurtenissen. In de gemeente Venray is gekozen om de huisbezoeken te laten afleggen door een ervaringsdeskundige. Zij geven aan dat dit zorgt voor meer vertrouwen en deze persoon eerder toegelaten wordt in huishoudens met weinig vertrouwen in de overheid.

De gemeente Hoorn heeft als ambitie om te gaan werken met een VoorzieningenWijzer. Deze tool wordt door meer gemeenten in ons onderzoek gebruikt. We zien daarin twee varianten: ofwel als tool gebruiken voor gemeentelijke professionals, ofwel de uitvoering beleggen bij maatschappelijke partners in de wijk. De gemeente Venray heeft gekozen voor dat laatste. Daar is een lokaal wijkpunt ‘het PLIV’ een van de partners die met inwoners kan kijken naar regelingen waar zij recht op hebben. De medewerkers zijn vrijwel allen vrijwilligers maar hebben een korte cursus gevolgd over het werken met de VoorzieningenWijzer.

2.2.3. Ambitie 3: Inkomensondersteuning Inkomensondersteuning is de verzamelnaam voor alle maatregelen die de gemeente biedt, waarmee een inwoner met een lager inkomen ondersteund kan worden. Het kan gaan om voorzieningen die kosten vergoeden, kosten besparen, participatie stimuleren of het welzijn bevorderen. Het gaat hier om aanvullende lokale voorzieningen of om voorzieningen die door de gemeente Hoorn uitgevoerd worden omdat deze in een wettelijke taak bij een gemeente belegd zijn. De ambitie van de gemeente is: “Inwoners die dat willen worden geholpen naar een zo onafhankelijk en zelfstandig mogelijk bestaan, zonder financiële zorgen.”13 Inwoners worden vanuit een uitkering geholpen bij het krijgen van financieel inzicht en het effect op hun financiële situatie zodra zij aan het werk gaan. De gemeente Hoorn zet in op het zo zelfredzaam mogelijk maken en blijven van inwoners. Dit vergroot het gevoel van eigenwaarde en versterkt het zelfbeschikkingsrecht. Ten tijde van het opstellen van het beleidskader was nog niet bekend dat er grote problemen zouden ontstaan betreffende de betaalbaarheid van energie. In 2022 en 2023 is er vanuit de overheid een groot

13

Gemeente Hoorn. (2021). Beleidsvisie Rondkomen.

35

steunpakket gekomen om energiekosten te kunnen betalen. De uitvoering van de energietoeslag lag bij de gemeente. Hoorn heeft in 2023 beleidsregels14 opgesteld ten behoeve van de uitvoering. De gemeente Hoorn hanteert voor de meeste regelingen een grens van 120% van het wettelijk sociaal minimum. Dit is niet ongebruikelijk voor gemeenten in Nederland. Alleen voor de kwijtschelding van gemeentelijke belastingen is het percentage vastgesteld op 100%. Dat is wettelijk bepaald. De inzet van de gemeente wordt in drie categorieën onderverdeeld: kinderen, volwassenen en maatwerk. Kinderen Het kindpakket is een aparte regeling voor kinderen om de gevolgen van een laag inkomen van de ouders zoveel mogelijk te beperken. Dit kindpakket maakt deelname mogelijk en bevordert deelname aan bijvoorbeeld verenigings- sport- culturele- en schoolactiviteiten. Feitelijk bestaat het kindpakket uit een groot aantal verschillende onderdelen die zijn vastgelegd in een verordening15. Onderdeel van het kindpakket is het verkrijgen van een meedoenbudget, een computer, zwemlessen voor kinderen van 5 tot 11 jaar en gratis toegangskaartjes voor de Hoornse kermis. Het kindpakket kan jaarlijks incidenteel door het college worden aangevuld met nieuwe regelingen. In 2017 is besloten dat gemeenten incidenteel extra geld kregen vanuit het Rijk voor armoedebestrijding bij ‘kansarme kinderen’.

Deze bijdrage werd ook wel de Klijnsma-gelden genoemd. De gemeente Hoorn heeft dit bedrag onder andere ingezet om de doelgroep uit te breiden (van 115% naar 125%) die in aanmerking kwam voor sport- en cultuurondersteuning en een actie rondom december op te zetten. Het was daarnaast de intentie om een verjaardagsactie op te zetten, maar dit is opgepakt door Stichting Jarige Job, Kinderkledingbank, Stichting Leergeld in samenwerking met de Voedselbank. De Klijnsma-gelden zijn inmiddels onderdeel van het reguliere budget. Wat we leren van Dennis Dennis heeft dreigende schuldenproblematiek en een jong dochtertje. De gemeente kan Dennis via de vroegsignalering op het spoor komen. Er kan op dat moment een hulpverleningstraject worden opgestart. Dennis heeft een dochtertje. Als blijkt dat Dennis inderdaad te weinig verdient dan heeft zijn dochter recht op ondersteuningsmaatregelen vanuit het Meedoenbudget en het kindpakket. Als Dennis recht heeft op een bijstandsuitkering heeft hij waarschijnlijk ook recht op andere ondersteuningsregelingen. De HoornPas wordt automatisch toegekend. Andere regelingen zoals de kwijtschelding van gemeentelijke belastingen of de collectieve aanvullende zorgverzekering moeten apart worden aangevraagd. Dennis kan daarvoor in gesprek met 1.Hoorn.

Volwassenen •

14 15

Bijzondere bijstand: De bijzondere bijstand is een instrument dat voortkomt uit de participatiewet. Binnen de bijzondere bijstand is een groot aantal regelingen te vinden. De

Gemeente Hoorn. (2023). Beleidsregels energietoeslag 2023 gemeente Hoorn. Gemeente Hoorn. (2021, 21 maart). Verordening inkomensondersteuning gemeente Hoorn.

36

• •

• • •

gemeente Hoorn heeft de bijzondere bijstand aan de ‘achterkant’ in 12 verschillende regelingen opgedeeld16. In het coalitieakkoord17 staat dat de gemeente de grens voor bijzondere bijstand op 120% handhaaft. Het effect van de 120% grens op de armoedeval (mensen met een uitkering die aan het werk gaan, maar er financieel op achteruit gaan) en de werkende mensen die niet of moeilijk kunnen rondkomen wordt onderzocht. Als uit dat onderzoek blijkt dat het beter is voor armoedebestrijding om de percentages aan te passen, doet de gemeente dit, zonder te bezuinigen op het totale budget. In de beleidsregels bijzondere bijstand die is vastgesteld in 2023 staat de grens nog steeds op 120%. Collectieve aanvullende zorgverzekering: Voor iedereen met een laag inkomen en hoge zorgkosten heeft de gemeente een zorgverzekering via Univé. Individuele inkomenstoeslag: Dit is een aanvulling bij een langdurig laag inkomen met weinig kans om die inkomenspositie te verbeteren. De inkomenstoeslag wordt jaarlijks uitgekeerd. De toeslag is bedoeld voor uitgaven zoals een nieuwe koelkast of wasmachine of (onverwachte) rekeningen. De hoogte is vastgesteld in een verordening18. Individuele studietoeslag: De studietoeslag is er voor studenten van 15 jaar en ouder die door een arbeidsbeperking niet in staat zijn om naast hun studie geld te verdienen.

