Bijlage 29 Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten 07-11-2022
Tekst van het document
Diverse documenten geven naast een maximale horizontale ondergrondse verplaatsing ook gemiddelde of minimale ondergrondse verplaatsingsafstanden aan.
Figuur 10. Schematische voorstelling horizontale ondergrondse verplaatsing. (Bron: FM 9-16, Explosive Ordnance Reconnaissance, HQ Department of the Army, Washington DC, 1981.)
De data geeft niet altijd de soort grond aan waardoor de verplaatsing plaatsvindt. In sommige gevallen spreekt men over ‘natte klei’. Aangenomen kan worden dat dit de grondsoort is met de maximale horizontale ondergrondse verplaatsing. In één van de documenten wordt als vuistregel aangehouden dat de offset 1/3 is van de verticale indringdiepte. Gezien de tekst geldt dit bij een afworp vanaf grote hoogte. Saricon streeft naar een standaardisatie van de maximale horizontale ondergrondse verplaatsing bij het afbakenen van een op afwerpmunitie verdacht gebied. De te hanteren maximale afstanden zijn in onderstaande tabel weergegeven. Aangezien het merendeel van de bomaanvallen in Nederland door geallieerde luchtstrijdkrachten is uitgevoerd is in de tabel de gewichtsaanduiding lb. (pound) gebruikt:
21S105-VO-02
Pagina 36 van 168
Gewicht vliegtuigbom in lb.
Maximale afstand in meters (afgerond)
100
6,00
250
6,00
500
8,00
1.000
8,00
2.000
10,00
≥ 2.000
12,00
Eigen methoden Saricon De richtlijnen uit het CS-VROO kunnen niet in alle gevallen worden gebruikt om te komen tot een gefundeerde horizontale afbakening. Van deze richtlijnen mag dan ook gemotiveerd worden afgeweken. Saricon heeft daarom in de loop van jaren verschillende afbakeningsmethoden ontwikkeld, die ook in dit onderzoek zullen worden toegepast. Afbakeningsmethode Stickbombardement Deze methode wordt veelal toegepast in open, landelijke gebieden waarbij er sprake is van een duidelijk te identificeren inslagenpatroon dat lineair is. Bij deze afbakeningsmethode wordt het principe gehanteerd dat de spreiding van het patroon in de lengte groter is dan de spreiding in de breedte. Uitgangspunten bij deze methode zijn: • • •
dat alle bominslagen het gevolg zijn van een afworp door één toestel; dat alle bominslagen in een lineair patroon liggen; en dat sprake is van minimaal 4 inslagen.
Het gaat hier over het algemeen om bombardementen uitgevoerd in de periode 1940-1942 door Britse bommenwerpers. Maar deze methode is ook toe te passen op Duitse bombardementen in de meidagen van 1940. In de praktijk komt het er met deze methode op neer: hoe meer de bominslagen één rechte lijn vormen, hoe smaller het verdacht gebied. De methode is als volgt: a) b) c) d) e) f) g)
De verst uiteenliggende inslagen zijn bepaald. Hiertussen is een lijn getrokken, welke de richting van de inslagen weergeeft; Met behulp van deze lijn is de totale haakse afwijking van de in de breedte verst uit elkaar liggende inslagen ten opzichte van deze lijn bepaald; Precies in het midden van deze afwijking in de breedte is een middenlijn parallel aan de bij (a) getrokken lijn getrokken. Vervolgens is de grootste onderlinge afstand tussen twee opeenvolgende inslagen in de lengte vastgesteld; Om recht te doen aan de spreiding in de lengte wordt de middenlijn verlengd met de waargenomen afwijking in de lengte (d) minus de afwijking in de breedte (b). Op deze verlengde middenlijn wordt een straal toegepast die gelijk is aan de totale spreiding in de breedte (b); Deze straal wordt vergroot met de voor dit verdacht gebied specifieke marges voor tolerantie en de maximale gestandaardiseerde afstand voor offset bij afwerpmunitie.
Verdachte gebieden die volgens deze methode zijn afgebakend zijn in het GIS aangegeven met: ‘Methode AM_Stick’ Afbakeningsmethode ‘nearest-neighbour’ Bij de nearest-neighbourmethode wordt de omvang van het verdacht gebied bepaald door cirkels rondom inslagkraters te trekken. De straal van deze cirkels wordt bepaald door de grootste afstand tussen twee inslagen die direct naast elkaar liggen. Deze methode wordt veelal toegepast in overzichtelijk terrein, waarbij er sprake is van een duidelijk te identificeren inslagenpatroon dat niet zozeer lineair is, maar eerder een ‘trosje’ of een ‘tapijt’ inslagen vormt. In het GIS hebben verdachte gebieden die volgens deze methode zijn afgebakend het kenmerk AM_NN_MAX. Afbakeningsmethode Spitfire- en Typhoon-jachtbommenwerpers Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog voerden geallieerde jachtbommenwerpers onophoudelijk luchtaanvallen uit op spoorlijnen, bruggen, havens of opstellingen/opslagplaatsen van V-wapens. Hoewel dergelijke tactische luchtaanvallen veelvuldig voorkwamen, waren er tot voor kort geen bruikbare afbakeningsmethoden beschikbaar.
21S105-VO-02
Pagina 37 van 168
Om tot beter onderbouwde afstanden te komen, heeft Saricon daarom op eigen initiatief een studie verricht naar luchtaanvallen door geallieerde jachtbommenwerpers.16 Dit onderzoek betreft een empirische studie naar onderlinge afstanden tussen kraters afkomstig van luchtaanvallen door Spitfires en Typhoons. In dit onderzoek is een database opgenomen die op het moment van schrijven bestaat uit ruim 100 waarnemingen op luchtfoto’s van afworpen door geallieerde jachtbommenwerpers met verschillende bomladingen. Deze waarnemingen zijn verwerkt in een afstandentabel. Het verdacht gebied wordt bepaald door rond de waargenomen bomkraters een straal te trekken die is opgebouwd uit de gemiddelde afstand, plus twee keer de standaarddeviatie, plus offset, plus tolerantie. Afstandentabel afbakeningsmethode-jachtbommenwerpers Code afba- Toestel BommenSteek- Gemiddelde Stankeningslading proef afstand tus- daarddevimethode sen kraters atie (2x)17 AM_SPIT3 Spitfire 1 x 500 en 44 38 48 2 x 250 lb. AM_SPIT2 AM_TYPH 500 AM_TYPH 1000
Straal
Offset
Tolerantie
85
8
5
Te hanteren afstand 98
Spitfire 2 x 250 lb. Typhoon 2 x 500 lb.
34 24
22 27
22 34
44 61
6 8
5 5
55 74
Typhoon 2 x 1.000 lb.
7
25
24
48
8
5
61
Raketbeschietingen door geallieerde jachtbommenwerpers Met name in frontgebieden voerden geallieerde jachtbommenwerpers in de jaren 1944 en 1945 raketbeschietingen uit op tactische doelwitten. Vanwege de grote verschillen in spreidingspatronen is een eenduidige afbakening van raketbeschietingen niet mogelijk. Een raketbeschieting wordt daarom per geval beoordeeld. Wel zijn de volgende uitgangspunten gehanteerd: •
• •
Rond een ‘paartje’ van inslagen, die zijn waargenomen op luchtfoto’s, wordt de onderlinge afstand opgemeten. Deze afstand wordt vervolgens naar buiten geprojecteerd. Hieraan toegevoegd worden de afstanden voor offset (5 meter voor een raket) en tolerantie (5 meter binnen het onderzoeksgebied). Rondom een cluster van 3 of meer kraters, zoals waargenomen op luchtfoto’s, wordt de ‘nearest-neighbour’ methode toegepast. Omdat afgevuurde raketten vaak in salvo’s werden afgevuurd (2,4,6 of alle 8 tegelijk) is het aannemelijk dat eventuele blindgangers dicht bij de waargenomen inslagen lagen. Vanuit dit oogpunt is rond solitaire kraters een verdacht gebied aangemerkt met een straal van 26 meter. Saricon is als volgt tot deze afstand gekomen: de afstand tussen de twee buitenste ophangpunten van de raketrails van een Typhoon bedraagt 8 meter. Deze afstand heeft Saricon als veiligheidsmarge verdubbelt en vervolgens zijn hieraan toegevoegd de afstanden voor offset (5 meter voor een raket) en tolerantie (5 meter binnen het onderzoeksgebied).
Verticale afbakening en contra-indicaties Een verticale afbakening van op afwerpmunitie verdachte gebieden is niet opgenomen in dit vooronderzoek. Het vaststellen van een verticale afbakening bestaat uit: • Het doen van een gefundeerde uitspraak over de minimale indringingsdiepte; • Het vaststellen van de bodemsamenstelling ter plaatse; • Het aan de hand van een rekenmodel bepalen van de maximale indringingsdiepte van de betreffende ontplofbare oorlogsresten in deze bodem; • Toetsing van de uitkomsten van de berekening aan de empirisch vastgestelde dieptes van eerder aangetroffen ontplofbare oorlogsresten (in bodems van vergelijkbare samenstelling); • Voor waterpartijen, het vaststellen van de diepte van de waterbodem en de maximale waterkolom ten tijde van de relevante gebeurtenissen; • Het vaststellen van de omvang van eventuele naoorlogs afgegraven of opgebrachte grondpakketten.
