RKC Eindrapport Ondermijning - Tijd om aan te pakken - 27 september 2023 - webversie

Drugsgebruik als uitvlucht komt voor in arme wijken of buurten en onder AZC-bewoners, jeugdzorg-cliënten, statushouders en arbeidsmigranten.

9

Bron: https://allecijfers.nl/gemeente/hoogeveen/ Zie: https://www.zichtopondermijning.nl/ 11 Gammahydroxyboterzuur 10

23

▪

Drugsdealers zijn dichtbij. Het (toegenomen) drugsgebruik stimuleert de drugshandel. En omgekeerd: drugshandel is een aanjager van het drugsgebruik. In de gemeente Hoogeveen zijn drugsdealers dichtbij: via sociale media, in winkelcentra, in stadsparken, op parkeerplaatsen en bij sportclubs. Kenners van de lokale drugsscene constateren dat dealers de hele dag (en nacht) door worden aangesproken door gebruikers of verslaafden, met de vraag of ze drugs kunnen kopen. Dit gaat op in het alledaagse leven en gebeurt bijvoorbeeld in de supermarkt.

Tabel 2.5: Over drugsgebruik in Hoogeveen Respondenten met straatkennis zijn van drie dingen overtuigd: het drugsgebruik neemt toe, het drugsgebruik heeft schadelijke effecten en drugsdealers jagen dit aan. In beleidsdocumenten wordt echter meer aandacht geschonken aan roken en alcohol dan aan drugs. De concept nota volksgezondheid 20232027 gaat bijvoorbeeld uitgebreid in op roken en alcoholgebruik, terwijl drugs is dit stuk niet meer is dan een terzijde.12 Er wordt vermeld dat 8 procent van de jeugd rookt en 29 procent van de volwassenen; 33 procent van de jeugdigen consumeert alcohol en 80 procent van de volwassenen. Cijfers over drugsgebruik ontbreken. Sterker, het woord ‘drugs’ wordt maar één keer genoemd, in de slipstream van het rookbeleid. Aan (een bullit met) ‘stoppen met roken’, wordt toegevoegd ‘(…) en drugs’. In de tekst wordt één keer melding gemaakt van drugspreventie (en in de bijlage drie keer), maar nergens uit de tekst blijkt dat er kennis is over drugsgebruik en dat dit gebruik problemen veroorzaakt. Dit staat op afstand van wat respondenten met straatkennis vertelden. Het contrasteert ook met de verslavingsproblematiek waar we bij de straatenquêtes letterlijk op stuitten. Bij inspraak, in reactie op de concept-nota, wijst een bewoner op de lacune: “Ook wil ik nog wel even aankaarten dat drugs onder de jongeren een groot probleem wordt.

Ook in de buitendorpen hier mag ook wel wat meer aandacht aan geschonken worden”. 13 Dit is in lijn met signalen van bezorgde moeders die wijzen op de schadelijke effecten van drugsgebruik op de jeugd. In het groepsgesprek constateerden raadsleden dat het drugsgebruik toeneemt, problemen veroorzaakt en wordt onderschat. Bij incidenten is er aandacht, maar dat ebt daarna weer weg.

2.3.2 Anti-overheidssentimenten: ‘vrije’ handel als inkomstenbron Respondenten wijzen op historisch gewortelde anti-overheidssentimenten onder inwoners van de gemeente Hoogeveen. Velen wezen op “boer Koekoek” uit Hollandscheveld. Hij was de voorman en fractievoorzitter van de kritische Boerenpartij die in het begin van de jaren zestig zetels haalde in de Tweede Kamer.14 Vandaag de dag hebben veel inwoners het gevoel dat ze zichzelf hebben te redden en niet kunnen vertrouwen op de overheid. Wat resteert is zelfredzaamheid. Dit heeft geresulteerd in een handelsmentaliteit, in die zin dat er geld wordt verdiend met allerhande niet-hoogwaardige handel zoals autohandel, handel in oud ijzer, transportbedrijven, fietsenhandel of (eenvoudige) horeca. Daarbij zijn lokale ondernemers niet gediend van overheidsbemoeienis. Er wordt onderling zaken gedaan, met veel contante betalingen. Dit is een aspect van legaal ondernemerschap. Daarnaast is het een voedingsbodem voor zwart geld en fiscale fraude, voor zwart en ‘grijs’ werken en voor (andere) illegale praktijken. Het gaat bijvoorbeeld om heling en verkoop van gestolen goederen, zoals oud ijzer, fietsen, scooters, auto’s of auto-onderdelen. Legale, grijze en criminele 12

Gemeente Hoogeveen, En ze leefden nog lang en gelukkig. Concept nota volksgezondheid 2023-2027 [geen datum]. 13 Gemeente Hoogeveen, Nota van inspraak. En ze leefden nog lang en gezond; Nota volksgezondheid 20232027, september 2022. 14 Kort voor dit electorale succes ontstond de zogenoemde “boerenopstand” in Hollandscheveld. Drie boerengezinnen werden op last van het Landbouwschap uit hun boerderijen gezet omdat ze weigerden heffingen te betalen en de boerderijen (eigendom van het Landbouwschap) illegaal bewoonden. Duizenden zogenoemde "Vrije Boeren" uit heel Nederland, aanhangers van Koekoek, trokken naar Hollandscheveld om te proberen de ontruiming te voorkomen. De sterke arm (de politie) zorgde dat deurwaarders hun werk konen doen. Dit mondde uit in rellen. Bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Boerenopstand_(1963)

24

zelfredzaamheid komen naast elkaar voor en lopen in elkaar over. Wat de lokale agrariërs betreft is er anno 2023 (wederom) een diep conflict met de Rijksoverheid. Door het (stikstof-)beleid bestaat onzekerheid over het voortbestaan van boerenbedrijven. Dit zet kwaad bloed. Er is reeds leegstand van agrarisch vastgoed; van boerderijen tot schuren. Dit vergroot de kans op crimineel of illegaal gebruik van dergelijk vastgoed. 2.3.3 Goedkoop vastgoed en vraag naar goede arbeidskrachten Er is in Zuidwest-Drenthe vraag naar goedkope arbeidskrachten. Dit resulteert in de inzet van arbeidsmigranten, onder meer in de industrie, in de logistieke sector en in de agrarische sector. In het hoogseizoen werken er naar schatting ongeveer 1.500 arbeidsmigranten in de gemeente Hoogveen en in het laagseizoen ruim duizend. Er wonen tussen de 930 en 1.400 arbeidsmigranten in de gemeente. De huisvesting van arbeidsmigranten stuit op problemen, want er is een tekort. Het vastgoed is echter goedkoop in de gemeente Hoogeveen, afgezet tegen de prijzen in bijvoorbeeld Zwolle. Het heeft geresulteerd in opkooppraktijken door opportunistische of mogelijk criminele vastgoedinvesteerders. Dit onderscheid valt lastig te maken (zie hoofdstuk 3). De vastgoedinvesteerders zijn afkomstig uit (de omgeving van) Hoogeveen en van verder weg.

Het resulteert in huisjesmelkerij: zo min mogelijk investeren in de aankoop en in het onderhoud van vastgoed en een zo hoog mogelijke huurprijs vragen. In het centrum van Hoogeveen zijn panden boven winkels en horeca gekocht, waarna kleine woonruimtes zijn gerealiseerd. Met dit doel worden op deze locatie ook andere panden gekocht, zoals (grote) winkelpanden of kantoorpanden. Ook worden eengezinswoningen in woonwijken opgekocht, om er vervolgens arbeidsmigranten te huisvesten. Dit gaat tot en met 2022 gemakkelijk. Twee omstandigheden werken huisjesmelkerij en verhuur van sobere en kleine woonruimtes (kamers of kleine appartementen) dus in de hand, namelijk de behoefte aan (huisvesting van) goedkope arbeidskrachten en het goedkope vastgoed. De kans bestaat dat arbeidsmigranten onder druk worden gezet om (te) slechte woonomstandigheden te accepteren. Bijvoorbeeld door de koppeling van werk en inkomen. Dit kan resulteren in (strafbare) arbeidsuitbuiting, al is dit slecht in beeld gebracht. Ook bieden verbouwingen van panden en de aanen verkoop daarvan mogelijkheden om geld wit te wassen, bijvoorbeeld bij contante (deel)betalingen en door (fictieve) prijsstijging van het vastgoed. 2.3.4 Rem op informatieverstrekking door burgers De afstand tussen overheid en inwoners is een drempel om informatie te verschaffen over criminaliteit. Er bestaat een afkeer van de overheid.

