Inventarisatie Hoeksche Waard Rapportage funerair erfgoed

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

49 van 151

2.1 Criteria voor inventarisatie 2.1.1 Biografische betekenis van de begravene Om op grond van dit criterium op de lijst te kunnen worden geplaatst, dienen onder meer de volgende richtlijnen: ✓ De overledene moet publicaties van enig belang op zijn naam hebben of er is over hem/haar gepubliceerd, of; ✓ Het moet gaan om een overledene die bij leven (openbare) functies bekleedde die van betekenis waren voor de gemeenschap in de gemeente Hoeksche Waard of de omringende gemeenten. Maatgevend is bijvoorbeeld de duur van de functie, vernoeming van de persoon in straatnaam (aparte indicatie) of naam van een openbaar gebouw. Ook kan de persoon betrokken zijn geweest bij een bijzondere gebeurtenis die nu nog breed herinnerd wordt, of; ✓ De persoon moet over een zekere (lokale) status beschikken, bijvoorbeeld door het uitgeoefende beroep of de bekendheid die de persoon bij leven genoot en die nu nog als zodanig wordt herinnerd. De gemeente Hoeksche Waard heeft niet gekozen voor een restrictie op de ouderdom. Daarmee kunnen in principe dus ook zeer jonge grafmonumenten op de lijst komen, mits het belang van de persoon van bovenlokale aard is. Dat betekent overigens dat alleen het feit dat iemand een lintje heeft ontvangen, dat nog geen reden is om de persoon op de lijst te plaatsen.

Voor het maken van keuzes op basis van de bovengenoemde criteria, zijn de personen in categorieën ingedeeld. De aanduiding van de categorie is, indien van toepassing, ook opgenomen in de lijst. Uiteraard bestaan er omstandigheden om af te wijken van de criteria. De categorieën voor de gemeente Hoeksche Waard zijn als volgt vastgesteld: - v1 Bijzondere gevallen (verbonden met bijzondere gebeurtenissen zoals de Watersnoodramp, ongevallen of epidemische ziekten); - v2 Bestuurders en openbare beroepen: notabelen, burgemeesters, onderwijzers, artsen, predikanten, politici en militairen; - v3 Wetenschap, letteren en sporten: architecten, schrijvers, dichters, schilders, sportlieden; - v4 Slachtoffers Tweede Wereldoorlog, erkend of niet erkend en andere oorlogen of strijdtonelen; - v5 Landbouw, industrie en arbeid: fabrikanten, landbouwers, landeigenaars, molenaars, arbeiders en dergelijke. Bij de categorieën v1 en v4 wordt vooral gelet op de verhalende omstandigheden, terwijl bij de andere categorieën meer gekeken wordt naar het belang van de overledene zelf. De mate van belang die aan de verdiensten van een persoon gehecht kan worden, wordt met behulp van een cijfer tot uitdrukking gebracht. De cijfers lopen van 0 tot en met 5, waarbij het hoogste cijfer staat voor het meeste belang.

Daarbij gaat het vooral om het belang voor de historie van de gemeente Hoeksche Waard: • 0: geen wel een rol of beroep bekend, maar verder geen informatie; • 1: gering wel lokaal bekend, maar weinig invloed op de historie; • 2: gemiddeld bekend en heeft enige invloed gehad op de historie; • 3: belangrijk heeft de nodige invloed gehad op de historie; • 4: zeer belangrijk heeft veel invloed gehad op de historie (bovenlokaal belang) • 5: uitzonderlijk belangrijke pijler in de historie, landelijk belang. In een aantal gevallen wordt bij de puntentoekenning ook gekeken naar de betrokkenheid van de personen bij een grote of belangrijke gebeurtenis. De Tweede Wereldoorlog en de Watersnoodramp zijn markante gebeurtenissen in de geschiedenis van de Hoeksche Waard en de talloze slachtoffers daarvan mogen niet vergeten worden. Verder is gekeken binnen de gemeente naar graven en grafmonumenten die een verwijzing vormen naar de rol van de talloze ondernemers in de gemeente. Een aantal

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

50 van 151

fabrikanten en ondernemers die landelijke bekendheid genieten en waarvan een graf is gevonden, zijn daarom opgenomen op de lijst. Personen die in de Tweede Wereldoorlog zijn gesneuveld of gefusilleerd vanwege hun verzet tegen de vijand of bijvoorbeeld betrokken waren bij een beschieting, bombardement of andere belangrijke gebeurtenis in die periode, krijgen over het algemeen minimaal twee punten toegekend. Dit in verband met het historische belang van de periode 1940-1945. Dit geldt ook voor de slachtoffers van de Watersnoodramp. Voor zover mogelijk is getracht te achterhalen wat hun rol was tijdens de beruchte nacht dat het water kwam. In het geval dat de persoon vernoemd is in een straat of gebouw in de gemeente Hoeksche Waard, is dat ook een criterium om de persoon op de lijst te plaatsen en nader te kijken naar het grafmonument. Deze zijn in de inventarisatie aangeduid met een opmerking in de kolom ‘aantekening’. 2.1.2 Ouderdom grafmonument Niet alle grafmonumenten komen zondermeer in aanmerking om op de lijst te worden geplaatst. Nieuwe of vernieuwde monumenten worden niet direct opgenomen, tenzij deze op een graf van een persoon staat die historische betekenis heeft. Verder wordt weliswaar geen ouderdomsgrens aangehouden maar er is wel gelet op wat de hedendaagse grafcultuur is en datgene wat van historische waarde is.

Daar waar bij jongere grafmonumenten een bijzondere uitvoering is aangetroffen die exemplarisch is voor de tijd waarin het geplaatst is, dan is het monument opgenomen. Zeker in relatie tot de oudere grafmonumenten is niet gemakkelijk omdat van de huidige grafcultuur verhoudingsgewijs veel meer monumenten te vinden zijn dan van de oudere. Met het oog op behoud van historische grafmonumenten is vooral gelet op oudere exemplaren. 2.1.3 Materiaalgebruik en hantering Binnen dit criterium wordt zowel gelet op bijzondere materialen als op materialen die typerend zijn voor de begraafplaatsen in de Hoeksche Waard. Bij eerdere bezoeken aan de begraafplaatsen was al vastgesteld dat de hoeveelheid kunststeen en marmer redelijk opvallend was, zeker in de zakelijk stijl van het midden van de twintigste eeuw. Verder is gelet op bijzondere materialen. Dat zijn vooral materialen die in het algemeen niet vaak gebruikt zijn voor grafmonumenten op de begraafplaatsen of die inmiddels zeldzaam zijn geworden. Dat geldt voor materialen als email, gietijzer, hout, zandsteen, asbest, diabas en verschillende toepassingen van metalen. Met name in de armere grafcultuur kwamen meerdere materialen voor die niet meer gangbaar zijn. Metaal komt in de gemeente Hoeksche Waard vooral voor in de vorm van enkele graftrommels, hekwerken en in mindere mate in belettering en kettingen.

Gietijzer is ook een zeldzaam product en dat is in de gemeente alleen aangetroffen in Klaaswaal in de vorm van pijlers rond enkele graven. Deze toepassing is voor de gemeente bijzonder en deze zullen zeker in de inventarisatie opgenomen worden en bij de selectie zal rekening gehouden worden met de zeldzaamheid van het materiaal. Hantering gaat over de wijze waarop bijvoorbeeld een grafmonument technisch bewerkt is. Dus het gebruik van een bijzonder materiaal met een slechte afwerking zal minder snel in aanmerking komen dan een goed verwerkt materiaal. In dit geval geldt dat bij de inventarisatie extra gelet is op afwijkende materialen met de vraag of ze daadwerkelijk bijzonder zijn. De materiaalsoort zelf is in een aparte kolom vermeld als een vaststaand gegeven. Scoort het grafmonument op dit criterium dan kan hiervoor een punt worden toegekend. 2.1.4 Vormgeving van het monument De vormgeving van een individueel grafmonument kan van doorslaggevende betekenis zijn om dit te selecteren. Dat kan bijvoorbeeld vanwege het feit dat het zeldzaam is of omdat het binnen de stijl een goed voorbeeld vormt. Om die reden wordt bijvoorbeeld altijd gekeken naar grafmonumenten in een zakelijke stijl die vooral uit de periode 1910-1940 dateren. Ook hekwerken met een typische vormgeving