16
Nadere achtergronden over deze studie zijn bij Saricon op aanvraag beschikbaar. Op deze gemiddelde afstanden is het principe van de standaarddeviatie (standaardafwijking) toegepast. Standaarddeviatie is een begrip in de statistiek om de gemiddelde spreiding binnen de steekproef/waarnemingen aan te geven. De standaarddeviatie geeft in dit onderzoek de spreiding in meters aan van de bommen rondom het gemiddelde van de bomafworp. Deze standaardafwijking is twee keer toegepast. Dit is een gangbaar uitgangspunt binnen de statistiek waarmee statistisch gezien 95,45 procent van de waarnemingen wordt ondervangen. 17
21S105-VO-02
Pagina 38 van 168
Het is niet doelmatig geacht om al deze werkzaamheden op voorhand voor alle verdachte gebieden uit te voeren. Een verticale afbakening kan per verdacht gebied worden vastgesteld indien daaraan behoefte is met het oog op voorziene projectwerkzaamheden. Saricon adviseert om dit onderdeel te laten zijn van een risicoanalyse.
5.3.4
10 mei 1940
Inventarisatie bronnenmateriaal ‘[10 mei 1940 ca. 05.00 uur] Ongeveer gelijktijdig teisterde een tweede golf bommenwerpers en jagers opnieuw de vliegvelden om de verdedigers te verlammen. Tevens werden nu Hilversum, Soesterberg, Eindhoven (Welschap) en Gilze-Rijen getroffen.’ Molenaar, Luchtverdediging mei 1940 I- ‘Omstreeks 4.00 hoorde men boven het vliegpark het geronk van vliegtuig314-318 motoren. Omdat het enigszins heiig was, konden de vliegtuigen zelf niet worden waargenomen. Het monotone geronk had ongeveer een kwartier geduurd, toen plotseling uit westelijke richting een Me 109 in glijvlucht met zijn boordwapens de vliegtuigtenten aanviel. Het was toen ongeveer 4.20. [noot: Dit tijdstip is in mei 1940 door de vliegparkcommandant genoteerd; andere bronnen vermelden 3.50 en 4.00.] Het toestel werd gevolgd door zeven andere vliegtuigen van hetzelfde type, die de een na de ander de zich duidelijk aftekenende doelen in het noordoostelijke hoekpunt van het vliegpark met hun 2 cm kanonnen onder vuur namen. Ook de mitrailleuropstellingen aan de noordrand werden aangevallen, terwijl van de drie vliegtuigen, die naar het vliegpark werden gebracht, het voorste (een FK 51), dat juist ter hoogte van het casino was aangekomen, onherstelbaar werd beschadigd. De gehele aanval duurde ongeveer 10 a 15 minuten.
Bij het begin van de aanval werden de vóór de hangar opgestelde twee lt.mitrs. bezet doorvrijwilligers, die onmiddellijk het vuur openden op deze laag overvliegende vijandelijke toestellen. De bedieningen van deze mitrs. bleven vuren tot zij al hun munitie hadden verschoten. Met één van de in de oostelijke rand van het landingsterrein opgestelde lt.mitrs., die door de bediening uit haar opstelling werd genomen, werd eveneens deelgenomen aan het vuren op de aanvallende vliegtuigen. Ook met geweren werd er op de aanvallers geschoten. Literatuur Korthals Altes, Luchtgevaar, 36
Gemeentelijke archieven:
Na afloop van de aanval bleek, dat er in de hangar een aantal slachtoffers was gevallen. Van de Ie Vcrk.Gr. werden een luitenant-vlieger en vijfsoldaten gewond, van wie één soldaat overleed tijdens het vervoer naar een ziekeninrichting. (…) De beide vliegtuigtenten waren doorzeefd. De kort tevoren in een van deze tenten verblijf houdende piketgroep kon de officier van piket van de verkenningsgroep niet dankbaar genoeg zijn voor zijn order om de tent te ontruimen. Ook de hangar en het casino hadden veel te lijden gehad van het vuur van de aanvallers. De in de hangar staande en gedeeltelijk gedemonteerde C X had ernstige schade opgelopen, evenals twee FK 51 ’n. Eén C V was licht beschadigd. De vliegtuigen, die buiten het vliegpark verspreid stonden opgesteld, waren niet beschadigd en door de vijandelijke jachtvliegers dus kennelijk niet ontdekt.’ ‘Omstreeks half vijf die ochtend [10 mei 1940] doken plotseling Messerschmitts uit de wolken, die het vliegveld beschoten en het casino, een vliegtuigtent, een hangaar, een Fokker c.x en twee Koolhoven FK-si’s beschadigden.’ Geen relevante informatie aangetroffen
Provinciaal archief
Geen relevante informatie aangetroffen
Nationaal Archief
Geen relevante informatie aangetroffen
NIOD
Geen relevante informatie aangetroffen
Bundesarchiv
Geen relevante informatie aangetroffen
The National Archives
Geen relevante informatie aangetroffen
Grimm ea., Vliegvelden in Oorlogstijd, 183.
21S105-VO-02
Pagina 39 van 168
Analyse bronnenmateriaal Datum
10 mei 1940
Gebeurtenis-ID
1940-05-10A
Omschrijving
Beschieting met boordwapens door Duitse toestellen
Doelwit
Vliegveld Hilversum
Bommenladingen per toestel
Onbekend / geen onderzoek naar gedaan
Totale bommenlast
Onbekend / geen onderzoek naar gedaan
Detailgegevens ontstekers
Onbekend / geen onderzoek naar gedaan
Afwerphoogte
Onbekend / geen onderzoek naar gedaan
Voornaamste getroffen locaties
Vliegveld Hilversum: Hangaar en vliegtuigtenten
Luchtfoto-interpretatie Meldingen blindgangers
Geen Luchtfoto’s van relevante datum beschikbaar voor deze locatie. Daarom is geen luchtfoto-interpretatie uitgevoerd Geen
Verdere relevante conclusies
-
Contra-indicaties
-
Verdacht gebied
NEE Voor beschietingen met boordwapens worden geen verdachte gebieden aangemerkt (zie ook paragraaf 4.4)
5.3.5
Nacht 25/26 juni 1940
Inventarisatie bronnenmateriaal Literatuur
Geen relevante informatie aangetroffen
Gemeentelijke archieven:
Geen relevante informatie aangetroffen
Provinciaal archief
Geen relevante informatie aangetroffen
Nationaal Archief
Geen relevante informatie aangetroffen
NIOD
Geen relevante informatie aangetroffen
Bundesarchiv RL2-II (Lageberichte Luftwaffenfuhrungsstab Ic) Inv 211 The National Archives AIR 14/2665
‘25/26.6[1940] Uhrzeit 0214. Ort; w.Hilversum (Holland); Anzahle der Bomben: nicht Gemeldet. Wirkung: Kein Schaden’ Bomber Command Night Bomb Raid sheets vol. 2 (May-June 1940) Night raid sheets 24/25 june 1940 Ondanks slechte weersomstandigheden vlogen Hampden- en Whitley bommenwerpers van Bomber Command op doelen in het Rurgebied. Er werden voornamelijk alternatieve doelen aangevallen, waaronder in Nederland de Vliegvelden Waalhaven en Haamstede en een spoorbrug bij Zaltbommel. Geen van deze doelen is te herleiden tot locaties in (de omgeving van) het onderzoeksgebied.
Analyse bronnenmateriaal Datum
Nacht 25/26 juni 1940
Gebeurtenis-ID
Geen gebeurtenis-ID toegekend
Omschrijving Doelwit
Duitse melding van de afworp van een onbekend aantal bommen op een (onbekende) locatie ten westen van Hilversum Onbekend
Bommenladingen per toestel
Onbekend
21S105-VO-02
Pagina 40 van 168
Analyse bronnenmateriaal Totale bommenlast
Onbekend
Detailgegevens ontstekers
Onbekend
Voornaamste getroffen locaties
Onbekende locatie ten westen van Hilversum
Luchtfoto-interpretatie
Geen specifieke luchtfoto-interpretatie uitgevoerd
Meldingen blindgangers
Geen
Verdere relevante conclusies
-
Contra-indicaties
-
Verdacht gebied
NEE De locatie van inslag is met behulp van het beschikbare bronnenmateriaal niet vast te stellen. Er is op basis van deze gegevens geen mogelijkheid tot het aanmerken van een verdacht gebied.