Ook bestaat er angst om melding te maken van criminaliteit. Wie praat met de overheid, kan te maken krijgen met bedreigingen of geweld. Er bestaat ook niet veel vertrouwen in een doortastende overheidsreactie op een melding. De toename van het kamerverhuur is goed zichtbaar, houdt aan en gaat gepaard met (steeds meer) overlast. Dit resulteert (overigens ook onder ambtenaren die deze problemen signaleren) in een zekere onverschilligheid: zo gaat het nu eenmaal in Hoogeveen. Zo’n houding nemen bewoners ook in ten aanzien van drugshandel, drugsgebruik en hennepteelt. Politiemensen denken dat meldingen over hennepteelt vooral voortkomen uit onderlinge conflicten in de drugswereld. Zonder conflicten lijkt hennepteelt er als het ware bij te horen.

25

2.3.5

Schematisch samengevat: criminele kansen (3)

Tabel 2.6: Sociaaleconomische criminele gelegenheidsstructuren in en rondom gemeente Hoogeveen > De sociaaleconomische onderkant van Drenthe ▪ Gemeente Hoogeveen: het laagste gemiddelde bruto jaarinkomen per inwoner in de provincie Drenthe ▪ Een laag gemiddeld opleidingsniveau (statistisch); respondenten wijzen op laaggeletterdheid, met name in kwetsbare wijken of buurten zoals de Verzetsbuurt en Oranjebuurt ▪ Probleemcumulatie zoals schulden, gezondheidsproblemen en criminaliteit – ook van generatie op generatie ▪ Toename van drugsgebruik c.q. zorgelijk drugsgebruik (o.a. gebruik van crack) - drugs is goedkoper dan drank en legale sigaretten > Consequenties van (geconcentreerde) sociaaleconomische kwetsbaarheden ▪ Criminaliteit (ook kleine criminele inkomsten) wordt gezien als kans – in een gebied met een lage pakkans ▪ De markt van hennepteelt is toegankelijk – voor personen die productieruimte toestaan in hun pand of woning ▪ Onder (kwetsbare) drugsverslaafden: gebruik van schadelijke drugs en plegen van criminaliteit om drugs en andere behoeften te kunnen betalen (‘ouderwetse’ verwervingscriminaliteit) > Veel kans op jonge aanwas in de drugscriminaliteit ▪ Gemeente Hoogeveen: 5,6 procent van de jongeren heeft een verhoogd risico om in de drugscriminaliteit te belanden – in de provincie Drenthe scoort alleen de gemeente Emmen iets ongunstiger (5,7 procent) >

Anti-overheidssentimenten: ‘vrije’ handel ▪ Van oudsher: anti-overheidssentimenten – breed in de bevolking, actueel in de agrarische sector ▪ Handelsmentaliteit: veel niet-hoogwaardige handel – vrije handel, niet gediend van overheidsbemoeienis Legale handel, maar ook: zwart geld, fraude, zwart en grijs werken en (andere) illegale praktijken > Een private markt voor goedkoop vastgoed en sobere woonruimte ▪ Vraag naar goedkope arbeidskrachten in de regio Zuidwest-Drenthe ▪ Goedkoop vastgoed, ook woningen ▪ Beleidsarme gemeente wat betreft kamerverhuur ▪ Het bovenstaande is een voedingsbodem voor a.) huisjesmelkerij (weinig investeren in woningen, wel hoge huur vragen); en b.) opkooppraktijken door opportunistische of (mogelijk) criminele vastgoedinvesteerders > Rem op informatieverstrekking door burgers aan de overheid over criminaliteit ▪ Sociale afstand tussen burgers en overheid – in het buitengebied ook fysiek ▪ Angst voor bedreiging of geweld door burgers onderling ▪ Onverschilligheid: zo gaat het nu eenmaal

26

2.4

Tot slot

De situationele, sociale en economische omstandigheden in en rondom de gemeente Hoogeveen resulteren in criminele kansen. Er liggen ook criminele kansen besloten in institutionele factoren, in het bijzonder de organisatorische slagkracht. De lokale politie is dun bezet, waarbij opsporingsonderzoeken naar vormen van georganiseerde criminaliteit voor het overgrote deel in handen zijn gelegd van recherchediensten op afstand: op districtsniveau (de hele provincie Drenthe) en in heel Noord-Nederland (de drie Noordelijke provincies). De gemeentelijke veiligheidsorganisatie, actief in de gemeenten Hoogeveen en De Wolden, is dun bezet: 3,4 fte voor ambtenaren Openbare Orde en Veiligheid (met daarbinnen de beleidsmatige en operationele trekkersrol bij de aanpak van ondermijning) en een formatie van 11,3 fte boa’s op domein 1. Dat is gering in relatie tot de criminele kansen en praktijken. Die praktijken komen aan bod in hoofdstuk 3. De gemeentelijke aanpak is het centrale thema in hoofdstuk 5.

27

Hoofdstuk 3 Ondermijnende praktijken Inleiding Het veldwerk levert een duidelijke top-3 op: hennepteelt, drugshandel en misstanden met vastgoed, in het bijzonder bij opkoop- en verhuurpraktijken. Experts benadrukken dat de pakkans klein is en dat drugsinkomsten welkom zijn in arme straten en wijken. Er is weinig geld, al wordt veel geld uitgegeven aan drugs. Drugscriminaliteit is een kans om geld te verdienen. Vooral de onderkant van de criminele drugswereld komt in beeld: armetierige gebruikers, simpele en wat beter georganiseerde drugshandelaren en katvangers bij hennepteelt. Bij gebrek aan opsporingsonderzoeken is minder bekend over criminelen die de hennepteelt en/of drugshandel organiseren en over de precieze verwevenheid van drugscriminaliteit met lokale bedrijven. Verhalen en casus laten zien dat er korte lijnen bestaan in de criminele (drugs)wereld: tussen dealers, tussen dealers en hun klanten, onder verslaafden en tussen dealers en (rechts)personen in risicobranches. Deze wereld is conflictgevoelig. Paragraaf 3.1 beschrijft de hennepteelt en paragraaf 3.2 de drugshandel. Paragraaf 3.3 gaat in op vastgoedpraktijken. De criminele (drugs)wereld in Hoogeveen maakt slachtoffers; dat is het onderwerp van paragraaf 3.4. Paragraaf 3.5 zet andere vormen van ondermijning op een rij. 3.1

Hennepteelt: uitvoerende ‘losers’ en criminele geldstromen

Het project ‘Zicht op ondermijning’ heeft – mede op basis van daadwerkelijk aangetroffen hennepkwekerijen – een modelmatige schatting gemaakt van de mate waarin er een (verhoogd) risico is dat woningen worden gebruikt voor een hennepkwekerij.15 Daarbij wordt onder andere rekening gehouden met de woonoppervlakte en met de WOZ-waarde van een woning. De gemiddelde score voor Nederland komt uit op 9,3 procent en voor de provincie Drenthe op 7,8 procent. In de gemeente Hoogeveen is de geschatte kans, met een score van 8,1 procent, (duidelijk) hoger dan in andere gemeenten in Zuidwest-Drenthe: Meppel (4,1), Midden-Drenthe (4,3), Westerveld (4,3) en de Wolden (2,5).16 Binnen de gemeente Hoogeveen is de geschatte kans op een hennepkwekerij het hoogst in de kernen Nieuweroord (18,3), Nieuwlande (13,6) en de ‘industrie en verspreide gebieden’ rondom centraal Hoogeveen (13,6). Er worden geregeld hennepkwekerijen aangetroffen in de gemeente Hoogeveen: op bedrijventerreinen, in dichtbebouwde wijken en in het buitengebied. Zie tabel 3.1 voor enkele voorbeelden. Tabel 3.1: Enkele voorbeelden van een hennepkwekerij in de gemeente Hoogeveen - In januari 2015 wordt in Elim, aan de Langewijk, een kwekerij voor hennepstekken aangetroffen. Er worden 4.200 stekken gevonden, plus 138 moederplanten.

- In februari 2017 worden aan de Industrieweg in Hoogeveen, verdeeld over twee panden, twee hennepkwekerijen aangetroffen. De politie treft 1.880 hennepplanten aan. Een sterke henneplucht had geresulteerd in een tip. - In september 2019 wordt in een bedrijfspand aan de Industrieweg een hennepkwekerij aangetroffen met 176 planten. - In oktober 2019 wordt in de Emmastraat een hennepkwekerij aangetroffen en ontmanteld. Een man en een vrouw worden aangehouden.