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

51 van 151

die past bij de kunststroming Jugendstil of Art Deco worden om die reden opgenomen, voor zover ze aangetroffen worden. Bij dit onderdeel is ook gelet op de belettering van het grafmonument, eventueel bijzondere teksten (grafpoëzie) en de betekenis van het grafmonument binnen het algehele karakter van de begraafplaats. Wanneer het monument scoort op dit onderdeel kan hiervoor een punt worden toegekend. Wanneer de leverancier of steenhouwer van het monument opgenomen is op de steen, wordt dit ook vermeld. 2.1.5 Bijzondere symboliek/afbeelding Symbolen op grafmonumenten zijn er in veel varianten en die zijn op de begraafplaatsen in de gemeente Hoeksche Waard ook allemaal te vinden. Op Nederlandse begraafplaatsen zijn vooral symbolen te vinden die verwijzen naar het christelijke geloof. Dat geldt ook voor de gemeente Hoeksche Waard, zo is gebleken. Alleen wanneer sprake is van een uitzonderlijke vormgeving zal zo’n algemeen symbool opgenomen worden in de lijst. Symboliek die verwijst naar een persoon of gebeurtenis zelf, vaak een samenvoeging van verschillende betekenissen, kan een dusdanig symbool opleveren dat er sprake is van een bijzonderheid. Sommige symbolen hebben een beladen betekenis. Door grafmonumenten met deze symbolen te behouden, kan het symbool altijd in de juiste context worden geplaatst.

Ook symboliek in familiewapens die afgebeeld zijn op grafmonumenten, krijgen aandacht. Voor dit criterium is gekeken naar de algemene deler, maar ook naar de uitzonderlijke symbolen en zeker naar funeraire symbolen zoals bijvoorbeeld schedels, slangen, toortsen, zeisen en zandlopers. Als sprake is van een bijzonder symboliek, of een fraai uitgewerkt symbool dan wordt ook voor dit onderdeel een punt toegekend aan het grafmonument. 2.1.6 Passend in karakter van het grafveld Hierbij wordt feitelijk niet gekeken naar de intrinsieke waarde van het grafmonument, maar naar de collectieve waarde. Dat betekent dat het grafmonument bijvoorbeeld goed aansluit bij het karakter van een begraafplaats of grafveld. Dat betekent dat groepen van (identieke) grafmonumenten in aanmerking kunnen komen zoals een verzameling stèles met een gave vormgeving of monumenten die sterk opvallen in het beeld en ankerpunten vormen in de beleving. Grote en hoge grafmonumenten worden om die reden in de inventarisatie meegenomen. Het verdwijnen van zulke grafmonumenten van de begraafplaats zou immers een zeer grote impact hebben. Scoort een grafmonument op dit onderdeel dan wordt ook hiervoor een punt toegekend. 2.1.7 Technische staat Niet van doorslaggevende betekenis bij het toekennen van punten maar wel belangrijk, is de technische staat van de geïnventariseerde grafmonumenten.

Wanneer bijvoorbeeld grafmonumenten onherstelbaar beschadigd zijn, dan zal dat grafmonument bij de inventarisatie niet opgenomen worden. Vaak zijn er van zo’n grafmonument gavere voorbeelden te vinden. Als selectiecriterium kan de technische staat wel een rol spelen in het geval geïnventariseerde grafmonumenten matig tot slecht zijn. In alle gevallen wordt dan de voorkeur gegeven aan de grafmonumenten die in goede of redelijke staat verkeren, ook al zijn die jonger. De technische staat wordt uitgedrukt in vier categorieën: • Goed het grafmonument is constructief in orde en vertoont uiterlijk nauwelijks gebreken; • Redelijk het grafmonument is constructief in orde maar vertoont gebreken als scheurvorming, sterke vervuiling of slijtage; • Matig het grafmonument vertoont constructieve gebreken zoals afgebroken, verschoven of missende onderdelen; • Slecht het grafmonument is constructief afgeschreven. Alleen compleet herstel of vernieuwing kan het oude voorkomen van het grafmonument herstellen.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

52 van 151

In een aparte kolom met “aantekening” is eventueel omschreven wat precies de conditie is, bijvoorbeeld of er sprake is van breuk, scheurvorming, steken of dat het grafmonument vervuild of verweerd is. Ook kan hier opgemerkt worden dat er bijvoorbeeld kettingen missen. Waar dat van toepassing is, kan aangegeven worden dat een onderdeel kan verdwijnen, zoals bijvoorbeeld een later toegevoegde rand om het graf of een rand die heel slecht is.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

53 van 151

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

54 van 151

3 SELECTIE OP GROND VAN CRITERIA Met alle groslijsten compleet is door het toekennen van punten per begraafplaats aangegeven welke grafmonumenten uiteindelijk voor behoud in aanmerking komen. In hoofdstuk 2 is uitgelegd om welke criteria het gaat en hoe die toegepast worden. De gemeente Hoeksche Waard heeft deze criteria gekozen als uitgangspunt voor de inventarisatie. Verder is bij het toekennen van de punten gekeken naar de grafcultuur in omliggende plaatsen in de provincie, maar ook van die in de aanpalende provincie ZuidHolland en deels ook Noord-Brabant. Vooraf is bureauonderzoek gedaan naar belangwekkende personen. Dat is gedaan aan de hand van literatuur, genealogische websites, de krantenwebsite Delpher en de beschikbare websites over de geschiedenis van de dorpen in de Hoeksche Waard. De genealogische gegevens van de dorpen in de Hoeksche Waard zijn evenwel nog niet gedigitaliseerd, wat bijvoorbeeld het zoeken naar functies en beroepen bemoeilijkt heeft. Verder is ruim vooraf contact opgenomen met de Stichting Oud Puttershoek, de Historische Vereniging Oud-Beijerland, de Historische vereniging ’s-Gravendeel en de Oudheidkundige vereniging ‘Het Land van Strijen” met de vraag input te leveren met betrekking tot bekende personen die begraven zijn in de gemeente en over de betekenis van de begraven personen.

Geen van deze organisaties had een lijst met namen of graven van belangwekkende personen of te behouden grafmonumenten beschikbaar. Met alle organisaties is afgesproken dat de lijsten aan hen toegestuurd zullen worden. Op een reactie is niet gewacht omwille van de doorlooptijd van de inventarisatie. Alle geïnventariseerde grafmonumenten zijn opgenomen in een lijst in de bijlagen. Daar is beschreven wat er zoal aangetroffen is, alvorens de criteria toe te passen.

3.1 Toepassing van de criteria De criteria waarop punten gescoord kunnen worden, zijn in het kort als volgt te benoemen: A) Biografische betekenis van de begravene; B) Vormgeving van het grafmonument; C) Karakteristiek; D) Bijzondere symboliek; E) Materiaalgebruik en hantering. Niet elk criterium legt evenveel gewicht in de schaal. Zoals in paragraaf 2.1.1 al naar voren komt, wordt aan de genealogische of biografische betekenis een hogere waarde toegekend dan aan de losse onderdelen betreffende de monumentale waarden. Deze vormen feitelijk de twee hoofdcategorieën voor beoordeling. In deze paragraaf wordt ingegaan op de wijze van toepassing van de criteria en hun gewicht in de afweging om het monument op te nemen in de lijst. In eerste instantie kunnen de personen van wie meer bekend is inzake hun rol tijdens hun leven een waardering krijgen van 0 tot en met 5, waarbij 5 voor het meest uitzonderlijk staat. Dat laatste betekent dat een hoge waarde aan de persoon en diens historie gehecht kan worden. Vervolgens is bij de inventarisatie zelf al gekeken naar het grafmonument. Elk van de genoemde facetten (vormgeving, karakteristiek, symboliek en materiaal) krijgt één punt indien de grafmonumenten op dat item scoren. In totaal kan een grafmonument met een bekende persoon op deze wijze maximaal 9 punten scoren.

De technische staat van het monument wordt wel vermeld, maar is geen factor die de weging direct beïnvloedt. In één kolom staat het aantal punten dat een grafmonument op deze wijze behaald heeft. Indien men later een andere weging wil toepassen dan kan de score altijd aangepast worden.