Meedoenbudget: Het meedoenbudget is voor inwoners van de gemeente met een laag inkomen om mee te kunnen doen in de samenleving. Dit wordt uitgevoerd met de HoornPas. Kwijtschelding gemeente belastingen: De enige voorziening die niet onder de ‘inkomensondersteuning’ valt maar wel een vorm van inkomensondersteuning is, is kwijtschelding gemeentelijke belastingen. Deze maatregel loopt geheel via de team belastingen.

De HoornPas De HoornPas is de praktische uitvoering van het ‘meedoenbudget’. Op deze pas wordt jaarlijks een bedrag gestort (100 euro voor volwassenen, 200 euro voor kinderen) dat door inwoners naar eigen inzicht kan worden besteed aan sport- culturele en educatieve activiteiten. Bijvoorbeeld de bioscoop, een theatervoorstellingen of een avondje bowlen. De HoornPas is de vervanger van de strippenkaart die hiervoor werd verstrekt. Om een Hoornpas aan te vragen kan een inwoner het aanvraagformulier via de website invullen. De aanvraag wordt door de frontoffice van het team Rondkomen behandeld. Vervolgens wijst de coördinator de zaak toe aan een consulent en kan de gemeente de aanvraag verwerken. Een inwoner kan ook een verzoek tot aanvraag doen via een contactformulier of mail. Dan wordt eerst het verzoek gecontroleerd en vervolgens een aanvraagformulier opgestuurd naar de inwoner. Deze scant het ingevulde formulier in en mailt deze naar de gemeente. De rest van het proces komt overeen met het eerdergenoemde proces na de aanvraag via de website. Wanneer een inwoner via een inloopspreekuur een aanvraag doet, licht de consulent eerst de mogelijkheden toe. Vervolgens doorloopt de inwoner het proces door dat hoort bij de gekozen mogelijkheid (website of formulier). Vervolgens kan de inwoner naar de locatie van de aanbieder gaan en de dienst daar vervolgens betalen met de Hoornpas.

Wanneer de inwoner het aanbod wil inzien 16

Gemeente Hoorn. (2023). Beleidsregels bijzondere bijstand 2023. Hoorn Lokaal, GroenLinks, ÉénHoorn, CDA Hoorn, VVD en D66. (2022, juli). Coalitieakkoord Durven. Doen! Dromen. 18 Gemeente Hoorn. (2021, 21 maart). Verordening inkomensondersteuning gemeente Hoorn. 17

37

verwijst de bureaudienst de inwoner door naar de link op de website. Vanaf de invoering heeft de gemeente meer inzicht in de inzet van de HoornPas. Daarnaast is het de verwachting dat het gebruik van de HoornPas prettiger is in gebruik omdat schaamte geen rol meer speelt. Het wordt gebruikt als reguliere bankpas. Maatwerk Een inwoner kan inzet van maatwerk krijgen als er naar inzicht van het college sprake is van moeite met rondkomen of als er extra ondersteuning buiten de kaders van de overige voorzieningen noodzakelijk is. Bij de inzet van maatwerk wordt naar redelijkheid gedaan wat nodig is om het verschil te maken. De kaders hiervoor zijn vastgelegd in een verordening19. In de beleidsvisie is opgenomen dat de gemeente een pilot gaat uitvoeren met de Doorbraakmethode. De doorbraakmethode is een tool die ontwikkeld is door Publieke Waarden en SchuldenLabNL. De doorbraakmethode is een denkwijze (en bijbehorende digitale tool) die gebruikt wordt om inzichtelijk te maken waar knelpunten in wet en bureaucratie zitten en beter maatwerk te bieden. De Doorbraakmethode is ingezet bij andere teams maar maakt nog geen onderdeel uit van de werkwijze van het Team Rondkomen. Uit gesprekken blijkt dat dit ook niet per se de ambitie is maar dat het meer over het verinnerlijken van een denkwijze gaat.

Er wordt aangegeven dat denken vanuit de inwoner centraal moet staan, waarin ook het creëren van uitzonderingen mogelijk moet zijn.

Wat we leren van Shannah De gemeente Hoorn heeft een maatwerkbudget voor het geval er geen andere regelingen zijn om inwoners de helpen. Op termijn wil de gemeente Hoorn met de Doorbraakmethode gaan werken. In het geval van Shannah zou dit een optie kunnen zijn. De zorg- en ondersteuningsvraag zou in kosten hoger zijn dan de investering in een duurzame oplossing voor moeder en kind.

Aanvulling op gemeentelijke regelingen Ondanks dat de gemeente Hoorn veel ondersteuningsmaatregelen heeft zijn er ook organisaties die aanvullende ondersteuning bieden. Denk hierbij aan Stichting Leergeld, de kledingbank en de

19

Gemeente Hoorn. (2021, 21 maart). Verordening inkomensondersteuning gemeente Hoorn.

38

Voedselbank. Stichting Leergeld en de Voedselbank zijn landelijke organisaties, de kledingbank is een gemeentelijk initiatief. Maatschappelijke organisaties vullen de HoornPas aan als deze onvoldoende blijkt voor ondersteuning. Een abonnement op een sportschool of lidmaatschap van een sportvereniging kost vaak meer dan 200 euro per jaar. De HoornPas is dan niet voldoende. Stichting Leergeld heeft in 2023 785 kinderen in de gemeente Hoorn ondersteund met het bieden van sport, cultuur of faciliteiten. In enkele gevallen vraagt Stichting Leergeld om een deel van de HoornPas af te staan om een deel van de kosten te vergoeden. Hoorn in vergelijkend perspectief: Inkomensondersteuning In de gemeente Hoorn is net als bij de meeste gemeenten sprake van een grote hoeveelheid regelingen. Om deze bekend te maken bij de inwoner heeft de gemeente verschillende instrumenten. Een inwoner kan bijvoorbeeld terecht bij een inloopspreekuur, maar is vaak al snel afhankelijk van de kennis van de medewerker bij wie zij terecht komen binnen de gemeente of via WerkSaam. De gemeente Diemen kiest er bijvoorbeeld voor om inwoners proactief te informeren over de regelingen via de ‘Vliegende Brigade.’ Medewerkers van de gemeente gaan dan de wijk in om informatie te verspreiden op plekken waar veel mensen samen komen, bijvoorbeeld tijdens ouderavonden, bij sportverenigingen en in buurthuizen.

