Bijlage 2 - Omgevingsfoto Hilversum
Tekst van het document
Werkdocument
Blad 60 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
Figuur 7.1: Stedelijk hitte-eiland effect (bron :klimaateffectatlas.nl)
Figuur 7.2: Hittestresstest (uitsnede stedelijk gebied, agv.klimaatatlas.nl)
Werkdocument
Blad 61 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
Op de volgende kaarten is de periode van hittestress door warme nachten weergegeven. Hittestress door warme nachten varieert hoofzakelijk van 2 tot 6 dagen per jaar. De rechter afbeelding in figuur 7.3 geeft een indicatie van het aantal tropische nachten voor het huidige klimaat (1981-2010) voor Hilversum. De linker afbeelding laat de situatie in het jaar 2050 zien. Bij tropische nachten komt de temperatuur niet onder de 20°C. Dit kan risico’s hebben voor de gezondheid, in het bijzonder voor gevoelige doelgroepen. Ten opzichte van de huidige situatie zal in 2050 het aantal warme nachten in Hilversum verdrievoudigden.
2050
2010
Figuur 7.3: Periode van hittestress door warme nachten (per jaar) (bron: Klimaateffectatlas, geraadpleegd, augustus 2019)
7.2.2
Droogtestress Droogtestress ontstaat op het moment dat er langdurige perioden met geen of weinig neerslag voorkomt. Droogte zorgt ervoor dat het ondiepe grondwater steeds verder wegzakt en de bodem Werkdocument
Blad 62 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
uitdroogt. Dit kan grote gevolgen hebben voor natuur en landbouw. Vegetatie kan dood gaan en op de lange termijn zelfs helemaal verdwijnen en oogsten kunnen mislukken. Dit wordt ook wel droogtestress genoemd. Naast neerslag heeft ook de bodemsamenstelling en inrichting invloed op droogtestress. Droogtestress komt vooral voor op bodems met een diepe grondwaterstand beneden het maaiveld en met een grove textuur, zoals grof zand. Op zware kleigrond (vooral komklei) ontstaat echter ook makkelijk droogtestress. Op verschillende terreinen kan droogtestress tot knelpunten leiden. In de landbouw leidt droogtestress tot een afname van de gewasopbrengst. Gewassen die slecht tegen droogte kunnen zijn bijvoorbeeld groenten, aardappelen en bieten. Boeren zullen opbrengstderving proberen te voorkomen door hun gewassen te beregenen of water toe te voegen via ondergrondse irrigatie. In tijden van extreme droogte kan het echter voorkomen dat waterschappen besluiten beregeningsverboden in te stellen. Op onderstaande kaarten zijn de risico’s op opbrengstderving voor de landbouw voor het jaar 2010 (links) en 2050 (rechts) rond Hilversum weergegeven.
2010
2050
Figuur 7.4: Risico’s op droogtestress (bron: Klimaateffectatlas, geraadpleegd, augustus 2019)
Op de kaart is te zien dat de risico’s op droogtestress rondom Hilversum matig tot hoog zijn. De kaart geeft weer hoeveel mm water een aaneengesloten grasmat in een jaar maximaal tekort komt gedurende een aaneengesloten periode van 10 dagen (1 mm water is gelijk aan 1 liter per Werkdocument
Blad 63 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
vierkante meter grondoppervlak). Dit watertekort leidt direct tot een derving van de gewasopbrengst. Wegzakkende grondwaterstanden kunnen ook de funderingen van gebouwen aantasten. Dit betreft met name houten funderingen. Deze funderingen komen hierdoor in toenemende mate in contact met zuurstof in de lucht, waardoor deze kunnen gaan schimmelen en rotten. In de volgende figuur zijn de risico’s op paalrot in kaart gebracht. Risico’s op paalrot zijn er niet of nauwelijks.
Figuur 7.5: Risico’s op droogtestress en paalrot in de huidige situatie (Bron: Klimaateffectatlas, geraadpleegd, augustus 2019)
In gebieden rijk aan natuur kan langdurige droogte betekenen dat het risico op natuurbranden significant toeneemt. De risicogebieden voor natuurbranden in de gemeente Hilversum zijn met name de Westerheide, het Spanderswoud en Einde Gooi (zie figuur 4.4). Over het algemeen is de natuur in Hilversum relatief droogteresistent, met uitzondering van de laaggelegen gebieden in de Hilversumse Meent. Niettemin kan ook in meer droogteresistente natuur achteruitgang optreden bij langdurige periodes van droogte. De beplanting van Hilversum in de bebouwde kom kent ook droogtestress, er moet behoorlijk water gegeven worden om schade te voorkomen aan bijvoorbeeld jonge aanplant. De extremere situaties als gevolg van klimaatverandering – meer periodes van droogte én heviger neerslag, vragen om zoveel mogelijk infiltratie van hemelwater in natte periodes, om met de waterreserves effecten van langdurige droogte te kunnen mitigeren.
7.2.3
Stormschade Klimaatverandering leidt mede tot het vaker optreden van extreme weersomstandigheden, waaronder ook storm. Het vaker en buiten het gebruikelijke jaargetijde optreden van stormachtig Werkdocument
Blad 64 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
weer kan schade ontstaan door bijvoorbeeld losgewaaide dakpannen en andere onderdelen, omgevallen bomen en/of de met de storm gepaard gaande neerslag (hagel). De schade kan optreden in de openbare ruimte, die door deze schade onveilig, onbruikbaar of onaantrekkelijk wordt. Ook kunnen dagelijkse processen worden verstoord, bijvoorbeeld door in de weg liggende takken. Losgewaaide takken, omvallende bomen en rondvliegende onderdelen zoals dakpannen kunnen bovendien leiden tot schade aan auto’s, woningen en infrastructuur en tot gevaarlijke situaties voor voorbijgangers. Er is nog weinig bekend over het risico op en de omvang van stormschade in Hilversum. Ter indicatie: in 2018 bedroeg de (financiële) stormschade ca. € 200.000,-. Een en ander houdt in ieder geval verband met de onderhoudssituatie van bomen en woningen en de klimatologische omstandigheden. Zo zal bijvoorbeeld een slecht onderhouden boom na een periode van droogte slechter bestand zijn tegen een storm, dan een gezonde boom. De onderhoudssituatie van bomen in Hilversum is goed. Dit verkleint de kans op stormschade.
7.3
Trends en ontwikkelingen Voor klimaatverandering en –adaptatie is het onderscheid te maken tussen ontwikkelingen waar Hilversum geen invloed op heeft (zoals de klimaatverandering zelf), de ambitie die de gemeente heeft om haar grondgebied meer klimaatadaptief te maken en om de gevolgen van de klimaatverandering te verminderen (mitigatie). De impact van klimaatverandering is moeilijk te voorspellen, daarom wordt gewerkt met scenario’s. Ontwikkeling hittestress Het aantal zomerse en tropische dagen en nachten, met een maximumtemperatuur van ten minste 25 °C respectievelijk 30°C, neemt toe. Dit maakt dat het stedelijk gebied van Hilversum op een zomerse dag tot maximaal 7 graden warmer kan worden in vergelijking met het gebied buiten de stad. Dit kan negatieve effecten hebben op bijvoorbeeld flora, fauna, functioneren van netwerken (wegen, elektriciteit), maar zeker ook op het comfort dat wordt ervaren door de mensen in de stad (buiten en binnen). Knelpunten binnen een stedelijke omgeving rondom hittestress zijn bijvoorbeeld plaatsen met tehuizen voor bejaarden, ziekenhuizen, kinderopvangcentra, scholen, bruggen en elektriciteitshuisjes. Hittestress doet zich voornamelijk voor op plaatsen waar verhard oppervlak aanwezig is. In ruimtelijke planvorming dient rekening gehouden te worden met voldoende groen en water in de openbare ruimte om hittestress tegen te gaan.