3.2 Uiteindelijke lijst en gegevens Na de inventarisatie van alle gemeentelijke begraafplaatsen is uitgegaan van 417 grafmonumenten en 492 graven, met dien verstande dat op 9 graven geen grafmonumenten meer stonden en 1

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

55 van 151

grafmonument niet meer op een graf lag. Na scoring van alle geïnventariseerde grafmonumenten hebben er 4 geen punten gescoord. Het gaat daarbij om de volgende personen en grafmonumenten: Begraafplaats

Grafnr.

Heinenoord

A\116

Eerste overledene of bekend persoon Vliet, Jan van

Mijnsheerenland B\070

Jaar Beroep/rol overlijd. 1984 Erelid SV Heinenoord

Waasbergen, Dirk Cornelis Arie Korstiaan Waasbergen-Verkuil, Marretje Mijnsheerenland B\090 en 91 Sterk, Gerrit Hendrikus Marius

1992 2007

Arts

1984

Psychiater

Piershil

1969

Oudste graf?

A\10

Oprel, Jannetje

Een aantal van deze grafmonumenten was vooraf al opgenomen in de inventarisatie, maar bij 2 graven is geen grafmonument aangetroffen en de grafmonumenten die opgenomen waren om nader onderzoek te doen naar de persoon, leverden niets op. Daarmee resteren in totaal 415 grafmonumenten op 489 graven, waarbij op 7 graven geen grafmonument is aangetroffen en 1 grafmonument niet op een graf staat of ligt. Vervolgens is nader gekeken naar de grafmonumenten die slechts 1 punt scoorden. Dat betrof 51 grafmonumenten en 3 graven waarop geen grafmonumenten staan. Omdat van deze 3 graven wel iets bekend is over de persoon, maar het belang niet hoog genoeg geacht worden, zijn deze ook afgevallen. Begraafplaats Grafnr. Heinenoord OudBeijerland

A\080 1C\9\3-4

s-Gravendeel

III\05\007

Eerste overledene of bekend persoon Stal, Adriaan Johan Visser, Floris

Jaar Beroep/rol overlijd. 1889 Oudste graf? 1963 Dienstplichtig soldaat (doodgeschoten bij een vluchtpoging)

Wulp-Teuchert, Maria O.H. Wulp, Aart van der

1988 1994

Ereburger 's-Gravendeel, dorpsomroeper (Nederlands kampioen)

Hiermee blijven 415 grafmonumenten op 489 graven in de lijst, met dien verstande dat op 3 graven geen grafmonument staat en dat 1 van de grafmonumenten niet (meer) op een graf staat. Wanneer nogmaals de lijst doorgenomen wordt en gekeken wordt naar grafmonumenten die slechts 1 punt scoren, dan blijkt dat met name de biografische betekenis en materiaal hier scoren. Hoewel deze grafmonumenten slechts scoren op één onderdeel, wordt niettemin aanbevolen deze te behouden op grond van hun rol in het gehele beeld van de begraafplaats. In sommige gevallen kan later alsnog blijken dat de personen die er begraven liggen van belang zijn. Dat geldt vooral voor veel familiegraven. Het staat de gemeente overigens vrij om op grond van de criteria te besluiten de personen die slechts een gering belang vertegenwoordigen te laten vervallen. Dat zou op dit item dan 15 monumenten schelen. De definitieve selectie waarvan wordt geadviseerd deze te behouden, is opgenomen als losse bijlage in een Excel-overzicht. Per criterium wordt hieronder een uiteenzetting gegeven, voor zover van toepassing op de selectie. Daarbij wordt naar de gehele selectie gekeken, met waar nodig uitzonderingen per begraafplaats.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

56 van 151

A. Biografische betekenis van de begravene De geselecteerde personen in de lijst laten een grote verscheidenheid aan beroepen en rollen zien, passend bij de verschillende dorpen binnen de gemeente. Het grootste aantal, 118, oftewel ruim 37% van het totaal, komt naar voren in de categorie Bijzondere gevallen. Het gaat in deze gevallen meer om de gebeurtenis waarbij de persoon betrokken was dan dat diens beroep of rol van belang was. Voor de gemeente Hoeksche Waard gaat dit met name op voor de gebeurtenissen in de nacht van 1 februari 1953. Talloze polderdijken weerstonden de kracht van de zee niet en polders overstroomden met als gevolg dat boerderijen onder water kwamen te staan en de huizen op de dijken instortten. Met name in Numansdorp en Strijen zijn veel slachtoffers van de Watersnood begraven. In totaal gaat het om 103 slachtoffers, verdeeld over 93 graven. De meeste graven zijn te vinden in Numansdorp, 45, waarvan maar liefst 21 kinderen. In Strijen gaat het om 40 graven met 43 slachtoffers waarvan 6 kinderen. Verder vinden we graven van slachtoffers in Heinenoord, Klaaswaal, Oud-Beijerland en Zuid-Beijerland. De overige 25 graven in deze categorie betreft veel kinderen die omkwamen bij ongelukken of het betreft een aantal keren de oudste of eerste begraving op de begraafplaats.

Van de meeste is weinig te vinden, maar aan enkele graven konden meer punten worden toegekend, al had dat vaak ook te maken met de andere categorie die van toepassing was, zoals kinderen die omkwamen bij Duitse bombardementen in 1940 of het gezamenlijke feit dat de ambachtsvrouwe van Mijnsheerenland en Moerkerke mogelijk ook begraven werd in het oudste graf op de begraafplaats. Er zijn geen graven gevonden die wijzen op personen die zijn overleden aan de Spaanse griep. Mogelijk werden die begraven op algemene grafvelden en zijn hun graven nooit gemarkeerd, of allang geruimd om plaats te maken voor nieuwe graven. Een herinnering aan de mobilisatie van 1914-1918 is er ook in de vorm van het graf van gemobiliseerd soldaat Hermanus van de Griend die in 1916 verdronk in het Hollands Diep tijdens een zwempartij. Hij kreeg een marmeren zerk op zijn graf en naast hem liggen zijn ouders begraven, eveneens met marmeren zerken op hun graf. Van veel personen is wel bekend waarbij ze betrokken waren, maar kon niet altijd achterhaald wordt wat daarvan de betekenis was. De moord op een landbouwer in Numansdorp in 1933 of die in 1975 in Goudswaard zullen destijds veel indruk hebben gemaakt dat sommigen zich dat nog herinneren, al was het alleen door verhalen van hun ouders.

In de categorie Bestuurders en openbare beroepen vinden we 70 grafmonumenten, oftewel net iets meer dan 22% van het totaal aantal geïnventariseerde grafmonumenten. Onder hen 12 burgemeesters, 11 predikanten, 8 raadslieden, 7 wethouders, 7 hoofdonderwijzers of hoofden van een school, 7 artsen, 6 notarissen, 5 bestuurders (verenigingen), 4 soldaten, 4 dijkgraven, 3 onderwijzers, 2 ambachtsheren of -vrouwen, 1 vicepresident van de Arrondissementsrechtbank, 1 geneesheer en nog wat functies bij een gemeente Afb. 40. Burgemeester Henry van Numansdorp en Klaaswaal waaronder een grafdelver. Er zullen heeft een straat naar zich vernoemd, maar zijn grafmonument in ongetwijfeld meer heemraden of Numansdorp (Y-42) is onopvallend. INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

57 van 151

dijkgraven te vinden zijn onder de begravenen, maar zoals aangegeven zijn beroepen niet opgenomen in de gedigitaliseerde gegevens van Zuid-Holland. Iets meer dan 10% in deze categorie scoort alleen op dit onderdeel, zoals enkele burgemeesters en predikanten. Hun grafmonumenten zijn weinig interessant. Met name 2 personen, beiden begraven in 1 graf, hebben de nodige invloed gehad op de geschiedenis van de Hoeksche Waard. Dat geldt voor predikanten Dirk Bresser († 1875) en Carel Jacob Lodewijk Ruijsch van Dugteren († 1906). Beiden waren lange tijd predikant in Strijen en hebben in die tijd de nodige invloed gehad. Ruijsch van Dugteren heeft de stichting van de kerk in Mookhoek mogelijk gemaakt. Van de begravenen in 6 graven kon vastgesteld worden dat er in de gemeente een straat is vernoemd naar hen. Ondanks dat er verder nauwelijks iets bekend is, worden ze geacht enige invloed gehad te hebben. Het gaat om 4 burgemeesters (zie ook afbeelding 40), 2 in Numansdorp en 2 in Strijen en 1 wethouder in Numansdorp en in ’s-Gravendeel een arts. Nader onderzoek zou ten aanzien van een aantal personen meer informatie kunnen opleveren. Als derde categorie komt die van Landbouw, industrie en arbeid naar voren (21%). Het gaat in totaal om 67 grafmonumenten op een graf waarin soms meerdere personen begraven zijn.