Op deze manier kan de informatie ook terecht komen bij inwoners die niet uit zichzelf de gemeente opzoeken. Automatische toekenning De gemeente Hoorn heeft ervoor gekozen om de Hoornpas automatisch toe te kennen aan mensen in de bijstand. Dat zorgt ervoor dat mensen die vrijwel zeker recht hebben op deze voorziening (en in de bijstand zitten) deze sowieso toegekend krijgen. Het valt te overwegen om te onderzoeken of het ook mogelijk is om andere inkomensregelingen automatisch toe te kennen. In de gemeente Venray wordt gewerkt aan een versimpeld toekenningsproces van inkomensregelingen. De gemeente Venray stelt zich op de positie dat een toets door Stichting Leergeld voldoende zou moeten zijn om ook andere regelingen toe te kennen. Dit voorkomt dat inwoners meermaals hun hele financiële situatie bloot moeten geven. Risico hiervan is dat de strengste norm leidend wordt. Eigen verantwoordelijkheid De gemeente Hoorn kiest er nadrukkelijk voor om veel eigen verantwoordelijkheid bij de inwoners te leggen. De HoornPas is grotendeels naar eigen inzicht te besteden, en de gemeente ziet ondersteuningsmaatregelen zoals de individuele inkomenstoeslag als instrument om grote uitgaven te bekostigen zoals witgoed (zonder daar iets over te willen bepalen). Deze houding zien we wat minder terug in andere gemeenten.

Daarbij valt sterk op dat de gemeente Hoorn, door bijvoorbeeld geen aparte witgoedregeling in te stellen, eigenlijk minder doet dan andere gemeenten. De individuele inkomenstoeslag bestaat namelijk in elke gemeente als maatregel, vaak aanvullend op maatregelen zoals de witgoedregeling, maar is qua inkomens- en vermogensvoorwaarden strenger. In Hoorn wordt als suggestie opgeworpen om de individuele inkomenstoeslag in te zetten voor de financiering van witgoed. Daarmee komen er minder mensen voor in aanraking dan wanneer er een aparte regeling is. Het voordeel van een witgoedregeling is tweeledig. Enerzijds vervangt het kapotte en oude apparaten, grote kosten waar vaak geen potje voor is bij huishoudens in armoede. Ten tweede draagt het bij aan het verlagen van de energierekening door energiezuinige apparaten ter beschikking te stellen.

Kaders voor maatwerk Gemeenten zijn constant op zoek naar manier om op een menselijkere manier te werken, maar wel kaders mee te geven aan de medewerkers met beslisbevoegdheid. In het sociaal domein worden daarom door verschillende organisaties tools ontwikkeld die hierbij kunnen helpen, bijvoorbeeld de Doorbraakmethode (van IPW) of de

39

Omgekeerde Toets (van Stimulansz). Deze instrumenten verschillen van elkaar, maar hebben hetzelfde doel. Werken vanuit de bedoeling en niet vanuit wettelijke kaders. De gemeente Hoorn heeft daarvoor een maatwerkbudget ingericht. De kaders hiervoor zijn ruim vormgegeven en met het vier-ogenprincipe is veel mogelijk. Dit houdt in dat meerdere medewerkers meekijken bij beslissingen over het bieden van maatwerk. In uitzonderlijke gevallen wordt een casus voorgelegd aan de wethouder. Dit wordt ook in andere gemeenten ingezet, bijvoorbeeld in de gemeente Venray. Daar is er een tussen-wal-en-schipbudget ingesteld. De gemeente Druten heeft gekozen om geen apart budget in te richten maar in elke verordening een hardheidsclausule op te nemen. Dat maakt niet mogelijk om buiten regelingen ondersteuning te bieden, maar zorgt er wel voor dat regelingen ook kunnen worden toegekend als iemand net teveel verdient (of teveel vermogen heeft).

2.2.4. Ambitie 4: Hulp bij schulden In 2022 werd de beleidsvisie Integrale Schuldhulpverlening20 opgesteld en werd de ambitie opgesteld om alle hulp toegankelijk te maken en inwoners met schuldproblemen van perspectief van een schuldenvrij bestaan te voorzien. Er werd bij benoemd dat dit ook geldt voor ondernemers en zzp’ers en dat het doel is om een oplossing te bedenken op de snelste manier, maar met oog voor de persoonlijke situatie. Bij hulp bij schulden is er specifiek aandacht voor de volgende punten:21 •

•

•

•

Stress sensitieve hulpverlening: Langdurige stress ontregelt de mens. Om dit te voorkomen wordt stress sensitief werken toegepast. Dit levert een bijdrage aan een betere hulpverlening. Door rekening te houden met de effecten van stress, kan je mensen sneller en beter helpen. De ambitie is om medewerkers van de gemeente Hoorn te trainen op stress-sensitiviteit. Dit is nog niet gebeurd. Gesprekspartners benoemen dat het vooral kan dienen als een extra stuk gereedschap in de kist en dat het niet neerkomt op een geheel andere werkwijze. Voorkomen van vroegtijdige beëindiging van de schuldhulpverlening: Er wordt voorkomen dat trajecten met inwoners vroegtijdig worden beëindigd. Door op verschillende manieren contact te leggen en indien nodig daarbij ook andere hulpverleners in te schakelen. Er wordt per inwoner bekeken wat nodig is, om vroegtijdige beëindiging te kunnen voorkomen. Passend hulpaanbod: Inwoners wordt een integrale schuldhulpverlening geboden met aandacht voor de persoonlijke situatie. Daarnaast is er aandacht en hulp voor laaggeletterdheid, bijvoorbeeld door de informatie op de website en in brieven op B1 niveau te schrijven, gesproken teksten en het gebruiken van illustraties. Anders dan de algemene cmomunicatie wordt er over schuldhulpverlening ook gecommuniceerd in verschillende talen om het begrijpelijk te maken voor onder andere statushouders.

Het bieden van perspectief: Inwoners met schulden worden zo snel en goed mogelijk geholpen naar een schuldvrij bestaan.

De gemeente erkent dat er vaak sprake is van multi-problematiek wanneer inwoners moeite hebben met rondkomen. Dit maakt dat deze inwoners vaak ook bij andere teams bekend zijn. Daarom is samenwerking van groot belang. Het gaat bijvoorbeeld om de samenwerking met de overige

20

Gemeente Hoorn. (2021). Beleidsvisie Integrale Schuldhulpverlening.

21

Ibid., 8.