5.3.6
2 augustus 1940
Inventarisatie bronnenmateriaal Literatuur Grimm ea., Vliegvelden in Oorlogstijd, 185, 453
Gemeentelijke archieven: Toegang SAGV131 (Gemeentepolitie Hilversum) Inv. 1257
‘Een van de sporadische bombardementen [op vliegveld Hilversum] vond plaats op 2 augustus 1940 om 07.55 uur, toen bij verassing twee brisantbommen en zes brandbommen op het vliegveld neerkwamen. Mogelijk waren die gelost door een van de twee Blenheims [No L8780 van 110 Squadron RAF, gevlogen door Sgt. Hards.] die opdracht hadden gekregen Soesterberg aan te vallen. Deze kleine aanval, waarbij een dode en twee gewonden vielen, vernielde de in aanbouw zijnde brandweerkazerne.’ Rapport Politie Hilversum, d.d. 2 augustus 1940 ‘Hedenmorgen vrijdag 2 augustus 1940 te omstreeks 8.15 uur [werd vernomen] dat het in deze gemeente gelegen vliegveld, dat bij de Duitsche Weermacht in gebruik is, gebombardeerd was. (…) Bedoeld vliegveld is gelegen in het zuidelijk deel der gemeente Hilversum en wordt in breeden kring ingesloten door den Loosdrechtsche Grintweg, het Tienhovenskanaal en Egelshoek te Hilversum. (…) Tot de plaats waar bedoeld bommen gevallen waren werd ik niet toegelaten. Op het vliegveld waren alleen nog enkele Duitsche militairen aanwezig. De burgers die aldaar werkzaam waren geweest hadden de vlucht genomen. [van hen vernam ik] dat er één persoon was gedood en 2 waren gewond door bommen welke uit een Engelsch vliegtuig waren geworpen.
(…) Ter plaatse deelde Oberleutnant Schmidt mij als volgt mede: (…) “omstreeks 7.50 uur verscheen er een Engelsch vliegtuig boven het vliegveld alhier. Dit vliegtuig heeft 8 springbommen uitgeworpen en eenige – ik weet niet hoeveel – brandbommen. Deze bommen zijn alle op het vliegveld terecht gekomen, doch hierdoor is geen materieele schade aangericht.” [een andere getuige verklaarde:] “Een Engelsch vliegtuig uit de richting van Amsterdam draaide even boven het vliegveld om en liet toen 2 springbommen vallen, die beide op het vliegveld explodeerden. (…) Onmiddellijk nadat de 2 springbommen waren ontploft heb ik gezien dat het zelfde vliegtuig nog 3 brandbommen heeft uitgeworpen. Deze zijn echter niet allen tot ontbranding gekomen. Deze bommen vielen eveneens op het vliegveld.” (…).’ Minuut van telegram Commissaris van Politie Hilversum aan Stabsoffizier Ordnungspolizei Haarlem, 2 augustus 1940
Provinciaal archief
‘Plaats van bominslag: Vliegveld, gelegen aan den Loosdrechtschen grintweg te Hilversum. Tijdstip: Vrijdag 2 augustus te ongeveer 8 uur voormiddags (…) aantal afgeworpen bommen: 2 explosieve en 5 a 6 brandbommen. (…) Van onontplofte projectielen niets gebleken.’ Geen relevante informatie aangetroffen.
Nationaal Archief
Rijkstelegram d.d. 2 augustus 1940 te 16.25 uur
21S105-VO-02
Pagina 41 van 168
Inventarisatie bronnenmateriaal 2.04.53.15 (Inspectie bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen. Inv 40 NIOD Bundesarchiv Toegang RL 2-II (Lageberichten Luftwaffenf:uhrungsstab Ic) Inv 1025 The National Archives AIR 14/3361
AIR 14/2666
‘[melding]: 1) Hilversum. Hedenmorgen 7.47 werd het militaire vliegveld te Hilversum gebombardeerd. Door onze uitkijkposten werd brand gemeld. Enkele minuten later was alles weer rustig. Geen luchtalarm gegeven. Volgens mededeeling van derden zijn enkele personen getroffen.’ Geen relevante informatie aangetroffen. ‘2.8.40 Uhrzeit 0750; Ort: Flugplatz Hilversum; Anzahl der Bomben: 8 Sprb. (mehr. Blg.) 12 Brb.; Wirkung: Angriff aus 400 m Höhe auf Fliegerhorst H. 1 holländ. Arbeiter tot; 2 Leichtverletste.’ Bomber Command Day Bomb Raid sheets vol. 2 (June-dec 1940) Geen informatie met een locatieverwijzing die te herleiden is tot het onderzoeksgebied. Mogelijk hangt de vermelde afworp samen met een aanval op het vliegveld Soesterberg, dat door twee toestellen werd aangevallen: ‘Z53. Soesterberg 1 a/c results not observed; 1 a/c Bursts not observed but thought to have hit hangars on North East side of aerodrome. Bursts on hangar in North East corner of Aerodrome, others thought to have hit tarmac. (…) 6 x 250 lb; 33 x 40 lb.’ Bomber Command Night Bomb Raid sheets vol. 3 (July-aug 1940) Geen relevante informatie aangetroffen
Analyse bronnenmateriaal Datum
2 augustus 1940
Gebeurtenis-ID
1940-08-02A
Omschrijving
Bomafworp op het vliegveld Hilversum
Doelwit
Onduidelijk, mogelijk vliegveld Soesterberg
Bommenladingen per toestel
Totale bommenlast
Niet met zekerheid vast te stellen. Mogelijk betrof het een afworp van een toestel dat rapporteerde vliegveld Soesterberg aangevallen te hebben. Dit toestel had een bommenlading van 6 x 250 lb brisantbommen en 33 x 40 lb. brandbommen 6 x 250 lb brisantbommen en 33 x 40 lb. brandbommen
Detailgegevens ontstekers
Onbekend
Afwerphoogte
Onbekend
Voornaamste getroffen locaties
Vliegveld Hilversum
Luchtfoto-interpretatie
Geen luchtfoto’s van geschikte datum bij Saricon beschikbaar. Geen luchtfoto-interpretatie uitgevoerd. Naar opgave van Duitse bronnen waren er 'mehrere‘ blindgangers. De gemeentepolitie Hilversum rapporteerde echter: ‘van onontplofte projectielen niets gebleken‘ De bronnen 'vanaf de grond‘ zijn tegenstrijdig ten aanzien van het aantal afgeworpen bommen. (2 brisant- en 5 a 6 brandbommen volgens Nederlandse bron, 8 brisantbommen en 12 brandbommen volgens Duitse bron). Geen van de genoemde aantallen komt overeen met de opgegeven bommenlading van het Britse toestel. -
Meldingen blindgangers
Verdere relevante conclusies
Contra-indicaties Verdacht gebied
21S105-VO-02
NEE De locatie van inslag is met behulp van het beschikbare bronnenmateriaal niet vast te stellen. Er is dan ook geen mogelijkheid voor deze gebeurtenis een verdacht gebied aan te merken.
Pagina 42 van 168
5.3.7
Nacht 8/9 oktober 1940
Inventarisatie bronnenmateriaal Literatuur
Geen relevante informatie aangetroffen
Gemeentelijke archieven:
Geen relevante informatie aangetroffen
Provinciaal archief
Geen relevante informatie aangetroffen
Nationaal Archief
Geen relevante informatie aangetroffen
NIOD
Geen relevante informatie aangetroffen
Bundesarchiv Toegang RL 2-II (Lageberichten Luftwaffenf:uhrungsstab Ic) Inv 216
‘Vorläufige Zuzammenstellung der Bombenabwürfe in der Zeit vom 8.10.40 08.00 Uhr bis 9.10.40 08.00 Uhr. Uhrzeit 2310; Ort: Flughafen Hilversum; Anzahl der Bomben: 1; Wirkung: Einschlag in SO-Ecke des Flughafens. Kein Schaden.’ Bomber Command Day Bomb Raid sheets vol 2 (june-dec 1940)
The National Archives AIR 14/3361 AIR 14/2668
Geen relevante informatie aangetroffen Bomber Command Night Bomb Raid sheets vol 5 (October 1940) Geen relevante informatie aangetroffen
Analyse bronnenmateriaal Datum
Nacht 8 op 9 oktober 1940
Gebeurtenis-ID
1940-10-08/09A
Omschrijving Doelwit
Melding van de afworp van één bom in de zuidoostelijke hoek van het vliegveld Hilversum Onbekend, vermoedelijk vliegveld Hilversum
Bommenladingen per toestel
Onbekend
Totale bommenlast
Onbekend
Detailgegevens ontstekers
Onbekend
Afwerphoogte
Onbekend
Voornaamste getroffen locaties
vliegveld Hilversum
Luchtfoto-interpretatie Meldingen blindgangers
Geen luchtfoto’s van geschikte datum bij Saricon beschikbaar. Geen luchtfoto-interpretatie uitgevoerd. Geen
Verdere relevante conclusies
-
Contra-indicaties
-
Verdacht gebied
NEE De Duitse Luftwaffenführungsstab meldde de inslag van één bom in de zuidoostelijke hoek van het vliegveld Hilversum. Omdat geen blindgangers werden gerapporteerd is het waarschijnlijk dat deze bom detoneerde. Er zijn geen gegevens uit andere bronnen beschikbaar die deze gebeurtenis kunnen bevestigen. De locatie van inslag is bij gebrek aan luchtfoto-materiaal niet vast te stellen. Bovendien lijkt sprake te zijn van de inslag van één bom, die detoneerde. Er is op basis van deze gegevens geen aanleiding om naar aanleiding van deze gebeurtenis nog blindgangers te verwachten. Er is dan ook geen verdacht gebied aangemerkt.