We treffen onder meer 27 landbouwers, 12 arbeiders, 4 fabrikanten, 3 schilders, 3 smeden, 2 handelaars, 2 oprichters van bedrijven, 2 schippers, en verder een bakker, caféhouder, dienstbode, gezinsverzorgster, matroos, molenaar, opzichter, polderwerker, slager, tuinder, verloskundige, visser, hotelier en een wagenmaker. Veel agrarische beroepen en middenstanders, maar vooral ook enkele fabrikanten en oprichters van fabrieken die in de gemeente zorgden voor veel werkgelegenheid. Zo is er Gerrit van der Linden († 1984), oprichter van de melkfabriek in Maasdam. Van het uitventen van melk tot een heuse fabriek en nu een moderne melkfabriek van Campina. Wellicht minder bekend in de Hoeksche Waard, maar wel het product van hem, betreft Leendert Nolen († 1951), mede-oprichter van de spritsenfabriek NOBO in het Gelderse Ede. Het product NOBO-sprits wordt nog steeds verkocht door Verkade die het bedrijf in het verleden overnam. Dan is er bijvoorbeeld Arie Jongekrijg († 1976), die de grondlegger was van de palletfabriek PKF in Heinenoord. Een grote werkgever totdat het bedrijf vertrok naar Oud-Gastel omdat in Heinenoord geen ruimte meer was voor uitbreiding. En een van de bekendste fabrikanten in de Hoeksche Waard en ver daarbuiten is ongetwijfeld Koenraad Visser († 1958) en zijn zoons die aan de bakermat stonden van een van de grootste kant- en klaarmaaltijdenfabriek in Nederland.

Het bedrijf KoenVisser leverde onder meer aan het leger, maar bezorgde Nederland ook de eerste kant- en klaar nasi en bami-gerechten. Suzi Wan was een van de merken die men voerde en dat nog steeds bestaat. Na verkoop van veel producten aan Mars inc. legde het bedrijf zich meer toe op levering aan ondernemers. In Oud-Beijerland is nog steeds een productiefabriek van Mars Inc. te vinden. Van de 67 grafmonumenten waarvan rollen en beroepen in deze categorie aangetroffen werden, kwamen er 30 ook naar voren in een andere categorie, vaak door betrokkenheid bij een bepaalde gebeurtenis of door een bestuursfunctie. Van de personen die alleen in deze categorie scoren, zijn met name de mede-grondlegger van KONI, Joris de Koning († 1951) en Bastiaan Bosman († 1992) van belang. Zij hebben met hun werk of producten niet alleen de nodige invloed gehad op de historie maar bepalen mogelijk ook nog de toekomst van verschillende dorpen in de Hoeksche Waard. De Koning kwam uit een familie van zadel- en tuigenmakers in Oud-Beijerland. De overstap naar auto’s ging met vallen en opstaan en uiteindelijk werd KONI een miljoenenconcern in schokdempers. KONI levert onder meer dempers voor F1-racewagens. Bosman begon in 1929 als smid in Piershil met de bouw van ijzeren windmolens die vanwege hun gemak en eenvoud over de hele wereld verkocht werden (zie afbeelding 41).

Allengs legde het bedrijf zich ook toe op pompinstallaties en waterzuivering. Hoewel het bedrijf korte tijd werd overgenomen functioneert het vanaf 1998 geheel als zelfstandig bedrijf waar ook nog steeds Bosmannetjes gemaakt worden, zoals de molens ook wel genoemd worden.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

58 van 151

Overigens is van bijna 40% van de personen wel een beroep of rol gevonden, maar verder geen informatie over hun belang. Uiteraard hebben ze allen bijgedragen aan de groei en bloei van hun dorpen in hun tijd. De categorie die in verband wordt gebracht met Slachtoffers Tweede Wereldoorlog kent in totaal 58 grafmonumenten, samen ruim 18% van het totaal geïnventariseerde grafmonumenten. Daarbij gaat het om 15 oorlogsgraven uit de Tweede Wereldoorlog waarvan de persoon erkend is als oorlogsslachtoffer. Daarnaast zijn er nog 30 andere slachtoffers, vaak vanwege beschietingen en bombardementen op de dorpen, maar ook vanwege allerlei andere oorzaken die direct of indirect te maken hadden met de oorlog. Voorts zijn er nog 14 graven met daarin 16 geallieerde soldaten, veelal Engelsen, die tussen 1940 en 1944 de dood vonden in de gemeente. Ze zijn begraven in Afb. 41. Een Bosman-molen in Well, gefotografeerd in 1999 (Beeldbank Numansdorp en Strijen. Van de RCE). meesten is goed bekend hoe en wanneer ze om het leven kwamen. De erkende slachtoffers, waarvan een aantal ook een steen van de Oorlogsgravenstichting op het graf hebben staan, vielen tussen 1940 en 1945. Een drietal kwam om als militair bij de inval van de Duitsers in mei 1940, zoals Cornelis van ’t Hof die sneuvelde bij Sint-Oedenrode of Jacob Malgrom die omkwam bij Mill en St. Hubert.

In 1944 kwamen een tweetal mannen uit Numansdorp om die gedwongen tewerk waren gesteld in Duitsland. Een ervan kwam om bij een bombardement en de ander is bezweken aan de ontberingen in het werkkamp. In 1945 kwamen nog eens 9 mannen uit de Hoeksche Waard om het leven. Twee daarvan zijn omgekomen in Duitsland en de overige werden doodgeschoten op de vlucht of gefusilleerd. De verhalen en gebeurtenissen waarbij deze mannen omkwamen is meestal wel bekend. Dat geldt in veel mindere mate voor de 30 oorlogsdoden waarvan ook nog een graf te vinden is op een van de begraafplaatsen in de gemeente. Al op 12 mei 1940 vielen in Numansdorp doden door een bombardement waarvan op de begraafplaats van Numansdorp nog 2 kindergraven getuigen, dat van Bernardus Koch en Jaapje van Nugteren, naast elkaar begraven. Op 13 mei was er ook een bombardement op Maasdam, mogelijk bedoeld voor Puttershoek, waarbij doden vielen. In Maasdam is daarvan het graf van de familie Vrijlandt bewaard gebleven. Ook in Goudswaard is een slachtoffer begraven die omkwam op 13 mei 1940. Het gaat om landbouwer Bastiaan van de Erve. Hij was op zijn 66ste verjaardag richting een kazemat gelopen die nabij hun boerderij was gebouwd. Daar was nog 1 soldaat present die hem bij het naderen meteen beschoot. Het schot trof Van de Erve in het hoofd en hij was waarschijnlijk meteen dood.

De soldaat werd benaderd door buren, maar dreigde ook hen te beschieten. De soldaat is later vertrokken en meer is nooit vast komen te staan van deze onfortuinlijke gebeurtenis. De vrouw van Van de Erve is na de oorlog niet meer teruggekeerd op de boerderij en is na haar overlijden bij haar man begraven op de begraafplaats van Goudswaard. INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

59 van 151

In Strijen bevinden zich op een nu geruimd deel nog de graven van 2 vrouwen die mogelijk gewond zijn geraakt bij bombardementen en op 17 en 24 mei alsnog overleden. Een grafmonument is er voor hen niet meer. In Cillaarshoek is het graf te vinden van Oelbert Hoogvliet, omgekomen bij het bombardement op Maasdam op 14 mei 1940. Dat waren bommen die bedoeld waren voor Rotterdam, maar afkomstig van bommenwerpers die op tijd te horen hadden gekregen dat het bombardement niet doorging. Ze losten hun lading in de Hoeksche Waard, met als gevolg dat er alsnog talloze doden en gewonden te betreuren waren.