Ontwikkeling droogtestress Een aantal klimaatscenario’s laat in de komende decennia een duidelijke toename zien in het aantal droge perioden. Deze perioden kennen een neerslagtekort waarbij de gemiddelde verdamping van water vanuit de bodem of het groen groter is dan de gemiddelde neerslag. Dit neerslagtekort is in de groeiperiode (april t/m september) in de referentieperiode (1981-2010) maximaal 144 mm. In het meest ongunstige KNMI-scenario neemt het tekort toe met 30%. In Hilversum neemt de droogtestress ten opzichte van de huidige situatie toe. Het neerslagtekort kan gevolgen hebben voor de waterstanden van sloten, kanalen en rivieren. Ook de grondwaterstand kan gedurende langere droogte dalen. De bemaling van het Horstermeer versterkt dit effect. Wanneer er minder water beschikbaar is, als gevolg van droogte en een dalende grondwaterstand, kan dit gevolgen hebben voor de landbouw, natuur en de kwaliteit van de bodem (bijvoorbeeld productieverlies). Voorraadvorming van water kan nodig zijn om lange droge periodes goed te doorstaan. Werkdocument
Blad 65 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
Ontwikkeling stormschade Vanwege de potentiële impact op de veiligheid, economie en ruimtelijke kwaliteit is het aan te bevelen om stormschade goed te monitoren en in beeld te brengen of het in Hilversum noodzakelijk is maatregelen te treffen om de risico’s te beperken. De verwachting is overigens dat het stormschaderisico in Hilversum niet vraagt om ingrijpende maatregelen vanwege onder andere de goede staat van onderhoud van de aanwezige bomen. Extreem weer Een vorm van extreem weer waar Hilversum tot nu toe niet mee te maken heeft gehad, maar die mogelijk ernstige gevolgen kan hebben, is extreme sneeuwval. Doordat weersystemen langer op een plek blijven hangen, kan het langer en heviger doorregenen en in een koude perioden sneeuwen. Omdat deze sneeuw vaak nat is, is deze extreem zwaar. Veel dakconstructies zijn daar niet op berekend. Verduurzaming van de samenleving In de samenleving is steeds meer aandacht voor klimaatadaptatie. Zo zijn er steeds meer aanpassingen in de fysieke leefomgeving die als doel hebben om bijvoorbeeld hittestress of wateroverlast tegen te gaan. Verder zijn er ontwikkelingen die bijdragen aan de verduurzaming van de samenleving in het algemeen, zoals de opkomst van de circulaire economie waarin er met grondstoffen duurzamer wordt omgegaan. In het coalitieakkoord van 2018 is opgenomen dat duurzaamheid één van de prioriteiten voor Hilversum is.
Lokaal betekent dit het planten van bomen en het toevoegen van groene ontmoetingsplekken in bestaande en nieuwe wijken, zodat rekening gehouden wordt met grotere neerslagpieken en langere hitteperiodes. Op een groter schaalniveau zijn de doelstellingen om in 2040 aardgasloos en in 2050 klimaatneutraal te zijn.
7.4
Opgave Hilversum staat voor de opgave om het landelijk als het stedelijk gebied te beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering, door klimaatadaptatie en -mitigatie. Dat vergt aanpassingen in zowel de ruimtelijke inrichting (bijvoorbeeld de verhouding verhard oppervlak/groen) als het watersysteem. Inspelen op de gevolgen van klimaatverandering met betrekking tot een toename van het aantal hittegolven en perioden van langdurige droogte is een opgave voor de gemeente Hilversum. Het gaat hier enerzijds om een lokale opgave (wijkniveau), waar maatregelen in de fysieke leefomgeving worden uitgevoerd om de gevolgen van klimaatverandering (wateroverlast, gezondheidsrisico’s, et cetera) te voorkomen of te verminderen. Nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen, zoals verdergaande verstedelijking en verdichting, moeten klimaatbestendig en waterrobuust zijn. Vanuit klimaatadaptatie zijn belangrijke opgaven: Het waterbergend vermogen van het stedelijk gebied vergroten; Hittestress in het centrum voorkomen door (droogteresistent) groen en water meer ruimte te bieden; Droogtestress verminderen door hemelwater zoveel mogelijk te infiltreren;
Werkdocument
Blad 66 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
Monitoren van het (potentieel) ontstaan van toekomstige knelpunten als gevolg van klimaatverandering.
Anderzijds gaat het ook over de manier waarop Hilversum bijdraagt aan de grotere opgave die er ligt om de samenleving verder te verduurzamen en de gevolgen van (wereldwijde) klimaatverandering te verminderen. Hier ligt de opgave om de uitstoot van CO2 terug te dringen, het gebruik van duurzame energie te vergroten en de circulaire economie te realiseren. Tabel 7.1: Opgaven met overlappend thema
Opgave Het waterbergend vermogen van het stedelijk gebied vergroten Hittestress in het centrum voorkomen door groen en water meer ruimte te bieden Droogtestress verminderen door hemelwater zoveel mogelijk te infiltreren Monitoren van het (potentieel) ontstaan van toekomstige knelpunten als gevolg van klimaatverandering
Werkdocument
Blad 67 van 173
Relatie met thema: Water / Groen / Wonen Gezondheid / Veiligheid / Wonen / Groen Groen / Bodem / Economie en werkgelegenheid
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
8
Energietransitie
8.1
Inleiding Aan de hand van de indicatoren energiegebruik, duurzame opwekking (reeds opgewekt en beschikbare bronnen), besparingsmogelijkheden zijn de huidige situatie, trends en ontwikkelingen en de opgave voor het thema energietransitie beschreven.
8.2
Huidige situatie De energietransitie is een thema dat een doorbraak heeft gemaakt sinds de klimaattop in Parijs. De energietransitie is de overgang naar een energievoorziening die structureel anders van aard en vorm is dan het huidige energiesysteem. Dit betekent het vervangen van fossiele brandstoffen door duurzame energiebronnen, gepaard gaande met significante energiebesparing.
8.2.1
Energiegebruik en -opwekking De energievraag in Hilversum ligt op 5.942 TJ per jaar (peiljaar 2016)1. In het geval van de gemeente Hilversum bestaat deze vraag uit de energievraag van huishoudens, gebouwen, transport en industrie (zie tabel 8.1): Huishoudens: met een inwonersaantal van 96.700 en 45.947 huizen is het verbruik 2,3 PJ (2.300 TJ)2. Zonder de warmtevraag is dit 0,76 PJ (760 TJ). Gebouwen: met de huidige energie labels van gebouwen (kantoren, scholen, winkels, ziekenhuizen en horeca) is het verbruik 1,33 PJ (1.330 TJ)3. Zonder de warmtevraag is dit 0,44 PJ (440 TJ). Transport: met het huidige vervoer (passagiers en vrachtvervoer) is het verbruik 1,86 PJ (1.860 TJ). Industrie: met het huidige verbruik van de industrie in Hilversum (ICT, voedsel, chemie) is de energievraag 0,81 PJ (811 TJ)4. Tabel 8.1: Energievraag in Hilversum
Energievrager
Energie (PJ)
Energie zonder warmtevraag (PJ)
Huishoudens Gebouwen
2,3 1,33
0,76 0,44
Transport Industrie
1,86 0,81
-
1
Gebaseerd op het Energy Transition Model volgens Over Morgen (https://pro.energytransitionmodel.com/scenarios/450848/factsheet). 2 De energievraag van huishoudens is opgebouwd uit koeling, verlichting, koken, apparaten, heet water en warmte. Waarbij warmte de grootste energievraag heeft. 3 De energievraag van gebouwen is opgebouwd uit koude vraag, verlichting, warmte vraag en elektrische apparatuur. Waarbij warmte de grootste energievraag heeft. 4 Landelijk gezien is Industrie doorgaans de grootste energie vrager, in het geval van Hilversum is dit niet zo. Van de energievraag in Hilversum is ICT echter de grootste. Werkdocument
Blad 68 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
Figuur 8.1: Energiestromen (bron: energy transition model)
Zonder besparing geeft dit een totale elektriciteitsvraag van 2.011 TJ (zonder mobiliteit). De warmtevraag is 2.430 TJ. Deze vraag kan worden beantwoord door verschillende bronnen van energie te benutten. In het geval van de gemeente Hilversum worden de volgende energiebronnen benut: Benzine / Diesel / LPG (1.510 TJ) Gas overige (o.a. industrie) (348 TJ) Gas in de gebouwde omgeving (2.444 TJ) Biomassa en –brandstof (351 TJ) Collectieve warmte (12 TJ) Individuele zonthermie (6 TJ) Elektriciteit (1.270 TJ) (bron: Energiemix Hilversum, 2016) Elektriciteit kan opgewekt worden door verschillende bronnen (zon, wind) of geïmporteerd zijn. Er zijn in Hilversum enkele potentiële locaties voor windturbines. Omdat de windsnelheid echter relatief laag is, en er weinig ruimte is voor turbines met de hoogste rotorhoogte in de gemeente is de opbrengstpotentie van deze locaties in de gemeente echter ook laag. Voor het opwekken van zonne-energie is er veel ruimte nodig. Om de totale elektriciteitsvraag (zonder transport) te beantwoorden moet er – in theorie - 6 hectare zonneveld gerealiseerd worden. Naast zonnevelden is zon op dak een goede optie. De platte daken op bedrijfsterreinen zoals bij Arenapark lenen zich hier goed voor. Het nadeel van elektriciteitsopwekking door energie uit zon komt voor uit de grote piekbelasting.
