Inventarisatie Hoeksche Waard Rapportage funerair erfgoed

4.2 Scenario omgang met grafmonumenten Behoud van de geselecteerde graven en grafmonumenten kan niet los gezien worden van het beheer en behoud van de begraafplaatsen in het algemeen. Hiertoe zijn binnen de gemeente nog geen keuzes gemaakt. Er is geen praktijk in de gemeente waarbij deze vrijwilligers faciliteert als zij het onderhoud willen doen. Onderhoud van de geselecteerde grafmonumenten vereist mogelijk een meer specifieke omgang. Op zich zal het duidelijk zijn dat het algemene beheer ten aanzien van de meeste begraafplaatsen op dezelfde leest geschoeid kan worden, met behoud van het eigene. Zo worden oudere delen van begraafplaatsen minder intensief beheerd dan nieuwe delen. Sommige oudere delen worden ook niet meer gebruikt. Het scenario voor deze delen gaat ervan uit dat er geen begraaffunctie meer is, maar alleen nog instandhouding. Een groot aantal van de geselecteerde grafmonumenten staan op dit soort delen van die begraafplaatsen. De uitgangspunten voor het cultuurhistorisch beeld kunnen zodanig vastgelegd worden dat het niet nodig is dat alle grafmonumenten (of in hun geheel) in stand worden gehouden. Daarbij moet uiteraard rekening worden gehouden met rechthebbenden die hun rechten en plichten rondom het onderhoud in acht nemen. Wanneer dat laatste niet meer het geval is, zullen de grafmonumenten die op de lijst staan zeker behouden moeten blijven.

In overige gevallen kan de grafbedekking verwijderd worden of wordt het grafmonument gecontroleerd overgelaten aan ‘de tand des tijds’. Een dergelijke aanpak dient beschreven te worden in een cultuurhistorisch beheerplan voor de genoemde begraafplaatsen. De functie van deze delen van de begraafplaatsen zal in de toekomst dan meer komen te liggen op ‘herdenken’. Het daarbij betrekken van vrijwilligers of oudheidkundige verenigingen lijkt een logische keuze. Ten aanzien van de begraafplaatsen en delen waar nog volop begraven wordt en waar het soms alleen om bepaalde grafvelden gaat die van belang zijn, zal zo’n beheerplan meer onderdeel moeten zijn van het gebruik van de begraafplaats en hun begraaffunctie. Monumentale waarden van de grafmonumenten en deze grafvelden zouden door continuerend gebruik eventueel versterkt kunnen worden. Dat kan door nieuwe uitgifte van graven met de kans voor nieuwe grafmonumenten of door deze velden geschikt te maken voor nieuwe vormen van lijk- of asbezorging. 4.2.1 Regels en beleidsuitvoering Om tegemoet te kunnen komen aan de wensen tot instandhouding dient de regelgeving daar mogelijk op afgestemd te worden. Bij het uitgangspunt dat de geselecteerde grafmonumenten op het huidige graf blijven staan, behoeven daartoe in de huidige verordening en in de nadere regelgeving kleine aanpassingen opgenomen te worden.

De maximale hoogte van monumenten is nu bijvoorbeeld 90 centimeter, wat in sommige gevallen niet overeenkomt met de bestaande situatie en dus ook niet wanneer een monument verplaatst zou worden. Met het oog op het behoud van sommige delen van de begraafplaatsen kunnen hiertoe nadere regels omtrent de mogelijkheden tot gebruik en vernieuwing worden opgenomen. Het kan immers niet de bedoeling zijn dat een historisch graf voorzien wordt van detonerende aanvullingen of op een wijze behandeld worden waarbij de bewerking of uitstaling tenietgaat. Bureau Funeraire Adviezen kan daartoe nader adviseren. De gestelde regels moeten ook door de gemeente zelf gewaarborgd worden, want wanneer er bijvoorbeeld te veel grafmonumenten verwijderd worden, dan valt een groot deel van de cultuurhistorische waarde van de begraafplaats weg. In artikel 12.3 van de nadere regels zou de

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

71 van 151

gemeente vast kunnen leggen dat voor historische grafmonumenten die op een door het college bijgehouden lijst zijn geplaatst, een uitzondering wordt gemaakt. Een aanvulling kan gemaakt worden door aan te geven dat historische grafmonumenten alleen onderhouden mogen worden op een verantwoorde wijze, eventueel te overleggen met een deskundige. De gemeente zal in haar toekomstige beleid- en beheerplannen voor de begraafplaatsen zeker een expliciet cultuurhistorisch hoofdstuk kunnen opnemen om te waarborgen dat de cultuurhistorische waarden voor lange tijd veiliggesteld worden. Alleen de geselecteerde grafmonumenten uit de huidige inventarisatie behouden op grond van artikel 35, werkt dat behoud niet in de hand. In het volgende hoofdstuk zal daar nader op in gegaan worden. 4.2.2 Restauratie en onderhoud Een klein deel van de grafmonumenten vereist een aanpak die het gebruikelijke onderhoud te boven gaat. Dit betreft werkzaamheden die beter niet in eigen beheer uitgevoerd kunnen worden omdat ze vakmanschap vereisen. Op termijn zullen meer grafmonumenten onder handen genomen moeten worden. Zo verdienen enkele zuilen aandacht vanwege het feit dat 2 ervan omgevallen zijn. Ook dient gelet te worden op missende kettingen en zerken die reeds gebroken zijn of sterke scheurvorming vertonen.

Terwijl de rechthebbenden verplicht zijn het onderhoud van hun grafmonumenten zelf te doen of dat in sommige gevallen in het verleden uitbesteed hebben aan de gemeente, zal de gemeente aan teruggevallen en te behouden grafmonumenten ook onderhoud moeten plegen. Daarbij kan uitgegaan worden van enkele principes die mogelijk vastgelegd kunnen worden in een beleids- en beheerplan:

Afb. 45. In 2014 stond de zuil op graf B-3 in Klaaswaal nog op het basement.

Dat is voor de groene component: • Onderhoud aan graftuin (spitten, bemesten en eventueel aanvullen grond); • Onderhoud aan het groen direct grenzend aan het graf (met name tegengaan overwoekering); • Wieden van onkruid in het grind, indien aanwezig. Algehele verwijdering van het grind zou in principe niet moeten plaatsvinden omdat het grind bijdraagt aan het algehele beeld van de begraafplaats. Voor grijze componenten kan het volgende gedaan worden: • Behandeling met algenbestrijdingsmiddel (met dien verstande dat de achterzijde, mits niet voorzien van tekst, bemost mag raken); • Uitvoeren van kleine reparaties, zoals het vastzetten van banden en het recht- en vastzetten van verticale elementen (palen); • Aanbrengen van kettingen waar deze los zijn geraakt of verdwenen; • Periodiek (circa 1 x per vier jaar) opschonen of vervangen van grind of andere grafvulling, wanneer dit te veel vervuild is; • Reinigen van de grafmonumenten met behulp van stoom onder lage druk bij ernstige vervuiling. Bij sommige grafmonumenten zouden banden rondom de graven verwijderd kunnen worden. Waar dat een optie is, is dat in de lijst onder ‘aantekening’ aangeven. Op veel van de begraafplaatsen in de gemeente dragen deze randen overigens wel sterk bij aan het beeld.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

72 van 151

Aanbevolen wordt om voor de geselecteerde grafmonumenten een onderhoudsplan op te stellen, liefst als onderdeel van een beleids- en beheerplan. Daarin dient ook het groot onderhoud opgenomen te worden. Uitgangspunt bij het behoud van de in de lijst opgenomen monumenten die teruggevallen zijn aan de gemeente, is dat getracht moet worden de grafmonumenten constructief in orde te houden met behoud van het bestaande patina. Dat betekent dat opschuren of bewerken met een flex of haakse slijper niet toegestaan is. 4.2.3 Groen en padenstructuur Het groen op de begraafplaatsen speelt in de zin van struiken, hagen of bomen op en rond de begraafplaatsen wel een rol van betekenis in de beleving en waarde van de begraafplaatsen. Het omringende groen in de vorm van bomen en struiken draagt bij aan het sfeerbeeld en houdt de begraafplaats afgesloten van de omgeving. Op de begraafplaatsen is het onderhoudsniveau behoorlijk hoog. Gekeken kan worden waar de mogelijkheid bestaat het maaien of snoeien van struiken en hagen iets terug te brengen, met het oog op de biodiversiteit en kosten. Het lijkt erop dat op de oude begraafplaats in Nieuw-Beijerland een dergelijk beleid al wordt toegepast. Op microniveau kan opdringend groen uit de omranding of van de hagen achter de graven een bedreiging voor de grafmonumenten vormen.