21S105-VO-02
Pagina 43 van 168
5.3.8
3 november 1940
Inventarisatie bronnenmateriaal Literatuur
Geen relevante informatie aangetroffen
Gemeentelijke archieven: SAGV168.4 (Archief Luchtbeschermingsdienst Hilversum) Inv 97
Brief, d.d. 4 november 1940 van Hoofd LBD Hilversum aan Burgemeester Hilversum
Provinciaal archief
‘op 3 november te 12 uur 45 minuten werd vanaf den uitkijkpost van den Luchtbeschermingsdienst gevestigd op den Raadhuistoren, gemeld dat in de richting Bussum een bom-inslag was waargenomen, terwijl in de omgeving van Crailoo sterk afweervuur werd gehoord. (…) Eenige minuuten later werd zwaar motorgeronk gehoord op ongeveer 500 meter hoogte ten noorden van den Raadhuistoren en onmiddellijk daarop volgden drie explosies, mitrailleurvuur en afweergeschut wederom in de richting Bussum. Eveneens was deze uitkijkpost in staat rookontwikkeling waar te nemen in de aangegeven richting. (…) Te 13 uur 02 werd weer een 3- tal bominslagen gemeld, gepaard gaande aan zwaar afweervuur. Het slechte zicht belemmerde echter in hooge mate een duidelijke plaatsbepaling. (...) [bericht] dat bommen zouden zijn gevallen op het buitenterrein van Heideheuvel, gelegen bij Crailoo. Schade zou echter niet zijn aangericht. [na controle ter plaatse bleek] dat ter plaatse geen bommen gevallen waren, wel echter binnen de gemeente Bussum, waar het huis van een hoofdonderwijzer gelegen aan den Oud-Bussumerweg zwaar was getroffen en verschillende dooden te betreuren zouden zijn.’ Geen relevante informatie aangetroffen
Nationaal Archief
Geen relevante informatie aangetroffen
NIOD
Geen relevante informatie aangetroffen
Bundesarchiv
Geen relevante informatie aangetroffen
The National Archives AIR 14/3151
Bomber Command Form E-Summaries No. 2 Group: Summaries of France and Low Countries 01 november 1940-31 november 1940 Form E, 3 november 1940 9 toestellen werden uitgestuurd voor een aanval op ‘Bussum a/drome’. Één van de toestellen wierp 4 bommen van 250 lb. uit op dit doel zonder dat resultaten werden waargenomen. De overige toestellen keerden wegens slechte weersomstandigheden voortijdig terug.
Analyse bronnenmateriaal Datum
3 november 1940
Gebeurtenis-ID
1940-11-03A
Omschrijving Doelwit
Luchtaanval door één brits toestel op ‘Bussum Aerodrome’: vermoedelijk het noodlandingsterrein tussen Bussum en de Hilversumse Meent ‘Bussum Aerodrome’
Bommenladingen per toestel
4 x 250 lb.
Totale bommenlast
4 x 250 lb.
Detailgegevens ontstekers
Onbekend
Afwerphoogte
Onbekend
Voornaamste getroffen locaties
Oud Bussumerweg te Bussum
Luchtfoto-interpretatie Meldingen blindgangers
Geen luchtfoto’s van geschikte datum bij Saricon beschikbaar. Geen luchtfoto-interpretatie uitgevoerd. Geen
Verdere relevante conclusies
-
Contra-indicaties
-
21S105-VO-02
Pagina 44 van 168
Analyse bronnenmateriaal Verdacht gebied
5.3.9
NEE Uit het bronnenmateriaal blijkt dat de bommen niet op Hilversums grondgebied terecht kwamen, maar een woning aan de Oud-Bussummerweg troffen. Deze gebeurtenis is daarom niet relevant voor het onderzoeksgebied.
Nacht 9/10 januari 1941
Inventarisatie bronnenmateriaal
Gemeentelijke archieven:
‘9/10 januari 1941. Bomber Command. Geplande operaties: o.a. oliedoelen in Nederland. (…) AD’s: aanvallen op de vliegvelden Haamstede, Bergen, ‘een baanverlichting’ 7 km ten oosten van Hilversum en militaire doelen NW van Rotterdam (…) Bij al deze aanvallen werden geen resultaten vermeld.’ Geen relevante informatie aangetroffen
Provinciaal archief
Geen relevante informatie aangetroffen
Nationaal Archief
Geen relevante informatie aangetroffen
NIOD
Geen relevante informatie aangetroffen
Bundesarchiv
Geen relevante informatie aangetroffen
The National Archives AIR 14/3153
Bomber Command Form E-Summaries No. 2 Group: Summaries of France and Low Countries 01 january 1940-31 january 1940
Literatuur Zwanenburg, Nooit Was het Stil…, I146
Form E, 9/10 january 1940 Om 19.50 uur wierp één toestel 2 40 lb. HE bommen af op een ‘flarepath about 4 m[iles] E. of Hilversum. Results: Burst near flarepath.’ Analyse bronnenmateriaal Datum
Nacht 9-10 januari 1941
Gebeurtenis-ID
Geen gebeurtenis-ID toegekend
Omschrijving Doelwit
Britse melding van de afworp van 2 brisantbommen op een ‘flare path’ oostelijk van Hilversum Onbekend,
Bommenladingen per toestel
Onbekend
Totale bommenlast
Onbekend
Detailgegevens ontstekers
Onbekend
Afwerphoogte
Onbekend
Voornaamste getroffen locaties
Meldingen blindgangers
Volgens Britse bron een ‘flare path’ (baanverlichting) 4 mijl oostelijk van Hilversum. Geen luchtfoto’s van geschikte datum bij Saricon beschikbaar en geen concrete getroffen locatie bekend. Geen luchtfoto-interpretatie uitgevoerd. Geen
Verdere relevante conclusies
-
Contra-indicaties
-
Verdacht gebied
NEE Volgens Britse bron werd een ‘flare path’ (baanverlichting) 4 mijl oostelijk van Hilversum gebombardeerd. Het is niet bekend welke locatie hiermee werd bedoeld, mogelijk betrof het Soesterberg. Er zijn geen bronnen ‘vanaf de grond’ die melding maken van bomafworp op Hilversums grondgebied. Vermoedelijk vond deze gebeurtenis dan ook buiten het onderzoeksgebied plaats. Er is dan ook geen verdacht gebied aangemerkt.
Luchtfoto-interpretatie
21S105-VO-02
Pagina 45 van 168
5.3.10
Onbekende datum mei/juni 1941
Inventarisatie bronnenmateriaal Literatuur
Geen relevante informatie aangetroffen
Gemeentelijke archieven: SAGV168.4 (Archief Luchtbeschermingsdienst Hilversum) Inv 97
Rapport Politie Hilversum, d.d. 19 juni 1941
Provinciaal archief
‘Naar aanleiding van een telefonisch gedane mededeeling (…) dat ongeveer drie weken geleden in de nabijheid van Anna’s Hoeve alhier, een vliegtuigbom tot ontploffing was gekomen [werd onderzoek ingesteld] “den juisten datum weet ik niet meer, het was in den nacht van donderdag op vrijdag, te omstreeks 1.30 uur, hoorde ik een vliegtuig boven perceel Liebergerweg no 200 alhier. (…) plotseling hoorde ik een langgerekt gefluit dat ongeveer eenige seconden aanhield. Vlak daarop hoorde ik een luide klap (…) Den volgenden morgen zag ik in de naaste omgeving geen vernieling welke erop wees dat een bom was ontploft. Bij mij rees toen het vermoeden dat het zeer goed mogelijk was dat die bom óf in de vijver vóór mijn woning gevallen was, óf in het Waschmeer gelegen achter mijn woning. Ik heb verder aan de ontplofte bom geen aandacht meer besteed (…)”[later werden door zwemmers bomscherven gevonden in het midden van het Waschmeer] Daar het Waschmeer gelegen is op het grondgebied van de gemeente Laren (N.H.) [is de zaak overgedragen aan de politie aldaar] ’ Geen relevante informatie aangetroffen
Nationaal Archief
Geen relevante informatie aangetroffen
NIOD
Geen relevante informatie aangetroffen
Bundesarchiv
Geen relevante informatie aangetroffen
The National Archives AIR 14
Geen relevante informatie aangetroffen
Analyse bronnenmateriaal Datum
Onbekende datum, mei juni 1941
Gebeurtenis-ID
1941-06-??A
Omschrijving Doelwit
Melding van het vallen van een bom in de omgeving van de Liebergerweg, en later het aantreffen van bomscherven in het Wasmeer Onbekend
Bommenladingen per toestel
Onbekend
Totale bommenlast
Onbekend
Detailgegevens ontstekers
Onbekend
Afwerphoogte
Onbekend
Voornaamste getroffen locaties
Het Wasmeer
Luchtfoto-interpretatie Meldingen blindgangers
Geen luchtfoto’s van geschikte datum bij Saricon beschikbaar. Geen luchtfoto-interpretatie uitgevoerd. Geen
Verdere relevante conclusies
-
Contra-indicaties
-
Verdacht gebied
NEE Het bronnenmateriaal bevat geen concrete aanwijzingen over het aantal afgeworpen bommen. Omdat de exacte datum van bomafworp niet uit de bron te herleiden is, kon geen onderzoek worden uitgevoerd naar de bommenlading van eventueel betrokken Britse toestellen. De vondst van bomscherven in het Wasmeer wijst op de afworp van tenminste één bom. De enige uit het bronnenmateriaal te herleiden getroffen locatie (Het Wasmeer) ligt in de gemeente Laren. Deze gebeurtenis is daarom niet relevant voor het onderzoeksgebied.