Daarom zou er, mocht er voor een grote hoeveelheid zonne-energie gekozen worden, ook naar opties in de opslag worden gekeken. Dit gaat echter gepaard met rendementsverlies. De restopgave is de warmtevraag, deze kan deels worden beantwoord door besparing. De rest warmtevraag kan in Hilversum worden beantwoord door diepe Diepe geothermie, thermische energie uit oppervlaktewater en/of afvalwater en benutting van restwarmte vormen potentiële bronnen van duurzame energie. De potentie van deze technieken is echter laag. Dit heeft te Werkdocument
Blad 69 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
maken met de terugverdientijd van investeringen, vraag en aanbod in een gebied en afstand van bron tot dichtbebouwde omgeving. De mogelijkheden worden in het kader van de regionale energiestrategie (RES) verder onderzocht.
8.2.2
Besparingsmogelijkheden De energiebesparingspotentie is de gemiddelde besparingspotentieel in een woning. Dit is de besparing op energieverbruik die behaald kan worden wanneer alle energiebesparende maatregelen die nog kunnen worden toegepast in de woning worden gerealiseerd. Dit bestaat uit bouwfysische maatregelen (isolatie van vloeren, isolatie van daken, isolatie van gevels, kierdichting en HR beglazing) en installatietechnische maatregelen (zonneboiler, zonnepanelen en HR combiketel). Voor de besparingspotentie wordt er gekeken naar de populatie koopwoningen en de bereidheid tot investering van deze doelgroep. Met factoren zoals eigenaren die een korte tijd in een woning wonen, eigenaren met ervaring in energiebesparende maatregelen en eigenaren in de juiste leeftijd categorie (ouderen en jongeren zijn minder bereid te investeren) geeft dit een reële besparingspotentie. De besparingspotentie wordt geschat op 30% van de warmtevraag (Energiemix Hilversum, 2016). Dit geeft een potentie weer van 729 TJ per jaar. De gemiddelde reële besparingspotentie in Hilversum is €1.937,00 per jaar per woning. Dit staat tegenover een gemiddelde investering van Bouwfysische maatregelen van €5.265,00 en Installatietechnische maatregelen €5.612,00. Dit geeft een gemiddelde terugverdientijd van 6 jaar.
De hoogste investeringen om de besparingspotentie te realiseren zullen moeten worden gedaan in de wijken West-Indiëkwartier, Schilderskwartier, ’t Hoogt van ’t Kruis, Raadhuiskwartier, Villaparken en het landelijk gebied. Dit heeft echter ook een hogere besparingspotentie als gevolg. De terugverdientijd is gemiddeld in Schilderskwartier en het Raadhuiskwartier het kortst (5 jaar). De laagste investering om de besparingspotentie te realiseren is benodigd in de wijken Van Riebeeckkwartier, Langgewenstbuurt, Centrum, Zeeheldenkwartier, Noord en Kerkelanden. Met een woningvoorraad van 13.519 woningen, een gemiddelde investering van totaal €9.200,00 en een potentieel van €1.171,00 geeft dit echter een langer dan gemiddelde terugverdientijd, namelijk 8 jaar.
8.3
Trends en ontwikkelingen
8.3.1
Veranderend energiegebruik De energievraag van de bebouwde omgeving kan zoals benoemd in 8.2.1 uiteengezet worden in elektriciteit en warmte. De verwachting is dat het totale energiegebruik in de komende jaren autonoom zal dalen als gevolg van het gebruik van het energie-efficiënter worden van dagelijkse processen. Met de energietransitie zal het type energie dat wordt gevraagd verschuiven. Door toename van het gebruik van elektrische auto’s neemt bijvoorbeeld de elektriciteitsvraag toe, terwijl isolerende maatregelen aan gebouwen vooral impact hebben op de warmtevraag. Een belangrijke reden voor veranderend energiegebruik is de voorgenomen afkoppeling van aardgas. Met een transitievisie warmte moeten gemeenten een plan maken voor het aardgasloos maken van hun wijken. Dit vergt een gedegen planning van investeringen en werkzaamheden, Werkdocument
Blad 70 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
waarbij tijdig alternatieven voor het aardgas beschikbaar zijn. Deze alternatieven verschillen per wijk en zijn afhankelijk van bijvoorbeeld de dichtheid, het bouwjaar en de huidige energielabels. De Hilversumse Meent is de eerste bestaande wijk in Hilversum waar wordt verkend wat er allemaal moet gebeuren om de woningen klaar te maken voor een aardgasvrije toekomst. Om te voorzien in warmte na afkoppeling van het gas, bieden warmtenetten potentie. Een warmtenet gebruikt warmtebronnen, zoals geothermie of restwarmte, om een gehele wijk van warmte te voorzien. Om te voorzien in restwarmte zijn de in Hilversum aanwezige datacentra de meest kansrijke bron. Wanneer er een hoge warmtevraag en een hoge dichtheid in de bebouwde omgeving is zal geothermie wellicht een goede oplossing zijn. Zo zullen de investeringen voor het aanleggen van een warmtenet zich sneller terug winnen. Dit is bijvoorbeeld het geval in het Raadhuiskwartier, Zuidoost en Boomberg. Echter is de combinatie met besparingsmaatregelen essentieel om zo de capaciteit aan te kunnen en verspilling van energie tegen te gaan. De capaciteit van de energie-infrastructuur is belangrijk om mee te nemen in de energietransitie omdat het huidige net nog niet berekend is op decentrale productie en op de toekomstige energiemix. In de gemeente Hilversum is Liander de Netbeheerder.
In Hilversum is er een vrije ruimte van 150 tot 250 MVA van de tussenspanningsstations (50 kV) (productie kleiner dan 10 MW) en 40 tot 80 MVA van de hoogspanning stations (productie groter dan 10 MW).