15

Zie voor uitleg: https://www.zichtopondermijning.nl/ In de provincie Groningen vallen de risico-scores duidelijk hoger uit, met gemiddeld 11,5 procent in de provincie en piek-scores in Veendam (22,9 procent) en Pekela (18,6 procent). 16

28

In de periode van 2018 tot en met 2022 (dus in vijf jaar tijd) registreerde de politie in totaal 189 hennepkwekerijen in de gemeente Hoogeveen. Dat is meer dan de helft (52 procent) van het totaal in het gehele basisteam Zuid-West Drenthe, terwijl slechts 33 procent van de inwoners van dit gebied in de gemeente Hoogeveen woont. Hoogeveen telt in de regio dus relatief veel hennepkwekerijen. Dat geldt ook voor drugslabs. Tien van de veertien registraties inzake ‘vervaardigen harddrugs’ betreft een locatie in de gemeente Hoogeveen. In 2022 trof de politie in de gemeente Hoogeveen overigens verreweg de minste hennepkwekerijen aan, namelijk vijf. Dit zegt volgens respondenten louter iets over de afgenomen prioriteit en capaciteit; er is geen reden om aan te nemen dat de hennepteelt daadwerkelijk is verminderd. Zie tabel 3.7 voor de politieregistraties. Respondenten benoemen de volgende patronen wat betreft drugsproductie: a. Rekrutering (van woonruimte) van kwetsbare personen b. Kennis, contacten en criminele verdiensten c. Niet scherp in beeld: drugsproductie (hennep en synthetische drugs) in het buitengebied Ad a.) Rekrutering (van woonruimte) van kwetsbare personen De zogenoemde criminele aanwas ‒ personen die toetreden tot de criminele (drugs)wereld ‒ blijft niet beperkt tot jeugdigen of jongvolwassenen. De hennepwereld levert ook voor volwassenen aantrekkelijke inkomsten op.

Experts constateren dat wordt gerekruteerd onder drugsverslaafden. Hennepkwekerijen worden onder andere aangetroffen in eenvoudige woningen (sociale huur). De kwekerij wordt geïnstalleerd door een bouwploeg (zie punt b.). Verslaafden stemmen hiermee in omdat ze onder druk worden gezet door organiserende criminelen en/of doordat het wordt aangeraden door andere verslaafden. Criminele pressie kan op verschillende manieren ontstaan. Hoogeveen telt kwetsbare drugsverslaafden: weinig geld en gebruik van sterk verslavende drugs, zoals crack. In de harde drugswereld is dit een pervers verdienmodel: verslaafden afhankelijk maken van drugs, zodat ze vaste klant worden. Er worden drugs ‘op de pof’ gekocht, zonder dat het lukt om de schuld bij de dealer af te betalen. Het afstaan van woonruimte voor hennepteelt is een methode om een schuld af te betalen. Niet alleen voor drugsverslaafden, maar ook voor andere schuldenaren. Wie hennepteelt toelaat in een sobere woning is katvanger: lage inkomsten en het meeste risico om te worden betrapt. Experts zien dat een botte methode wordt toegepast om marginale katvangers verder afhankelijk te maken. Soms (b)lijken rekruterende hennepcriminelen de overheid te tippen over een kwekerij bij een “loser”. Dit drukt hen verder in handen van criminelen.

Het onderstreept dat de drugswereld in Hoogeveen onveilig en conflictgevoelig is, inclusief onderling verraad. Ad b.) Kennis, contacten en criminele verdiensten Het vergt criminele kennis en contacten om hennepkwekerijen te installeren. De aanleg wordt in handen gelegd van klusjesmannen, met kennis van verbouwingen en elektriciteit. Voorts bestaat behoefte aan productiemiddelen en hennepstekken (zie tabel 3.5 voor een ontdekte hennep-stekkerij in Wittelte, met betrokkenheid van een man uit Hoogeveen, een oud-ijzerhandelaar uit Emmen en Vietnamese criminelen uit Amsterdam). Dit alles vergt een crimineel netwerk. Op netwerk-niveau zijn de opbrengsten riant. Een doorsneekwekerij met tweehonderd planten levert in de tussenhandel, volgens voorzichtige schattingen, circa € 23.000,- per oogst op (Functioneel Parket Afpakken, 2016). Er kan vijf of zes keer per jaar worden geoogst. Financiers en organisatoren strijken het meeste geld op, gevolgd door personen die productielocaties regelen en inrichten. Dergelijke netwerken zijn in en rondom de gemeente Hoogeveen actief. Toch is dit niet zo scherp in beeld als de katvangers, want er is bij politie en justitie vaak geen tijd om onderzoek te doen naar een productielocatie. De consequentie is dat een hennepkwekerij wordt geruimd en dat personen die op dat moment in de

29

kwekerij aanwezig zijn, worden aangehouden. Organiserende criminelen blijven bijna altijd buiten schot. Toch valt op hoofdlijnen wat te zeggen over sturende hennepcriminelen: ▪

Volkse autochtone criminelen groeien op in een criminele omgeving; een categorie groeit uit tot gelouterde hennepcrimineel. Mogelijk nadat ze eerst vermogensdelicten hebben gepleegd. Ze weten hoe panden en uitvoerders kunnen worden gevonden. Het resulteert in kwekerijen in woningen, maar ook in het buitengebied. Bij het opzetten en exploiteren van grote hennepkwekerijen wordt bovenlokaal samengewerkt, bijvoorbeeld met criminelen uit Emmen en/of uit de Randstad (zie tabel 3.5). In een ander (lokaal) netwerk, dat wordt getypeerd in de interviewronde, komen drie zaken bijeen: horeca, branden en hennepteelt. Tabel 3.2: Een hennep-casus (bron: interview) Een lokale ondernemer verkeert in kringen van drugsverslaafden en bezoekt onder meer “junkenpanden”. Bedrijfsauto’s worden gebruikt door (koper)dieven en in een bedrijfspand wordt een hennepkwekerij aangetroffen. Daarbij zijn criminelen uit de Randstad betrokken, ogenschijnlijk met een aansturende rol, al is dat niet zeker.

▪

In Hoogeveen en in de regio Zuidwest-Drenthe hadden Outlaw Motorcycle Gangs (OMG’s) een aandeel in hennepteelt. Bronnen wijzen op Satudarah. Waarschijnlijk zijn OMG’s nog altijd actief in de regionale hennepteelt, maar ze vallen vandaag de dag minder op. Dit komt mede door het civiele verbod op enkele OMG’s en door de toegenomen alertheid op hun aanwezigheid door bestuur, justitie en politie. Tabel 3.3: Een hennep-casus17 In Nieuwlande worden in oktober 2014, in het huis van een lid van motorclub Satudarah, enkele vaten vol met henneptoppen aangetroffen. Het betreft 18,5 kilo gedroogde hennep. Verder worden een gasalarmpistool, een ploertendoder en acht oefengranaten in beslag genomen. Korte tijd daarna wordt ook nog honderd gram harddrugs aangetroffen, vermoedelijk speed (amfetamine).

▪

In enkele (relatief goed georganiseerde) criminele netwerken worden bovenlokale drugshandel, investeringen in bedrijven in risicobranches (onder andere de autosector) of in vastgoed en hennepteelt gecombineerd. In een paar jaar tijd wordt een reeks hennepkwekerijen aangetroffen in sociale huurwoningen. Politiemensen ontdekken patronen en schatten in dat een crimineel netwerk meerdere kwekerijen heeft georganiseerd en geëxploiteerd. Het betreft een netwerk dat gebruikmaakt van (autochtone) katvangers. Tabel 3.4: Twee hennep-casus (bron: interview) Voorbeeld 1 De politie arresteert twee mannen die een handelshoeveelheid pure cocaïne bij zich hebben, in een verpakking die wordt gebruikt bij internationale drugstransporten. In een garagebox worden materialen gevonden die kunnen worden benut om hennepkwekerijen in te richten. Voorbeeld 2 Een crimineel uit een andere provincie koopt een woning in de gemeente Hoogeveen en in die woning wordt een hennepkwekerij geïnstalleerd. Er worden personen uit zijn primaire netwerk ingeschreven op dit adres.

17

Bron: Dagblad van het Noorden, Ook wapens in huis Satudarah-lid, 23 oktober 2014.