Waar het groen al te veel kansen krijgt, kan dit mogelijk schade opleveren aan de grafmonumenten. Dat hoeft niet per se door de groei, maar met name wanneer er onderhoud wordt gepleegd om het groen in toom te houden. Op een enkele begraafplaats is op de oudere velden in het geheel geen groen aanwezig maar ligt de schelpen- of grindlaag zo dik dat de onderzijde van sommige grafmonumenten erin dreigt te verdwijnen. Het walsen van een grindlaag kan helpen om het te verdikken en beter beloopbaar te maken. Schade door inzet van gemechaniseerde kracht om het groen te onderhouden, dient voorkomen te worden. Daar waar snoei- of maaimachines in aanraking kunnen komen met onderdelen van grafmonumenten, treden mogelijk beschadigingen op (mogelijk zijn sommige banden slecht geworden of kapotgegaan door botsingen met motormaaiers). Hier moet extra op gelet worden. Bij het opstellen van een onderhoudsplan moet goed op de in te zetten middelen worden gelet. Het verwijderen van opschietend groen tussen de graven zelf of op grafmonumenten kan alleen afdoende gedaan worden met een onkruidbestrijdingsmiddel of door handwerk. Gezien het verbod op bestrijdingsmiddelen blijft het handmatig of machinaal verwijderen over en dat kost veel tijd waardoor het vaak achterwege blijft met alle gevolgen van dien.

Tijdens de inventarisatie is waargenomen dat medewerkers met de hand onkruid op de grafmonumenten aan het verwijderen waren. De paden op de begraafplaatsen vormen eveneens een cultuurhistorisch aspect, maar over het algemeen kennen de oudere delen nauwelijks paden. Op de jongere delen zijn veel paden inmiddels voorzien van asfalt. Daar waar nog grindpaden het beeld bepalen, zoals bijvoorbeeld in Cillaarshoek zou getracht moeten worden dat ook zo te houden. Beloopbaarheid van een grindpad kan verbeterd worden door het pad met een wals te behandelen.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

73 van 151

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

74 van 151

5 ADVIES INZAKE OMGANG MET OVERIGE GRAFMONUMENTEN Naast de honderden grafmonumenten die nu geselecteerd ter behoud, blijven er nog enkele duizenden andere grafmonumenten over die niet die status krijgen. Rechthebbenden of nabestaanden worden geacht dit onderhoud zelf te verzorgen, maar dat gebeurt niet altijd naar wens, of het gebeurt helemaal niet meer. Ondanks de handhavingsplicht die vanuit de verordening is opgelegd, zullen toch regelmatig grafmonumenten ten prooi vallen aan verval. Als verval geconstateerd wordt, dan dient een oproep op de rechthebbende gedaan te worden om zich te melden. Of zo’n grafmonument dan toch verwijderd wordt op termijn, is aan de beheerder. Wanneer dit echter te vaak gebeurt, kan de context van de op de lijst geplaatste grafmonumenten in het geding komen. Uiteindelijk kan de uitstraling van de begraafplaatsen worden geschaad. Uiteraard kan dit bovenstaande scenario niet meer van toepassing zijn op de geselecteerde grafmonumenten, maar wat gebeurt er met de grafmonumenten die uit onderhoud vallen en alle andere die steeds minder onderhouden zullen worden?

5.1 Betekenis overige grafmonumenten De vele duizenden grafmonumenten op de begraafplaatsen die niet geselecteerd zijn, spelen een belangrijke rol in het geheel. Ze kunnen stuk voor stuk gezien worden als de bouwblokken in een gevel. Daarvoor zijn alle stenen nodig, maar ze stellen individueel weinig voor. De geselecteerde grafmonumenten op de 18 begraafplaatsen vertegenwoordigen binnen het geheel een zekere waarde, die ook is vastgelegd door middel van een scoringsysteem. Maar in zekere zin zijn de 406 grafmonumenten voor de verschillende begraafplaatsen ook een soort van benchmark. Aan deze grafmonumenten kan de waarde van de andere grafmonumenten afgemeten worden. Valt een graf terug dan zou niet direct het grafmonument verwijderd moeten worden, zeker niet op de oudere grafvelden die nauwelijks nog gebruikt worden. Daartoe zal met name voor de nog in gebruik zijnde begraafplaatsen in de gemeente beleid opgesteld moeten worden, gevolgd door een beheerplan. In het uit te werken beleid zou vastgelegd moeten worden dat zo veel mogelijk gekeken dient te worden naar bestaande structuren met behoud van het karakter. Dat betekent dat rechthebbenden moeten worden gewezen op het feit dat de grafmonumenten na opzeggen van het graf voorlopig nog even kunnen blijven staan.

5.2 Wijze van onderhoud en omgang De wijze waarop de overige grafmonumenten onderhouden zouden kunnen worden, kan terughoudend gebeuren. Losse onderdelen kunnen inderdaad verwijderd worden, maar vermeden moet worden dat ter plekke een opstapeling van losse onderdelen ontstaat. Een dergelijke aanpak zou niet gunstig zijn voor de aanblik van de begraafplaatsen. Structureel slechte grafmonumenten kunnen verwijderd worden en moderne monumenten zouden ook zo snel mogelijk na verval van rechten verwijderd moeten worden. De rest zou onderhouden kunnen worden door vrijwilligers uit de verschillende dorpen. Ook kan een op te richten stichting “Vrienden van…” die intensief samenwerkt met de oudheidkundige verenigingen een oplossing vormen. Door de richtlijnen voor hen vast te leggen en ervaringen te delen, kan ook hier een langdurig behoud gegarandeerd worden. Daarnaast kan de gemeente Hoeksche Waard de rol en functie van vooral de oudere begraafplaatsen meer richting gedenkpark brengen door daar in de uitvoering gevolg aan te geven. Een aantal van zulke begraafplaatsen of kerkhoven, zoals in Numansdorp, Piershil, Puttershoek, ’s-Gravendeel en ZuidBeijerland, waar nu niet meer begraven wordt, komen daarvoor zondermeer in aanmerking. De ligging van die begraafplaatsen pleit ervoor om deze meer onderdeel te maken van recreatie en educatie.

Recreatie wil in dit geval niet zeggen dat mensen er kunnen gaan picknicken, maar wel wandelen, kort verblijven op een bankje of dat specifieke momenten aangegrepen worden om deze op de begraafplaats te herdenken. Deze momenten kunnen bijvoorbeeld zijn:

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

75 van 151

• • • • •

Viering van zoveel - jarig bestaan van de begraafplaatsen; Dodenherdenking op de begraafplaatsen waar slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog en van de Watersnoodramp begraven liggen; Bevrijding van de verschillende dorpen en steden in de gemeente Hoeksche Waard (jaarlijks); Individuele verjaardagen van belangrijke personen (jaarlijks); Monumentendagen.

Dat de gesloten begraafplaatsen zich hiervoor lenen, is duidelijk, maar het kan ook deels toegepast worden op de nog in gebruik zijnde begraafplaatsen. De primaire functie is uiteraard begraven, maar ook aan de andere functies kan betekenis worden gegevens. Zo kunnen er bijvoorbeeld ook excursies georganiseerd worden. Voorts kunnen de begraafplaatsen benut worden voor educatieve doeleinden voor schoolklassen. Deze kunnen bijvoorbeeld via een lesplan kennis maken met de typische symboliek, materialen of vormgeving. Ook kan men hier aan de hand van concrete voorbeelden leren over de Tweede Wereldoorlog of de Watersnoodramp. Dergelijke lesplannen passen in de algemene vorming van basisscholen en voortgezet onderwijs. Adoptie van grafmonumenten door particulieren of stichtingen is ook een mogelijkheid die serieus bestudeerd zou kunnen worden.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

76 van 151

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

77 van 151

6 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN Na de inventarisatie van 18 gemeentelijke begraafplaatsen in de gemeente Hoeksche Waard kan als eerste conclusie gesteld worden dat de hoeveelheid toegepaste kunststeen en marmer veel groter is dan in andere gemeenten. De wijze waarop de grafcultuur tot stand is gekomen verschilt enigszins per dorp, maar de nadruk ligt met name op twintigste-eeuwse grafmonumenten. Hoewel veel stenen werden geleverd door bedrijven uit Dordrecht laat zich de grafcultuur in de Hoeksche Waard niet gemakkelijk vergelijken met die in de stad Dordrecht. Meer aansluiting kan gevonden worden bij de grafcultuur op Goeree-Overflakkee of in Voorne aan Zee. De oudere grafmonumenten laten wel meer samenhang zien met de grafcultuur zoals die gangbaar was in Zuid-Holland in de negentiende eeuw, maar die voorbeelden zijn er niet heel veel meer. Hoewel slechts een klein percentage van alle grafmonumenten geselecteerd is om te behouden, zijn er nog honderden grafmonumenten die zich kunnen meten met de op de lijst opgenomen exemplaren. Vermeldenswaardig is dat er zich tussen de geselecteerde grafmonumenten ook enkele bevinden die om hun waarde op andere begraafplaatsen als rijksmonument (zouden) zijn aangewezen. Dat geldt bijvoorbeeld voor de stèle van marbriet in Goudswaard. Ook de toegepaste kunststenen in bijvoorbeeld Nieuw-Beijerland zijn van hoge cultuurhistorische waarde.