21S105-VO-02
Pagina 46 van 168
5.3.11
Nacht 11/12 Augustus 1941
Inventarisatie bronnenmateriaal Literatuur Zwanenburg, Nooit Was het Stil…, I239 Gemeentelijke archieven:
‘11/12 Augustus 1941. Bomber Command vierendertig vliegtuigen naar Rotterdam (…) Noot: o.a. bommen op het schijnvliegveld bij Aalsmeer en tussen Hilversum en Bussum’ Geen relevante informatie aangetroffen
Provinciaal archief
Geen relevante informatie aangetroffen
Nationaal Archief
Geen relevante informatie aangetroffen
NIOD
Geen relevante informatie aangetroffen
Bundesarchiv
Geen relevante informatie aangetroffen
The National Archives AIR 14/2673
Bomber Command Night Bomb Raid Sheets vol 10, Nos 1253-1394, junedec 1941 Geen doelwitten die te herleiden zijn tot het onderzoeksgebied. Mogelijk is de afworp afkomstig van één Hampden-bommenwerper van No 5 Group, die rapporteerde vliegveld Soesterberg te hebben aangevallen. Dit toestel droeg een lading van 4 x 500 lb en 2 x 250. ‘One burst seen in target.’
Analyse bronnenmateriaal Datum
Nacht 11-12 augustus 1941
Gebeurtenis-ID
Locatie onduidelijk, Geen gebeurtenis-ID toegekend
Omschrijving
Melding uit de literatuur van een Britse luchtaanval waarbij bommen neerkwamen ‘tussen Hilversum en Bussum’ Onbekend
Doelwit Bommenladingen per toestel Totale bommenlast
Onbekend (mogelijk 1 Hampden-bommenwerper met 4 x 500 lb. en 2 x 250 lb.) Onbekend
Detailgegevens ontstekers
Onbekend
Afwerphoogte
Onbekend
Voornaamste getroffen locaties
Meldingen blindgangers
Een onbekende locatie ‘tussen Hilversum en Bussum’ (wellicht het noodlandingsveld op de Hilversumse Meent.) Geen luchtfoto’s van geschikte datum bij Saricon beschikbaar en geen concrete locatie bekend. Geen luchtfoto-interpretatie uitgevoerd. Geen
Verdere relevante conclusies
-
Contra-indicaties
-
Verdacht gebied
NEE De enige indicatie voor deze bomafworp is afkomstig uit literatuur (Zwanenburg). Dit werk is hoofdzakelijk gebaseerd op Britse bronnen, en daarom niet altijd betrouwbaar wat betreft de opgave van getroffen locaties. Er zijn geen Duitse of Nederlandse bronnen ‘vanaf de grond’ die het neerkomen van bommen in Hilversum op deze datum kunnen bevestigen. De locatie van de bomafworp is dan ook niet met zekerheid vast te stellen. Er is daarom geen aanleiding om voor deze gebeurtenis een verdacht gebied aan te merken.
Luchtfoto-interpretatie
21S105-VO-02
Pagina 47 van 168
5.3.12
Nacht 30/31 augustus 1941
Inventarisatie bronnenmateriaal
Gemeentelijke archieven:
‘30/31 augustus 1941. Coastal Command. Intruderoperaties. Drie Blenheims voor een aanval op het vliegveld Soesterberg. 1 Blenheim wierp 40 km ONO van Noordwijk bommen af en beschoot met boordwapens zoeklichten en geschutopstellingen. Resultaten werden niet waargenomen, maar de zoeklichten werden gedoofd. De andere twee Blenheims worden vermist. Noot: Beide waren van No 500 Squadron. Eén ervan heeft inderdaad zijn bommen op het doel afgeworpen, want Soesterberg meldde vier bommen. Ook vielen bommen tussen Hilversum en Bussum (± 40 km ONO Noordwijk) Een van de Blenheims werd om 23.37 uur bij Schiphol neergeschoten, de andere kwam in zee terecht.’ Geen relevante informatie aangetroffen
Provinciaal archief
Geen relevante informatie aangetroffen
Nationaal Archief
Geen relevante informatie aangetroffen
NIOD
Geen relevante informatie aangetroffen
Bundesarchiv
Geen relevante informatie aangetroffen
The National Archives AIR 15/771
Coastal Command Strike Sheets Vol 4: 11-5-1941 t/m 2/3-9-41
Literatuur Zwanenburg, Nooit Was het Stil…, I253
Strike sheet 892, 30 august 1941 3 Blenheims 500 Squadron: ‘Task: Strike at Soesterberg 2120-2345. 1 a/c dropped 4 x 250 GP from 500 ft on searchlights and gun emplacements, 25 to 30 m NE of NOARBWYN [sic], firing 500 rounds at S/L before releasing bombs; bursts not seen but lights doused.’ Analyse bronnenmateriaal Datum
Nacht 30-31 augustus 1941
Gebeurtenis-ID
Locatie onduidelijk, geen gebeurtenis-ID toegekend
Omschrijving Doelwit
Melding uit de literatuur van een Britse luchtaanval door RAF Coastal Command waarbij bommen neerkwamen ‘tussen Hilversum en Bussum’ Vliegveld Soesterberg
Bommenladingen per toestel
Onbekend (mogelijk 1 Blenheim-bommenwerper met 4 x 250 lb.)
Totale bommenlast
Onbekend
Detailgegevens ontstekers
Onbekend
Afwerphoogte
Onbekend (mogelijk 500 ft.)
Voornaamste getroffen locaties
Meldingen blindgangers
Een onbekende locatie ‘tussen Hilversum en Bussum’ (wellicht het noodlandingsveld op de Hilversumse Meent.) Geen luchtfoto’s van geschikte datum bij Saricon beschikbaar en geen concrete locatie bekend. Geen luchtfoto-interpretatie uitgevoerd. Geen
Verdere relevante conclusies
-
Contra-indicaties
-
Verdacht gebied
NEE De enige indicatie voor deze bomafworp is afkomstig uit literatuur (Zwanenburg). Dit werk is hoofdzakelijk gebaseerd op Britse bronnen, en daarom niet altijd betrouwbaar wat betreft de opgave van getroffen locaties. Er zijn geen Duitse of Nederlandse bronnen ‘vanaf de grond’ die het neerkomen van bommen in Hilversum op deze datum kunnen bevestigen. De locatie van de bomafworp is dan ook niet met zekerheid vast te stellen. Er is daarom geen aanleiding om voor deze gebeurtenis een verdacht gebied aan te merken.
Luchtfoto-interpretatie
21S105-VO-02
Pagina 48 van 168
5.3.13
27 december 1941
Inventarisatie bronnenmateriaal Literatuur
Geen relevante informatie aangetroffen
Gemeentelijke archieven: SAGV168.4 (Archief Luchtbeschermingsdienst Hilversum) Inv 97
LBD Hilversum, Uittreksel dagboek Hoofdpost 27 december 1941 20.08 uur: Zware ontploffingen gehoord door LBD-Vakpost IV 20.08 uur: post Oostereng meldt zware explosie en scherven boven de post. Verlicht vliegtuig cirkelt boven de post 20.21 uur: Granaatscherf ingeslagen bij perceel Reigerstraat 29 21.02 uur: Scherven door het dak van Koomanstraat 18 en Juliusstraat 29 21.26 uur: ‘3 brisantbommen ingeslagen heide Liebergerweg, 50 m van reigerstraat en weg naar Anna’s Hoeve. Percelen Reigerstraat 1-3-5-7-9-1113-15 glasschade. Perceel Reigerstraat 13 verschillende gaten in de binnenmuren (…) Liebergerweg 142-146-162-160 veel glasschade.’ Brief, d.d. 29 december 1941 van Hoofd LBD Hilversum aan Rijksinspectie Luchtbescherming ‘De bominslagen vonden plats op zaterdag 27 december 1941 te 20.05 uur. (…) Het aantal vijandelijke vliegtuigen bedroeg vermoedelijk één. Er werden drie (3) brisantbommen van licht kaliber afgeworpen, vermoedelijk als gevolg van een luchtgevecht. De bommen kwamen terecht in een open terrein begrensd door de Reigerstraat en den weg naar Anna’s Hoeve, liggende aan de grens van de bebouwde kom der gemeente (O.Z.O. zijde). Geslagen kraters: Diameter 3 meter, diepte 1,5 meter.’ [de inslaglocatie is weergegeven in onderstaande tekening]
21S105-VO-02
Pagina 49 van 168
Inventarisatie bronnenmateriaal
Schade aan de woning Reigerstraat 7 als gevolg van scherfinslag (foto: Politie Hilversum, d.d. 30 december 1941)
Provinciaal archief
Glas- en pannenschade in de huizenrij Reigerstraat 1-9 (foto: Politie Hilversum, d.d. 30 december 1941) Geen relevante informatie aangetroffen
Nationaal Archief
Geen relevante informatie aangetroffen
NIOD
Geen relevante informatie aangetroffen
Bundesarchiv
Geen relevante informatie aangetroffen
The National Archives AIR 14/2673
Bomber Command Night Bomb Raid Sheets vol 10, Nos 1253-1394, junedec 1941 Bomber Command Night Operation sheet 1393, 27/28 december 1941
21S105-VO-02
Pagina 50 van 168
Inventarisatie bronnenmateriaal
TNA AIR 25/23
6 toestellen van No. 2 Group deden een aanval op ‘Soesterberg A/D.’ Vijf Blenheims wierpen in totaal 20 x 250lb en 20 x 40 lb af op het vliegveld: ‘Bombs Dropped on runways. Bright flare seen possibly due to E/A being hit. 1 E/A probably damaged over the target.’ ORB No. 2 Group, 1941-1943
TNA AIR 27/681
‘Night 27/28th dec. Attack on Soesterberg Aerodrome 6 a/c of No 82 Squadron, Watton, operating under No. 2 Group Operation Order No. 81, took off at 1730 and last landed 2145. 1 a/c sighted e/a on E.W. runway and another landing. Bombs dropped and bursts seen along Runway. 1 a/c bombed N.S. Runway. Results unobserved.’ ORB No 82 Squadron, Summary of Events ‘Dec. 27 (…) six aircraft were detailed to carry out a night attack on Soesterberg Aerodrome. All crews exept one located and bombed target. The other aircraft attacked a canal bridge at Utrecht.’ ORB No 82 Squadron, Detail of Work [zelfde informatie als hierboven. Twee toestellen werden op weg naar het vliegveld aangevallen door Duitse jagers.]