30

Ad c.) Niet scherp in beeld: drugsproductie in het buitengebied De criminele gelegenheidsstructuren voor drugsproductie in het buitengebied zijn riant (zie hoofdstuk 2): een uitgestrekt gebied, anonimiteit, een lage pakkans en leegstaand of goedkoop (agrarisch) vastgoed. Bovendien is Hoogeveen goed bereikbaar vanuit of via Zwolle. Het vermoeden bestaat dat bovenlokale criminele netwerken investeren in drugsproductie ‒ zowel hennep als synthetische drugs ‒ in het buitengebied van de regio Zuidwest-Drenthe, waaronder in de gemeente Hoogeveen. Dit is niet scherp in beeld: gemeente en politie zijn niet goed op de hoogte van de (criminele) praktijken in het buitengebied. Toch zijn daar productielocaties aangetroffen (zie tabel 3.6 voor twee casus met een bovenlokaal netwerk en verschillende productielocaties). Bij de casus in Wittelte (zie tabel 3.5) ging drugsproductie gepaard met criminele uitbuiting. Tabel 3.5: Een hennepstekkerij in Wittelte18 'Moderne slavernij' in Wittelte (man uit Hoogeveen aangehouden) In december 2020 treft de politie, in een loods in Wittelte, een Vietnamese vrouw aan en een zogenoemde hennepstekkerij met 3.800 stekjes en ruim 350 moederplanten. De vrouw verklaarde dat ze werd gedwongen om de planten te verzorgen. Ze woonde in de loods, waar het koud en bijna altijd donker was. Haar behoefte moest ze doen op een stoel met een gat erin.

De rechtbank in Assen sprak van “mensonterende omstandigheden” voor de Vietnamese die tussen oktober en 16 december 2020 in de loods zat. “Ze was illegaal in Nederland en afhankelijk van anderen voor eten, vervoer en beltegoed.” Een 58jarige Vietnamese vrouw uit Amsterdam zou de leiding hebben gehad over de hennepstekkerij. Zij wordt veroordeeld voor twee jaar, ook voor witwassen (van ruim 250.000 euro) en wapenbezit. Voor betrokkenheid bij de stekkerij, en voor het bezit van materiaal om hennep te telen, krijgt een Vietnamese man (65) uit Meppel zestien maanden gevangenisstraf, waarvan acht voorwaardelijk. Een handlangster uit Utrecht wordt veroordeeld tot 100 uur taakstraf. Twee mannen van 40 en 32 jaar uit Emmen en Hoogeveen begonnen in de zomer van 2020 met de stekkerij in Wittelte. De eigenaar van de loods (35) hielp daarbij. Tabel 3.6: Ontdekte productielocaties - In 2020 treft de politie een crystal methlab aan in Hollandscheveld. Het lab zou begin 2020 zijn gerund door Mexicanen. De boerderij aan de Barsweg kwam in het nieuws toen de politie later datzelfde jaar, in september, een drugslab in opbouw oprolde in dezelfde schuur. De Zuid-Amerikaanse ‘koks’ waren toen al vertrokken. Bij doorzoekingen in het Noord-Hollandse Hoofddorp, in oktober 2020, werd in een bedrijfspand 350 kilo ketamine gevonden, met een straatwaarde van ruim 8 miljoen euro.

Volgens justitie is dat de grootste hoeveelheid ooit aangetroffen in Nederland. Verder vonden agenten 100.000 euro contant geld, enkele dure auto’s en twee vuurwapens. - In een woning in Elim wordt in de zomer van 2016 een xtc-lab opgerold. Er stonden diverse vloeistoffen om drugs mee te maken en een machine die 40.000 tot 50.000 xtc-pillen per uur kan produceren. Ook werden pillen aangetroffen. De eigenaars van de woning, een 43-jarige man en zijn 45-jarige vriendin uit Den Haag, werden aangehouden. In hun Haagse woning werden nog eens zes kilo synthetische drugs en onderdelen van een tabletteermachine gevonden. Laptops, telefoons en administratie van de twee zijn in beslag genomen. De 43-jarige man is ook eigenaar van een woning in Zwartemeer, waar in 2004 al eens een tabletteermachine in beslag werd genomen. Nu bleek er in de kelder een professionele hennepplantage en droogruimte te zijn gebouwd. In totaal zijn 720 planten en 300 stekjes in beslag genomen. In het huis waren een 65-jarige vrouw zonder vast adres en een 45-jarige man uit Portugal aanwezig, die allebei zijn aangehouden.

18

Bron: Dagblad van het Noorden, Straffen tot 2 jaar cel voor uitbuiting Vietnamese vrouw 'onder mensonterende omstandigheden' in hennepstekkerij Wittelte, 31 januari 2023.

31

3.2

Drugshandel: een harde en ‘open’ drugsscene

De lokale drugshandel is goed zichtbaar, zeker voor experts die op basis van kennis en ervaring dealergedrag snel spotten. De drugsscene heeft een ‘open’ karakter. Een respondent vertelt dat hij op straat binnen de kortste keren (vermoedelijke) deals of dealers ziet, net als verslaafden die op zoek zijn of lijken naar een dealer. De politie schat, onderbouwd met concrete voorbeelden, simpelweg in dat drugshandel en drugsverslaving grote problemen zijn in de gemeente Hoogeveen. Ook bewoners van de Verzetsbuurt en van de Oranjebuurt konden tal van deallocaties benoemen, al distantieerde een categorie zich daar liever van. Hoe dan ook: drugshandel komt dichtbij, zeker in kwetsbare wijken. De lokale drugswereld is hard, met interne conflicten, intimidatie en geweld. Dit harde karakter komt mede tot uitdrukking in erg ongezonde drugs die worden verkocht en gebruikt, zoals GHB en crack. Tussen 2018 en 2022 registreert de politie in de gemeente Hoogeveen zeventig keer harddrugshandel en 43 keer softdrugshandel. Dat is als percentage binnen het hele basisteam ZuidWest Drenthe – met respectievelijk 47 en 55 procent – beduidend meer dan valt te verwachten op basis van het percentage inwoners (33 procent) dat in deze regio woont in de gemeente Hoogeveen. Toch is het totaal aantal registraties voor drugshandel in de gemeente Hoogeveen (113 keer in vijf jaar) in absolute zin laag.

Dit komt neer op gemiddeld 1,9 registraties voor drugshandel per maand. Toch schatten respondenten dat er vrijwel dagelijks tientallen drugshandelaren (tamelijk opzichtig) actief zijn in de gemeente Hoogeveen. De gemeente Hoogeveen telt drugsgebruikers en drugsverslaafden, waaronder personen die diefstallen plegen om aan geld te komen voor hun primaire levensbehoefte (inclusief drugsgebruik). Ook de geregistreerde vermogensdelicten liggen in de gemeente Hoogeveen – afgezet tegen de andere gemeenten in Zuid-West Drenthe – op een hoog niveau. Meer dan de helft of exact de helft van de diefstal van (brom- en snor-)fietsen, van de diefstal uit voertuigen en winkeldiefstal in Zuid-West Drenthe heeft plaats in de gemeente Hoogeveen. Zie tabel 3.7. Tabel 3.7: Registraties over vermogensdelicten, drugsincidenten en brandstichting in de gemeente Hoogeveen en in Zuid-West Drenthe voor de periode van 2018 tot en met 2022. 19

In de gemeente Hoogeveen liggen in 2022 de geregistreerde diefstal van (snor- en brom-)fietsen en van de winkeldiefstal op een (duidelijk) hoger niveau dan het gemiddelde in de vier voorgaande jaren. Tijdens de coronapandemie lag de winkeldiefstal (vanwege de lockdown) logischerwijs op een laag niveau. De diefstal van fietsen betreft onder meer het stelen van elektrische fietsen; bewoners zagen deze trend ook in de Oranjebuurt en Verzetsbuurt. Na een duidelijke daling van de woningbraken in 2021 blijft dit in 2022 op hetzelfde niveau, met 87 registraties. Respondenten zien een relatie tussen de criminele drugswereld (drugshandel en drugsgebruik) en vermogensmisdrijven, in die zin dat met name drugsverslaafden diefstallen plegen, onder meer om drugs te kunnen kopen (zogenoemde verwervingscriminaliteit). Het valt op dat alle registraties van vermogensdelicten, drugs-gerelateerde incidenten en brandstichting in de gemeente Hoogeveen op een relatief hoog niveau liggen ten opzichte van de vier andere gemeenten in Zuid-West Drenthe. Op basis van het inwonertal wordt een percentage van 33 procent verwacht, maar feitelijk schommelt dit tussen de 39 procent (woninginbraak) en 71 procent (vervaardigen harddrugs). Ook de geregistreerde brandstichting ligt op een hoog niveau in de gemeente Hoogeveen: 238, hetgeen neerkomt op 56 procent van de registraties in Zuid-West Drenthe.

Van 2018 tot en met 2022 worden in de gemeente Hoogeveen in totaal 178 19

Zie bijlage 4 voor een toelichting.