40

beleidsvelden in het sociaal domein zoals inclusie, sport, gezondheid, Jeugdwet, Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) en Participatiewet. De gemeente Hoorn voerde de afgelopen jaren tussen de 400 en 700 schuldhulptrajecten per jaar uit. Indicator

2021

2022

2023

Aantal aanmeldingen / aantal gestarte trajecten schuldhulpverlening

836/ geen data beschikbaar

712/646

632/478

Integrale hulpverlening De medewerkers krijgen trainingen in het inzetten van een brede integrale blik wanneer ze met cliënten in aanraking komen, bijvoorbeeld bij huisbezoeken. Integrale samenwerking met andere teams blijkt echter een uitdaging. Dit komt voor een gedeelte door de beperkte mogelijkheden van het delen van informatie door de AVG. Wanneer er kinderen bij betrokken zijn blijkt het nog lastiger om te kunnen zien wat er loopt. Schuldhulpverlening krijgt geen melding wanneer het team jeugd reeds met een dossier bezig is. In dit type situatie zouden bijvoorbeeld 1.Hoorn, WMO, jeugd en schuldhulpverlening samen moeten werken. Vanwege de AVG kunnen de verschillende teams niet in elkaars systeem kijken. De preventiemedewerker zou bijvoorbeeld zelf contact moeten opnemen met de jeugdhulp als zij een signaal zien. De casusregie wordt door het team genomen die het gebied behandelt waar de grootste problematieken liggen voor de cliënt. Wanneer het hebben van hoge schulden de grootste problematiek van een cliënt is zal schuldhulpverlening de regie hebben. Dit wordt in onderling overleg bepaald. Uit de gesprekken blijkt dat de integrale samenwerking op dit moment persoonsafhankelijk is. Het is nodig dat medewerkers uit zichzelf contact opnemen met de andere teams om een integrale aanpak te garanderen.

Om dit succesvol te doen zou dit in de basishouding van alle medewerkers moeten zitten. Via informatie en trainingen probeert de gemeente de samenwerking te stimuleren. Indien dit niet slijt in de systemen van de medewerkers, is er geen ander middel dat aanstuurt op integrale samenwerking, aangezien geautomatiseerde meldingen niet mogelijk zijn als gevolg van de AVG aldus de ambtelijke organisatie. Desondanks is de AVG geen beperking voor ambtelijke samenwerking en casusregie, blijkt uit de wijze waarop andere gemeenten in Nederland samenwerken om een dekkend vangnet te bieden. Het ontbreekt dus aan een gemeenschappelijke werkwijze die integraal werken mogelijk maakt en borgt in het proces. Pilot Schuldenlab Hoorn! Via SchuldenlabNL zijn succesvolle projecten om schulden en schuldenproblematiek te bestrijden in beeld gebracht. Via Schuldenlab Hoorn! worden projecten die eerder succesvol in andere gemeenten waren in praktijk gebracht. Hoorn in vergelijkend perspectief: Hulp bij schulden

41

In de praktijk blijkt vaak dat mensen in schulden ook andere problemen hebben. Vaak is er een multidisciplinaire aanpak nodig. Casusregie is daarbij essentieel. In Hoorn komt casusregie op ‘natuurlijke wijze’ tot stand, blijkt uit gesprekken. Het is daarmee erg persoonsafhankelijk. De gemeente Venray heeft voor ingewikkelde casuïstiek een team van casusregisseurs (vooral als er een veiligheidsvraagstuk bij komt kijken). In theorie zouden afspraken over casusregie goed gemaakt kunnen worden in Hoorn, vanwege de integrale aanpak via 1.Hoorn.

2.2.5. Ambitie 5: Civiele beschermingsmaatregelen De civiele beschermingsmaatregelen zijn: curatele, bewind en mentorschap. Dit zijn maatregelen die door een rechter van toepassing op iemand kunnen worden verklaard. Het systeem van curatele, bewind en mentorschap is zo ingericht dat onafhankelijke en zelfstandige curatoren, bewindvoerders en mentoren door de rechter benoemd kunnen worden om de curatele, het bewind of mentorschap uit te oefenen over iemands (financiële/persoonlijke) situatie. Gemeenten hebben beperkt invloed op curatele, bewind en mentorschap. Maar kan wel verzoeken doen aan de rechter voor toelating, wijziging of beëindiging. Daarnaast zijn de gemeente en de aan gemeenten gerelateerde (zoals gecontracteerde) partijen de grootste toeleverancier van inwoners die onder curatele, bewind en mentorschap geplaatst worden. Hier heeft een gemeente dus ook invloed op. De gemeente Hoorn heeft zich als doel gesteld om te voorkomen dat inwoners onnodig gebruik maken van zware hulpverlening. Inwoners maken alleen gebruik van curatele, bewind en mentorschap als dit écht nodig is. De gemeente Hoorn geeft daarom voorlichting aan (mogelijke) doorverwijzers, over hoe een inwoner die onvoldoende (financieel) zelfredzaam is geholpen kan worden.

De gemeente Hoorn helpt inwoners bij vragen over curatele, bewind en mentorschap en helpt een inwoner bij problemen met een curator, bewindvoerder of mentor. Hoorn in vergelijkend perspectief: Civiele beschermingsmaatregelen De gemeente Hoorn werkt samen met bewindvoerders via een samenwerkingsovereenkomst. Meer gemeenten werken met een dergelijke overeenkomst. Hoewel gemeenten weinig invloed hebben op de gerechtelijke toewijzing van bewind- en beschermingsmaatregelen, is het mogelijk om met dergelijke samenwerkingsovereenkomsten toch de werkwijze en communicatie af te stemmen.

2.3. Samenwerking met maatschappelijke partners De gemeente Hoorn werkt veel samen met externen. Dat kan verschillende redenen hebben. Zo werkt de gemeente regionaal samen in WerkSaam om taken rondom de Participatiewet uit te voeren, werkt de gemeente samen met stichtingen om gelden uit te keren uit bijvoorbeeld het Kindpakket en werkt de gemeente samen met partijen om het bereik van regelingen te vergroten. Hieronder is een overzicht opgesteld van de partijen waar de gemeente het meest mee samenwerkt. Samenwerkingspartners

Rol van de samenwerkingspartner

Niveau

42

Stichting Lezen en Schrijven

Stichting Lezen en Schrijven zorgt er samen met honderden organisaties voor dat zoveel mogelijk mensen in Nederland scholing krijgen.

Landelijk

WerkSaam

Gemeenschappelijke uitvoering Participatiewet. Er is ook een cliëntenraad.

Regionaal

Een vrijwilligersorganisatie die zich richt op kinderen uit huishoudens met geldzorgen. De stichting Stichting Leergeld Westondersteunt bij het deelnemen aan o.a. binnen- en Regionaal Friesland buitenschoolse activiteiten. Bijv.: schoolspullen, muziekles of ene lidmaatschap bij een sportvereniging. Het bieden van tijdelijke voedselhulp aan mensen die in armoede leven en het tegengaan van verspilling van kwalitatief voedsel. Hiermee beoogt de Voedselbank Westvoedselbank een bijdrage te leveren aan het Regionaal Friesland verminderen van (verborgen) armoede. De voedselbank verwijst mensen ook door naar andere instanties en besteed extra aandacht aan kinderen tot 12 jaar. Een tak van de landelijke vrijwilligersorganisatie. De vrijwilligers ondersteunen mensen die het zelf niet redden en helpen ze bij verzelfstandigen. Ze Humanitas West-Friesland Regionaal organiseren hulp in zes thema’s: eenzaamheid, verlies, opvoeden opgroeien, thuisadministratie en detentie. SchuldHulpMaatjes bieden gratis hulp aan mensen Schuldhulpmaatje die te maken hebben met (dreigende) schulden. Er Regionaal worden alleen vrijwilligers ingezet. Vrijwilligers die ondersteunen bij het contact met instanties door o.a. het opstellen van brieven en Formulierenbrigade Regionaal invullen van formuleren.