Afb. 42. Bloemen van de dodenherdenking bij de 2 kindergraven in Numansdorp.

In de oorlogsjaren daarna bleef het rustig in de Hoeksche Waard, maar in de loop van 1944 werd duidelijk dat de bevrijders nabij waren. Beschietingen en bombardementen werden opgevoerd en daarbij vielen met name in Strijen een aantal doden. Hun grafmonumenten zijn nagenoeg identiek. Een geëvacueerde schilder uit zuid-Beijerland werd in de Mookhoek getroffen door granaatvuur en werd eveneens in Strijen begraven. Ook na de bevrijding waren als gevolg van achtergelaten munitie nog doden te betreuren, zoals de 19-jarige Aart Roos in Nieuw-Beijerland. Hij kwam op 31 augustus 1945 om door de ontploffing van een projectiel waarbij hij op slag werd gedood. Een laatste slachtoffer in Strijen was te betreuren in 1949, toen een meisje dat in 1945 in haar kinderwagen getroffen was door een granaatscherf alsnog overleed. Nagenoeg alle in de Tweede Wereldoorlog omgekomen personen in de Hoeksche Waard zijn beschreven in het boek “Oorlog in de Hoeksche Waard 1940-1945” dat in 2015 uitgegeven is door het Museum Hoeksche Waard. Lang niet alle slachtoffers werden begraven in de gemeente, dan wel hebben geen bekend grafmonument meer. Uit de inventarisatie zijn drie grafmonumenten naar voren gekomen die verwijzen naar een beroep of rol uit de categorie Wetenschap, letteren en sporten (samen nog geen 1%).

Dat betreft de graven van Fop Smit († 1887), Jacob Bottenberg († 1936) en Carla Ida Benschop-De Liefde († 2006), allen in OudBeijerland. De eerste twee waren architecten die met hun gebouwen en ontwerpen bekendheid kregen in de Hoeksche Waard en daarbuiten. De laatste was basketbalspeelster, wellicht een van de beste ooit

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

60 van 151

in Nederland. Ze speelde onder meer 185 interlands en in Oud-Beijerland is een sportzaal naar haar vernoemd. Er zijn 67 grafmonumenten opgenomen waarin bij elkaar 71 kinderen begraven zijn. Hun graven zijn vaak opgenomen vanwege de vormgeving of de toegepaste symboliek op het grafmonument. Een aantal kinderen zijn meegenomen bij graven waarin ouders liggen begraven. In sommige gevallen is het grafmonument opgenomen vanwege het feit dat het kind omgekomen is tijdens de Tweede Wereldoorlog of verongelukt dan wel verdronken. De indeling naar categorieën zoals hiervoor beschreven is als volgt gescoord: Categorie Uitleg V1 Bijzondere gevallen (verbonden met bijzondere gebeurtenissen) V2 Bestuurders en openbare beroepen: notabelen, burgemeesters, onderwijzers, artsen, predikanten, politici en militairen V3 Wetenschap, letteren en sporten: schrijvers, dichters, schilders, sportlieden V4 Slachtoffers Tweede Wereldoorlog, erkend of niet erkend en andere oorlogen, strijdtonelen V5 Landbouw, industrie en arbeid: fabrikanten, landeigenaars, molenaars, arbeiders en dergelijke

Aantal 118

% 39

70

23

3

1

58

16

67

21

316 In totaal scoorden 271 grafmonumenten binnen een van de categorieën, waarvan 44 op meerdere categorieën, ruim 10% van het totaal aantal grafmonumenten. Dat betekent dat de personen meerdere rollen of beroepen hebben bekleed, zoals bijvoorbeeld veel landbouwers die in de negentiende eeuw ook burgemeester of wethouder waren in hun gemeente. Of de personen waren betrokken bij een gebeurtenis in de Tweede Wereldoorlog of de Watersnoodramp. Veel grafmonumenten scoren geen punten vanwege de categorie omdat er simpelweg niets over de personen bekend is, behalve soms hun beroep. Het belang dat aan de personen gehecht kan worden, is met een cijfer tot uitdrukking gebracht, zoals uitgelegd en beschreven in paragraaf 2.1.1.. De score is als volgt: Belang Geen

Pun ten 0

Gering

1

Gemiddeld Belangrijk Zeer belangrijk

2 3 4

Uitzonderlijk

5

Uitleg

Aantal

%

Wel een rol of beroep bekend, maar verder geen informatie Wel lokaal bekend, maar weinig invloed op de historie Bekend en heeft enige invloed gehad op de historie Heeft de nodige invloed gehad op de historie Heeft veel invloed gehad op de historie (bovenlokaal belang) Belangrijke pijler in de historie, landelijk belang

38

14

53

20

176 4 0

65 1 0

0 271

0

Het belang van de geïnventariseerde personen is relatief gering te noemen. Slechts 4 personen scoorden 3 punten, wat wil zeggen dat ze van belang waren voor de Hoeksche Waard, maar dat ze daarbuiten

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

61 van 151

nauwelijks bekendheid genoten. In sommige gevallen zijn hun producten of diensten wel bekend buiten de gemeente, maar dat is dan daar vaak niet gekoppeld aan een persoon. Slechts 1% van de graven heeft betrekking op families of personen die de nodige invloed hebben gehad op de historie, maar vooral regionaal of lokaal bijvoorbeeld door werkgelegenheid of uiteindelijke vernoeming in een straat of plein. Zo’n 65% is bekend vanwege beroep of naam of was betrokken bij een belangrijke gebeurtenis waardoor hun overlijden nog steeds enige invloed heeft op de historie. Vervolgens heeft 20% van de personen lokale bekendheid, maar weinig invloed op de historie. Van meer dan de helft van de personen is wel een rol of beroep gevonden, maar in veel gevallen is hun erfenis of nalatenschap niet bekend of beschreven. De twee punten die aan de meeste slachtoffers uit de Tweede Wereldoorlog en die van de Watersnoodramp zijn toegekend, maakt dat veel personen in deze categorie scoren. Ze zijn vooral van belang vanwege het verhaal dat aan de hand van hun leven en dood verteld kan worden over de Tweede Wereldoorlog of de daaropvolgende Watersnoodramp. Beide gebeurtenissen hebben de gemeente Hoeksche Waard hard getroffen. B. Vormgeving van het monument Bij 163 grafmonumenten (39%) is er sprake van een grafmonument met een typerende vormgeving waarvoor het een punt heeft gekregen.

Meestal omdat deze grafmonumenten zodanig vormgegeven zijn dat ze afwijken van de gangbare vormgeving of omdat ze een typologische vormgeving kennen waarvan voorheen meer voorbeelden op de begraafplaats voorkwamen, bijvoorbeeld op de delen waar algemeen begraven werd. Een voorbeeld daarvan is de wijze waarop een aantal (oudere) stèles zijn vormgegeven. Er is dan sprake van een typische negentiende-eeuwse stèle met klassieke opbouw in de vorm van een aedicula met acroteria, wat in de bouwkunst de opbouw van een Griekse tempel verbeeld. Vaak is de symboliek afgestemd op het type, met palmetten, palmtak of een andere invulling. In dit verband zin ook een aantal opstanden noemenswaardig. Ook deze volgen de opbouw van een Griekse tempel, compleet met timpaan bovenin. De stèle is als het ware opgenomen tussen zuilen en afgedekt met een dakje (zie de afbeelding hiernaast). Mede omdat veel van de begraafplaatsen in de twintigste eeuw tot stand zijn gekomen of omdat veel oudere grafmonumenten geruimd zijn, zijn er ook veel grafmonumenten met karakteristieken van de zakelijke stijl te vinden. Deze stijl kwam op tussen de beide wereldoorlogen en in de gemeente Hoeksche Waard heeft dit vooral geleid tot talloze voorbeelden van zo’n verzakelijkt monument, maar met name in kunststeen, eventueel met toevoeging van tekstplaten van Afb. 43.