32

voertuigbranden geregistreerd. Respondenten zijn stellig dat een (overigens onbekend) deel van die branden voortkomt uit conflicten in de criminele (drugs)wereld. Sub-tabel 3.7a: Registraties over vermogensdelicten, drugsincidenten en brandstichting in de gemeente Hoogeveen voor de periode van 2018 tot en met 2022. Gemeente Hoogeveen 2018 2019 2020 2021 2022 2018 - 2022 Vermogensdelicten Diefstal/inbraak woning 161 187 172 82 87 689 Diefstal/inbraak box/garage/schuur/tuinhuis 33 34 66 56 48 237 Diefstal van motorvoertuigen 15 11 11 12 10 59 Diefstal van brom-, snor-, fietsen 126 169 161 147 239 842 Diefstal af/uit/van overige voertuigen 50 64 83 28 51 276 Diefstal/inbraak bedrijven en instellingen 79 72 60 42 42 295 Winkeldiefstal 112 156 83 78 155 584 Zakkenrollerij 14 7 2 4 8 35 Overige vermogensdelicten 315 315 266 253 233 1.382 Totaal 905 1.015 904 702 873 4.399 Drugsregistraties BEZIT HARDDRUGS (LIJST I) 20 16 10 4 7 57 BEZIT SOFTDRUGS (LIJST II) 5 6 5 3 7 26 HANDEL E.D. HARDDRUGS (LIJST I) 15 17 21 5 12 70 HANDEL E.D.

SOFTDRUGS (LIJST II) 10 12 11 6 4 43 VERVAARDIGEN HARDDRUGS (LIJST I) 1 2 4 3 0 10 VERVAARDIGEN SOFTDRUGS (LIJST II) 52 64 28 40 5 189 OVERIGE DRUGSDELICTEN 10 21 19 14 14 78 AANTREFFEN DRUGS (GEEN VERDACHTE) 26 26 43 15 22 132 OVERLAST IVM ALCOHOL/ DRUGS 123 181 164 106 135 709 Totaal 262 345 305 196 206 1.314 Brandstichting BRANDSTICHTING 34 27 56 49 72 238 Sub-tabel 3.7b: Registraties over vermogensdelicten, drugsincidenten en brandstichting als totalen voor de periode van 2018 tot en met 2022 in Zuid-West Drenthe en (als percentage daarvan) in de gemeente Hoogeveen. Basisteam Zuid% registraties in West Drenthe 1 basisteam in Hoogeveen 2 2018 t/m 2022 Vermogensdelicten Diefstal/inbraak woning 1.771 39% Diefstal/inbraak box/garage/schuur/tuinhuis 513 46% Diefstal van motorvoertuigen 141 42% Diefstal van brom-, snor-, fietsen 1.605 52% Diefstal af/uit/van overige voertuigen 554 50% Diefstal/inbraak bedrijven en instellingen 633 47% Winkeldiefstal 1.007 58% Zakkenrollerij 71 49% Overige vermogensdelicten 3.309 42% Totaal 9.604 46% Drugsregistraties BEZIT HARDDRUGS (LIJST I) 123 46% BEZIT SOFTDRUGS (LIJST II) 50 52% HANDEL E.D. HARDDRUGS (LIJST I) 148 47%

33

HANDEL E.D. SOFTDRUGS (LIJST II) 78 55% VERVAARDIGEN HARDDRUGS (LIJST I) 14 71% VERVAARDIGEN SOFTDRUGS (LIJST II) 365 52% OVERIGE DRUGSDELICTEN 164 48% AANTREFFEN DRUGS (GEEN VERDACHTE) 293 45% OVERLAST IVM ALCOHOL/ DRUGS 1.479 48% Totaal 2.714 48% Brandstichting BRANDSTICHTING 427 56% Noten: 1. Het basisteam telt vijf gemeenten, namelijk Hoogeveen, De Wolden, Meppel, Midden-Drenthe en Westerveld. In dit gebied wonen 169.059 inwoners, waarvan 55.927 in Hoogeveen; 2. 33% van de inwoners van Zuid-West Drenthe woont in Hoogeveen. Sub-tabel 3.7c: Registraties van voertuigbranden voor de periode van 2018 tot en met 2022 in de gemeente Hoogeveen. Voertuigbranden 2018 2019 2020 2021 2022 Totaal 34 18 43 44 39 178

Bronnen wijzen op de volgende patronen bij drugshandel: a. Drugshandel als kans: welkome of stevige inkomsten b. Drugshandel dichtbij: op straat, in panden en mobiel c. Een harde drugsscene: schadelijke effecten Ad a.) Drugshandel als kans: welkome of stevige inkomsten De detailhandel in drugs is relatief riskant. Wie op straat, in een (onderwijs)instelling of in een woning frequent drugs verkoopt, heeft een hogere pakkans dan (beter) afgeschermde criminelen. Toch is de detailhandel een aantrekkelijke markt, want de ‘straatprijs’ ligt op een hoog niveau. Wie goedkoop drugs inkoopt (of invoert), kan per transactie een ruime winstmarge boeken. De gebruikersmarkt is niet goed in beeld maar er is al met al veel vraag naar drugs, zo benadrukken respondenten en andere bronnen.20 Dealers wakkeren de vraag naar drugs aan. Voor hen is drugshandel een manier om geld te verdienen. De één komt ternauwernood rond en anderen verdienen er goed aan, mogelijk in combinatie met andere delicten zoals hennepteelt of illegale vuurwerkhandel. Respondenten onderscheiden in de gemeente Hoogeveen grofweg drie soorten dealers: 1.

20

Dealende jongeren Experts maken zich zorgen over dealende tieners en twintigers. Het is een nieuwe categorie die in de afgelopen jaren is op komen zetten en die andere jongeren – voornamelijk als gebruiker en soms als dealer – de drugswereld in sleurt. De opkomst van deze dealers is het product van: a.) de coronapandemie (de jeugd is meer drugs gaan gebruiken: “ontzettend veel”, aldus een insider); b.) de handelsgeest van een categorie kansarme maar doortastende jongeren die drugshandel zien als een makkelijke manier om aan geld te komen; en c.) het aanbod van beïnvloedbare en kwetsbare (potentiële) drugsklanten, zoals schoolgaande of studerende jongeren, jeugdzorgklanten en AZC-bewoners. Marginale volwassen verslaafden lijken vooral tot de klantenkring te behoren van de tweede categorie dealers (zie onder 2.). Dealende jongeren verkopen met name wiet, hasj, 3MMC en designerdrugs aan een groeiende klantenkring: “Het gaat hier echt goed los.” Uit verhalen van respondenten blijkt dat jonge dealers inmiddels ook andere drugs verkopen, zoals cocaïne en crack. Eén zo’n dealer koopt bijvoorbeeld cocaïne in; ongeveer de helft verkoopt hij als coke en van de rest

Bron: RTV Drenthe, Drugsgebruik in Hoogeveen boven Drents gemiddelde, 28 april 2011.

34

maakt hij crack. Dat levert een hogere winstmarge op en is goed voor de klantenbinding, want het is sterk verslavend. Dit onderstreept het winstbejag. Een jonge dealer die was betrapt met designerdrugs, had geen idee wat voor spul dat precies was. Hij was wel goed op de hoogte van de juridische stand van zaken: deze drugs waren legaal bij zijn aanhouding. Dit soort opportunistische dealers beukt als het ware in op de lokale jeugd: er wordt zoveel mogelijk verkocht, met veronachtzaming van de schadelijke effecten. Dit lijkt, zo denken respondenten, reden genoeg om er bij gemeente en politie prioriteit aan te geven. Het zogenoemde Moederteam dringt daar ook op aan (zie tabel 3.12). Drugshandel en drugsgebruik zijn echter geen (top)prioriteit. Tijdelijk was dat wel zo in De Weide toen gecontamineerde drugs werden verkocht en drugsklanten ziek werden. Dit mondde uit in een opsporingsonderzoek, aanhoudingen en tijdelijke directe aansturing vanuit de driehoek (burgemeester, officier van justitie en politiechef). In tabel staan enkele casus. Tabel 3.8.: Sprekende voorbeelden of verhalen over jonge dealers (bron: interviews en media) Voorbeeld 1 In een gezin dat het bepaald niet breed heeft, treft de politie op een kinderkamer bij een jeugdige dealer een kist met contant geld aan. Het ging om duizenden euro’s; de (geschokte) vader had nog nooit zoveel geld gezien.

Jonge dealers wanen zich de koning te rijk met dit soort geldbedragen die ze met een legaal beroep waarschijnlijk niet, of pas na stevige inspanningen, zouden sparen. Voorbeeld 2 Binnen een los-vast jeugdnetwerk met drugsdealers, actief in en rondom het Steenbergerpark en winkelcentrum De Weide, is een pikorde ontstaan onder jonge dealers. Tieners treden op als loopjongen van wat oudere dealers die van drugshandel inmiddels hun beroep (lijken te) hebben gemaakt, zonder dat een aanhouding dat verandert. Er is een grote markt onder bewoners en ze verkopen ook drugs aan AZC-bewoners. Als jongeren door het winkelcentrum lopen, worden ze aangesproken door drugsklanten. Dit is een stimulans voor het dealen.