8.3.2
Regionale Energie Strategie De uitwerking van de klimaattop in Nederland zijn omschreven in het klimaatakkoord. Het beleidsdoel dat hier aan vast hangt is een CO2-reductie van tenminste 49% in 2030 ten opzichte van het jaar 1990. Om dit doel te halen is Nederland opgedeeld in 30 zogenaamde RES (Regionale Energie Strategie) regio’s. De gemeente Hilversum is onderdeel van de regio Noord-Holland Zuid (NHZ) samen met de gemeenten Aalsmeer, Amstelveen, Amsterdam, Beemster, Beverwijk, Blaricum, Bloemendaal, Diemen, Edam-Volendam, Gooise Meren, Haarlem, Haarlemmerliede en Spaarnwoude, Haarlemmermeer, Heemskerk, Heemstede, Huizen, Landsmeer, Laren, Oostzaan, Ouder-Amstel, Purmerend, Uithoorn, Velsen, Waterland, Weesp, Wijdemeren, Wormerland, Zaanstad en Zandvoort. Het proces van de Regionale Energie Strategie (RES) loopt parallel aan het proces van de Omgevingsvisie. In de RES wordt in regionaal verband onderzocht hoe de regio duurzame energie kan gaan opwekken. Hiertoe worden onder andere regionale energiekansenkaarten ontwikkeld. De RES heeft een horizon van 2030 met een doorkijk naar 2050. De RES is geen integraal afwegingskader in de zin van het ruimtelijk beleid, maar een voornemen waaraan de betrokken partijen zich committeren. De integrale afweging wordt gemaakt in het proces van de omgevingsvisie.
Werkdocument
Blad 71 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
Figuur 8.2: Weergave planvorming rondom energietransitie (bron: gemeente Hilversum).
8.4
Opgave Om de CO2 uitstoot te verminderen wordt op alle overheidsniveaus ingezet op hernieuwbare bronnen van energiewinning en besparingen. De RES en de warmtetransitievisie inclusief wijkuitvoeringsplannen vormen de voornaamste opgaven voor het vormgeven van de energietransitie in de regio en Hilversum. Deze moeten eerst worden ontwikkeld, hetgeen al een complexe opgave is. Vervolgens moeten ze worden verankerd in beleid door ze op te nemen in de omgevingsvisie en worden uitgevoerd. De achterliggende opgave is dan ook om vormen van duurzame energieopwekking, energieopslag en energiebesparing te vinden die passen bij het karakter van Hilversum. De energietransitie zal mogelijk een grote ruimtelijke en landschappelijke impact hebben niet alleen bovengronds maar ook ondergronds. De energietransitie is daarin dan ook niet los te zien van andere thema’s. De regio wil graag inzetten op besparing met beeld op ‘t Gooi als gidsregio voor de ontwikkeling van een duurzame, kwalitatieve woonomgeving, met oog voor de landschappelijke kwaliteiten, cultureel erfgoed en het zorgvuldig verduurzamen van de woningen. Dit betekent dat ook voor Hilversum passende vormen van opwekking van duurzame energie (bijvoorbeeld warmtepompen, zorgvuldig geïntegreerde zonnedaken) ontwikkeld moeten worden om de kwaliteiten van de tuinstad te bewaren, maar ook de energietransitie een plek te geven.
Gezien de beperkte ruimte, lage windsnelheid en hoge waarde van de aanwezige recreatiegebieden zijn grootschalige wind- en zonneparken voor Hilversum waarschijnlijk niet de meest geschikte manier om duurzame energie op te wekken. De centrale opgave is dan ook om de energietransitie te doorlopen op een manier die past bij het karakter van Hilversum, doordat deze de aanwezige kwaliteiten respecteert en past binnen de beschikbare ruimte.
Werkdocument
Blad 72 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
Het is bovendien de opgave om de energietransitie mee te nemen in overige ruimtelijke ontwikkelingen en in het toekomstig gebruik van de (gebouwde) omgeving. Door bijvoorbeeld in te zetten op gezonde en duurzame vormen van mobiliteit (lopen, fiets, OV) kan een besparing van energiegebruik door auto’s worden gerealiseerd. De energietransitie raakt thema’s als bodem, water, veiligheid en geluid, doordat de nieuwe vormen van energie vragen om nieuwe infrastructuur. Dit leidt tot nieuwe veiligheidsrisico’s en geluidbronnen en de nieuwe bronnen van geothermie en aquathermie benutten energie uit water en uit de bodem. Nieuwe energiesystemen vragen ook om kabels en leidingen, waarmee een ruimteclaim op de ondergrond ontstaat. Tabel 8.2: Opgaven met overlappend thema
Opgave Het energiegebruik en de CO2-uitstoot terugdringen Duurzame energie opwekken Wijken van aardgas afkoppelen De uitkomsten van de RES integreren in overig beleid Infrastructuur aanpassen aan nieuw energiesysteem
Werkdocument
Blad 73 van 173
Relatie met thema: Wonen / Cultureel erfgoed / Bereikbaarheid en mobiliteit / Economie en werkgelegenheid Water / Groen / Wonen / Bodem Wonen / Cultureel erfgoed
Bodem
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
9
Wonen
9.1
Inleiding De woningmarkt is een regionale markt. Om het beleid af te stemmen werkt de gemeente Hilversum daarom nauw samen met de buurtgemeenten in de regio Gooi en Vechtstreek. Sinds 2007 hebben de regiogemeenten een gezamenlijke woonvisie en al sinds tientallen jaren een gezamenlijk beleid op woonruimteverdeling. Naast deze regionale samenwerking vindt er ook afstemming plaats binnen de Metropool Regio Amsterdam (MRA). Het beleidsveld wonen omhelst meer dan alleen huizen bouwen en renoveren. Er liggen nadrukkelijke relaties met andere beleidsterreinen, zoals economie, energietransitie en levendigheid. Ook wonen en het sociaal domein zijn thema’s die elkaar beïnvloeden, denk aan wonen voor specifieke doelgroepen, de zorgvraag en de sociale woningen. Uitgangspunt is om Hilversum een stad te laten zijn voor iedereen en aantrekkelijk te houden voor haar inwoners en ondernemers. Dit hoofdstuk zal zich toespitsen op verschillende indicatoren die een gedegen beeld moeten geven van de huidige situatie, de trends en ontwikkelingen en de opgaven op de woningmarkt. Naast dat er vanuit een groter schaalniveau gekeken zal worden, richt dit onderzoek zich ook op (ruimtelijke) verschillen binnen Hilversum. In dit hoofdstuk zullen de volgende indicatoren (onderwerpen) worden behandelt: Woningbehoefte; Doorstroming; Differentiatie naar wijk.
9.2
Huidige situatie Hilversum heeft een centrale ligging tussen Amsterdam, Utrecht, Almere en de nabijheid van een groen buitengebied. Wat betreft wonen in Hilversum zijn er verschillende gebieden. Naast villawijken en beschermde stadsgezichten zijn er ook wijken waarvan de woningen achterstallig onderhoud hebben. Daarnaast verschilt de leefbaarheid per wijk en is het aanbod voor sociaal wonen ook niet evenredig verdeeld over de stad.
9.2.1
Woningbehoefte Net als in de andere stedelijke gebieden is er in Hilversum ook sprake van een hoge druk op de woningmarkt. De aantrekkelijke leefomgeving en de gunstige ligging van de regio heeft tot gevolg dat de behoefte aan woonruimte schier oneindig is. Echter om deze kwaliteiten te behouden, kan maar in een deel van deze behoefte worden voorzien. Het is daarom van belang om alle toevoegingen middels transformatie en nieuwbouw vanuit de lange termijn te bezien. Tussen 2010 en 2020 geldt voor de regio Gooi en Vechtstreek in totaal een netto vastgestelde uitbreidingsopgave van circa 750 woningen netto per jaar. Vanaf 2020 zijn dit 550 woningen netto per jaar. Hilversum levert nu jaarlijks een bijdrage van circa 250 woningen, daarmee is de lokale behoefte aardig gedekt. Juist door die nieuwbouw weet Hilversum de laatste jaren zijn jongeren en jonge gezinnen beter aan zich te binden. Bovendien blijkt de groei van de bevolking hoofdzakelijk te komen vanuit instroom, zowel vanuit de Metropoolregio Amsterdam en Utrecht, als vanuit internationale migratie.
Werkdocument
Blad 74 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
In figuur 9.1 is het gerealiseerde aantal nieuwbouw woningen en transformatie woningen weergegeven voor de regio Gooi en Vechtstreek. Een woonvisie en de ambities rondom de op te leveren woningen zijn meerjarig. In 2015 werd er niet voldaan aan de gemaakte afspraken voor nieuwbouw, maar in 2016 en 2017 is dit wel gelukt. Elk jaar zijn de doelen van transformaties gehaald. In Hilversum is alleen in 2016 boven de doelstelling nieuwbouw gerealiseerd.