Voor de huidige gemeente betekenen de geselecteerde grafmonumenten een verwijzing naar zowel een stukje genealogisch verleden (wie woonden en werkten hier) als wel naar de wijze waarop de inwoners uitdrukking gaven aan de dood. Die laat bijvoorbeeld in Oud-Beijerland net weer wat anders zien dan in bijvoorbeeld Strijen, analoog aan de betekenis en groei van de respectievelijke dorpen. Vaak gaat het om subtiele verschillen. Aanbevolen wordt om de lijst van geselecteerde grafmonumenten een juridische status te geven. Dat kan door deze lijst vast te laten stellen door het college van B&W op grond van artikel 35 uit de beheerverordening. Op termijn zou op grond van deze selectie nog eens nader gekeken kunnen worden naar de samenstelling van de begraafplaatsen of onderdelen die reeds aangewezen zijn als gemeentelijk monument. Daarbij kan het beschikbaar stellen van de lijsten aan de oudheidkundige verenigingen een rol spelen. De inventarisatie en selectie heeft een lijvig rapport opgeleverd, met name omdat het om een groot aantal begraafplaatsen gaat. De samenwerking met de oudheidkundige verenigingen bij de inventarisatie is helaas niet van de grond gekomen. Hoewel vooraf contact werd gelegd, bleken de verenigingen zich nauwelijks verdiept te hebben in de betekenis van een graf of grafmonument of de aldaar begraven personen.

Ook bleek dat getwijfeld kon worden aan de juistheid van lijsten met oorlogsdoden met name omdat de samenstelling ervan niet meer achterhaald kon worden, zoals in Strijen. Hier ligt wellicht ook een rol voor de gemeente om dat met de dorpen beter af te stemmen. Met de oudheidkundige kringen is wel afgesproken dat zij te zijner tijd de lijsten met grafmonumenten ontvangen en de gemeente kan overwegen hen te betrekken bij ruimingen. Vrijwilligers kunnen dan nazoeken of een persoon toch van belang is of dat een grafmonument om andere redenen behouden zou moeten blijven. De gemeente kan daarvoor aan de hand van dit rapport het kader schetsen. Bij de inventarisatie werd ook duidelijk dat de begraafplaatsen niet alle onder hetzelfde regime zijn ontstaan en werden beheerd. Toch bleek dat op de meeste begraafplaatsen er al vaker geruimd was, zelfs in de afgelopen jaren, waarbij ook oude grafmonumenten van waarde zijn verwijderd. Enkele bijzondere elementen uit de grafcultuur qua materiaal, vormgeving en symboliek zijn voor zover mogelijk nu veiliggesteld door ze op te nemen in de selectie. Het betreft bijvoorbeeld de laatste voorbeelden van de ‘arme’ grafcultuur zoals een betonnen monument in Oud-Beijerland. Voor de graftrommels in de gemeente is het helaas te laat. In de huidige staat zijn ze niet meer te herstellen, mede ook omdat bij een aantal ook geen krans meer aanwezig is.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

78 van 151

Ten aanzien van de grafmonumenten van slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog zijn een aantal personen nader onderzocht door familie te benaderen en alle informatie uit bronnen en archieven nog eens bij elkaar te leggen. Het resultaat is niet een volledig overzicht, omdat enkele gemeentelijke begraafplaatsen met slachtoffers (nog) niet geïnventariseerd zijn om redenen dat deze begraafplaatsen niet meer gebruikt worden. Hierboven is al een advies gegeven over een verdere omgang met deze categorie. Ten aanzien van de ontwerpen van de begraafplaatsen zijn geen nieuwe ontdekkingen gedaan. Wel is aan de hand van literatuur- en bronnenonderzoek het verhaal goed op papier gezet om daarmee de juiste context voor de selectie aan grafmonumenten te schetsen. Wat de slachtoffers van de Watersnoodramp betreft werden geen verassingen gevonden, mede omdat de slachtoffers compleet, overzichtelijk en goed doorzoekbaar te vinden zijn op een aparte website. Helaas zijn niet van alle slachtoffers de achtergrondgegevens vastgelegd, mede ook omdat de beroepen niet te vinden zijn in de gedigitaliseerde informatie. Bij de selectie zijn uiteindelijk weinig grafmonumenten afgevallen omdat ze niet gescoord zijn. Het gaat met name om een aantal grafmonumenten die vooraf opgenomen waren, maar waarvan nader onderzoek uitwees dat er geen betrokkenheid was bij een belangrijke gebeurtenis.

Er zijn in de selectie een aantal graven van bekende families en personen opgenomen, alle slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog en de Watersnoodramp en van personen die van betekenis zijn geweest voor de Hoeksche Waard. Het kan echter zijn dat er nog grafmonumenten voorkomen van personen die toch van betekenis zijn geweest voor de gemeente of daarbuiten. Hier dient bij toekomstige acties rekening mee gehouden te worden. Vandaar ook de aanbeveling om bij ruimingen de Oudheidkundige Kringen in te schakelen. Verder wordt aanbevolen om de overige grafmonumenten die niet op de lijst zijn geselecteerd, niet zondermeer af te schrijven als onbelangrijk. Ondanks het selecteren van enkele honderden graven en grafmonumenten zal er een grote inzet nodig blijven om het rijke verleden van de begraafplaatsen overeind te houden. Er zal een specifiek beleid opgesteld moeten worden waarin de te behouden grafmonumenten een belangrijke rol spelen, maar waarbij ook gekeken wordt naar de verdere ontwikkeling van en visie op de begraafplaatsen. Dit zijn immers plaatsen waar aan de hand van grafmonumenten, de aanleg en de aldaar begraven personen verhalen verteld kunnen worden over de dorpen in de gemeente Hoeksche Waard. En dat over een periode van bijna twee eeuwen. De selectie kan daarbinnen gezien worden als een soort richtingwijzer of inhoudsopgave.

Voorts is het van belang voor de lijst dat deze een rol gaat spelen in het beheer van de begraafplaatsen. Dat betekent dat het vastleggen van de lijst in de administratie en in het beheer en onderhoud zeer belangrijk is. Het afstemmen van beleid en regelgeving op deze rol is dan ook ten sterkste aan te bevelen. Bij vaststelling van een beleids- en beheerplan is een cultuurhistorisch hoofdstuk zeker de moeite waard, zodat de begraafplaatsen niet (geheel) ontdaan worden van belangrijke funeraire elementen en graven van personen van betekenis.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

79 van 151

VERKLARENDE WOORDENLIJST In dit rapport worden begrippen en termen gebruikt waarvan niet voor iedereen onmiddellijk duidelijk is wat daarvan de betekenis is. Zeker in de context van funerair erfgoed kan de betekenis van zo’n woord anders zijn dan in het dagelijks taalgebruik. Aedicula:

versieringsmotief ontleend aan de klassieke kunst, is een samenstel van twee zuilen of pilasters, hoofdgestel en fronton. Geliefd motief voor onder andere grafmonumenten, vooral stèles. Behoud: duidt in het algemeen activiteiten aan die worden ondernomen om verdere verandering of verslechtering van voorwerpen, locaties of bouwwerken te voorkomen. Wanneer het over gebouwen of andere bouwwerken gaat, wordt meestal de term 'monumentenzorg' gebruikt, zeker als dat behoud is uit culturele, esthetische of historische overwegingen. Verder staan begrippen als 'restauratie' en 'rehabiliteren' in relatie tot behoud. In dat geval betreft het activiteiten die ondernomen worden om een reeds in slechte staat verkerend bouwwerk weer in goede staat te brengen. Begraafplaats: terrein waar stoffelijke resten van overledenen begraven, bijgezet of verstrooid worden, niet gelegen rond een kerk. In die zin te onderscheiden van kerkhof. Bescherming: in funeraire zin het veiligstellen van begraafplaatsen, grafmonumenten en alles wat daarmee samenhangt tegen letsel of schade. Effectieve bescherming is bijvoorbeeld het afdekken van kwetsbare elementen, terwijl passieve bescherming het voornemen op papier betreft om funeraire zaken te behouden. Vaak is er de intentie om iets te beschermen, terwijl er effectief niets gedaan wordt. Bloem: de bloem staat voor de ziel.