Graf C-R-005 in 's-Gravendeel is een typerend voorbeeld marbriet of marmer. Opvallend in de van een opstand. INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

62 van 151

vormgeving is dat de kunststeen over het algemeen van een goede kwaliteit is en dat de symboliek er soms al in meegegoten is op een hoogwaardige wijze. Daarvan zijn met name in Nieuw-Beijerland nog een aantal fraaie voorbeelden te vinden. Er zijn ook enkele jongere voorbeelden in met name kalksteen en marmer opgenomen vanwege de typerende vormgeving. Er werd in de jaren zestig en zeventig geëxperimenteerd met een zogenaamde moderne vormgeven waarbij inderdaad voor die tijd typerende monumenten geplaatst werden zoals de stèle op blokken. Waar mogelijk zijn daarvan voorbeelden opgenomen in de selectie. Veel grafmonumenten die qua vormgeving zeldzaam zijn geworden, oudere grafmonumenten voor kinderen bijvoorbeeld, hebben om die reden hier punten gekregen. Vaak ook gaat het om een samenhang met materiaal, symboliek en karakteristiek. Goede voorbeelden van grafmonumenten met een bijzondere vormgeving zijn te vinden op verschillende begraafplaatsen in de gemeente. Wie bijvoorbeeld let op de tekstplaten van marbriet komt veel bijzondere lettertypen tegen die in de jaren twintig en dertig gangbaar waren. C. Karakteristiek Aan 59 grafmonumenten (14%) zijn punten toegekend vanwege het feit dat deze grafmonumenten bijdragen aan de collectieve waarde van de begraafplaatsen of grafvakken waar ze staan.

Ze sluiten goed aan bij het karakter van de grafvelden waarbinnen ze staan vanwege hun gave vormgeving, opvallende vorm of grootte of juist doordat ze een treffend voorbeeld vormen van een bijzondere vormgeving met opvallende symboliek. In de gemeente Hoeksche Waard gaat het dan toch vooral om solitaire grafmonumenten. Op lang niet alle begraafplaatsen scoren grafmonumenten op dit onderdeel. Zo zijn er op de begraafplaatsen van Goudswaard, Sint Anthoniepolder, ’s-Gravendeel en Westmaas in het geheel geen monumenten aangetroffen die passen in een bepaalde karakteristiek. Op andere begraafplaatsen blijven de grafmonumenten die op dit onderdeel scoren vaak beperkt tot een ouder deel. Met name op vak 1A in Oud-Beijerland is wel sprake van dicht opeenliggende grafmonumenten met daartussen opvallende exemplaren die een beeldbepalende uitstraling hebben. Waar grafmonumenten wel scoren op dit onderdeel gaat het dus om opvallende solitaire grafmonumenten, maar vaak ook om sets van grafmonumenten die sterke overeenkomsten tonen en in samenhang van belang zijn. In sommige gevallen zijn daartoe dan ook naastliggende grafmonumenten opgenomen om het beeld compleet te houden. Wanneer op de geïnventariseerde begraafplaatsen veel van de op dit punt scorende grafmonumenten weggehaald worden, eindigen deze begraafplaatsen als een typologisch en cultuurhistorisch armere plek.

Ze vormen dus als het ware de waardevolle bouwstenen. Wanneer grafmonumenten niet hebben gescoord op dit criterium, betekent dit niet dat de grafmonumenten niet passend zouden zijn, maar ze zijn minder te gebruiken als representant van de typische grafcultuur op de begraafplaats. D. Bijzondere symboliek Er is op de verschillende begraafplaatsen sprake van een grote hoeveelheid toegepaste symbolen met een uiteenlopende betekenis. Ruim 62% van de geselecteerde grafmonumenten kent geen symboliek. Bij de overige 38% gaat het om één of meerdere symbolen. Bij elkaar zijn ruim 30 verschillende typen symbolen aangetroffen. Toch zijn er wel een aantal symbolen te noemen die meer zijn toegepast dan andere. De palmtak, in verschillende varianten en een aantal keren als dubbele palmtak, komt met bijna 32% het meest voor. Met 16% komt in de selectie ook de bloem in zijn verschillende verschijningsvormen voor. Dat kan een geknakte bloem zijn, verbeelding van het te vroeg afgebroken leven op kindergraven of in gestileerde vorm ter decoratie. Die bloemmotieven worden vooral gevonden op oudere zerken ter verfraaiing van de steen. Bloemen en kransen zijn ook nog deels herkenbaar in de graftrommels die

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

63 van 151

aangetroffen zijn. Dat een symbool als een kruis ook scoort heeft te maken met het feit dat op de graven van geallieerde soldaten een kruis is opgenomen. Hieronder een overzicht van symboliek dat minimaal 3 keer of meer voorkomt: Symbool Aedicula Bloem (of bloemmotief, geknakte bloem) Embleem (legeronderdeel) (Familie)wapen Krans Kruis Leeuw Palmtak Vogel Zandloper Zuil

Aantal 12 36 14 4 7 13 6 71 19 3 6 Totaal 191

% 5,4 16,1 6,3 1,8 3,1 5,8 2,7 31,8 8,5 1,4 2,7

Het totale aantal symbolen dat uit de inventarisatie naar voren komt, bedraagt 223. Bij 119 grafmonumenten zijn de toegepaste symbolen van een dusdanige aard dat ze daarvoor, al dan niet in combinatie met een ander criterium, een punt hebben gekregen. Dat de vogel vaak voorkomt, heeft te maken met een aantal keramische duifjes op de kunststenen monumenten en de vogels in het embleem van de geallieerde soldaten. Naast deze meer voorkomende symbolen zijn er nog ruim twintig symbolen die slechts een of twee keer voorkomen. Daaronder bijvoorbeeld een prachtige uitbeelding van een opkomende zon (aurora) in Numansdorp (zie afbeelding 44). Wat opvalt is dat er nauwelijks funeraire symbolen zijn aangetroffen. Slechts een enkele keer een schedel, toorts of zandloper, maar over het algemeen is de keuze terughoudend, ook op de oudere grafmonumenten. De familiewapens zijn onder symboliek gebracht, vaak om de uiteenlopende voorstellingen in dat wapen. Het gaat dan meestal om genealogische symbolen die verwijzen naar de status van de familie. Vanwege de fraaie uitwerking en soms ook uitzonderlijke symboliek is aan alle geïnventariseerde grafmonumenten met een familiewapen een punt toegekend. Tussen de overige symbolen bevinden zich vooral minder voorkomende christelijke symbolen Afb. 44.

Opkomende zon met duidelijke stralenkrans zoals de fotoportretten op 2 grafmonumenten, op graf G1-4 in Numansdorp. hoewel beide sterk verbleekt zijn. Een niet christelijk symbool is de papaver die in Puttershoek een keer is aangetroffen. De papaver staat voor de eeuwige slaap. In de toegevoegde woordenlijst worden de meeste symbolen verklaard. INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

64 van 151

E. Materiaalgebruik en hantering Zoals uit de beschrijvingen van de begraafplaatsen al naar voren komt, en in de groslijsten in de bijlage verder is beschreven, komen kunststeen en marmer vaker voor dan gemiddeld. Desondanks is Belgisch hardsteen het meest gebruikte materiaal voor de geïnventariseerde grafmonumenten op de begraafplaatsen. Om die reden is niet altijd aandacht besteed aan dit materiaal. Waar echter de toepassing van Belgisch hardsteen bijzonder of opvallend is, heeft dit grafmonument ook op dit aspect een punt gekregen. In totaal is aan 169 grafmonumenten of ensembles (40%) een punt toegekend omdat er sprake is van bijzondere materialen of bewerkingen. Bij deze 169 grafmonumenten is sprake van een groot aantal meervoudige materiaaltoepassingen. Om een goed overzicht te geven van de resultaten is niet alleen gekeken naar de hoofdmaterialen van alle grafmonumenten en het algemeen voorkomen van het materiaal, maar is ook inzichtelijk gemaakt wat het totale resultaat van de inventarisatie is. Dat is in onderstaand overzicht gepresenteerd: Materiaal

Aantal als Percentage hoofdmateriaal totaal

Beton Diabas Gietijzer Glas Graniet Hardsteen Kalksteen Keramiek Kunststeen Marbriet Marmer Metaal Smeedijzer Zandsteen Totaal