Er is een wekelijks spreekuur in de bibliotheek van Hoorn Het verzorgen van goederen en mogelijkheden ten Kinderkledingbank Lokaal behoeve van kansarme kinderen. Volwassenenkledingbank Free Choice

Stichting Netwerk

De kledingbank een initiatief is een initiatief van Hart voor Hoorn. Het is een gratis kledingwinkel die door Lokaal vrijwilligers wordt georganiseerd. Het werk van Stichting Netwerk bestaat uit het wijkwerk voor de jeugd, organiseren en faciliteren van activiteiten in de wijkcentra en Manifesto, het Lokaal jongerenwerk, het sociaal werk en activiteiten in de regio. Buurtmoeders zijn actief in opvoedingsondersteuning.

43

Verder wordt er nog samengewerkt met Kredietbank Nederland (voor sociale leningen en hulp bij schulden), Zuidweg en Partners (voor schuldhulpverlening van ondernemers), Stichting gratis fietsjesactie voor minima en Stichting kinderfietsjes actie Zwaag. Vanuit team rondkomen is er een budget waaruit subsidies worden verstrekt. Dit is het stimuleringsbudget. Dit specifieke budget maakt de verstrekkingen van subsidies overzichtelijker door bijvoorbeeld duidelijkere eisen. Om in aanmerking te komen hiervoor moet een initiatief bijdragen aan bereiken van de Beleidsvisie of bijdragen aan acties die de visie aanvullen of versterken. Het doel is om te voorkomen dat er overlap ontstaat en er effectief wordt omgegaan met de beperkte middelen. Uit de gesprekken bleek echter dat de partners vooral subsidies aanvroegen via het reguliere proces en niet via dit specifieke budget. 2.3.1. Samenwerking met WerkSaam Een belangrijk deel van de rol van gemeenten binnen de participatiewet is het begeleiden van mensen zonder werk naar een betaalde baan. Want in veel gevallen is werk de beste route uit armoede. De uitvoering van de participatiewet is regionaal geregeld en wordt uitgevoerd door WerkSaam. De gemeente werkt met WerkSaam om te zorgen dat er vanuit de bijstand meer mensen duurzaam aan het werk gaan.

De gemeentelijke taken op het gebied van sociale zekerheid zijn overgedragen aan het openbaar lichaam WerkSaam Westfriesland. De kerntaak van WerkSaam is het zorg dragen voor het zo snel mogelijk aan werk helpen van werkzoekenden en het goed bedienen van werkgevers die op zoek zijn naar (tijdelijke) arbeidskrachten. WerkSaam beoogt duurzame arbeidsmarktoplossingen te vinden en per cliënt te kijken naar de mogelijkheden. WerkSaam zet in op het voorkomen van instroom, het bevorderen van zelfredzaamheid, cliënten activeren naar eigen vermogen, het beperken van bijstandsverlening, doelgericht plannen maken naar werk en het bij elkaar brengen van vraag en aanbod. De visie houdt in dat ze zorgvuldige vaststelling van bijstand prioriteren. WerkSaam zet voor verschillende doelgroepen verschillende instrumenten en gespecialiseerde coaches in. Vanuit capaciteitsoogpunt is de begeleiding van de niet-uitkeringsgerechtigden beperkt tot 6 maanden. Daarnaast wordt er per cliënt gekeken welk instrument het beste de kans op werk vergoten. Dit varieert van jobcoaching tot het leren van de Nederlandse taal. WerkSaam helpt alleen bijstandsgerechtigden die binnen vijf jaar ontwikkelbaar zijn naar betaald werk. Zorgklanten zijn bijstandsgerechtigden waarbij er binnen vijf jaar geen tot weinig perspectief is op werk. De verantwoordelijkheid voor deze doelgroep ligt bij de gemeente.

WerkSaam krijgt van de gemeente 90% van het participatiebudget om mensen aan het werk te helpen en te houden. De overige 10% zet gemeente naar eigen inzicht en behoefte in. Dit is de ‘couleur locale’. De gemeente Hoorn gebruikt dit om participatiecoaches te betalen. Deze coaches ondersteunen zorgklanten in het meedraaien in de maatschappij. Dit kan gaan om dagbesteding of vrijwilligerswerk, maar ook om het bespreken van mogelijkheden van ondersteuning en regelingen op het gebed van inkomen en zorg.22 In het beleidsplan Rondkomen wordt wel gesproken over het automatisch toekennen van bepaalde regelingen voor mensen in de bijstand, zoals de HoornPas. Hierop wordt samengewerkt. De samenwerking is minder op het gebied van dossieruitwisseling. Als inwoners bijvoorbeeld uitstromen uit de WW-uitkering en in de bijstand terecht komen, worden zij aangemeld bij WerkSaam door het 22

College van B&W, (19-12-2023) Onderwerp: Evaluatie participatiecoaches en couleur locale.

44

UWV. Als deze inwoners niet zelf contact opnemen met de gemeente zijn zij ook niet in beeld en lopen zij mogelijk inkomensondersteuning mis. WerkSaam moet volgens de afspraken in de gesprekken wijzen op de mogelijkheden en ook het advies geven aan cliënten zich te melden bij de gemeente, maar dit wordt niet gecontroleerd of gemonitord. Wat we leren van Dennis Dennis heeft dreigende schuldenproblematiek. Echter, de kans is groot dat Dennis al in beeld is. Niet bij de gemeente maar bij WerkSaam. Aangezien Dennis een half jaar geleden is ontslagen, en mogelijk een WW-uitkering kreeg, is hij na afloop van deze uitkering rechtstreeks aangemeld bij WerkSaam voor een bijstandsuitkering. De gemeente Hoorn heeft geen zicht op deze doelgroep. WerkSaam voert wel gesprekken waarin de financiële situatie van klanten aan de orde komt.

2.3.2. Samenwerking met andere organisaties Maatschappelijke organisaties zoals de Voedselbank, Stichting Leergeld, Humanitas en kleinere organisaties zoals de kledingbanken bieden ondersteuning waar de faciliteiten van de gemeente ophouden. Deze organisaties werken vrijwel uitsluitend met vrijwilligers. Maatschappelijke organisaties vervullen een belangrijke rol omdat een deel van de doelgroep geen gebruik maakt van voorzieningen van de gemeente. De drempel om naar de gemeente te stappen is groot, en de toeslagenaffaire heeft ervoor gezorgd dat dit wantrouwen is gegroeid. Dit wordt door alle maatschappelijke partners herkend. Maatschappelijke organisaties voeren zelf een intake uit in verschillende vormen. Stichting Leergeld gaat op huisbezoek, de Voedselbank heeft een eigen intakeafdeling en bij de kledingbank wordt een beperkte check gedaan. De vrijwilligers die deze ‘incheck’ doen zijn door de verschillende maatschappelijke partners getraind om dit uit te voeren. Er wordt door verschillende organisaties met eigen opgestelde ‘sociale kaarten’ gewerkt. De gemeente heeft recent een werkwijze gedeeld met een deel van de maatschappelijke organisaties. Er is een behoefte bij een deel van de maatschappelijke organisaties om meer fundamenteel mee te denken over de inrichting, uitvoering en evaluatie van beleid. Het contact met de gemeente Hoorn wordt als laagdrempelig ervaren.