2.

Verslaafde dealers en (andere) loopjongens De tweede categorie drugshandelaren zijn (verslaafde) loopjongens. Een subcategorie rommelt wat aan, met het doorverkopen van duur ingekochte drugs en/of met de verkoop van drugs (crack en/of GHB) die op een krakkemikkige wijze is geproduceerd. Naast dit ‘hosselen’ zijn eenvoudige dealers actief die zijn ingebed in een crimineel netwerk. Zij worden aangestuurd. De loopjongens komen in beeld op straat en zo nu en dan bij aanhoudingen. Sturende en organiserende criminelen blijven strafrechtelijk vaak buiten schot, ook als (de nodige) informatie beschikbaar is over wie ze zijn en wat ze doen. De loopjongens zijn verslaafden of andere marginale personen, bijvoorbeeld een Wmo-cliënt met een laag inkomen. Eén van de aangehouden dealers in De Weide was dakloos. Dealende loopjongens werken op provisiebasis of worden (deels) betaald in natura (drugs), al bestaat onduidelijkheid over de precieze gang van zaken. Uit strafrechtelijke onderzoeken blijkt wel dat er inmiddels relaties bestaan tussen jonge en oude (eenvoudige) dealers. Een dealende tiener die door de politie werd gezocht dook bijvoorbeeld onder in een “junkie-gebouw”. Een onderzoek naar dealende jongeren levert een concrete link op naar een volwassen drugsdealer in de Oranjebuurt.

Het komt ook voor dat een oudere dealer doorgroeit naar een positie waarin hij jeugdige dealers aanstuurt. Dealende (oudere) loopjongens verkopen onder andere crack en/of GHB. GHB wordt door sommige respondenten getypeerd als een probleem van vijf of zes jaar geleden en crack als een actueel probleem. Toch wordt vandaag de dag geregeld GHB aangetroffen. Sinds 2019 melden zes dossiers, die resulteerden in bestuursrechtelijke maatregelen, de vondst van GHB. 35

In bijlage 3 staan de precieze gegevens. Tabel 3.9: Mediabericht over drugsdealers OM: 28 klanten per dag kwamen naar drugspand Hoogeveen voor cocaïne en heroïne Gemiddeld 28 klanten per dag kwamen naar een pand in Hoogeveen om cocaïne en heroïne te kopen van een 32-jarige verdachte, zo zei de officier van justitie in mei 2019.21 Tegen de Hoogevener, die al vaak veroordeeld is voor drugshandel, is drie jaar gevangenisstraf geëist. De man is eind november 2018 opgepakt in zijn kamer in een pand aan de Prins Hendrikstraat in Hoogeveen. Ook een medeverdachte (23) uit Nieuweroord werd aangehouden. De politie stelde vast dat veel druggebruikers belden met het nummer van de verdachte. Drie dagen voor de inval plaatste de politie een camera op het pand, waarop viel te zien dat veel drugsgebruikers het huis in en uit gaan. Een aantal klanten verklaarde dat ze hier regelmatig drugs kochten. Tabel 3.10: Sprekende voorbeelden of verhalen over jonge dealers (bron: interviews) Voorbeeld 1 In een kwetsbare buurt laat een organiserende (oudere) dealer jonge loopjongens de deals uitvoeren. Op de fiets en per scooter brengen ze de drugs rond, vooral harddrugs en meer in het bijzonder crack. Voorbeeld 2 In een kwetsbare buurt kregen dealende loopjongens de opdracht om onmiddellijk langs te gaan bij (moeders van) gezinnen zodra de kinderbijstand was gestort.

Dit soort botte marketing laat zien dat dealers de toch al aanzienlijke sociaaleconomische problemen in Hoogeveen exploiteren en verergeren. 3.

Criminele netwerken die (ook) drugs verkopen De gemeente Hoogeveen telt vooral autochtone drugsdealers die tamelijk eenvoudig opereren. Dit past bij een zogenoemde ‘open’ drugsscene, met (op straat) zichtbare dealpraktijken en drugsverslaafden. Er zijn daarnaast beter georganiseerde criminele (drugs)netwerken actief. Binnen die netwerken worden drugs verhandeld en bestaat de mogelijkheid om deze goedkoop in te kopen, bijvoorbeeld bij personen die beschikken over internationale drugslijnen of toegang hebben tot personen met dergelijke aanvoerlijnen. Bij een controle en aanhouding werd een partij cocaïne aangetroffen die nog was verpakt, zoals dat gebeurt bij internationale drugstransporten. Scherpe inkoopprijzen leggen de basis voor een stevige winstmarge bij detail- en tussenhandel in drugs. Drughandel is één van de criminele praktijken van georganiseerde drugsnetwerken. Drugshandel wordt gecombineerd met bijvoorbeeld investeringen in vastgoed en/of bedrijven in risicobranches (waaronder de autosector) en/of met hennepteelt. In de gespreksronde viel op: hoe beter georganiseerd de drugscriminaliteit is, hoe minder informatie. Er komt geen landsgrensoverschrijdende drugshandel in beeld, terwijl dit voor de hand lijkt te liggen. De Duitse grens is dichtbij, Hoogeveen telt (netwerken met) drugsdealers en er zijn tal van transportbewegingen over de weg vanuit of via Hoogeveen.

Tabel 3.11: Van camping-gerelateerde drugshandel naar vermogensmisdrijven (bron: interview) Elders in de regio Zuidwest-Drenthe is opgetreden tegen drugshandel op en vanaf een camping. De verdachte toplaag beschikte bij handelspraktijken over loopjongens. De drugsinkomsten en drugsopdrachten vielen weg voor eenvoudige uitvoerders, waarna een categorie zich (weer) stortte

21

Dagblad van het Noorden, OM: 28 klanten per dag kwamen naar drugspand Hoogeveen voor cocaïne en heroïne, 21 mei 2019.

36

op woninginbraken: “Ze moeten nu op een andere manier aan hun geld komen dan via het dealen en koerieren vanaf de camping.”

Ad b) Drugshandel dichtbij: op straat, in panden en mobiel De alom aanwezige dealers zijn aanjagers van het drugsgebruik. Andersom is het drugsgebruik een stimulans voor drugshandel. Dealers en drugsgebruikers treffen elkaar, verspreid over de gemeente, op talrijke drugslocaties. Op die locaties wordt het doorgaans in de loop van de middag drukker: meer volk en meer deals, onder meer omdat scholen uitgaan, horecazaken en andere winkels meer aanloop krijgen of tijdens uitgaansavonden. Wel constateren experts dat de drugshandel in feite een kwestie is van dag en nacht, omdat drugs de hele dag door worden besteld en afgeleverd. Uit in beslag genomen telefoons blijkt dat continu drugsorders worden geplaatst, ook in de ochtend als “drugsontbijt”. De bezorging wordt gedaan per fiets, scooter of auto. Professionals spotten veel vermoedelijke drugsleveranties. De gevoerde gesprekken ‒ op straat in twee buurten (Oranjebuurt en Verzetsbuurt) en de interviewronde met professionals ‒ leveren een lijst met drugslocaties op, te weten: ▪

▪

▪

▪

▪

▪

Drugslocaties in de Oranjebuurt: de Emmastraat, de Prins Hendrikstraat, het Wilhelminaplein, de speeltuin, in steegjes tussen de woningen en op parkeerplaatsen door de wijk heen. Ook wordt drugsgebruik geconstateerd in panden waar arbeidsmigranten wonen; rondom dergelijke woningen wordt drugshandel vermoed. Drugslocaties in de Verzetsbuurt: op het schoolplein, op parkeerplaatsen bij de school, op het voetbalveld, in drugspanden in de buurt (“het is een komen en gaan”, aldus een bewoner), op de parkeerplaats bij de benzinepomp en in en rondom de twee parken: het Bentinckspark en Park Dwingeland. In Park Dwingeland en omgeving wordt gedeald, onder meer rondom een basisschool. Jonge (loopjongens van) dealers beschermen de handelspraktijken. “Wat doe je in mijn gebied?”, vroeg een jongen van een jaar of veertien aan een boa. In de directe omgeving van vier winkelcentra in Hoogeveen, waarbij in het bijzonder wordt gewezen op het winkelcentrum in De Weide. De Oranjebuurt ligt stijf tegen een winkelcentrum aan; op de looproute naar het centrum wordt gedeald. Respondenten weten niet of, en zo ja in welke mate, winkels of horeca in deze winkelcentra wellicht betrokken zijn bij drugshandel.