1 0 0 2 63 130 69 1 107 1 39 1 0 1 415

0,2 0,0 0,0 0,5 15,2 31,3 16,6 0,2 25,8 0,2 9,4 0,2 0,0 0,2

Aantal algemeen toegepast 2 1 5 4 68 141 69 5 108 39 62 17 2 1 524

Percentage

0,4 0,2 1,0 0,8 13,0 26,9 13,2 1,0 20,6 7,4 11,8 3,2 0,4 0,2

Uit bovenstaand overzicht van de selectie blijkt duidelijk dat een aantal materialen vooral als steunmateriaal voorkomt, of als tweede materiaal bijvoorbeeld in een tekstplaat of hekpijler. Met name marbriet en marmer zijn typische ondersteuningsmaterialen die vaak als tekstplaten worden gebruikt. Materialen als kunststeen, kalksteen en graniet staan vaker op zichzelf, zonder andere materialen. Materialen als glas en metaal betreffen vaak graftrommels, maar deze verkeren over het algemeen in zeer slechte staat. Gietijzer en smeedijzer komen weinig voor. Gietijzer is een aantal keer toegepast in balusters van hekwerken of anderszins. Slechts 2 keer is een smeedijzeren hekwerk opgenomen in de inventarisatie. Verder komt metaal voor in de vorm van belettering, symboliek of in de vorm van kettingen. In dat laatste geval is dat vaak aluminium en is het niet als materiaal opgenomen. Aan veel grafmonumenten van kunststeen, diabas, marbriet, zandsteen en marmer zijn in de meeste gevallen punten toegekend. In dit geval komen met name kunststeen en marmer vaak voor, maar die materialen worden nu niet meer toegepast en bovendien zijn de materialen kwetsbaar. Het materiaal marbriet of marmorite is vooral toegepast in tekstplaten. Dit zwarte glas is vooral vóór de Tweede Wereldoorlog veel gebruikt.

In Goudswaard is een complete stèle van marbriet aangetroffen, wat elders in het land goed is geweest voor aanwijzing tot rijksmonument. Dergelijke glasplaten zijn kwetsbaar en ook deze is al eens gebroken.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

65 van 151

Materialen als keramiek zijn slechts enkele keren aangetroffen. In provincies als Gelderland, NoordBrabant en Limburg worden deze over het algemeen wel vaker aangetroffen. Hier gaat het om graven die vervaardigd zijn van gebakken tegeltjes, kwetsbaar zoals elders is waargenomen, maar wel een punt waard. Opvallend is de afwezigheid van email. Dat zou wellicht voorgekomen kunnen zijn op monumenten op algemene graven. Bij een inventarisatie in Schouwen-Duiveland zijn juist heel veel borden van email aangetroffen, vervaardigd in Dordrecht. Veel grafmonumenten hebben hier ook punten gekregen voor de wijze waarop de steen technisch bewerkt is. Vooral bij goed onderhouden grafmonumenten is zichtbaar hoe de steen bewerkt is en welke technieken daarbij gebruikt zijn. In slechts enkele gevallen is een steenhouwersmerk gevonden op de steen. Voor de Hoeksche Waard konden de grafmonumenten uit verschillende steden komen, maar de gevonden steenhouwersmerken verwijzen naar verschillende bedrijven in Dordrecht. Waarschijnlijk zullen ook in de Hoeksche Waard zelf steenhouwers actief zijn geweest, maar daar zijn vooralsnog geen sporen van gevonden.

3.3 Eindscore Met het toepassen van de hierboven geschetste criteria zijn uiteindelijk aan 415 grafmonumenten op 489 graven punten toegekend, waarbij op 3 graven geen grafmonument staat en 1 grafmonument geen graf kent. Die hebben alle wel punten gekregen en zijn zodoende zichtbaar in de totaalscore. De verdeling ziet er als volgt uit: Aantal punten 0

Aantal grafmonumenten/graven 0

1 2 3 4 5 6 7 8

51 259 80 24 2 2 0 0 418

% 0,0 12,2 62,0 19,1 5,7 0,5 0,5 0,0 0,0

Het percentage geselecteerde grafmonumenten dat op meerdere criteria scoort is 87,8%. De 51 grafmonumenten die slechts één punt scoren doen dat op zeer uiteenlopende aspecten. De meeste punten gaan naar de rol of het beroep (29%), vervolgens naar materiaal (25%) en elk 20% naar vormgeving en materiaal en de minste punten (6%) naar passend in de karakteristiek. Beroep of rol en materiaal zijn de hoogste scorende criteria in dit geval. Hoewel al deze grafmonumenten slechts op één aspect scoren, vormen ze wel een goede toevoeging aan het geheel. In totaal scoren alle grafmonumenten 927 punten, gemiddeld 2,22 per grafmonument. Het aantal grafmonumenten dat scoort op materiaal maakt voor veel grafmonumenten het verschil (40% van alle grafmonumenten). Verder scoort vormgeving bij 39% en symboliek bij 28%, terwijl karakteristiek goed is voor 14%. Qua punten weegt evenwel de biografische betekenis bij maar liefst 233 grafmonumenten het zwaarst, mede ook omdat dat in de meeste gevallen om meerdere punten gaat. Wanneer de gemeente besluit de criteria strikter te hanteren, dan kan daarbij vooral gekeken worden naar de monumenten die slechts 1 punt scoren bij beroep, rol of gebeurtenis. Daarbij dient dan wel

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

66 van 151

rekening gehouden te worden met het feit dat mogelijk nog informatie over de personen niet achterhaald kon worden waaruit blijkt dat het belang toch groter is dan nu vastgesteld. Kijken we naar een verdeling per begraafplaats dan komen we tot het volgende overzicht: Begraafplaats Cillaarshoek Goudswaard Heinenoord Klaaswaal Maasdam Sint Anthonijpolder Maasdam Mijnsheerenland Nieuw-Beijerland Oud Nieuw-Beijerland Nieuw Numansdorp Oud-Beijerland Piershil Puttershoek Puttershoek Essenhof ’s-Gravendeel Strijen Strijensas Westmaas Zuid-Beijerland

Aantal grafmonumenten 14 26 23 24 7 21 21 19 1 74 34 3 36 0 9 80 5 14 4 415

Aantal graven 15 33 26 34 10 29 24 23 1 74 43 3 50 0 9 86 9 15 5 489

Uiteindelijk zijn de meeste grafmonumenten geselecteerd op de gemeentelijke begraafplaats van Strijen, gevolgd door de gemeentelijke begraafplaats in Numansdorp. Gezien de aanwezigheid van tientallen slachtoffers van de Watersnoodramp op die begraafplaatsen lag dit ook in de verwachting. Los daarvan komen ook Oud-Beijerland en Puttershoek met veel grafmonumenten naar voren. Op De Essenhof in Puttershoek zijn in het geheel geen grafmonumenten geïnventariseerd, terwijl op de nieuwe begraafplaats in Nieuw-Beijerland slechts 1 grafmonument naar voren is gekomen die momenteel van belang lijkt om te behouden. De wijze waarop in de toekomst met de geselecteerde en de overige grafmonumenten (en de begraafplaatsen) omgegaan kan worden, wordt in de volgende hoofdstukken behandeld.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

67 van 151

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

68 van 151

4 ADVIES OMGANG MET GESELECTEERDE GRAFMONUMENTEN Op de 18 geïnventariseerde begraafplaatsen in de gemeente Hoeksche Waard zijn in totaal 415 grafmonumenten geselecteerd met daarbij nog 3 graven waarop geen grafmonument staat en 1 grafmonument dat niet op een graf staat. Bij de selectie komt een klein deel van de grafmonumenten (5%) naar voren die in matige tot slechte staat verkeren. Het gaat hier om in totaal 18 grafmonumenten waarvoor ingrijpen op korte termijn noodzakelijk is om ze ook daadwerkelijk te behouden. Ten aanzien van het onderhoud van de grafmonumenten zijn per begraafplaats wel verschillen zichtbaar. Her en der bevinden zich grafmonumenten die allang herstel hadden nodig gehad, zoals in Oud-Beijerland. Over het algemeen is de staat van onderhoud van de grafmonumenten op de begraafplaats redelijk tot goed. Er zijn met name verschillen merkbaar op de oudere delen. Zo komen daar over het algemeen meer grafmonumenten voor die een aanpak kunnen gebruiken. De geselecteerde grafmonumenten dienen onderhouden te worden door de rechthebbenden, conform artikel 25, lid 1 van de Beheerverordening gemeentelijke begraafplaatsen Hoeksche Waard 2024. Mogelijk bestond In de voormalige gemeenten ooit de mogelijkheid om het onderhoud af te kopen voor een bepaalde termijn.