Figuur 9.1: Gerealiseerde nieuwbouw (links) en transformatie (rechts) per jaar Gooi en Vechtstreek (Bron: Regionale Woonmonitor Gooi en Vechtstreek, 2019)
9.2.2
Doorstroming Sociale huurwoningen In de regio Gooi en Vechtstreek is al een aantal jaar een wachtlijst voor sociale huurwoningen. Gemiddeld komen er jaarlijks 1.400 tot 1.500 woningen vrij, tegenover meer dan 34.000 geregistreerde woningzoekenden waarvan ruim 11.000 actief woningzoekenden. Deze woningen worden via Woningwet regionaal aangeboden. 60 procent hiervan wordt verhuurd aan starters en 40 procent aan doorstromers. Bij de meeste woningcorporaties in de regio maakt verkoop van sociale huurwoningen onderdeel uit van de portefeuillestrategie. Met deze verkoop komen investeringsmiddelen vrij voor nieuwbouw, renovatie en verduurzaming. Hiermee kan de kwaliteit van de voorraad worden verhoogd. Bovendien worden de meeste corporatiewoningen verkocht aan huishoudens met lage- en middeninkomens. Er is echter nog steeds veel vraag naar sociale huurwoningen. De doelstelling van de gemeente Hilversum om een derde van de nieuwbouw in het betaalbare segment te realiseren is in 2016 niet gehaald. In 2015 en in 2017 is dit wel gelukt. In de praktijk blijkt dat het in de regio Gooi en Vechtstreek lastig is om voldoende betaalbare koop (tot €180.000) en sociale huurwoningen (tot €710) te realiseren. De gemiddelde wachttijd voor een starter in de sociale huur is viereneenhalf jaar en het aanbod voor de primaire doelgroep is krap, deze doelgroep heeft ook weinig keuze mogelijkheden.
Dit resulteert in langere wachttijden (Woonvisie Hilversum 2016). Samengevat, Hilversum zorgt ervoor dat groepen met prioriteit voor een sociale huurwoning voorrang krijgen. De starters hebben een langere wachttijd op een sociale huurwoning.
Werkdocument
Blad 75 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
Woningen voor middeninkomens Naast het gebrek aan sociale huurwoningen is in Hilversum een structureel tekort aan woningen voor de middeninkomens. Verhuizen is alleen een optie als het aanbod beschikbaar is en afgestemd op de woonwensen (geschikt) en financiële mogelijkheden (betaalbaar) (Gemeente Hilversum, 2016). De doorstroming van Hilversum komt door dit tekort onder druk te staan. Woningen voor senioren In de regio zijn voldoende toegankelijke woningen voor zorgbehoevenden aanwezig. Deze zijn belangrijk om senioren die thuis willen blijven wonen te kunnen voorzien.
9.2.3
Ruimtelijke differentiatie Alle wijken en buurten in Hilversum zijn relatief gewild. Er zijn wel wat verschillen. Zo is er meer aanbod dan vraag in de naoorlogse woonwijken (periode ’50 tot en met ’80). Ook zijn er buurten waar een concentratie is van lagere inkomens: de naoorlogse wijken en de vooroorlogse wijken ten oosten van het spoor. Verschillende delen van Hilversum zijn beschermd stadsgezicht, waardoor grootschalig bouwen wordt beperkt: Plan Oost, Hilversum-Zuid en Noordwestelijk Villagebied. De woningmarkt van Hilversum kan gedifferentieerd worden op wijkniveau, zie tabel 9.1. Er blijken grote verschillen te zijn tussen de wijken in Hilversum. Noordwest is bijvoorbeeld een relatief dure wijk met een hoog aandeel koopwoningen en een hoge woningwaarde. Noordoost heeft een hoog percentage sociale huurwoningen. Het centrum van Hilversum heeft een relatief hoog aandeel overige huur. Het landelijke gebied heeft het laagste aandeel bewoond. Tabel 9.1: Woningkenmerken naar wijk in Hilversum Wijken Voorraad % Bewoond % Koop
% Corporatie
% Overig huur
Woningwaarde
Centrum
5096
93
43
19
38
200.000
Noordwest
3434
91
69
9
17
617.000
Zuidwest
4516
98
45
35
20
222.000
Zuid
8313
94
60
22
14
275.000
Zuidoost
4279
97
60
30
9
378.000
Oost
8925
97
52
34
13
218.000
Noordoost
5326
97
43
48
9
208.000
Hilversumse Meent
1827
98
57
40
3
271.000
Landelijk gebied
226
85
44
15
40
539.000
Hilversum
41942
95
53
29
16
276.000
Bron: CBS, 2019
In tabel 9.2 zijn de wijken naar demografische kenmerken gedifferentieerd. Het centrum blijkt relatief veel bewoners van middelbare leeftijd te hebben. In de wijken zuidwest en Hilversumse Meent blijken veel senioren te wonen. In oost en zuidoost zijn relatief veel jongeren. Het relatieve aantal sterftegevallen is relatief zeer hoog in het Landelijk gebied. Dit hangt vermoedelijk samen met de aanwezigheid van woonzorgvoorzieningen voor ouderen in het buitengebied. Het relatieve aantal geboorte is in oost en noordoost relatief hoog. De woontevredenheid is relatief hoog in noordwest.
Werkdocument
Blad 76 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
Tabel 9.2: Demografische kernmerken naar wijk in Hilversum Wijken 0-24 25-64 65+ Geboorte/1000 Centrum 25,2% 62,7% 12,1% 12
Sterfte/1000 7
% Tevredenheid 63
Noordwest
27,6%
45,2%
27,3%
5
15
85
Zuidwest
25,2%
46,4%
28,5%
8
13
75
Zuid
28,3%
53,8%
17,8%
10
12
65
Zuidoost
29,2%
50,1%
20,7%
9
11
76
Oost
29,6%
57,2%
13,2%
15
6
71
Noordoost
28,3%
55,8%
15,9%
12
8
61
Hilversumse Meent
24,1%
42,2%
33,7%
9
6
79
Landelijk gebied
17,7%
37,7%
44,6%
6
114
70
Hilversum
27,7%
53,3%
19,0%
11
10
71
Bron: CBS, 2019
9.3
Verduurzaming Omtrent de energietransitie, is er een opgave om het energieverbruik van gemeente Hilversum terug te dringen. Het gebruik van de huishoudens in Hilversum is hier een onderdeel van. In figuur 9.2 zijn de verschillende energie labels weergegeven van woningen in de gemeente (pico.geodan). Wat opvalt is dat er grote verschillen zijn tussen het energieverbruik, naast deze grote verschillen is ook de grote hoeveelheid monumenten (zie hoofdstuk 3 Cultureel erfgoed) een knelpunt om de bebouwde omgeving te verduurzamen in Hilversum. Om het kwaliteit van de woningen te verbeteren zijn er verschillende gebied specifieke aanpakken nodig binnen de gemeente, dit in combinatie met het aantal monumenten resulteert er in dat het verduurzamen van de woningen met oog op de energietransitie een grote opgave is.