Er zijn in elk geval windhappers; bedrijfjes met ogenschijnlijk te weinig klandizie ten opzichte van de omzet.22 De beschutting van parken in Hoogeveen wordt benut om drugs te gebruiken en te verkopen. Er wordt in het bijzonder gewezen op het Steenbergerpark, op het Bentinckspark (inclusief de sportvelden en middelbare school) en Park Dwingeland (onder meer rondom de basisschool). Parkeerplaatsen door de gemeente heen worden gebruikt om drugs of lachgas te gebruiken, onder meer in de omgeving van afritten en langs de snelweg, in het buitengebied of bij sportvelden. Er wordt op parkeerplaatsen ook drugs bezorgd. In de interviewronde worden parkeerplaatsen genoemd als drugslocaties (gebruik of handel), al kon niemand duidelijkheid verschaffen over wat zich nu precies afspeelt langs de A28 in de late uren. Er bestaat zekerheid over drugsgebruik en drugshandel op parkeerplaatsen bij scholen of parken. Er was een deallocatie pal achter het gemeentehuis. Door controles en aanhoudingen is dit tijdens onze interviewronde daar bijna verdwenen.

22

De eigenaar van een supermarkt in winkelcentrum De Weide is aangehouden op verdenking van de moord op Jihad Jafo (32) uit Enschede. Bron: Dagblad van het Noorden, Eigenaar van supermarkt in Hoogeveen opgepakt voor moord op Jihad Jafo uit Enschede, 23 januari 2023.

37

▪ ▪ ▪

Goed geïnformeerde respondenten zijn stellig dat er wordt gedeald rondom jeugdzorginstellingen en onderwijsinstellingen. Drankketen in het buitengebied zijn inmiddels ook drugsketen. Drugs is goedkoper dan drank en valt bij dealers gemakkelijk te bestellen, met bezorging aan de deur. Er zijn signalen bekend over drugshandel in de horeca. Volgens één zo’n signaal worden drugs in de directe omgeving opgeslagen en in de horeca verkocht. Hard bewijs ontbreekt.

Ad c.) Harde drugs: schadelijke effecten In typeringen van de Hoogeveense drugswereld door materiedeskundigen valt op dat opportunistische dealers en kwetsbare en vatbare drugsklanten domineren. De rauwe drugswereld heeft schadelijke effecten, namelijk: ▪

Het gebruik van drugs heeft nadelige gezondheidseffecten, zeker in combinatie met andere ongezonde gewoontes (b.v. roken, alcohol of goedkoop eten) en bij gebruik van GHB of crack. Crack is een sterk verslavende drugs. De snelle stijging van de bloedspiegel en de weer snelle daling zorgen voor een kortdurend hevig effect dat snel verdwijnt. Veilig of verantwoord gebruik is onmogelijk. De effecten van GHB-gebruik lijken op een alcoholroes, maar het kan ook stimulerend werken. Soms treden hallucinaties op. Andere ongewenste effecten zijn vergeetachtigheid, misselijkheid, overgeven en stuiptrekkingen. Ook GHB is een drug met een hoog risico op verslaving. Eenmaal verslaafd is het ontzettend moeilijk om hier vanaf te komen. GHB-gebruik veroorzaakt sociale ellende in Hoogeveen (zie bijvoorbeeld tabel 3.12) Tabel 3.12: Het Moederteam agendeert drugsellende In Hoogeveen wordt in september 2015 het zogenoemde ‘Moederteam’ in het leven geroepen na een artikel in de Hoogeveensche Courant over een moeder wiens zoon drugsverslaafd was en, in januari 2017, sinds twee maanden clean is. Deze jongen raakte reeds op 12-jarige leeftijd verslaafd aan GHB. De moeder legt uit: “Hij maakte deel uit van de beruchte hanggroep De Weide. Hij gebruikte speed, pillen en GHB. Dat is erg verslavend en een levensgevaarlijk middel met als bijwerking psychose. Om het uur had hij daarvan vier milligram nodig.

Soms werd hij langs de kant van de weg gevonden. In een paar jaar werd hij vijf keer opgenomen (…).” 23

23

▪

Kwetsbare drugsklanten bouwen schuldenposities op, ook bij dealers. Bijvoorbeeld als ‘op de pof’ drugs worden gekocht. Kwetsbare verslaafden, marginale jongeren en gezinnen raken in de knel. Een respondent wijst op een opvoeder die drugsgeld onttrekt aan het (te) krappe maandbudget van een gezin. Dergelijke schulden leggen de basis voor criminele rekrutering en voor verwervingscriminaliteit.

▪

Respondenten wijzen op verwervingscriminaliteit; verslaafden die vermogensdelicten plegen (“stelen”) om aan geld te komen en daarvan onder meer drugs kopen. Dit klassieke beeld uit (stedelijke) harddrugsscenes in de jaren ’90 is actueel in Hoogeveen. Armetierige verslaafden stelen om drugs te kopen of om schulden (bij de dealer) af te betalen. Het resulteert in inbraak en diefstal, onder meer van koper, oud ijzer, (elektrische) fietsen en scooters. Er zijn voldoende helers die contant afrekenen.

▪

Door drugsgebruik drijven sociaaleconomisch kwetsbare verslaafden (nog) af van een bestaan dat is gebaseerd op onderwijs, werk en inkomen. Ze meten zich een ander leef-ritme aan

Hoogeveensche Courant, ‘Drugsprobleem in Hoogeveen is groter dan men denkt’, 28 januari 2017.

38

a. dan past bij werk en studie. Drugsgebruik is een faalfactor in onderwijs of op het werk. ▪

3.3

De gemeente Hoogeveen telt een drugswereld die redelijk overzichtelijk is voor insiders (‘ons kent ons’), met daarbinnen grillige en impulsieve daders en veel drugsklanten. Het resulteert in een wirwar van (drugs)transacties en mondelinge afspraken, hetgeen geregeld uitmondt in conflicten. De geweldsdrempel is laag; conflicten resulteren frequent in geweld. Bijvoorbeeld intimidatie met knalvuurwerk, een steen door ruit, het bekladden van ramen, een band lek steken of een autobrand. Niet elke autobrand heeft zo’n oorzaak, al zijn respondenten stellig dat een categorie autobranden het resultaat is van drugsconflicten. Vastgoed: ‘vrije jongens’ met panden

De typologie van vastgoedeigenaren annex huisjesmelkers in het rapport ‘Groningse praktijken’ (Van der Torre en Tops, 2022) is bruikbaar in Hoogeveen, mits rekening wordt gehouden met specifieke lokale omstandigheden: ▪

▪

Type 1. Opportunistische vastgoedeigenaren die de georganiseerde criminaliteit op afstand houden, al begaan ze overtredingen (b.v. brandonveiligheid). Over de gemeente Hoogeveen: In Hoogeveen gelden weinig regels omtrent kamer- en woningverhuur en worden weinig controles uitgevoerd. Daardoor blijft het vaak onduidelijk of regels worden overtreden. Hoogeveen is daarmee aantrekkelijk voor investerende vastgoedopportunisten. Door het lage niveau van controle en handhaving is huisjesmelkerij een verdienmodel. De (precieze) relatie met de onderwereld, in heden of verleden, blijft onduidelijk. Type 2. Ondernemers die de stap lijken te hebben gezet van de onderwereld naar de legale vastgoedmarkt. Type 3. Vastgoedeigenaren die deel uitmaken van lokale netwerkjes met daarbinnen criminele praktijken. Over de gemeente Hoogeveen: Door het lage niveau van controle en handhaving blijft de mogelijke of precieze relatie van vastgoedondernemers met de criminele onderwereld onduidelijk. Daarom kunnen we, wat de gemeente Hoogeveen betreft, geen scherp maken tussen ‘type’ 1, 2 en 3. Respondenten plaatsen bij sommige (rechts)personen vraagtekens omtrent het startkapitaal, bijvoorbeeld omdat dit verdiend zou moeten zijn in een risicobranche met weinig klandizie. Inmiddels zijn er huurinkomsten, waardoor investeringen verklaarbaar zijn geworden.