Stichting Netwerk organiseert met enige regelmaat een netwerklunch om de partners met elkaar in gesprek te laten gaan. De gemeente organiseert geen partneroverleggen om te toetsen of het netwerk dekkend is en om signalen op te halen. De gemeente organiseert wél overleggen met de partners. Ook worden signalen gedeeld in bijvoorbeeld vaststellingsgesprekken. 2.3.3. Gemeentelijke regie op laagdrempelige hulpverlening Organisaties zoals Schuldhulpmaatje, Leger des Heils en Humanitas geven laagdrempelige ondersteuning bij schulden. Dit doen zij voornamelijk met vrijwilligers. Tot ongeveer midden 2023 maakt de gemeente Hoorn gebruik van deze organisaties en werd er vanuit het team Rondkomen doorverwezen naar deze organisaties. Na dit moment is de gemeente vrijwel volledig gestopt met doorverwijzen. Waar in 2022 er nog 34 keer werd doorverwezen naar Schuldhulpmaatje is er in 2024 pas 4 keer doorverwezen. St. Netwerk, die ook een deel van deze ondersteuning biedt (bijvoorbeeld op thuisadministratie) ziet geen

45

toename in de instroom. In totaal worden naar schatting van de maatschappelijke organisaties ongeveer 100 casussen per jaar niet meer opgepakt, verdeeld over de drie organisaties. De reden die de gemeente hiervoor geeft is dat inwoners liever niet door vrijwilligers worden geholpen. De maatschappelijke partners, breder dan deze drie organisaties, bestrijden dat. Ambtelijke capaciteit is niet substantieel toegenomen naar aanleiding van de professionalisering van de laagdrempelige ondersteuning. De gemeente houdt geen gegevens bij om te meten wat het effect van deze andere werkwijze is. Schuldhulpmaatje is van plan zelf inloopmomenten in de gemeente Hoorn te organiseren.

2.4. Evaluatie en monitoring De gemeente benoemt in het Meerjarenplan Sociaal Domein: Meekomen, rondkomen een aantal opvallendheden naar aanleiding van een verkenning door de gemeente van de situatie via zowel participatieve bijeenkomsten (Hoornse Participatie Platform), de gemeenteraad en informatie van de GGD, CBS en RIVM. De gemeente concludeert onder andere dat Hoorn bovengemiddeld snel vergrijst, er een tweedeling is in leefstijlen op basis van sociaaleconomische status met een verschil in levensverwachting als gevolg, de beroepsbevolking van Hoorn kwetsbaar is en bovengemiddeld veel inwoners heeft met een lager inkomen en een laag aantal aanmeldingen heeft voor schuldhulpverlening. Het percentage huishoudens met een langdurig laag inkomen (vier jaar of langer) is 2,9%. Dit is in de regio Noord-Holland Noord23 het één na hoogst. In grote lijnen komt dit overeen met de resultaten uit dit onderzoek. Een belangrijk verschil daarin is dat armoedeproblematiek sinds 2019 (vooral door de stijging van energielasten) breder verspreid is geraakt. Vanwege de samenstelling van de beroepsbevolking van Hoorn zien we eveneens dat de aantrekkende economie heeft geleid tot minder werkloosheid. In 2018/2019 is een sociale index uitgevoerd door de gemeente die moest helpen in het verschaffen van inzicht in de sociale staat van wijken.

Het idee erachter was dat indien dit met regelmaat werd gedaan ontwikkelingen zichtbaar worden en er antwoord zou kunnen worden gegeven op de vraag of de gemeente de inwoners bereikt die ze zouden moeten bereiken. De gemeente kon al wel zien dat de zelfredzaamheid in de wijken Grote Waal, Kersenboogerd Noord en Risdam Noord onder druk stond. Uit eerdere evaluaties van 1.Hoorn was gebleken dat er onvoldoende zicht was op de resultaten van de integrale samenwerking. Samenwerkingspartner WerkSaam monitort de uitvoering met klanttevredenheidsonderzoeken, cliëntentevredenheidsonderzoeken, evalueren van bezwaren en klachten en het analyseren van resultaten en gegevens. Het bestuur van WerkSaam krijgt rapportages over de algehele voortgang. De gemeenteraden ontvangen 2 keer per jaar een uitgebreide rapportage en een jaarrekening waarin verantwoording wordt afgelegd. WerkSaam besteed aandacht aan het verbeteren van data inzameling. Het doel is om met beschikbare data op zoek te gaan naar bruikbare informatie om personen in Westfriesland beter te kunnen helpen en begeleiden.24

23

Alkmaar, Bergen, Castricum, Den Helder, Dijk en Waard, Drechterland, Enkhuizen, Heiloo, Hollands Kroon, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen. Stede Broec en Texel. 24 WerkSaam WestFriesland, (2022), Beleidsplan Participatiewet 2022-2025 WerkSaam Westfriesland 'Meedoen telt.

46

2.4.1. Ontbreken van sturingsinformatie Uit aangeleverde informatie en gesprekken blijkt dat de gemeente Hoorn weinig sturingsinformatie heeft om de werking van beleid te monitoren en te evalueren. Er wordt nu in ambtelijke teams gekeken naar mogelijke KPI's die hierbij zouden kunnen helpen. Ook relatief eenvoudig te verkrijgen sturingsinformatie is niet beschikbaar. Denk hierbij aan: aantal meldingen vanuit convenantpartners in het vroegsignaleringssysteem, aantal huisbezoeken en aantal doorverwijzingen naar ketenparters. Dit maakt het vrijwel onmogelijk voor de gemeente om beleidskeuzes te evalueren en keuzes, zoals bijvoorbeeld het zelf uitvoeren van laagdrempelige ondersteuning bij schulden, met cijfers te onderbouwen. 2.4.2. Rol van de gemeenteraad De rapportage Sociaal Domein wordt periodiek opgesteld en gedeeld met de gemeenteraad. Deze rapportage behandelt de voortgang van de beleidsterreinen binnen het sociaal domein. Betreffende rondkomen is het de wens om de voortgang van de inzet van preventie, vroegsignalering, inkomensondersteuning, hulp bij schulden en civiele beschermingsmaatregelen in de rapportage te behandelen. Dit is opgenomen in het beleidskader maar nog niet gedaan. Naast de periodieke rapportage vindt er jaarlijks een specifieke rapportage plaats over de voortgang van de implementatie, uitvoering en resultaten van de Beleidsvisie Rondkomen.25

25

Gemeente Hoorn. (23-03-2021). Beleidsvisie Rondkomen 2021-2025.