Werkdocument
Blad 77 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
Figuur 9.2: Gecertificeerde energielabels (voor de volledige kaart pico.geodan.nl)
9.4
Trends en ontwikkelingen De regio Gooi en Vechtstreek groeide de afgelopen jaren per saldo gestaag tot een kleine 250.000 inwoners in 2015. De Gooi en Vechtstreek en de MRA als geheel zijn groeiregio’s. Vooral de gemeentes langs het spoor later groei zien, de andere gemeentes groeien nauwelijks of gaan krimpen (Huizen). Hilversum blijft ook na 2030 doorgroeien. De gemeente zal in 2040 naar verwachting 6.000 meer inwoners hebben en 4.100 meer huishoudens (t.o.v. 2015). Ook veranderingen in huishoudenssamenstelling zal de woningbehoefte in de regio versterken. In 2016 ligt de gemiddelde huishoudensgrootte in Noord-Holland op 2,09. Dit getal daalt al decennia en blijft in alle prognoses ook in de toekomst dalen (naar verwachting tussen 2 en 2,07). Er moeten daarom meer woningen gerealiseerd worden om de vraag te kunnen voorzien. Naast deze kwantitatieve vraag zullen kwalitatieve aspecten van de woningmarkt belangrijker worden in de toekomst. Door de sterke economische groei en het toenemende aantal inwoners zijn de huizenprijzen gestegen. Huishoudens met lage en middeninkomens hebben moeite om in de dichtbevolkte steden woonruimte te vinden. In grote delen van de MRA zijn de huizenprijzen zo hoog dat een huishouden met een modaal inkomen worden verdrongen.
Daarnaast neemt de gemiddelde woningbezetting nog steeds af en bestaat het grootste deel van de vraag uit een- en tweepersoonshuishoudens.
Werkdocument
Blad 78 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
De huurmarkt is de afgelopen 10 jaar sterk veranderd. Door de kabinetten Rutte 1 en 2 een aantal ingrijpende systeemwijzigingen doorgevoerd. Zo is de hypotheekrenteaftrek ingeperkt, hebben verhuurders te maken gekregen met een verhuurdersheffing en is een reeks nieuwe wetten ingevoerd. Daarnaast zijn sinds 2011 de regels voor toewijzing van sociale huurwoningen aangescherpt. De instroom van hogere inkomens naar de sociale huursector en het aantal dure scheefwoners is daardoor afgenomen, maar de druk op een alternatief voor de middeninkomens is toegenomen. Dit uit zich in een toename van de vraag naar goedkope en middeldure koopwoningen (prijsklasse tot € 200.000) en naar vrije sector huurwoningen met een prijs net boven de liberalisatiegrens. De vergrijzing en extramuralisering vragen om meer woningen die volledig gelijkvloers zijn en zorggeschikt. Ouderen willen namelijk langer zelfstandig blijven wonen. Onder senioren bestaat de wens om, indien thuis blijven wonen niet meer mogelijk is, in de eigen wijk te kunnen blijven wonen. Langer thuis blijven wonen zorgt er voor dat woningen minder snel beschikbaar komen. Omdat dit vaak om gezinswoningen gaat, belemmert dit de doorstroming.
9.5
Opgave In de regionale woonvisie (2017) is een regionale woningbehoefte geformuleerd - en door 7 gemeenteraden afgesproken met de provincie in het kader van het RAP - van regionaal 750 nieuwe woningen (netto toevoeging) per jaar vanaf 2016 tot 2020 en daarna een netto toevoeging van 550 per jaar tot 2030. De woningbehoefteprognoses voor de regio zijn inmiddels door de provincie (iets) naar boven bijgesteld; voor de periode na 2030 is er nog geen bestuurlijk vastgesteld kader / vastgestelde opgave. De verschillende overheden streven er naar dat de nieuwe woningen zoveel mogelijk bij ovknooppunten worden gebouwd. Hier komen wonen, werken, voorzieningen en recreëren bij elkaar. Aangezien er niet of nauwelijks uitbreidingslocaties beschikbaar zijn, zal er slim met de beschikbare ruimte om moeten gegaan. Dit vraagt om keuzes ten aanzien van hoogbouw, waarbij ook meegewogen wordt dat de bevolking na 2030 naar verwachting blijft groeien. Lokaal worden in Hilversum langjarig gemiddeld 250 woningen per jaar gebouwd. Hilversum realiseert daarmee ongeveer een derde van de regionale opgave aan nieuwbouw Er is voldoende plancapaciteit op korte termijn in Hilversum om in de lokale vraag aardig te kunnen voorzien (250 per jaar), zie figuur 9.3. Op middellange termijn lijkt er ook voldoende in de vraag te worden voorzien, alleen zijn veel plannen nog niet vastgesteld.
Op lange termijn blijken er echter nog weinig plannen te zijn. Ondanks dat er op kort termijn voldoende plancapaciteit is zal in acht genomen moeten worden dat dit niet dekkend is voor de aantrekkende economie en de woningvraag vanuit de regio.
Werkdocument
Blad 79 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
Figuur 9.3: Plancapaciteit Hilversum (Bron: Regionale Woonmonitor Gooi en Vechtstreek, 2019)
Sinds jaar en dag wordt politiek-bestuurlijk ingezet op het realiseren van een derde van de nieuwbouw als sociale woningen; zeker de afgelopen 10 jaar lukt dat ook goed. De vraag naar sociale (huur)woningen neemt sinds 2015 echter toe, met name door maatschappelijke ontwikkelingen als langer zelfstandig wonende ouderen en meer zelfstandig wonende mensen die naast wonen ook (GGZ)zorg nodig hebben. Een opgave voor de gemeente Hilversum is om in de toekomst een ongedeelde stad te blijven met voldoende sociale huurwoningen. Als er meer ruimte wordt gereserveerd voor wonen kan dat ten koste gaan van werklocaties of van ondersteunende functies. De opgave van het woningbeleid bevindt zich daarmee in een spanningsveld met de economische potentie van de gemeente vanuit een regionaal perspectief. De afweging is lastig omdat de prognoses voor wonen over het algemeen veel scherper zijn dan die voor werken. Daarnaast zal door vergrijzing de behoefte naar seniorenwoningen toenemen. In de regio zijn getalsmatig voldoende toegankelijke woningen voor zorgbehoevenden aanwezig. Deze zijn belangrijk om senioren die thuis willen blijven wonen te kunnen voorzien. De geschatte vraag in 2025 is lager dan het nu al aanwezige aanbod. Toch is het in beperkte mate realiseren van zorggeschikte woningen van belang.
Het gaat immers niet alleen om de aanwezige voorraad aan toegankelijke en zorggeschikte woningen, maar ook om de kwaliteit en de locatie. Tabel 9.3: Plancapaciteit naar prijssegment
Koopwoningen Prijssegment <180.000 180.000-215.000 215.000-350.000 >350.000 Onbekend Totaal
Aantal 46 226 269 116 666 1323
In % 3,5 17,1 20,3 8,8 50,3 49
Huurwoningen Prijssegment Aantal <720 907 720-850 245 >850 89 Onbekend 135
In % 65,9 17,8 6,5 9,8
Totaal
51
1376
De plancapaciteit van Hilversum is voornamelijk binnenstedelijk en op Crailo. Daarnaast is in Hilversum Oost plancapaciteit beschikbaar op de locaties Monnikenberg, Anna’s Hoeve en het voormalig Philipsterrein. Voor alle locaties geldt dat het gaat om complexe ontwikkelingen, omdat het van belang is dat deze gerealiseerde woningen goed worden ingepast in de omgeving. Werkdocument
Blad 80 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
Daarnaast zal er bij nieuwbouw ook aandacht worden gevestigd op andere ruimtevragers zoals werken, groen, de energietransitie en mobiliteit en bereikbaarheid. De Hilversumse woningvoorraad is wat ouder dan landelijk gemiddeld, waardoor de opgave in verduurzaming ook groot is. Het bezit van de woningcorporaties ligt qua energieprestatie gemiddeld (bijna) op label B - maar in sommige delen (met name ook in de monumenten) is er nog een weg te gaan. Tabel 9.4: Opgaven met overlappend thema
Opgave Afwegingen over woningbouw maken in relatie tot de behoefte aan ruimte voor andere functies en de schaarse beschikbare ruimte Uitbreiding van de woningvoorraad inpassen in de omgeving Blijvend zorgen voor een goede afstemming van de kwaliteit van de woningvoorraad op de behoefte
Werkdocument
Blad 81 van 173
Relatie met thema: Water / Groen / Cultureel erfgoed / Wonen / Economie en werkgelegenheid / Welzijn, zorg en gezondheid / Levendigheid / Sport en bewegen / Kunst en cultuur / Onderwijs / Veiligheid Energietransitie / Groen / Bereikbaarheid en mobiliteit / Economie en werkgelegenheid
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
10
Economie en werkgelegenheid De huidige situatie wordt beschreven aan de hand van cijfers en kaartbeelden. In de tekst en de kaarten worden zoveel mogelijk de kritische indicatoren in beeld gebracht, die gebruikt kunnen Economie en werkgelegenheid
10.1
Inleiding Hilversum wil een vitale stad voor wonen en werken blijven. Vanwege de schaarse ruimte worden er zorgvuldige ruimtelijke afwegingen gevraagd om wonen en werken hand in hand te laten gaan. Voor beide is de druk namelijk groot, waardoor er een sterke vraag is naar fysieke ruimte. Door de sterke woningbehoefte worden veel panden getransformeerd en in veel gevallen ook panden met een werkfunctie. In de periode 2009-2017 is de werkgelegenheid echter gedaald in de gemeente. Voor de gemeente was dit een signaal om ruimte voor werken te maken en het onbenut potentieel beter aan te boren. In 2018 is de werkgelegenheid vervolgens gegroeid. Voor het in kaart brengen van de economie en werkgelegenheid in Hilversum zijn verschillende indicatoren van belang: Banen; Bedrijven; Werkplekken.