Die investeringen hebben plaats in een witwasgevoelige context, namelijk de aankoop, verkoop, verbouwing en verhuur van woningen of kamers. Toch stuiten we niet op harde verdenkingen wat betreft witwassen in de vastgoedwereld. Uiteindelijk valt vooral op dat er geen goed zicht is op eventuele relaties tussen de onder- en bovenwereld in kringen van vastgoedondernemers. Er worden slechts enkele voorbeelden gegeven van een mogelijke relatie tussen criminele praktijken en vastgoed. Een ondernemer in de vastgoedwereld heeft bijvoorbeeld een zaak waar drugs zijn aangetroffen. De gemeente heeft al met al weinig zicht of greep op het doen en laten van huisjesmelkers. Ook is onbekend wie er nu precies wonen in hun panden en wat de leef- en werkomstandigheden zijn van arbeidsmigranten of van andere huurders. Het is onbekend of ze worden uitgebuit. Dat is een probleem op zich. De overlast-gevende vastgoedpraktijken zijn onder andere geconcentreerd in het centrum en tasten daarmee – zichtbaar en op korte afstand van het gemeentehuis – de leefbaarheid en economische waarde van het stadshart aan. Dat heeft lange tijd goed uitgepakt voor vastgoedopportunisten die hier het vastgoed goedkoop wensten te kopen. Zij betaalden al met al de beste prijs, waardoor vastgoedbezitters panden aan hen verkochten. Lange tijd werden panden verkamerd of gesegmenteerd, waarna het met “vage constructies” 39

▪

3.4

werd verhuurd aan arbeidsmigranten. Dit resulteerde in overlast (o.a. geluid, parkeren en drugsgebruik) en in een eenzijdige marktontwikkeling die de geijkte lokale investeerders in de kaart speelden. Inmiddels worden door de hele gemeente, in woonwijken, woonhuizen opgekocht en benut voor verhuurpraktijken. Respondenten die in de gemeente wonen, schetsen hoe ze dit zagen en zien gebeuren; ook in straten of wijken die ze privé goed kennen omdat ze er zelf of naaste familie/vrienden wonen of woonden. Het resulteert in nadelige transitie; meer overlast, verloedering en minder sociale binding, ook in straten waar dit circa tien jaar geleden niet voor mogelijk werd gehouden. Type 4. Ondernemers die bij forse financieringen geld lenen (of op de één of andere manier verkrijgen) van vermogende (rechts)personen om dat te investeren in vastgoed. Over de gemeente Hoogeveen: Over dit soort patronen is ons niets verteld. Over slachtoffers: in soorten en maten

De criminele wereld in de gemeente Hoogeveen wordt door (min of meer) calculerende daders aangegrepen om geld te verdienen. Toch maakt de wereld van de georganiseerde misdaad vooral slachtoffers: deels in strafrechtelijke zin (b.v. seksuele uitbuiting), maar vaker worden afhankelijke mensen in een lastige situatie gebracht. Daarbij is het niet duidelijk of ze in strafrechtelijke termen als slachtoffer bestempeld (kunnen) worden. Toch hanteren we ook daarvoor de term ‘slachtoffer’. Er zijn in Hoogeveen veel meer ‘verliezers’ dan ‘winnaars’ in de criminele wereld. Druk en pressie brengen mensen op verschillende manieren in de problemen: ▪

▪

▪

▪

▪

In de criminele wereld worden katvangers ingezet, zoals schuldenaren die instemmen met een hennepkwekerij in huis. Als zo’n kwekerij wordt geruimd, is de kans (levens)groot dat criminelen enkele tienduizenden euro’s claimen vanwege gederfde inkomsten. In de tussenhandel bedraagt de opbrengst van een plantage met tweehonderd planten al ongeveer € 23.000,- (Functioneel Parket Afpakken, 2016). Zo’n claim resulteert in een stevige schuldenpositie bij criminelen. Dat is een uitermate kwetsbare positie Arbeidsmigranten leveren zwaar werk; soms werken ze in een volcontinue sector. Ze worden onder andere (erg) sober gehuisvest, op basis van kortlopende huurcontracten. Dat brengt ze in een sterk afhankelijke positie. Werk is nodig om de huur te betalen. De woonruimte is gekoppeld aan het werk. Wie het werk of het wonen verliest of niet langer accepteert, raakt ook het ander kwijt. In welke mate dit leidt tot arbeidsuitbuiting is onduidelijk. Het is evenmin niet precies bekend waar in de gemeente arbeidsmigranten wonen en hoeveel. De illegale prostitutie is (net als eventuele arbeidsuitbuiting) slecht in beeld. Respondenten benoemen wel signalen: prostitutie op een vakantiepark en prostitutiepanden in kwetsbare buurten, onder andere in de Verzetsbuurt. Er komen lokale prostituees in beeld, maar ook prostituées uit het verre buitenland, zoals Spanje, China en Brazilië.

Dit laatste lijkt te wijzen op (een realistisch risico op) mensenhandel. Drugsverslaafden worden door agressieve verkooptactieken van dealers (pushgedrag) in een slechte leefsituatie gebracht. Dit is volgens respondenten een serieus en groeiend probleem in de gemeente Hoogeveen. Digitale criminaliteit. Er wordt op allerhande manieren digitale criminaliteit gepleegd, dat wil zeggen misdaden die gepleegd worden met een ICT-middel, zoals een computer, smartphone, smartwatch of tablet.24 Respondenten zien in de gemeente Hoogeveen geen daders, maar

24

Bijvoorbeeld spoofing, zoals bankhelpdeskfraude. Er wordt ogenschijnlijk gebeld via het telefoonnummer van de bank. In het gesprek wordt getracht mensen zover te krijgen om fraudegevoelige gegevens (inlogcode, wachtwoord of pincode) prijs te geven en een pinpas op te sturen of af te geven aan een loopjongen die de pas

40

▪

3.5

wel uitvoerders die voor het karretje worden gespannen. Bijvoorbeeld personen die fungeren als geldezel: mensen die (voor een wederdienst) een bankrekening ter beschikking stellen, zodat er misdaadgeld op kan worden gestort. Personen of gezinnen die het mikpunt waren of zijn van (gerichte) intimidatie of geweld, zoals vernielingen. Bijvoorbeeld omdat ze bezwaar maken tegen criminaliteit of tegen ongelikte levensstijlen, zoals hard rijden of systematische geluidsoverlast. In de Oranjebuurt en in de Verzetsbuurt stuitten we op levensechte (verhalen over dergelijke) slachtoffers. Overige praktijken

Andere ondermijnende praktijken die volgens respondenten (redelijk) frequent voorkomen of aandacht verdienen zijn: a. Zorgfraude. Er wordt gesignaleerd dat bewust geld wordt verdiend door ontoereikende zorg te leveren. Het betreft ten eerste gezinnen, families of kleine sociale kringen waar zogenaamd informele pgb-zorg wordt geleverd, terwijl het in feite gaat om een gefingeerde zorgbehoefte of om noodzakelijke zorg die niet wordt geleverd. Ten tweede leveren zorgaanbieders doelbewust ontoereikende zorg. Het idee bestaat dat hiertoe door aanbieders cliënten worden geronseld. Er wordt gewezen op een categorie cliënten met een sterke voorkeur voor één aanbieder, ook als de toegangsorganisatie nog niet met de cliënt heeft gesproken over de zorgbehoefte. b. Energie-opportunisme. Respondenten wijzen op risico’s vanwege energie-opportunisme. Hiermee wordt bedoeld dat er grote publieke en private belangen mee zijn gemoeid om zonneparken of windmolens te realiseren. Het is de vraag of private investeerders daarbij integer opereren. Daarom wordt, bij het realiseren van een zonnepark, een Bibob-toets uitgevoerd. Het is de vraag of de verkoop van grond eerlijk verloopt, bijvoorbeeld als transacties op elkaar worden gestapeld. Ook is het de vraag hoe een project wordt gefinancierd.

Voorts is de vraag hoe om wordt gegaan met publieke weerstand en met het verkrijgen van medewerking van lokale ondernemers. c. Illegaal vuurwerk. Het illegale vuurwerk is hoorbaar in wijken in Hoogeveen. Respondenten van de straatenquête wijzen hierop. Er wordt gehandeld in illegaal vuurwerk. Twee lokale omstandigheden werken dit in de hand. Uit onderzoek (Van der Torre e.a., 2017) blijkt dat hennepteelt en handel in illegaal vuurwerk (kunnen) worden gecombineerd. De infrastructuur (netwerkjes, vervoer en opslaglocaties) voor hennepteelt wordt dan gebruikt bij illegale vuurwerkhandel. Voorts wordt door Nederlanders illegaal vuurwerk gekocht dat wordt opgeslagen aan de Duitse kant van de Duits-Nederlandse grens.

komt ophalen. Bij phishing wordt, via een e-mail, sms-bericht of website, gevraagd naar persoonlijke gegevens. Deze mail is zogenaamd gestuurd door bijvoorbeeld een bank of ander bedrijf. Wie op een link klikt, krijgt een zo geloofwaardig mogelijk geformuleerd verzoek om persoonlijke gegevens door te geven waarmee kan worden gefraudeerd. Een nieuwe vorm is zogenoemde anydesk-fraude, waarbij criminelen op afstand (remote) de computer van een slachtoffer overnemen. Om dit voor elkaar te krijgen, bellen (de hulptroepen van) criminelen op en bieden zij hulp aan bij een computer- of internetprobleem dat ze zogenaamd hebben ontdekt.