Analyse bronnenmateriaal Datum
27 december 1941
Gebeurtenis-ID
1941-12-27A
Omschrijving Doelwit
Melding van de afworp van drie brisantbommen in een veld aan de Reigerstraat/Liebergerweg Vermoedelijk vliegveld Soesterberg.
Bommenladingen per toestel
Vermoedelijk 4 x 250 lb. en/of 4 x 40 lb.
Totale bommenlast
Onbekend / geen onderzoek naar gedaan
Detailgegevens ontstekers
Onbekend
Afwerphoogte
Onbekend
Voornaamste getroffen locaties
Meldingen blindgangers
Voor zover bekend werd binnen het onderzoeksgebied alleen de omgeving Reigerstraat/Liebergerweg getroffen. De eerste beschikbare luchtfoto met dekking van de getroffen locatie dateert van 9 mei 1944 (luchtfoto 106W/334-3116). Hierop is geen schade waar te nemen die met deze aanval in verband is te brengen. Geen
Verdere relevante conclusies
-
Contra-indicaties
De op het kaartmateriaal aangegeven inslaglocaties zijn inmiddels volledig bebouwd met woningen NEE De LBD Hilversum meldde het inslaan (en ontploffen) van drie brisantbommen. De inslaglocaties zijn vastgelegd op kaartmateriaal. Vermoedelijk waren de bommen afkomstig van één van de zes Britse Blenheim-bommenwerpers die deze nacht een aanval uitvoerden op het vliegveld Soesterberg. Britse bronnen maken geen melding van de afworp van bommen bij Hilversum. Wel is bekend dat twee toestellen op weg naar het doelwit werden aangevallen door Duitse jachtvliegtuigen. Mogelijk is de bomafworp in Hilversum een noodafworp als gevolg van een luchtgevecht tussen deze toestellen.
Luchtfoto-interpretatie
Verdacht gebied
Uitgaande van het scenario van een noodafworp is er, hoewel het aantal afgeworpen bommen kleiner is dan de bommenlading van één toestel, in deze situatie geen mogelijkheid om op beredeneerde wijze een verdacht gebied aan te merken.
21S105-VO-02
Pagina 51 van 168
5.3.14
15 januari 1942
Inventarisatie bronnenmateriaal Literatuur Grimm ea., Vliegvelden in Oorlogstijd, 185 Gemeentelijke archieven: SAGV168.4 (Archief Luchtbeschermingsdienst Hilversum) Inv 97
‘Een (…) bombardement [op vliegveld Hilversum] leidde eind januari 1942 tot het tijdelijk stilleggen van het vliegverkeer vanwege een blindganger.’ LBD Hilversum, Meldingsstaat luchtaanvallen d.d. 15 januari 1942 ‘Hazelaarlaan 24: [één] brandbom door dak heen geslagen, op zolder blijven liggen, veroorzaakte begin van brand (…) Brandbom vrij spoedig onschadelijk gemaakt.’ LBD Hilversum, ongedateerde handgeschreven notitie ‘Mej. Pijnappel, Hoorneboeg 1, gaf donderdag 16-1-’42 telf. Aan politie kennis van plaatsgevonden bominslag. Hedenmorgen is gebleken dat gisteravond [15 januari 1942] te 21.20 uur een brisantbom tot ontploffing is gekomen op het terrein van de buitenplaats “Hoorneboeg” gelegen buiten de bebouwde kom in Z. ged. der gemeente. Bom explodeerde ± 100 meter van de villa en ± 30 meter van de bijgelegen tuinmanswoning (…) bomkrater diep 2 a 21/2 meter diameter 5 meter. Omgeving doen afzoeken naar event. Blindgangers en scherven. Ten aanzien van laatstgenoemden zonder resultaat.’ Met situatieschets:
21S105-VO-02
Pagina 52 van 168
Inventarisatie bronnenmateriaal
LBD Hilversum, Berichtenformulier XIX d.d. 15-1-1942 ‘Bominslag Spaanderswoud, achter kwekerij in de buurt van Wilhelminaboom. Scherven enz onaangeroerd. Politie gaat er heen.’ [Bijschrift: ‘± 300 achter pad vanaf Bachlaan Westzijde + 20 meter in Bosch. Opgraving aanwezig Feldwebel Finke. Opgegraven INC. 250 lb II puntig toelopend’]
21S105-VO-02
Pagina 53 van 168
Inventarisatie bronnenmateriaal
Bericht LBD Hilversum, 15 januari 1942 ‘Bij het onderzoek in het Spanderswoud ter plaatse van de bominslag werd een stukje metaal gevonden gemerkt “L.C. 250 L.B. Aug 1939” (…) [agent] omgeving heeft afgezocht en niets meer heeft kunnen ontdekken. [getuige] welke vlak bij de Wilhelminaboom woont verklaart dat er slechts één brandbom in die omgeving gevallen is.’ LBD Hilversum, Meldingsstaat luchtaanvallen d.d. 15 januari 1942 ‘Circa 20.17 uur. Hilversum Lieven de Keylaan t/o perceel no 23. [één brisantbom]
21S105-VO-02
Pagina 54 van 168
Inventarisatie bronnenmateriaal
SAGV160 (Gemeentebestuur Hilversum, 1940-1989) Inv 1519
Brief, d.d. 16 januari 1942, van LBD Hilversum aan Rijksinspectie Luchtbescherming.
Provinciaal archief
‘Vermoedelijk op woensdag, 14 jan 1942 te 20.15 uur, een ontplofte brisantbom op open terrein in het NO gedeelte der gemeente, grenzende aan de bebouwde kom ± 30 meter van Lieve de Keylaan en ± 40 meter van Floris Vosstraat. Geen persoonlijke ongelukken, geen schade. Krater ter diepte van ± 2,5 meter en 5 a 6 diameter. (…) Vermoedelijk eveneens woensdag 14 jan 1942, tijdstip onbekend, een brandbom van onder aangegeven model, in het Spanderswoud, nabij het Ankeveenschepad, buiten de bebouwde kom der gemeente. Lengte van de bom ± 1.25 meter, doorsnede ±0.30 meter, roodbruin gekleurd, puntig toelopend, opschrift met zwarte letters “INC250-LB-II”. De bom is ± 1 meter de grond ingedrongen zonder schade aan te richten. De uitgraving geschiedde door personeel van de Otrskommandantur; de bom werd door den Ortskommandant in bezit genomen.’ Geen relevante informatie aangetroffen
Nationaal Archief
Geen relevante informatie aangetroffen
21S105-VO-02
Pagina 55 van 168
Inventarisatie bronnenmateriaal NIOD
Geen relevante informatie aangetroffen
Bundesarchiv
Geen relevante informatie aangetroffen
The National Archives AIR 14/3364
Bomber Command Day Bomb Raid Sheets Vol 5., jan-dec 1942
AIR 14/2674
Geen relevante informatie aangetroffen Bomber Command Night Bomb Raid Sheets Vol 11., jan-jun 1942
TNA AIR 25/23
7 Blenheims van No. 2 Group deden een aanval op ‘Soesterberg A/D’ 4 toestellen wierpen in totaal 12 x 250 HE brisantbommen en 4 x 250 LC Brandbommen en 4 ‘oil bombs’. ‘Results: Two large Fires seen.’ ORB No. 2 Group, 1941-1943 ‘Attack on Soesterberg & Schiphol Aerodromes. 5 a/c of No 82 Squadron, Watton, operating under No. 2 Group Operation Order No. 81, took off at 1745 and last landed 2224 Hours. 2 a/c abandonned Task (…) Visibility nil. 1 a/c reached Primary (Schiphol). Bombs dropped in Salvo in front of e/a/ landing on NW end of NW/SE runway. Results unobserved, bad visibility. 1 a/c reached Primary (Schiphol) results unobserved owing to haze. 1 a/c failed to return .’