Bloemen openen hun hart naar het zonlicht, zoals ook een mens zijn ziel opent voor God. Neutraal gezien symboliseren bloemen levenskracht en levensvreugde, het einde van de winter en de zege over de dood. In de christelijke symboliek is de naar boven geopende bloemkelk een verwijzing naar het ontvangen van Gods gaven, van de vreugde over de natuur in het paradijs, maar ook van de vergankelijkheid van alle aardse schoonheid die pas in de tuin des hemels duurzaam kan zijn. Het oude gebruik om graven in tuinen aan te leggen of ze met bloemen te beplanten, houdt daarmee verband. Bloemen symboliseren zowel levensvreugde als vergankelijkheid. Zo leest men in de Bijbel: 'Want de mens - als gras zijn z’n dagen, hij bloeit als de bloem op het veld; gaat de wind erover - verdwenen, en de plek heeft geen weet meer van hem'. (Psalm 103, 15-16). Geknakte bloemen staan voor een kort en abrupt afgebroken leven. Vaak worden geknakte bloemen aangetroffen op graven van jonggestorven kinderen en vrouwen. Eigen graf: een graf waarvoor de houder van de begraafplaats het recht tot begraven in heeft verleend. Het graf blijft eigendom van de gemeente. Dit in tegenstelling tot grafmonument dat op het graf wordt geplaatst. Dat is juridisch gezien eigendom van degene die het monument heeft betaald. Sinds de wetswijziging van 2010 wordt een eigen graf een ‘particulier graf’ genoemd.

Fakkel/toorts: de omgekeerde (brandende) fakkel was al voor de oudheid symbool van het gedoofde leven en attribuut van de dood. Een brandende fakkel verwijst naar (hernieuwd) leven (wederopstanding). Vaak zijn twee gedoofde fakkels kruislings afgebeeld. Funeraire cultuur: het woord cultuur verwijst in het algemeen naar het patroon van menselijke activiteiten en de symbolische structuren, die deze activiteiten een zekere betekenis geven. Het begrip cultuur wordt in verschillende betekenissen gebruikt. In brede zin wordt het gebruikt voor alles wat door de samenleving wordt voortgebracht. In die zin wordt 'cultuur' dan tegenover 'natuur' gesteld. In meer strikte zin wordt het gebruikt voor kunstuitingen of voor kunst en wetenschap, (inclusief literatuur, architectuur en dergelijke). Met het woord ‘funeraire’ ervoor verwijst het naar de

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

80 van 151

Graf:

Grafkelder:

Graftrommel:

Graniet:

Hardsteen:

Kruis:

specifieke activiteiten, structuren en betekenissen rondom de dood. Het slaat dus op de uitingen daaromheen, zoals begrafenissen, rouw en alles wat daarmee samenhangt: begraafplaatsen, grafmonumenten en dergelijke. Het woord funerair komt oorspronkelijk van het Latijnse woord "funus" dat gebruikt werd voor de rituelen rondom het overlijden. In het Frans wordt het afgeleide woord ‘funéraire’ gebruikt voor alles wat te maken heeft met begrafenissen. In het Franse taalgebied kent men dan ook zogenaamde ‘centre funéraire’, wat wij zouden zien als een uitvaartcentrum. In de afgelopen tien jaar is het begrip ‘funeraire cultuur’ langzaam de aanduiding geworden voor alles wat te maken heeft met uitingen rondom de dood in de vorm van begraven, rouw (funeraire riten en rituelen) en daaruit voortvloeiend begraafplaatsen, kerkhoven en grafmonumenten (funerair erfgoed). ruimte waarin één of meerdere lijken worden begraven, de plaats waar iemand begraven ligt. Vandaag de dag wordt onderscheid gemaakt tussen algemene graven en particuliere graven. Die laatste kennen een rechthebbende die bepaalt wie er begraven wordt, bij de eerste wordt dat bepaald door de beheerder. gewoonlijk een gemetseld graf afgedekt met een zerk. Toegankelijk via de zerk of bij grotere kelders via een trap aan de voorzijde. Vandaag de dag ook wel van gewapend beton.

een trommel met voornamelijk ovaal- of ronde vorm die aan de voorzijde wordt afgesloten door glas. Meestal zijn de trommels gemaakt van zink of blik, maar ook andere metalen en materialen komen voor. In de trommels is in de meeste gevallen een krans met kunstbloemen en –bladen geplaatst. De trommels worden geplaatst op of bij grafmonumenten of fungeren zelfstandig als grafaanduiding. Terwijl bloemenkransen al eeuwen werden gebruikt, verscheen de graftrommel pas in de tweede helft van de negentiende eeuw. Voor de Tweede Wereldoorlog bereikte het gebruik van de graftrommel zijn hoogtepunt. Daarna werden veel minder graftrommels geplaatst, terwijl juist toen ook veel trommels werden opgeruimd. In Nederland komen nog ongeveer 1.100 graftrommels voor, verspreid over het hele land. Door allerlei acties komt de graftrommel weer meer in het nieuws. Oude graftrommels worden steeds vaker gerestaureerd en er verschijnen zelfs weer geheel nieuwe graftrommels. Ook bekend onder de namen kransdoos, kranstrommel of grafdoos. korrelig oergesteente, hoofdzakelijk samengesteld uit kaliveldspaat, kwarts en glimmer. Zeer duurzaam en goed te polijsten. Deze steen vindt al zeer lang zijn toepassing in grafmonumenten, maar in de 20ste eeuw vaker toegepast en dan opvallend door hoge graad van polijstwerk.

een harde kalksteensoort uit België die door koolstof een blauwgrijze kleur heeft; staat onder veel namen bekend, zoals arduin, blauwsteen, Belgisch graniet, stinksteen en stoepsteen. De benaming heeft vaak ook met de kwaliteit te maken. voordat het kruis een christelijk symbool werd, was het al een universeel teken van verzoening, de synthese tussen hemel en aarde en de vier windrichtingen. Als christelijk symbool wordt het in verschillende vormen aangetroffen. Het Latijnse kruis komt het meest voor. Vaak is het kruis ook de basisvorm van een rooms-katholieke begraafplaats. Bij het Griekse kruis zijn de vier armen gelijk van lengte. Afkomstig van de heidenen, waar de armen de vier elementen representeren: aarde, lucht, vuur en water. Het Calvariekruis is een Latijns kruis op drie blokken of treden. Het staat voor trouw, hoop en liefde. Soms wordt liefde vervangen door naastenliefde. Bij een gotisch kruis symboliseren de open uiteinden van de armen de volwassen christen. Bij een Keltisch kruis symboliseert de cirkel rond het centrum van het kruis eeuwigheid. Een Ionisch kruis symboliseert eeuwige verlossing en heerlijkheid. Evenals bij het Keltisch kruis lopen de uiteinden van de armen naar buiten.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

81 van 151

Kunststeen:

Marbriet:

Marmer:

Meander:

Monument:

Obelisk:

Palmtak:

betreft alle steen die geen natuursteen is, dat wil zeggen die van oorsprong niet in de natuur voorkomt. Met ‘steen’ wordt hier bedoeld dat de steen het uiterlijk van natuurlijke steen heeft of dat het oppervlak ervan die imiteert. Voorbeelden van kunststeen zijn baksteen, gipsblokken, kunstzandsteen, maar ook grafmonumenten die van cement of beton zijn opgetrokken en door moeten gaan voor natuursteen. ook wel marmorite genoemd is een ondoorschijnend, stevig en soms gemarmerd glas in verschillende kleuren. Op begraafplaatsen is het vaak gebruikt voor zwarte tekstplaten en in enkele gevallen als compleet grafmonument. Het materiaal werd eind negentiende eeuw populair en zou meer dan een halve eeuw een veel gebruikt materiaal zijn op begraafplaatsen. natuursteensoort, ontstaan door omzetting van kalkgesteenten onder hoge temperatuur en druk (metamorfose genaamd). Daardoor zijn fossielen in de kalk vernietigd. Door zijn dichtheid, maar relatieve zachtheid is marmer gemakkelijk te polijsten. Daardoor ontstaat een glad en glanzend oppervlak waarin levendige tekeningen in de steen (feitelijk verontreinigingen) goed zichtbaar worden. Een bekende soort is Carrara-marmer uit Italië. Ook uit België komen zogenaamde marmers, in feite kalksteen maar goed te polijsten waardoor ze in het spraakgebruik tot de marmers gerekend worden.