Waar dat het geval is, zal de gemeente Hoeksche Waard de in het verleden aangegane afkoop van het onderhoud voor veel grafmonumenten nog gestand moeten doen. Gezien de oproepen die her en der geplaatst zijn, worden rechthebbenden wel gewezen op het verlopen van hun rechten of op de verwaarloosde staat. In sommige gevallen is ook geconstateerd dat de bordjes met de oproep soms al meer dan 10 jaar op het graf staan (Mijnsheerenland). Als een rechthebbende bekend is, zou deze ook aangeschreven moeten worden, met name als het monument in slechte staat verkeert (artikel 21.6). Feitelijk zou daarvoor gekeken moeten worden naar de verordening die gold toen het grafrecht voor de betreffende graven werd uitgegeven. Los van de grafmonumenten die concreet in een slechte staat verkeren, is de vraag hoe nu in de toekomst om te gaan met de 415 geselecteerde grafmonumenten en 3 graven zonder grafmonument? Daartoe wordt niet alleen naar de selectie gekeken, maar ook naar de begraafplaatsen in breder verband (komt ook aan de orde in paragraaf 4.3). In een apart hoofdstuk zal daartoe ook ingegaan worden op de omgang met de niet-geselecteerde grafmonumenten.

4.1 Juridisch De grondslag voor de inventarisatie en selectie wordt voor de gemeentelijke begraafplaatsen van Hoeksche Waard gevormd door artikel 35 van de Beheerverordening gemeentelijke begraafplaatsen Hoeksche Waard 2024. Daarin staat dat het college een lijst kan bijhouden van graven die van historische betekenis zijn of waarvan de grafbedekking een opvallende kwaliteit heeft. In de voorgaande verordeningen van de fusiegemeenten Binnenmaas, Cromstrijen, Korendijk, Oud-Beijerland en Strijen kende alleen Binnenmaas zo’n artikel, maar daar is nooit uitvoering gegeven aan het artikel. Wanneer de voormalige gemeenten wel een dergelijk artikel in hun verordening hadden gehad, had er mogelijk meer behouden kunnen worden van de wat ‘armere’ grafcultuur, zoals de graftrommels die in het verleden wel vaker voorkwamen in de gemeenten. In veel dorpen zijn delen van de begraafplaatsen geruimd zonder een cultuurhistorische toets. Zeker is dat veel algemene graven en de daarop geplaatste grafmonumenten verdwenen zijn. De gemeente Hoeksche Waard heeft na haar ontstaan in 2019 getracht de verschillende manieren van beleid- en beheer samen te brengen. Daarbij heeft ook het behoud van historische graven prioriteit gekregen, reden waarom deze opdracht is verstrekt aan Bureau Funeraire Adviezen.

Vragen die ten aanzien van de invulling van het behoud en onderhoud van waardevolle grafmonumenten ontstaan, worden beantwoord in onderhavig rapport. De huidige lijst uit dit rapport bevat alle geselecteerde grafmonumenten, samengesteld door Bureau Funeraire Adviezen. Getracht is om dit te doen in samenwerking met vrijwilligers uit de dorpen en INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

69 van 151

oudheidkundige verenigingen. Daar is echter geen input van verkregen. Wel is met hen overleg gevoerd over de aanpak en aan hen zal de selectie te zijner tijd beschikbaar worden gesteld. Hoe de gemeente verder met de selectie kan omgaan, wordt hieronder nader ingevuld. 4.1.1 Aanpak in (gemeentelijke) administratie De uitwerking van de huidige inventarisatie dient vastgesteld te worden door het college van B&W. Vervolgens kan de lijst vastgelegd worden in de grafadministratie. Daar waar reeds afstand gedaan is van een graf, is duidelijk dat de gemeente vrij over dit graf en het bijbehorende grafmonument kan beschikken. Ten aanzien van de geselecteerde graven dient dit in de administratie aangetekend te worden, zodat duidelijk is wie het grafmonument op termijn moet onderhouden. Daar waar van de geselecteerde grafmonumenten een rechthebbende bekend is of waarvan de status onbekend is, dient een aanschrijving plaats te vinden, zeker als het grafmonument niet in al te beste staat meer verkeert (artikel 25.6 kan hiervoor benut worden). In dit schrijven moeten de rechthebbenden of diens nabestaanden gewezen worden op de plaatsing van hun grafmonument(-en) op de lijst. Daarbij dient ook gewezen te worden op de consequenties.

Die kunnen als volgt worden samengevat: - Gebruik van het graf blijft onveranderd; - Rechthebbende blijft conform verordening verantwoordelijk voor het onderhoud en dient waar nodig gebreken te herstellen; - Wanneer rechthebbende afstand doet, zal het grafmonument niet (meteen) verwijderd worden. Wel bestaat de mogelijkheid dat het graf opnieuw wordt uitgegeven en het grafmonument elders wordt geplaatst of hergebruikt. Dit kan vooral gelden voor de grafmonumenten waar geen historische persoon aan verbonden is; - Waar geen rechthebbende bekend is, zal de gemeente het onderhoud op zich dienen te nemen; - Overschrijvingen van grafrechten vinden plaats conform artikel 28 van de verordening (maar mogelijk dient hiertoe beleid inzake de omgang met rechthebbenden te worden opgesteld). In lid 3 van het genoemde artikel is sprake van zogenaamde coulance. Ook na het verstrijken van termijn van zes maanden na het overlijden van de rechthebbende kan het graf door het college op naam gesteld worden van een nieuwe rechthebbende, mits het grafmonument niet opgeruimd is. Voor de 3 graven in de selectie waar geen grafmonument meer op staat, betreft er 1 een graf voor een slachtoffer van de Watersnoodramp en 2 betreft een slachtoffer van de Tweede Wereldoorlog. Die laatste 2 worden nog genoemd in het register en liggen begraven in een gedeelte dat omgezet is in een pad.

Hiertoe dient de gemeente Hoeksche Waard een overweging te maken. Wanneer duidelijk is dat de gemeente Hoeksche Waard zelf juridisch eigenaar is van een graf met of zonder grafmonument, dan zal zij deze ook moeten gaan onderhouden. Er bestaan dan 3 opties: - Grafmonument laten staan op oorspronkelijk graf; - Grafmonumenten herlokaliseren op de begraafplaats; - Grafmonument centraliseren op bijvoorbeeld een andere begraafplaats. Uiteraard gelden deze opties alleen wanneer er geen rechthebbende meer bekend is. Er dient daarbij wel rekening gehouden te worden met het dorpseigene. Een grafmonument uit Strijen verplaatsen naar Oud-Beijerland zal wellicht niet goed vallen, dus mogelijk valt die optie al bij voorbaat af. Verder dient gekeken te worden naar het onderhoud van de geselecteerde grafmonumenten. Ze komen niet in aanmerking voor ruiming maar mogelijk kan het monument wel hergebruikt worden. Een deel van de grafmonumenten is aangetast door de tand des tijds en vraagt onderhoud. Slechts een enkel grafmonument verdient een meer uitgebreide aanpak, vaak vanwege de constructie van het grafmonument of de omranding. Na een eventueel herstel is het periodiek reinigen en inspecteren op gebreken in de toekomst noodzakelijk. Ten aanzien van de graftrommels is al aangegeven dat deze feitelijk afgeschreven zijn. In het verleden zijn de trommels een aantal malen gefotografeerd.

Verwijderen is het enige wat nog rest. De

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD

70 van 151

beste graftrommels kunnen opgeslagen worden om ze te behouden en eventueel op open dagen te tonen. Hieronder wordt verder het scenario geschetst rondom behoud en instandhouding van de geselecteerde grafmonumenten. Overigens is hergebruik van de graven en grafmonumenten voor bijvoorbeeld asbestemming iets wat sterk aanbevolen wordt.