Analyse bronnenmateriaal Datum
14/15 januari 1942
Gebeurtenis-ID
Doelwit
Vermoedelijk in de nacht van 14 op 15 januari 1942 kwamen verspreid over Hilversum bommen neer: 1942-01-14/15A (Omgeving Hazelaarlaan en Hoorneboeg) 1942-01-14/15B (Bachlaan/Spanderswoud) 1942-01-14/15C (Lieven de Keylaan) Melding van het neerkomen van bommen op verschillende locaties in Hilversum Vermoedelijk Vliegveld Soesterberg
Bommenladingen per toestel
Onbekend
Totale bommenlast
Onbekend
Detailgegevens ontstekers
Onbekend
Afwerphoogte
Onbekend
Voornaamste getroffen locaties
Verdere relevante conclusies
1942-01-14/15A (Omgeving Hazelaarlaan en Hoorneboeg) Hazelaarlaan 24: één brandbom door het dak Hoorneboeg één brisantbom (kaartmateriaal beschikbaar) 1942-01-14/15B (Bachlaan/Spanderswoud) Kwekerij Spanderswoud één 250 lb- brandbom (kaartmateriaal beschikbaar) 1942-01-14/15C (Lieven de Keylaan) Één brisantbom (kaartmateriaal beschikbaar) De eerste bij Saricon beschikbare luchtfoto’s met dekking van de getroffen gebieden dateren van 8 februari 1943 (luchtfoto’s C/993-1035, -1037 en 1038, dekking voor 1942-01-14/15A). Hierop zijn geen inslagen zichtbaar. Voor de overige locaties zijn geen luchtfoto’s geraadpleegd omdat de inslaglocaties gedocumenteerd zijn in kaartmateriaal uit de gemeentelijke archieven. Geen. Uit de bronnen blijkt dat na het constateren van de inslagen door de Nederlandse autoriteiten is gezocht naar blindgangers. Deze werden voor zover bekend niet aangetroffen. -
Contra-indicaties
-
Omschrijving
Luchtfoto-interpretatie
Meldingen blindgangers
21S105-VO-02
Pagina 56 van 168
Analyse bronnenmateriaal Verdacht gebied
NEE Uit bronnen ‘vanaf de grond’ zijn verspreid over Hilversum vier locaties van bominslag bekend (twee brandbommen en twee brisantbommen). Uit Britse bronnen zijn geen meldingen bekend van bomafworp binnen het onderzoeksgebied. Wel is bekend dat die nacht luchtaanvallen werden uitgevoerd met als doelwitten de vliegvelden Schiphol en Soesterberg, waarbij één toestel niet terugkeerde. Mogelijk was dit toestel verantwoordelijk voor de bomafworp boven Hilversum. De bommenlading per toestel is niet bekend, maar vermoedelijk is het aantal op de grond gerapporteerde bominslagen kleiner dan de bommenlading van één toestel. Het is in deze situatie echter niet mogelijk om op beredeneerde wijze een verdacht gebied af te bakenen: De vier bekende inslaglocaties liggen 3 tot 5 km van elkaar vandaan. Bij afbakening van een verdacht gebied op grond van deze locaties zou een gebied ontstaan dat naar oordeel van Saricon disproportioneel groot is in verhouding tot de te verwachten aan te treffen explosieven. Daarom is geen gebied aangemerkt
5.3.15
22 oktober 1942
Inventarisatie bronnenmateriaal Literatuur
Geen relevante informatie aangetroffen
SAGV160 (Gemeentebestuur Hilversum, 1940-1989) Inv 1255
Jaarverslag van de Brandweer over 1942
Provinciaal archief
22 oktober 1945, 15.35 n.m., Aard van de brand: bominslag; Plaats: Koninginneweg 18; Met slang op Huiswaterleiding gebluscht. Geen relevante informatie aangetroffen
Nationaal Archief
Geen relevante informatie aangetroffen
NIOD
Geen relevante informatie aangetroffen
Bundesarchiv
Geen relevante informatie aangetroffen
The National Archives AIR 14/3364
Bomber Command Day Bomb Raid Sheets Vol 5., jan-dec 1942 Geen aanvallen op doelen in Nederland bekend.
Analyse bronnenmateriaal Datum
22 oktober 1945
Gebeurtenis-ID
Geen gebeurtenis-ID toegekend
Omschrijving
Melding van brand door bominslag aan de Koninginneweg 18
Doelwit
Onbekend
Bommenladingen per toestel
Onbekend
Totale bommenlast
Onbekend
Detailgegevens ontstekers
Onbekend
Afwerphoogte
Onbekend
Voornaamste getroffen locaties
Koninginneweg 18 te Hilversum
Luchtfoto-interpretatie
Geen luchtfoto-interpretatie uitgevoerd
Meldingen blindgangers
Geen
Verdere relevante conclusies
-
Contra-indicaties
-
Verdacht gebied
NEE In het jaarverslag van de Brandweer Hilversum werd melding gemaakt van een eenvoudig te blussen brand als gevolg van ‘bominslag’ in het pand
21S105-VO-02
Pagina 57 van 168
Analyse bronnenmateriaal Koninginneweg 18. Er zijn geen andere bronnen die melding maken van een bomafworp in Hilversum op deze datum. Ook zijn uit Britse bronnen geen luchtaanvallen in de omgeving bekend. Mogelijk werd met de term ‘Bominslag’ de inslag van een luchtdoelgranaat bedoeld. Het is op basis van de beschikbare informatie niet mogelijk op beredeneerde wijze een verdacht gebied aan te merken.
5.3.16
16 juli 1944
Inventarisatie bronnenmateriaal
Gemeentelijke archieven:
‘16 juli 1944 AEAF. Twaalf Spitfires, om 17.16 uur opgestegen voor een sweep over het gebied Westhoofd, Dordrecht, Hilversum en IJmuiden voerden aanvallen uit op schepen in de buurt van Breukelen, ten zuiden van Bussum en twee pontonbruggen bij IJmuiden. Een schip werd in brand gezet.’ Geen relevante informatie aangetroffen
Provinciaal archief
Geen relevante informatie aangetroffen
Nationaal Archief
Geen relevante informatie aangetroffen
NIOD
Geen relevante informatie aangetroffen
Bundesarchiv
Geen relevante informatie aangetroffen
The National Archives
Geen relevante informatie aangetroffen
Literatuur Zwanenburg, Nooit Was het Stil…, II255
Analyse bronnenmateriaal Datum
16 juli 1944
Gebeurtenis-ID
Geen exacte locatie bekend, geen gebeurtenis-ID toegekend
Omschrijving Doelwit
Melding uit de literatuur van een Britse luchtaanval op schepen ‘ten zuiden van Bussum’ Onbekend
Bommenladingen per toestel
Onbekend
Totale bommenlast
Onbekend
Detailgegevens ontstekers
Onbekend
Afwerphoogte
Onbekend
Voornaamste getroffen locaties
Onbekend
Luchtfoto-interpretatie
De volgende luchtfoto’s zijn geïnterpreteerd: • 106G/4546-3045 d.d. 26 februari 1945 • 106G/4832-3014 t/m -3018, -3024, -4013, -4014, 4231 d.d. 15 maart 1945 • 106G/4833-3026, -3028, 3029, -3033, -4036 d.d. 15 maart 1945 • 106G/2967-3112, -4101, -4127, -4093, 4098 d.d. 17 september 1944 • 106W/334-3109 d.d. 9 mei 1944 Op luchtfoto’s van 17 september 1944 zijn twee vermoedelijke inslagen waargenomen in de omgeving van de spoorlijn bij Crailo (zie de afbeelding hieronder). Hoewel in de omgeving meerdere bodemverstoringen zichtbaar zijn, hebben alleen de twee ingetekende inslagen de voor afwerpmunitie kenmerkende uitworp van grond rond de krater. De inslagen liggen ca. 400 meter ten oosten van de spoorbaan. Uit een vergelijking van luchtfoto’s blijkt dat deze inslagen moeten zijn ontstaan tussen 9 mei 1944 en 17 september
21S105-VO-02
Pagina 58 van 168
Analyse bronnenmateriaal 1944. Hoewel concrete aanwijzingen vanaf de grond ontbreken, zijn deze inslagen mogelijk ontstaan bij deze luchtaanval. Het is echter ook mogelijk dat deze later zijn ontstaan (zie paragraaf 5.3.17)
Meldingen blindgangers
Geen
Verdere relevante conclusies
-
Contra-indicaties
-
Verdacht gebied
JA Volgens Zwanenburg deden Britse Spitfires een aanval op doelen ‘Ten zuiden van Bussum.’ Mogelijk verwijst deze locatieaanduiding naar het onderzoeksgebied. Er zijn echter geen concrete aanwijzingen uit ander bronnenmateriaal dat de gemeente Hilversum op deze datum getroffen werd door een luchtaanval. Ook is uit Britse stukken niet te herleiden welke eenheden verantwoordelijk zijn voor deze aanval Wel is op 17 september 1944 een aanval op een trein tussen Hilversum en Bussum bekend. Het is ook mogelijk dat de inslagen bij deze gebeurtenis zijn ontstaan. Hoewel veel achtergrondinformatie over deze gebeurtenis onbekend is gebleven, rechtvaardigt de aanwezigheid van inslagen het vaststellen van een verdacht gebied. Afgaande op de informatie uit Zwanenburg werd de aanval uitgevoerd door Spitfires. Nu de bommenlading onbekend is, gaat Saricon uit van een worst-case scenario waarbij de aanval werd uitgevoerd door een toestel met een bommenlading van drie bommen. Het verdacht gebied is, volgens methode SPIT_3, afgebakend in een straal van 98 meter rond de waargenomen kraters en heeft het kenmerk A0745 Binnen dit gebied kan maximaal 1 brisantbom van 250 lb. of 500 lb. worden aangetroffen.