47

3. Beleid omtrent ongelijkheid In dit hoofdstuk wordt verkend welke beleidsmaatregelen de gemeente inzet om ongelijkheid te verkleinen. De inzet van de gemeente hierop in geïnventariseerd aan de hand van de hulpbronnen die in hoofdstuk 1 zijn beschreven. De inzet van de gemeente wordt vervolgens gespiegeld aan de context van de gemeente en de inwoners van de gemeente Hoorn. Daarna staat beschreven op welke wijze de gemeente extra aandacht heeft voor zwakkere wijken in de gemeente.

3.1. Beleidskader De gemeente Hoorn zet vooral in op de jeugd om kansenongelijkheid te verkleinen. Dit doet de gemeente door beleid te maken dat aanstuurt op het voorkomen van ongelijke kansen via het onderwijs en het verbeteren van de gezondheid van de jeugd. Het beleid is niet beperkt tot beleid voor de jeugd en zet verder breed in op het verkleinen van kansenongelijkheid door ondersteuning te bieden op het gebied van rondkomen en (mentale) gezondheid. Veel van de instrumenten zijn ook onderdeel van het armoedebeleid, gezien de raakvlakken in de thema’s. Beleidsdocumenten die losstaan van de inzet op armoedebeleid, maar wel inzetten op het verkleinen van ongelijkheid zijn hieronder weergegeven in een tabel. Relevante (beleids)documenten

Datum

Betrokken overheden

Beleidsvisie Westfriese aanpak laaggeletterdheid

2021 - 2024

7 Westfriese gemeenten

Nota inclusiebeleid

2023

Gemeente Hoorn

Een gezond en veerkrachtig Hoorn: Nota lokaal gezondheidsbeleid Hoorn 2024-2028

2024

Gemeente Hoorn

Agenda Gelijke Kansen Alliantie

2022

Landelijk met lokale inzet en prioriteiten

Uitwerking lokale visie Uitvoeringsplan Westfriese aanpak laaggeletterdheid

2023-2024

Gemeente Hoorn

De Nota Inclusiebeleid is een overkoepeld document waarin veel ambities over het tegengaan van ongelijkheid in zijn opgenomen. De nota is het uitgangspunt voor de Lokale Inclusie Agenda (hierna LIA) die jaarlijks wordt opgesteld. In de periode 2023-2026 zet de gemeente Hoorn in op de vijf focuspunten: Bestaanszekerheid en kansengelijkheid, discriminatie en racisme, Regenbooggemeente, toegankelijkheid en Safe Streets. Voor het focuspunt bestaanszekerheid en kansengelijkheid is de ambitie vastgesteld dat alle inwoners de kans moeten hebben om zich te ontwikkelen en een zeker bestaan op te bouwen Deze ambitie is vertaald in onderstaande doelstellingen:

48

    

Er is meer kennis op school over kansenongelijkheid en manieren om dit te verminderen Inwoners krijgen dezelfde kansen bij het vinden van werk. Inwoners met een Participatiewet-uitkering die niet ontwikkelbaar zijn naar werk weten wat hun mogelijkheden zijn om mee te doen in de samenleving en kunnen hierin worden ondersteund. De gemeente Hoorn start met een lokale aanpak op laaggeletterdheid Inwoners die moeite hebben met rondkomen ontvangen laagdrempelige en toegankelijke ondersteuning om mee te kunnen doen aan de samenleving.

De gemeente Hoorn is aangesloten bij de Gelijke Kansen Alliantie (GKA). De gemeente Medemblik heeft voor de regio West-Friesland per juni 2019 gezamenlijk een Gelijke Kansen Alliantie – Agenda opgesteld. Met deze agenda streeft de gemeente naar een optimale talentontwikkeling voor alle kinderen in de gemeente en naar het voorkomen van ongelijke kansen.26 In 2022 heeft de gemeente de Lokale Agenda Gelijke Kansen Alliantie ondertekend. In de loop van 2024 worden stadgesprekken gevoerd om de gemeente inzicht te geven in wat de stand van zaken is rondom participatie van inwoners met een kleine portemonnee en wat er nodig is voor ondersteuning op het gebied van rondkomen. Met de partners die initiatieven uit de LIA (Lokale Inclusie Agenda) uitvoeren worden monitoringsafspraken gemaakt die worden vastgelegd in beschikkingen. Dit gaat ook over het bereiken van inwoners. De partners worden gevraagd om aan te tonen hoeveel inwoners zij bereiken met een bepaalde activiteit en ook op welke manier zij hebben geprobeerd om inwoners te bereiken die normaal gesproken minder snel op de activiteiten afkomen. Monitoring Het is de bedoeling dat er uiteindelijk gemonitord gaat worden gedurende de uitvoering, maar dit is momenteel nog niet effectief ingericht. Er zal gebruik worden gemaakt van het kwaliteitskompas.

Dit kwaliteitskompas is een middel waarmee het effect van activiteiten en interventies wordt getoetst aan de hand van enquêtes die naderhand bij de deelnemers wordt afgenomen. Deze enquête bestaat uit open vragen en gesloten vragen. Naast het afnemen van de enquête vindt er ‘storytelling’ plaats. Bij storytelling wordt er een kort interview met één van de deelnemers afgenomen in aanvulling op de statistische gegevens uit de enquête.

3.2. Inzet op het tegengaan van ongelijkheid In deze paragraaf wordt de inzet van de gemeente beschreven op het gebied van het tegengaan van ongelijkheid langs de lijnen van de vier kapitalen die in het eerste hoofdstuk zijn onderscheiden. 3.2.1. Economisch kapitaal Beleidsinstrumenten die worden ingezet om de ambitie te halen overlappen met de beleidsinstrumenten die worden ingezet voor armoedebestrijding. Dit gaat bijvoorbeeld om instrumenten als het kindpakket, de HoornPas, participatiecoaches, budgetmaatjes en de kledingbank. Via WerkSaam worden mensen aan een duurzame oplossing van werk geholpen. Echter, de scheiding tussen WerkSaam en de gemeente 26

Gelijke Kansen Alliantie (2022), GKA Agenda, 3-4.

49

Hoorn zorgt ervoor dat (behalve bij het Meedoenbudget) de gemeente beperkt zicht heeft op de doelgroep van bijstandsgerechtigden. Sluit dit aan bij de inwoners van Hoorn? Een bemoeilijkende factor is dat een deel van de doelgroep voor deze regelingen weinig vertrouwen in de overheid heeft en moeilijk bereikt wordt. De gemeente Hoorn lijkt hier nog geen goede oplossing voor gevonden te hebben. Ook wordt bereik niet gemeten of gemonitord. De problematieken rondom economisch kapitaal centreren zich vooral in de drie zwakkere wijken. De gemeente Hoorn pleegt, ondanks het wijkprogramma Kersenboogerd, weinig extra inzet om de bewoners van specifiek deze wijken te bereiken. Het wijkgericht werken is daarmee nog niet helemaal van de grond gekomen.