10.2
Huidige situatie De economie groeide de laatste jaren hard in de Metropool Regio Amsterdam (2,9% in 2017 en 2,7% in 2018). De economische groei en de daarmee stijgende werkgelegenheid is zelfs zo sterk dat de arbeidsmarkt tegen zijn grenzen aanloopt. De werkloosheid is uitzonderlijk laag en bestaat vrijwel uitsluitend nog uit frictie- (mensen die tussen twee banen in zitten) en structurele werkloosheid (mismatch) (MRA, 2019). De kracht van Hilversum en de regio Gooi en Vechtstreek is de centrale ligging ten opzichte van Amsterdam en Utrecht en de grote diversiteit aan landschap, cultuurhistorie en creativiteit. Daarmee wordt de regio gezien als aantrekkelijk vestigingsgebied met een hoog voorzieningenniveau. Economie en werkgelegenheid heeft daarom sterke raakvlakken met bereikbaarheid, groen en erfgoed.
10.2.1
Banen De werkgelegenheid in Hilversum bedraagt 46.900 banen in 2018. In 2009 lag dit aantal nog boven de 50.000. Een verklaring voor het moeizame herstel na de economische crisis is dat de potentiële beroepsbevolking in Hilversum gekrompen is van 60,3% in 2010 tot 57,3% in 2020. Desondanks is Hilversum juist één van de steden die aan het verjongen (vergroenen) is. Regionaal neemt de vergrijzing toe, in Hilversum is dit in mindere mate het geval. Een andere verklaring komt voort uit het economische profiel van de stad. Hilversum wordt gekenmerkt door de sterk aanwezige mediasector. Sinds 2009 zijn er met name bij de publieke omroepen verschillende bezuinigingsrondes geweest. De laatste jaren is de sector redelijk stabiel mede door de groei van mediasector aan de private kant. De werkloosheid blijkt uitzonderlijk laag te zijn en de krapte op de arbeidsmarkt neemt sinds 2013 sterk toe door toenemende vraag naar hoger opgeleiden. De participerende Werkdocument
Blad 82 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
beroepsbevolking is nagenoeg volledig ingezet, waardoor het beschikbaar aanbod op de arbeidsmarkt zeer beperkt is. Het zijn echter wel vooral hoger opgeleiden die het goed doen, de dalende participatie van lager en middelbaar opgeleiden zorgt voor spanning op de arbeidsmarkt, omdat de werkloosheid onder laagopgeleiden vooral structureel van aard is. De werkloosheid onder laag opgeleiden is namelijk 8% ten opzichte van ca. 2,2% werkloosheid onder hoogopgeleiden. De sectoren ICT en media, Zorg (ziekenhuizen) en Groothandel (m.n. Nike en Hunkemöller) zijn op dit moment de belangrijkste regionale aanjagers van de recente economische groei. De grootste sector in Hilversum is de zakelijke dienstverlening gespecialiseerd in informatie en communicatie (20,5%). Dit is niet verrassend, Hilversum staat als ‘Mediastad’ bekend om zijn media en entertainment cluster. Ook zijn in de handelssector en de gezondheids- en welzijnszorg relatief veel mensen werkzaam (respectievelijk 17,8% en 13,2%). AANTAL BANEN
R Cultuur, sport en recreatie Q Gezondheids- en welzijnszorg P Onderwijs O Openbaar bestuur en… N Verhuur en overige zakelijke… M Specialistische zakelijke diensten L Verhuur en handel van onroerend… K Financiële dienstverlening J Informatie en communicatie I Horeca H Vervoer en opslag G Handel F Bouwnijverheid E Waterbedrijven en afvalbeheer D Energievoorziening C Industrie A Landbouw, bosbouw en visserij
Bron: LISA
0
2000
Figuur 10.1: Banen per sector gemeente Hilversum 2018
Werkdocument
Blad 83 van 173
4000
6000
8000
10000
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
Figuur 10.2: Verandering in werkgelegenheid per wijk Hilversum 2009-2018. Bron: Monitor Economie; De staat van Hilversum (2019)
Figuur 10.3: Verandering in werkgelegenheid per wijk Hilversum 2015-2018 (bron: Monitor Economie; De staat van Hilversum, 2019)
In figuur 10.2 en 10.3 is de groei of afname van werkgelegenheid per wijk uitgesplitst. Uit figuur 10.2 blijkt dat vooral de werkgelegenheid in Buitengebied en Zuidoost flink is afgenomen in de Werkdocument
Blad 84 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
periode 2009-2018. Centrum en Zuidwest zijn goed hersteld na de economische crisis, gezien de werkgelegenheid de laatste 4 jaar in beide wijken met meer dan 10% is gestegen. In de Meent is er juist een toename van werkgelegenheid te zien, wel stamt het merendeel van deze groei uit de periode 2009-2014. Er is namelijk een toename van 94 banen te zien tussen 2009-2014, tegenover een toename van 14 banen tussen 2015-2018. Uit de bewonersenquête van 2018 blijkt dat 33% van de bevolking voornamelijk in Hilversum werkt. Dit is lager dan het landelijk gemiddelde van 38% (CBS, 2017; Hilversum heeft in deze dataset 34,73%). Dat zou enerzijds kunnen betekenen dat een deel van de beroepsbevolking vanwege een gebrek aan geschikte banen niet in Hilversum werkt (mismatch). Anderzijds wonen er in Hilversum relatief veel hoogopgeleiden en veel zzp’ers die veelal bovenregionaal en zelfs landelijk werken, waardoor zij veel minder gebonden zijn aan Hilversum voor hun inkomsten.
10.2.2
Bedrijven De bedrijvigheid in Hilversum laat een positiever beeld zien. Het aantal bedrijven in de stad stijgt stabiel vanaf 2012. Waar het aantal bedrijven in 2012 rond de 7000 lag, is dit toegenomen tot ca. 9000 in 2018 (zie figuur 10.3). In figuur 10.4 is te zien dat de groep zelfstandigen het hardst groeit. De enorme groei van het aantal zzp’ers past in het landelijke beeld en de transitie richting flexibilisering die de creatieve sector heeft doorgemaakt. Echter blijkt het aantal bedrijven met meer dan 6 fte in dienst te dalen. Dit is opvallend omdat het MKB vaak als motor van de economie wordt gezien. Deze categorie bedrijven zijn belangrijk voor de economie, maar worden schaarser in Hilversum.