Marmer werd ook veel gebruikt in beeldhouwwerken en tekstplaten op begraafplaatsen en kerkhoven. Marmer is echter in ons klimaat weinig duurzaam. Door invloed van weer en wind versuikert het oppervlak wat een korrelige en meer open huid oplevert. Feitelijk spoelen zachtere delen uit en blijven hardere delen over. Het proces is nauwelijks te stoppen waardoor teksten en tekening uiteindelijk verdwijnen. Marmer is een kostbare steensoort. motief dat in het oude Griekenland een belangrijk symbool was. Het symboliseert de oneindigheid, de oneindige stroom der dingen maar staat ook voor vruchtbaarheid en welvaart. Dit symbool is ontleent aan de sterk meanderende rivier Menderes in het huidige West-Turkije. verschillende betekenissen: 1. Gedenkteken, opgericht ter herinnering aan een historische persoon of gebeurtenis. Komt voor in verschillende vormen, maar veelal als zuil, naald, boog, stand- of borstbeeld, tombe, epitaaf en dergelijke. 2. Bouwwerk dat door zijn grootse, schone of kunstzinnige vormen opmerkelijk is of door de eraan verbonden historische aspecten van belang wordt geacht. Ook om zijn kunst- en bouwgeschiedenis, geschiedkunde of technologie kan het bouwwerk worden gewaardeerd. Een veelvoud van dergelijke bouwwerken kan ook als monument worden beschouwd. Ingevolge de Monumentenwet kunnen dergelijke gebouwen of objecten wettelijke bescherming genieten.

hoge, vrijstaande zuil die van boven smaller is dan beneden, en die aan de bovenzijde uitloopt in een piramidevorm. Ook wel gedenknaald of pronknaald genoemd. De Egyptenaren maakten de obelisken oorspronkelijk als eerbetoon aan de zonnegod Ra. Op begraafplaatsen toegepaste obelisken staan symbool voor macht en als baken voor belangrijke gebeurtenissen of personen. De piramide die de obelisk bekroond staat voor de perfecte bouw en voor volmaakte afbouw van het leven. als attribuut van de godin van de overwinning, Victoria, symboliseert de palmtak de overwinning op de dood. In de oudheid werd de palmtak geschonken aan atleten als teken van overwinning. De eerste Christenen namen het over als teken voor hen die gestorven waren, in het bijzonder de martelaren. In de christelijke kunst was de palmtak symbool van de overwinning op de dood door en in Christus. In de katholieke liturgie verwijst de palmtak naar de intocht van Jezus in Jeruzalem. Een duif met een palmtak verwijst naar vrede. De palmboom en de palmtak verwijzen in het algemeen naar vrede en overwinning.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

82 van 151

Papaver:

Regel: Roef:

Schedel:

Smeedijzer:

Stèle:

Ster:

Tombe:

Toorts: Treurboom:

Zakelijke stijl:

het symbool van Hypnos, de god van de slaap, en van zijn zoon Morpheus, de god van de dromen. Hypnos is de tweelingbroer van Thanatos, de god van de dood. Een papaver afgebeeld op het monument van een kind verwijst naar de eeuwige slaap. een rij met grafmonumenten binnen een grafveld wordt over het algemeen een regel of rij genoemd. Een grafveld bestaat meestal uit meerdere regels. in funeraire zin een voorziening die toegepast wordt onder een zerk. Deze voorziening zorgt ervoor dat de zerk aan de achterzijde hoger komt te liggen dan aan de voorzijde. Deze praktische oplossing zorgt er enerzijds voor dat regenwater snel afgevoerd kan worden, anderzijds dat de leesbaarheid van de tekst vergroot wordt. Een roef kan uitgevoerd worden in baksteen, beton of natuursteen. De afwerking kan verschillen. Baksteen wordt vaak gecementeerd terwijl beton in veel gevallen zwart geverfd wordt. De hoogte van een roef kan van enkele centimeters oplopen tot verschillende decimeters. De term roef wordt ook gebruikt als benaming voor het schuin oplopende deksel op een doodskist. Een dergelijk deksel vertoont een gelijkenis met zerken op een roef, waardoor dit woord daar mogelijk zijn betekenis aan ontleent. In een andere zin werd de term roef gebruikt voor een klein, oplopend rekje dat als vervanging diende voor een verhoogde grafkist.

Omdat dergelijke kisten veel ruimte innamen werden ze vaak verboden. Bij de begrafenis werd dan een los rekje als verhoging gebruikt. Dit noemde men dus ook een roef(je). Een symbool van de dood. Een veel voorkomende voorstelling is een kind dat op een doodshoofd slaapt. Als bijschrift staat er dikwijls bij: 'Nascentes morimur' (Vanaf onze geboorte sterven wij). Een schedel wordt ook vaak afgebeeld met knoken eronder. een betrekkelijk zuivere vorm van ijzer die gemakkelijk gesmeed kan worden en niet snel hard wordt, zodat het met de hand gevormd of gehamerd kan worden, dit in tegenstelling tot gietijzer. Veel toegepast voor hekwerken op graven, ook wel in combinatie met gietijzer. van het Griekse woord voor rechtopstaand steenblok. Een rechtopstaande graf- of gedenksteen of gedenkzuil waarin een motief of inscriptie is uitgehouwen, gewoonlijk op een graf. Verwijzing naar Christus, naar nieuw leven en naar de hemel. Tevens kan een vijfpuntige ster de vijf wonden van Christus voorstellen. Een vijfpuntige ster is een pentagram. Symbool voor het welslagen en gezondheid. In de middeleeuwen werd een vijfpuntige ster gebruikt om demonen te weren. Hexagram, een zespuntige ster, is een combinatie van 3 gelijkwaardige driehoeken. Een voorbeeld is de Davidster, een Joods symbool.

De driehoek met de naar boven gerichte punt zou het mannelijke symboliseren en de driehoek naar beneden het vrouwelijke. Over het algemeen op christelijke begraafplaatsen wordt verwezen naar de rol van Jezus Christus. benaming voor een grafmonument dat lijkt op een praalgraf, maar dan op een kerkhof of begraafplaats. Het bevat feitelijk niets, maar de vorm wekt de suggestie dat de kist erin is opgenomen. Meestal bevindt de kist zich in een kelder of zandgraf onder het monument. Wel is de tombe vaak voorzien van een deksteen op een roef, beide vaak uitvoerig bewerkt en meestal in een klassieke stijl uitgewerkt. zie Fakkel. symbool van rouw en verdriet. De hangende takken symboliseren de tranenstroom die in de aarde verdwijnt. Vaak gaat het om een wilg die voor de Germanen het symbool van de dood was. ook wel aangeduid als Nieuwe Zakelijkheid. Stroming in de architectuur die dateert uit de jaren twintig en dertig. De stijlrichting was een reactie op vooral de Jugendstil. De vormen zijn strak en functioneel. In de grafcultuur werd daar al langer mee geëxperimenteerd omdat het bewerken van nieuwe materialen als graniet daarmee beter tot zijn recht kwam. De zakelijke stijl liet ook gestileerde symbolen zien en nieuwe vormen die eerder niet voorkwamen.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

83 van 151

Zandloper:

Zandsteen:

Zerk: Zuil:

duidt op het kortstondige van het leven en op het gestadig naderen van het stervensuur. Als symbool van de dood komt de zandloper voor het eerst voor in de late middeleeuwen. De meeste zandlopers zijn voorzien van vleugels. Die symboliseren de tijd die vervliegt en de vergankelijkheid van de mens (Psalm 90). Meestal zijn het de vleugels van een duif, maar het komt ook voor dat de zandloper is voorzien van één duivenvleugel en één vleermuisvleugel. Dit staat symbool voor het vervliegen van het leven, bij dag en bij nacht, bij goed en bij kwaad. De omkeerbaarheid van de zandloper wordt in de christelijke traditie gezien als het nieuwe leven en de wederopstanding. een sedimentair- of afzettingsgesteente dat voornamelijk bestaat uit aan één gekitte zandkorrels. Bij de sedimentatie van de zandkorrels uit het zandsteen werden ook silt, kalk, grind, glimmers, veldspaat en andere gesteentefragmenten afgezet. Deze hebben samen onder druk de typische zandsteen opgeleverd. Door verwering wordt een van oorsprong geelbruine zandsteen grijs. Doordat tussen de afzettingen ook bepaalde oxides en andere mineralen voorkomen, kan de kleur van zandsteen verschillende varianten bruinrood tonen. Zandsteen bestaat voornamelijk uit kwarts. In Nederland vinden we veelal de uit het graafschap Bentheim afkomstige gelige zandsteen en de rode Weser zandsteen.

grote, platte natuurstenen plaat ter afdekking van een graf, al dan niet versierd. Zie ook grafzerk. ronde pijler, vrijstaand dragend bouwdeel, waarvan de doorsnede een cirkel vormt. In grafmonumenten losstaand toegepast, maar ook voorkomend als afgeknotte zuil voor de symbolische betekenis. Vergelijk afgebroken zuil die staat voor een plotseling of te vroeg afgebroken leven. Het gaat dan vaak om het onverwachts wegvallen van een steunpilaar of levenszuil.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

84 van 151

LITERATUUR EN BRONNEN Literatuur - Aa, A.J. van der; Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden, Gorinchem 1848 - Bloys van Treslong Prins, P.C.; Genealogische en Heraldische gedenkwaardigheden in en uit de kerken der provincie Zuid-Holland, deel IIa, Utrecht 1922 - Bok, Leon, René ten Dam (red.); Canon van het Nederlands funerair erfgoed, IJsselstein 2020 - Broekhoven, Sabine et al; Monumenten in Nederland. Zuid-Holland, 2004 - Dekker, Loek e.a.; Oorlog in de Hoeksche Waard 1940-1945, Museum Hoeksche Waard, Heinenoord 2015 - Hulsman, Rita; Funeraire cultuur. Hoeksche Waard & Goeree-Overflakkee, Soesterberg 2003 Internet (alle geraadpleegd in april/mei 2024): - Informatie over symboliek, terminologie en begraafplaatsen: www.dodenakkers.nl - Informatie over oorlogsgraven en slachtoffers van de oorlog: www.oorlogsgravenstichting.nl; - Geoportal: RAF aerial photographs: https://library.wur.nl/WebQuery/geoportal/raf - Diverse genealogische websites: o https://www.genealogieonline.nl o http://www.wiewaswie.nl/ - WO2 Hoeksche Waard.

Een website over WO2 in de Hoeksche Waard: https://wo2hoekschewaard.nl/ - Beeldbank: https://pbase.com/pijkkuiperi/zuid_holland - 1835+1: Een plaats voor herinneringen aan slachtoffers van de watersnood 1953: http://www.deramp.nl/ - Goudswaard in beeld: https://goudswaardinbeeld.jouwweb.nl/ - Everdingen, Jasper van; Dit is waar in Numansdorp het allereerste huis is gebouwd: https://indebuurt.nl/hoekschewaard/genieten-van/mysteries/dit-is-waar-in-numansdorp-hetallereerste-huis-is-gebouwd~97241/ - Homepage van de website van Piershil en omstreken: https://piershil.com/ - Burgerslachtoffers bombardement Hoeksche Waard 14 mei 1940: https://voorouder.nl/burgerslachtoffers-bombardement-hoeksche-waard-14-mei-1940/

De gemeente heeft verder inzage gegeven in het kaartmateriaal dat beschikbaar is van de begraafplaatsen. Daarvan is bij de inventarisatie en beschrijving van de begraafplaatsen dankbaar gebruik gemaakt.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

85 van 151

BIJLAGE: SAMENSTELLING GROSLIJSTEN Aan de hand van de in hoofdstuk 2 uitgewerkte criteria zijn in april 2024 alle 19 te inventariseren begraafplaatsen bezocht. Ter voorbereiding zijn vooraf vier historische kringen in de gemeente benaderd voor lijsten met namen van personen en graven die mogelijk eerder zijn vastgelegd vanwege hun cultuurhistorische waarde. Die bleken er niet te zijn, afgezien van een enkel monument dat gemeentelijke bescherming heeft gekregen. Met alle organisaties is de inventarisatie besproken en ook dat zij kunnen beschikken over de samengestelde lijsten. Op basis van bureauonderzoek vooraf en onderzoek ter plekke zijn veel namen gevonden van personen die er mogelijk toe doen. Dat is onder meer gedaan op grond van berichten die gevonden zijn in kranten via de website Delpher.nl. Verder is gebruik gemaakt van een aantal publicaties over de geschiedenis van de verschillende dorpen in de gemeente (zie literatuur en bronnen). Daaraan toegevoegd zijn alle officiële oorlogsgraven (zoals vermeld op www.oorlogsgravenstichting.nl) en particuliere graven die op de een of andere manier verwijzen naar de Tweede Wereldoorlog.

Totstandkoming Ter plekke zijn op alle 19 begraafplaatsen alle grafmonumenten bekeken en waar ze voldeden, toegevoegd dan de eerder opgestelde lijst en gefotografeerd. Besloten is om op de nieuwe begraafplaats van Puttershoek geen grafmonumenten te inventariseren, daar niet duidelijk was of het oudste grafmonument nog aanwezig was. In Zuid-Beijerland is dat wel het geval. Uiteindelijk heeft dit geleid tot 18 zogenaamde groslijsten. In totaal staan op deze groslijsten 417 grafmonumenten (waarbij 1 grafmonument niet meer op een graf ligt en 9 graven geen grafmonument bevatten) verdeeld over 492 graven. Het betreft in veel gevallen enkelvoudige graven, maar ook enkele ensembles met meerdere objecten over meerdere graven. Bij het opstellen van de groslijsten is nog niet gekeken is naar mogelijke puntenscore per grafmonument. Hieronder is per begraafplaats de groslijst opgenomen om een indruk te geven om welke graven, grafmonumenten en aantallen het per begraafplaats gaat. Tevens zijn de belangrijkste bevindingen ten aanzien van de toe te passen criteria beschreven. Leeswijzer In de groslijsten zijn alle geïnventariseerde grafmonumenten opgenomen. De grafmonumenten hebben zo veel mogelijk de grafaanduiding gekregen zoals die voorkomt op de plattegronden van de begraafplaats.

Waar geen grafnummer voorhanden was, is gekozen voor een aanduiding met bijvoorbeeld OUD of is voor een compleet nieuwe aanduiding gekozen. Daarbij is vaak gekozen voor de volgorde waarin de grafmonumenten gefotografeerd zijn. De bijbehorende foto’s van de grafmonumenten hebben alle dezelfde aanduiding gekregen. Een donker kader met gele kleur om twee of meer grafmonumenten geeft aan dat die grafmonumenten als ensemble zijn beoordeeld. In vrijwel alle gevallen betreft het directe familieleden. Het is echter niet zo dat een groep grafmonumenten per definitie als ensemble is beoordeeld. Wanneer een grafmonument geen bijzondere kenmerken heeft of ernstig is beschadigd, dan is dat grafmonument niet opgenomen in de groslijst, ook al behoort het tot een set van gelijksoortige grafmonumenten. De eerste vier kolommen in het bestand betreffen achtereenvolgens: de grafaanduiding, de op het monument vermelde personen (voor zover leesbaar), het jaar van overlijden en wanneer van belang het beroep of de rol. De volgende kolommen betreffen de staat van het monument uitgedrukt door middel van de aanduiding G, R, M, S. Daarna het soort grafbedekking, de toegepaste materialen met het hoofdmateriaal als eerste. Verder een kolom voor de symboliek op het grafmonument en een kolom ‘Aantekening’, voor eventuele andere opmerkingen.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

86 van 151

Groslijst gemeentelijke begraafplaats Cillaarshoek Grafnr.