3.2.2. Sociaal kapitaal Vanuit de Gelijke Kansenalliantie voert de gemeente Hoorn beleid om het sociale netwerk van kinderen te vergroten via het onderwijs. Er wordt gesignaleerd dat er sprake is van een gebrek aan sociaal contact tussen jongeren27. Vanuit dit plan worden sport- en cultuuractiviteiten georganiseerd die het sociale verkeer tussen scholieren moet vergroten. Er wordt hierin vooral aandacht besteed aan groepen kinderen voor wie sport en cultuur niet vanzelfsprekend zijn. Dit is ook het doel van het meedoenbudget en het kindpakket. Stichting Netwerk vervult een belangrijke rol in het versterken van informele netwerken, activering en participatie en ontmoeting. In buurthuizen worden ontmoetingen voor senioren en volwassingen georganiseerd. Er is in de Grote Waal een popkoor voor jongeren en volwassenen en er worden kidsclubs en jongeren-/tienerinlopen georganiseerd. Deze activiteiten worden redelijk bezocht blijkt uit gesprekken. Sluit dit aan bij de inwoners van Hoorn? Hoorn zet in een Hoornpas is om kinderen mee te laten doen. Buiten dat dit invloed heeft op de persoonlijke ontwikkeling draagt het ook bij aan de ontwikkeling van een netwerk. De gemeente Hoorn geeft hierin meer vrijheid dan andere gemeenten in dit onderzoek. Dit heeft grote meerwaarde en draagt positief bij aan het vergroten van sociaal kapitaal.

Daarnaast wordt de doelgroep opgezocht door activiteiten te organiseren in de wijk. Dit wordt vooral door Stichting Netwerk georganiseerd.

3.2.3. Cultureel kapitaal In de gemeente Hoorn wordt gewerkt met een integraal programma dat onderwijsachterstanden moet wegwerken. Dit programma heet ‘Samen van Start’. Dit programma omvat 3+ peutergroepen waarin jonge kinderen kennis maken met de onderbouw van de basisschool. Er vindt intensieve ouderbegeleiding plaats en in samenwerking met de bibliotheek wordt taal- en leesonderwijs 27

Gemeente Hoorn en Ministerie OCW. (30 juni 2022). Agenda Gelijke Kansenalliantie.

50

georganiseerd. Om te zorgen dat dit programma doorgang vindt, ook als kinderen van peuterschool naar basisschool en naar het voortgezet onderwijs gaan, wordt er vanuit de Agenda Gelijke Kansenalliantie geïnvesteerd in het ontwikkelen van een ‘soepele doorlopende lijn’. Dit betekent dat er een projectleider wordt aangesteld die in overleg met scholen kijkt naar de onderlinge samenwerking, kennisdeling en afstemming. Voor nieuwkomers en kinderen die de Nederlandse taal nog niet volledig beheersen wordt er 30.000 euro uitgetrokken voor een actieplan met activiteiten gericht op taalbevordering. Dit gebeurt in samenwerking met andere Westfriese gemeenten. In algemene zin is taalbevordering en het verkleinen van laaggeletterdheid regionaal georganiseerd28. In Hoorn wordt vooral ingezet op het bestrijden van laaggeletterdheid via WerkSaam en het Taalhuis Westfriesland. Deze bieden taaltrajecten. De bibliotheek Hoorn organiseert laagdrempelige activiteiten op het NL-plein waar er met taalcoaches gewerkt kan worden aan geletterdheid. De bibliotheek is tevens de partij die werkt aan computervaardigheden van kinderen, volwassenen en ouderen. Stichting Leergeld en de HoornPas worden allebei ingezet op het meer toegankelijk maken van culturele activiteiten van minima. Stichting Leergeld is vooral gericht op de jeugd.

Deze inzet maakt het mogelijk voor iedereen om enkele keren per jaar een betaalde culturele of sportactiviteit te doen. Sluit dit aan bij de inwoners van Hoorn? De gemeente Hoorn voert actief beleid om laaggeletterdheid en taalachterstanden tegen te gaan. Dit gebeurt vooral via de bibliotheek en de scholen. Dat zijn ook de meest logische plekken om dit te voeren. Daarnaast heeft de gemeente Hoorn met de HoornPas een manier om het Meedoenbudget met veel eigen verantwoordelijkheid en laagdrempelig toe te kennen.

3.2.4. Persoonlijk kapitaal In de nota ‘Een gezond en veerkrachtig Hoorn: Nota lokaal gezondheidsbeleid Hoorn 2024-2028’ wordt benadrukt dat een groot deel van de kansenongelijkheid ontstaat tijdens de jeugd. Deze insteek moet voorkomen dat er later gezondheidsverschillen ontstaan die bijdragen aan ongelijkheid. Via het programma ‘kansrijke start’ beoogt de gemeente de verbinding tussen het medisch en sociaal domein te versterken. Voorbeelden zijn het bovenregionale programma ‘in Control of Alcohol& Drugs’ (ICOAD) en het landelijk programma ‘Gezonde School.’ Daarbovenop is het een ambitie om passende lokale invulling te geven aan het Nationaal Preventie Akkoord. De gemeente ziet bestaanszekerheid als voorwaarde voor een goede gezondheid en gezonde leefstijl. Om bestaanszekerheid te versterken is de gemeente van plan de ondersteuning en het aanbod te vereenvoudigen en meer aandacht te geven aan huishoudens waar door ‘life events’ problemen kunnen ontstaan. Er is geen uitvoeringsplan uitgewerkt waarin de werkwijze hiervan staat beschreven. Tot slot stimuleert de gemeente een fysiek en mentaal gezonde werkomgeving. Dit gaat zowel om het eigen werkgeverschap als dat van andere werkgevers.

28

Arbeidsmarktregio Noord-Holland Noord. (juni 2020). Regionaal programma Volwasseneneducatie 2021-2024.

51

Er is een communicatiecampagne opgezet om mensen met een chronische beperking/aandoening te activeren om te bewegen. Een ander instrument is de organisatie van wijkgerichte programma's gericht op het terugdringen van gezondheidsachterstanden en ontmoeting. Zoals de Gezondheidscheck, Doortrappen (fietsactiviteiten) en Herontdek je brein (Stichting Netwerk). Vanuit het programma Gelijke Kansenalliantie wordt ook geïnvesteerd in het welzijn van schoolgaande kinderen in Hoorn. Door inzet van schoolmaatschappelijk werk, jongerenwerk en GGZ op school wordt gewerkt aan het verbeteren van de welzijnssituatie van Hoornse scholieren. Hier is 20.000 euro budget voor uitgetrokken. Sluit dit aan bij de inwoners van Hoorn? De gemeente Hoorn voert veel laagdrempelige activiteiten uit om de gezondheid van inwoners te verbeteren. Door de inzet van schoolmaatschappelijk werk en extra aandacht voor GGZ op de scholen is er vooral voor jongeren veel aandacht.