21S105-VO-02
Pagina 59 van 168
Analyse bronnenmateriaal
5.3.17
17 september 1944
Inventarisatie bronnenmateriaal
Gemeentelijke archieven:
‘Zondag 17 september 1944. Luchtaanvallen (…) Extra trein ‘Hilversum 80’ met 33 wagens tussen Hilversum-Bussum. De loc is defect. De bovenleiding is defect. Machinist Marsman is zwaar en de leerlingmachinist licht gewond. Drie wagens staan in brand. Om 17.15 uur is de spoorbaan weer vrij. Verder geen bijzonderheden.’ Geen relevante informatie aangetroffen
Provinciaal archief
Geen relevante informatie aangetroffen
Nationaal Archief
Geen relevante informatie aangetroffen
NIOD
Geen relevante informatie aangetroffen
Bundesarchiv
Geen relevante informatie aangetroffen
The National Archives
Geen relevante informatie aangetroffen
Literatuur Huurman, Spoorwegbedrijf in oorlogstijd, p 477
Analyse bronnenmateriaal Datum
17 september 1944
Gebeurtenis-ID
Geen locatie bekend, geen gebeurtenis-ID toegekend
Omschrijving Doelwit
Melding uit de literatuur over een aanval op een trein tussen Hilversum en Bussum Spoor
Bommenladingen per toestel
Onbekend
Totale bommenlast
Onbekend
Detailgegevens ontstekers
Onbekend
Afwerphoogte
Onbekend
Voornaamste getroffen locaties
Spoor tussen Hilversum en Bussum
Luchtfoto-interpretatie
Zie de voorgaande paragraaf (5.3.16)
Meldingen blindgangers
Geen
Verdere relevante conclusies
-
21S105-VO-02
Pagina 60 van 168
Analyse bronnenmateriaal Contra-indicaties
-
Verdacht gebied
Zie de voorgaande paragraaf (5.3.16)
5.3.18
4 november 1944
Inventarisatie bronnenmateriaal Literatuur
Geen relevante informatie aangetroffen
Gemeentelijke archieven: SAGV168.4 (Archief Luchtbeschermingsdienst Hilversum) Inv 1
LBD Hilversum, ‘Maandverslag november 1944’, d.d. 8 december 1944
SAGV168.4 (Archief Luchtbeschermingsdienst Hilversum) Inv 97
‘Op 4 november is een bom gevallen en geëxplodeerd ten zuiden van de spoorweg Hilversum-Amersfoort, achter perceel Liebergerweg No. 72. Tal van huizen bekwamen glasschade.’ LBD Hilversum, ‘Maandverslag Vak I over de maand november 1944’, d.d. 4 december 1944. ‘Op zaterdag 4 novr. Vond een bominslag plaats achter de huizenrij aan de Oude Amersf. Weg (oneven zijde), waarbij zeer veel glasschade werd veroorzaakt.’ Proces-Verbaal Politie Hilversum, 4 november 1944
Provinciaal archief
‘In den morgen van zaterdag 4 november 1944 te omstreeks 5 uur bleken 2 brisant-bommen te zijn gevallen ten zuiden van den Spoorweg HilversumAmersfoort, achter het perceel van de NV Polak en Swarts, Chemische fabriek, gevestigd aan den Liebergerweg no 72 alhier. Door de explosie van deze bommen werd in de omgeving veel schade aangericht (…) ook werd genoemde spoorweg ontzet.’ Geen relevante informatie aangetroffen
Nationaal Archief
Geen relevante informatie aangetroffen
NIOD
Geen relevante informatie aangetroffen
Bundesarchiv
Geen relevante informatie aangetroffen
The National Archives TNA AIR 37/716
2nd TAF Daily logs, 4th November 1944 ‘4 Spitfires van 411 Squadron/126 Wing, Up: 09.01, down: 11.10,Ammo dump Z2802 [Munitiedepot Lage Vuursche], 4 x 500 and 8 x 250, target obscured, bombed railway Z2897 to 2997. 2 Hits in M/Y.’
Analyse bronnenmateriaal Datum
4 november 1944
Gebeurtenis-ID
1944-11-4A
Omschrijving Doelwit
Melding van het vallen van één of twee brisantbommen bij het spoor achter de fabriek van Polak en Swarts (Liebergerweg 72 te Hilversum). Spoorweg
Bommenladingen per toestel
1 x 500 lb. en 2 x 250 lb.
Totale bommenlast
Vermoedelijk viel slechts één toestel het spoor aan.
Detailgegevens ontstekers
Onbekend
Afwerphoogte
Onbekend
Voornaamste getroffen locaties
Spoor in de omgeving van perceel Liebergerweg 72 te Hilversum
Luchtfoto-interpretatie
Op de luchtfoto 106G/4890-3068, d.d. 18 maart 1945, is één inslag waargenomen op het spoor ten zuiden van de Liebergerweg. Dit komt overeen met de in het bronnenmateriaal genoemde locatie. De beschikbare luchtfoto’s
21S105-VO-02
Pagina 61 van 168
Analyse bronnenmateriaal dekken echter slechts een gedeelte van de omgeving (zie de figuur hieronder).
Meldingen blindgangers
Geen
Verdere relevante conclusies
-
Contra-indicaties
-
Verdacht gebied
JA Uit het Britse bronnenmateriaal is af te leiden dat de aanval werd uitgevoerd door Spitfires met een bommenlading van 3 bommen (1 x 500 lb. en 2 x 250 lb.). Op luchtfoto’s is één inslag waargenomen. De luchtbeschermingsdienst rapporteerde het vallen en exploderen van één bom (in het maandverslag) of twee bommen (in het Proces-verbaal). In dit scenario is het mogelijk dat één of twee van de vermoedelijk drie afgeworpen bommen niet is ontploft. Het verdacht gebied is, volgens methode SPIT_3, afgebakend in een straal van 98 meter rond de waargenomen kraters en heeft het kenmerk A0746. Binnen dit gebied kan afwerpmunitie van 250 lb. en/of 500 lb. worden aangetroffen.
21S105-VO-02
Pagina 62 van 168
Analyse bronnenmateriaal
5.3.19
6 november 1944
Inventarisatie bronnenmateriaal
Gemeentelijke archieven:
‘6 november 1944. Fighter Command. 36 Spitfires vlogen in secties van vier gewapende verkenning boven Nederland. Hierbij werden ten westen van Utrecht treffers geplaatst op twee stafauto’s tussen Amsterdam en Leiden op een wagen met trailer en een drietons truck en in de buurt van Hilversum op twee andere wagens.’ Geen relevante informatie aangetroffen
Provinciaal archief
Geen relevante informatie aangetroffen
Nationaal Archief
Geen relevante informatie aangetroffen
NIOD
Geen relevante informatie aangetroffen
Bundesarchiv
Geen relevante informatie aangetroffen
The National Archives AIR37/716
2nd TAF Daily logs, 6th November 1944 ‘4 Spitfires van 401 Squadron/126 Wing, Up: 14.30, down: 17.20, Ammo dump Z289036-286024 [lage Vuursche]. 4 x 500 and 2 x 250, All-in T/A. 2 huge explosions, largest yet seen..’ ORB No. 401 Squadron 6th November 1944, Summary of Events
Literatuur Zwanenburg, Nooit Was het Stil…, II439
AIR27/1744
‘(…) 401 Squadron did seven shows during the day, each of 4 a/c bombing rail targets with fair success. An ammunition dump NE of Utrecht was most spectaculair as it blew up. There were two huge explosions but no smoke or fire (…) ’ Analyse bronnenmateriaal Datum
6 november 1944
Gebeurtenis-ID
1944-11-06A
Omschrijving Doelwit
Melding uit de literatuur van een aanval op twee voertuigen in de buurt van Hilversum. twee voertuigen in de buurt van Hilversum.
Bommenladingen per toestel
1 x 500 lb. en 2 x 250 lb.
Totale bommenlast
Onbekend
21S105-VO-02
Pagina 63 van 168
Analyse bronnenmateriaal Detailgegevens ontstekers
Onbekend
Afwerphoogte
Onbekend
Voornaamste getroffen locaties
De exacte locatie kon niet worden vastgesteld
Luchtfoto-interpretatie Meldingen blindgangers
Bij luchtfoto-interpretatie kon geen schade worden waargenomen die met deze gebeurtenis in verband is te brengen Geen
Verdere relevante conclusies
-
Contra-indicaties
-
Verdacht gebied
NEE Zwanenburg meldde een aanval op twee voertuigen in de buurt van Hilversum. Er zijn geen bronnen ‘vanaf de grond’ die deze melding kunnen bevestigen. Britse toestellen rapporteerden een aanval op het munitiedepot bij Lage Vuursche (buiten het onderzoeksgebied) De locatie van inslag is met behulp van het beschikbare bronnenmateriaal niet vast te stellen. Er is dan ook geen verdacht gebied aangemerkt.