Eerste overledene of bekend persoon

Jaar Beroep/rol/gebeurtenis overlijd.

staat Grafbedekking

Materiaal

Symbool, afbeelding

1\C\3 1\C\4

Dam-Schrijver, Lena Dam, Arie Marius

1898 1901

R G

Zerk op roef Zerk op roef

Hardsteen Hardsteen

Bloemmotief Bloemmotief

1\C\6

Kooijman, Geertruida Sijgje

1946

Kind

R

Console met tekstplaat

Kunststeen, marmer

Geen

1\H\4 1\N\4

Dekker, Teunis Hendrik Nauta, Jan

1950 1953

Raadslid, wethouder Bestuurder, predikant

G R

Stèle op basement Hardsteen Stèle, rand met grind Kunststeen

Palmtak met strik Geen

1\U\2

Binnekamp, Hendrik

2019

Predikant

G

Stèle op rand, grind

Anker, hart, kruis

1\Y\2 en 3 Schouten, Johannes Carel 1965 Schouten-Verboom, Adriana Hendrika 1888 2\B\3 Kamp, Janna Hendrika 1946

Predikant

R

Hardsteen

Geknakte bloem

2\D\6a

Hitzert, Jannigje

1945

Kind

G

Stèle tussen palen, tekstplaat Stèle op basement, rand met grind Stèle tegen paal op basement, rand met grind

Graniet, hardsteen Hardsteen

Kunststeen, marbriet

Palmtak met strik, zuil

2\G\1

Soest, Adriana Aagje

1945

Kind

G

Stèle tegen paal op basement, rand met grind

Kunststeen, marbriet

Zuil

2\N\4

Strien-Bronder, Hendrikje Judith van

1942

R

Stèle tegen paal op basement, rand met palen en kettingen, grind

Kunststeen, marbriet

Palmtak met strik, zuil

2\P\1

Hoogvliet, Oelbert

1940

Stèle met bloembak

Marmer

Palmtak met strik, Oorlogsdode zuil (1)

2\P\2

Hoogvliet-Vroegh, Pieternella Elizabeth Hoogvliet, Abraham

1954

Overlijden bij R bombardement 14 mei 1940 in Maasdam R

Stèle met bloembak

Marmer

1962

R

Stèle met bloembak

Marmer

Palmtak met strik, zuil Palmtak met strik, zuil

2\P\3

G

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

87 van 151

Aantekening

Tekst wordt slecht

Palmtak

Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Cillaarshoek In Cillaarshoek zijn 14 grafmonumenten op 15 graven geïnventariseerd. Hardsteen komt bij 32% van de geïnventariseerde grafmonumenten voor naast kunststeen (26%), marmer (21%) en marbriet (16%). Graniet is slechts bij een grafmonument aangetroffen. Het merendeel van de grafmonumenten betreft een stèle (73%), terwijl daarnaast nog een aantal zerken en tekstplaten voorkomen. Veel van de grafmonumenten bevatten een stèle tussen een hoge en lage paal. Omdat deze lage zuil niet afgebroken is, wordt ervan uitgegaan dat het te maken heeft met de vormgeving en niet opgevat is als symbool. Het grootste deel van de geïnventariseerde grafmonumenten in Cillaarshoek verkeren in redelijke staat. Er is met name sprake van vervuiling, breuk en onderdelen die missen. Bij de selectie van deze grafmonumenten, is op korte termijn nog geen aandacht nodig voor het herstel. Wat symboliek betreft komen op 3 grafmonumenten geen symbolen voor. Voor het overige is er sprake van een aantal palmtakken met strik (54%) en verder enkele grafmonumenten met bloemen (23%) waarbij 2 keer als motief en 1 keer in de vorm van een geknakte bloem. Op 1 monument is het symbool voor geloof, hoop en liefde opgenomen: een kruis, anker en hart.

Het betreft christelijke symbolen die verwijzen naar het lijden van Christus of het geloof in en hoop op de wederopstanding. Wat beroepen en rollen betreft komen die in Cillaarshoek het vaakst voor in de categorie Bestuurders en openbare beroepen. Dit met dien verstande dat van veel personen het beroep of de rol niet in de genealogische gegevens aangetroffen is. Het gaat in totaal om 3 predikanten, waarvan 1 ook tevens bestuurder en 1 persoon die raadslid en Afb. 46. Dergelijke typerende grafmonumenten in wethouder is geweest. Alleen van de predikant kunststeen komen vaker voor in de gemeente, in talloze Jan Nauta is wat meer bekend over zijn belang uitvoeringen. voor Cillaarshoek. Verder nog in de categorie Bijzondere gevallen een oorlogsdode. Het gaat om Oelbert Hoogvliet die op 14 mei 1940 omkwam bij bombardementen door vliegtuigen die het doel hadden om Rotterdam te bombarderen. Zijn grafmonument en dat van zijn ouders zijn nagenoeg identiek en om die reden alle drie opgenomen. In hoofdstuk 3 wordt ingegaan op de scoring van alle grafmonumenten waardoor de selectie wordt gemaakt van de grafmonumenten die behouden zouden moeten worden.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

88 van 151

Groslijst gemeentelijke begraafplaats Goudswaard Grafnr. 1\1\10 en 11

Eerste overledene of bekend persoon Erve, Bastiaan van de Oosthoek, Maartje

1\1\14 en 15 1\1\17 en 18

Knottnerus, Harmke Jonkers, Engbertus Hendrik Hameeteman, Teunis Linden, Josijntjen van der

Jaar Beroep/rol/gebeurtenis overlijd. 1940 Landbouwer, 1961 doodgeschoten door Nederlandse soldaat 1939 1948 Predikant (1929-1943) 1937 Arts 1951

1\1\19

Burgh-Blaak, Cornelia A. van den

1959

1\1\20

Burgh, Jan van den

1959

1\1\28

Erve, Hendrik van de Vermaat, Neeltje

1893 1910

1\1\44 1\1\63 en 76 1\1\65 en 66 1\2\136

Gebraad, Neeltje Maria Schouwen-Hollander, Catharina van Schouwen, Cornelis van Kimmel-Van der Hoeven, Pietertje Kimmel, Pieter Anthonie Andeweg, Laurens Jacob

1959 1937 1948 1924 1932 1945

1\2\142 1\2\148 en 157 1\2\165

Groenenberg, Marinus Villerius-Dam, Janna Johanna Villerius, Frans Jacob Visser, Frans Johannes

1930 1931 1942 1945

1\2\184

Zwaan, Lambertus van der

1946

Landbouwer, raadslid

Wagenmaker Arbeider (omgekomen in Duitsland)

Handelaar Arbeider (granaatscherf bij werk op het land, overgebracht naar Roosendaal, daar overleden) Aardappelverwerker, schilder

staat Grafbedekking

Materiaal

Symbool, afbeelding Palmtak

Aantekening

R

Stèle met bloembak, Kunststeen rand met gravel

R

Stèle met bloembak, rand met grind Stèle op basement, rand met blokken en stangen

Kunststeen, marbriet Hardsteen, metaal

Geen

Tekstplaat kapot

Geen

Steenhouwersmerk

G

Stèle tussen palen, rand met grind

Kunststeen

Geen

G

Stèle tussen palen, rand met grind

Kunststeen

Geen

M

Zerk

Hardsteen, marmer

Geen

G G

Geen Palmtak met strik

R

Stèle, rand met grind Kunststeen Stèle met bloembak Kunststeen, marbriet Stèle Marbriet

G

Stèle

Geen

G G

Stèle op basement Stèle

G

Stèle tussen blokken, rand met grind

Kunststeen, marbriet Hardsteen Kunststeen, marbriet Kunststeen

G

Stèle tegen paal, rand met palen en stangen, grind

Kunststeen, marbriet

Geen

G

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

89 van 151

Geen

Oorlogsdode (1)

Marmeren inzetstukken

Bijzonder monument Oorlogsgraf (1)

Geknakte bloem Geen Geen

Oorlogsdode (1)

Grafnr.

Jaar Beroep/rol/gebeurtenis overlijd. 1907 1923 1929 1933

staat Grafbedekking

Materiaal

1\2\186 en 187

Eerste overledene of bekend persoon Burgh, Pietertje van der Burgh, Jan van der Burgh-Zoeteman, Cornelia van der Burgh, Cornelis van der

R

Zerk, palen met kettingen

Hardsteen

1\2\254

Regt, Bastiaan Gerrit de

1937

Kind

M

Stèle

Geen

1\2\261

Schelling, Rokus Leendert

1942

Kind

G

Stèle tegen paal, rand met palen en buizen, grind

Keramiek, marbriet Kunststeen, marbriet

1\3\297

Regt, Bertus de (Elizabertus)

1937

Kind

M

Graftrommel

Glas, metaal

Bloemen, krans

1\3\***

Onleesbaar

-

S

Graftrommel

Glas, metaal

Bloemen, krans

1\3\307 1\3\335

Doolaard, Arie Jacob Schelling-Poldervaart, Cornelia

1934 1949

R G

Stèle Stèle

Marmer Marmer

1\3\345 en 346 1\3\358 1\3\374

Dienst, Leendert van Kok, Maaike Cornelia Pietertje Lagerwerf, Pieter Visser, Cornelis Jacobus

1950 1961 1951 1952

G

Stèle

G G

3\N\15

Kimmel, Johannes Jacobus Overweel, Johanna Roelandina Klein, Jannetje

1977 1998 1975

Verzet, gevangen gezeten in G Amersfoort in 1944 Gezinsverzorger (vermoord) G

Stèle Console met tekstplaat Stèle op blokken, rand met grind Stèle op blokken op basement

Kunststeen, marbriet Kunststeen Kunststeen, marbriet Kalksteen

Palmtak met strik Geen Bijzonder monument Palmtak

3\P\6

Kind

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

90 van 151

Hardsteen

Symbool, afbeelding Geen

Aantekening Palen los of kapot

Vogel

Herstel noodzakelijk Herstel noodzakelijk

Geen Geen Geen Geen

Gedicht

Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Goudswaard Op de begraafplaats in Goudswaard zijn 26 grafmonumenten op 33 graven geïnventariseerd. Kunststeen is bij 35% van de geïnventariseerde grafmonumenten het hoofdmateriaal of komt het voor naast een ander materiaal. Naast marbriet (25%) komt ook nog hardsteen, marmer, metaal, kalksteen en keramiek voor. Dat laatste materiaal is toegepast in de vorm van tegeltjes. Een dergelijke toepassing is elders nog een keer aangetroffen maar dat grafmonument verkeerde in zeer slechte staat. Het merendeel van de grafmonumenten, 81% betreft een stèle, terwijl daarnaast nog 2 losse graftrommels zijn geïnventariseerd, enkele zerken en een tekstplaat. Het grootste deel van de geïnventariseerde grafmonumenten in Goudswaard verkeert in goede tot redelijke staat. De technische staat van een drietal grafmonumenten is aangemerkt als matig en 1 grafmonument verkeert in slechte staat. Dat betreft een graftrommel. Bij de selectie van deze grafmonumenten, is op korte termijn wel enige aandacht nodig voor het herstel. Wat symboliek betreft komen op 18 grafmonumenten geen enkele voor. Verder is ook hier een aantal malen de palmtak toegepast, al dan niet met strik. In de graftrommels is sprake van een krans met bloemen en verder is op een grafmonument een geknakte bloem aangebracht.

Op een grafmonument voor een kind is op een hoge pijler een vogel van porselein aangebracht. In dit geval zal de vogel symbool staan voor het vredige sterven en het bovenaardse. Wat beroepen en rollen betreft komen die in Goudswaard het vaakst voor in de categorie Landbouw, industrie en arbeid, zo’n 50%. Het betreft in totaal 2 landbouwers, 1 arbeider, 1 gezins-verzorgster, 1 handelaar, 1 schilder, en 1 wagenmaker. Van enkele van hen kon enige informatie achterhaald worden omdat ze Afb. 47. Monument van tegels, inmiddels een omkwamen in de Tweede Wereldoorlog. De unicum in de gemeente. gezinsverzorgster blijkt Jannetje Klein die in 1975 werd vermoord door een jongeman die bij haar had ingebroken. Wat er gebeurde, heeft destijds grote indruk gemaakt in het dorp. In de categorie Bestuurders en openbare beroepen zijn 3 personen aangetroffen. Onder hen een arts, predikant en een raadslid. In de categorie Tweede Wereldoorlog zijn eveneens 3 personen geïnventariseerd, te weten een landbouwer die in 1940 per ongeluk doodgeschoten werd door een Nederlands soldaat, een arbeider die in 1945 omgekomen is in Duitsland waar hij tewerk was gesteld en een arbeider die bij het werken op het land geraakt werd door een granaatscherf. De eerdergenoemde moord kwalificeert zich ook als Bijzonder geval. Een andere in die categorie betreft Johannes J.

Kimmel († 1977) die als verzetsstrijder in 1944 gevangen heeft gezeten in Kamp Amersfoort. Verder is er weinig bekend over hem. In hoofdstuk 3 wordt ingegaan op de scoring van alle grafmonumenten waardoor de selectie wordt gemaakt van de grafmonumenten die behouden zouden moeten worden.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

91 van 151

Groslijst gemeentelijke begraafplaats Heinenoord Grafnr.

Eerste overledene of bekend persoon Quartel-Van Vliet, Aaltje Quartel, Cornelis Steur, Jakob Willem Steur-Legemate, Antonetta Pieternella Blok-Van der Wulp, Gijsbertha Willemina Blok, Cornelis

Jaar Beroep/rol/gebeurtenis overlijd. 1943 1950 Landbouwer 1921 Korenmolenaar 1956

staat Grafbedekking

Materiaal

G

Stèle, rand met grind

G

Stèle, rand met grind

Kunststeen, marbriet Kunststeen

1928 1933

G

Stèle op basement, rand met grind

Hardsteen

Aedicula

Leeuwenburgh-Niemansverdriet, Hendrika M. Leeuwenburgh, Gerrit Jz.

1950 1955

R

Stèle tegen blok, rand met grind

Hardsteen

Zandloper

Leeuwenburgh-Vink, Maaike Leeuwenburgh, Pieter Vink-De Jong, Anna Maria Vink, Jacob Gz. Verrijp-Van Bergen, Neeltje Verrijp, Jan Cornelis Andeweg, Teunis Kruithof, Ingetje Leeuwenburgh, Pieter Leeuwenburgh, Geertrui

1917 1956 1911 1927 1941 1951 1896 1902 1906 1916

G

Zerk

Marmer

Bloemmotief

G

Zerk

Marmer

Palmtak

G

Stèle, rand met grind

Palmtak

G

Zerk, hoge rand met palen, grind

Kunststeen, marbriet Marmer, hardsteen

1935 1967 1941 1949 1941

Gemeenteopzichter, opzichter waterbedrijf

G

Stèle, rand met grind

G

Stèle, rand met grind

Arbeider Kind

G

Stèle tegen paal, rand met blokken, stangen en grind

Kunststeen, marmer Kunststeen, marbriet Kunststeen, marbriet, keramiek

Geen

A\067

Middelhoek, Cornelis Jacob Hoorweg, Kornelia Rosmolen-De Jong, Adriaantje Rosmolen, Arie Kleibergen, Leendert Cornelis

A\071

Koijck, Jacob Bastiaan

1940

Kind

G

Tekstplaat, rand met blokken en stangen, grind

Graniet, hardsteen, metaal

Geen

A\001 A\005

A\006

A\011

A\023 A\031 A\032 A\045 tm 048

A\051 A\064

Landbouwer, raadslid, wethouder

Symbool, afbeelding Geen Geen

Landbouwer

Dienstbode op Oost- en West-Leeuwenstein Landbouwer

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

92 van 151

Geen

Palmtak Bloem, palmtak, vogel

Aantekening

Grafnr.

Jaar Beroep/rol/gebeurtenis overlijd. 1932 Schoolhoofd Christelijke school, voorzitter Landstormcommissie

staat Grafbedekking

Materiaal

A\075

Eerste overledene of bekend persoon Zwaal, Willem van der

Aantekening

Hardsteen

Symbool, afbeelding Palmtak

G

Stèle

A\080

Stal, Adriaan Johan

1889

Oudste graf?

nvt

Geen

Geen

Geen

nvt

Geen

Geen

Geen

Geen grafmonument Geen grafmonument

A\116

Vliet, Jan van

1984

Erelid SV Heinenoord

B\002

Reedijk-Van Herwijnen, Maria Plonia Reedijk, Jan

1950 1953

Arbeider

G

Stèle, rand met blokken Kunststeen en stangen, grind

Geen

B\016