Figuur 10.4: Groei aantal bedrijven in Hilversum 2009-2018 (bron: Monitor Economie; 2019)
Werkdocument
Blad 85 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
Figuur 10.5: Ontwikkeling vestigingen van bedrijven in Hilversum; naar aantal werkzame personen; 20102016; index: 2010=100 (bron: gemeente Hilversum)
Figuur 10.6: Bedrijven per sector gemeente Hilversum 2018
In figuur 10.6 zijn de bedrijven in Hilversum uitgesplitst naar sector. De meeste bedrijven zijn actief in de specialistische zakelijke diensten. Het merendeel van deze bedrijven in de regio Gooi en Vechtstreek zijn in 2016 zelfstandigen; ca. 80% (De Koning & Simon, 2018). Ook op het gebied van handel, informatie en communicatie, bouwnijverheid en gezondheids- en welzijnszorg zijn veel bedrijven actief. De vacaturegraad in de regio Gooi en Vechtstreek in 2016 is het hoogst in de detailhandel, ca. 52 vacatures per 1000 inwoners. In de sector verhuur en overige zakelijke dienstverlening ligt de vacaturegraad op ca. 50. Ook voor de sectoren openbaar bestuur en overheidsdiensten en Werkdocument
Blad 86 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
horeca is de vacaturegraad relatief hoog, respectievelijk ca. 48 en 45. In de bouw zijn de minste vacatures (De Koning & Simon, 2018). Ruimtelijke specialisatie In figuur 10.7 is de ruimtelijke specialisatie van economische activiteiten voor de regio weergegeven (Discussiekaart Werklandschappen, 2019). De dienstverlening zit verspreid over de stad gevestigd. In het noorden van Hilversum is het media- en entertainmentcluster gelegen en ten oosten het sport- en gezondheidscluster. De aangegeven nummers zijn uitbreidingslocaties binnen de stad. Aan de zuid en westelijke rand van de stad betreft het vooral gemengde werklocaties. De bedrijvigheid in de stad betreft veelal diensten en andere relatief ‘schone’ sectoren (weinig licht- en luchtvervuiling of geluidsoverlast). Dit economisch profiel past binnen de natuurlijke en landschappelijke kwaliteiten van Hilversum.
Werkdocument
Blad 87 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
Figuur 10.7: Werklandschappen regio Gooi en Vechtstreek (de cijfers geven zoekgebieden voor potentiële werklocaties aan; 6: Betoncentrale, 7: Diependaalselaan, 8: Ter Sype, 9: Kazerne – Vliegveld Oost, 14: Intensivering bestaande bedrijventerreinen; bron: opgesteld in opdracht van de regio Gooi- en Vechtstreek)
Werkdocument
Blad 88 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
Toerisme en recreatie De Gooi en Vechtstreek is een aantrekkelijke toeristisch-recreatieve bestemming voor verschillende doelgroepen: recreanten uit de regio, dagrecreanten uit de Randstad, toeristen uit eigen land en internationale toeristen. Het aantal recreanten uit de eigen regio zal als gevolg van de vergrijzing verder groeien. Recreatie en toerisme is tevens een groeisector door de opkomst van de vrijetijdseconomie. Dit biedt ook Hilversum kansen, omdat de stad in een groene omgeving is gevestigd met veel cultuurhistorisch erfgoed. De vrijetijdseconomie heeft sterke raakvlakken met de levendigheid van de stad, omdat evenementen een aantrekkende werking hebben op recreanten. Detailhandel De detailhandelsstructuur van Hilversum is nog steeds goed. De structuur staat wel onder druk, dit valt de zien aan de bovengemiddelde hoeveelheid leegstand. De meeste winkelgebieden in Hilversum functioneren goed, al hebben de kleinere winkelgebieden last van concurrentie van de grotere wijkwinkelgebieden. Wel is in het randgebied van het centrum en het randgebied van de Gijsbrecht sprake van (deels structurele) leegstand. Op basis van de voorspelde bevolkingsontwikkeling en de ontwikkelingen met betrekking tot internet en de steeds sterker wordende positie van Amsterdam en Utrecht valt geen kwantitatieve uitbreidingsvraag te verwachten in Hilversum (detailhandelskader Hilversum 2017).
Figuur 10.8: Detailhandelsaanbod gemeente Hilversum per winkelgebied (Bron: Locatus februari 2019).
Landbouw Door de schaalvergroting in de landbouw daalt het aantal landbouwbedrijven. Bovendien heeft de provincie Noord-Holland de ambitie uitsproken om de bodemdaling in het veengebied tegen te gaan. Echter zijn in Hilversum 21 bedrijven in de sector landbouw, bosbouw en visserij actief waar 30 mensen werkzaam zijn. Deze sector is daarom maar beperkt van invloed op de economie
Werkdocument
Blad 89 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
en werkgelegenheid in Hilversum (0,06% van totaal aantal banen en 0,24% van totaal aantal vestigingen).
10.2.3
Werkplekken Circa 30% van de regionale werkgelegenheid bevindt zich op de formele werklocaties (bedrijventerreinen en kantoorlocaties) en circa 70% daarbuiten. Dit is bovengemiddeld hoog ten opzichte van veel andere MRAdeelregio’s en vormt daarmee een belangrijk kenmerk van de economie in Hilversum. De werklocaties zijn allemaal gemengd op Arenapark en Media Park na. Dit zijn tevens in combinatie met de herontwikkeling van het stationsgebied de grote ontwikkellocaties. Op dit moment ligt er een stedenbouwkundig plan voor het herontwikkelen van het stationsgebied. Het gebied moet een fijnmazig netwerk van straten, lanen, Figuur 10.9: Ruimtelijke spreiding van werklocaties pleinen en brinken worden dat het Hilversum; boven formele werklocaties, onder informele vernieuwde stationsgebied verbindt met werklocaties (bron: gemeente Hilversum) het centrum van Hilversum. De uitwerking van het plan en de verdeling tussen wonen, werken, detailhandel, horeca etc. moet nog verder vorm gaan krijgen. Als er gekeken wordt naar de formele werklocaties, dan kan geconstateerd dat de bedrijventerreinen zo goed als vol zitten. De beschikbaarheid van bedrijfsruimten is de afgelopen jaren verder teruggelopen. Met een leegstand van 1% is sprake van een krappe markt. Er zijn nog slechts 11 bedrijfsruimtes van in totaal 5.700 bvo in m² beschikbaar in Hilversum.
Consequentie is dat er voor ondernemers weinig mogelijkheden zijn om uit te breiden of zich nieuw te vestigen in Hilversum. Ook is verdere intensivering van de bestaande werkplekken nauwelijks mogelijk. Bij de gemeente zijn diverse bedrijven bekend die om die reden naar elders moeten uitwijken (Monitor Leegstand, 2019).
Werkdocument
Blad 90 van 173
Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum
Bovendien blijkt de leegstand van kantoren in Hilversum sinds 2017 afgenomen te zijn met bijna 40.000m² (Monitor Leegstand, 2019). Op dit moment is nog ca. 100 kantoorruimten leegstaand, met een oppervlak van ca 60.400 m². De oppervlakte leegstaand komt neer op ongeveer 8% van de totale voorraad. Dit is onder het frictieniveau, met als gevolg dat het aanbod van geschikte leegstaande werkplekken lager is dan benodigd voor het goed functioneren van de markt. Voor bedrijven die op zoek zijn naar kantoorruimte zijn kleinere oppervlakken (< 200 m²) vaak nog wel te vinden. Dat is anders voor bedrijven die zoeken naar 1.000 of meer m2. Voor deze bedrijven zijn de mogelijkheden minimaal. Ruimtelijke spreiding werkplekken In figuur 10.8 is de ruimtelijke spreiding van werkplekken weergegeven. Links zijn de formele werkplekken te zien en rechts de informele werkplekken. De formele werkplekken zijn zowel binnen het centrum van Hilversum (spoorzone) gelegen, als aan de randen van de stad te vinden (Media Park, Monnikenberg, Kerkelanden en Havenkwartier. Het voormalig sanatorium Zonnestraal is in het buitengebied van Hilversum gelegen. De informele werkplekken blijken zich vooral in het centrum van de stad te concentreren. De creatieve hotspots en bedrijfsverzamelgebouwen zijn in een strook van zuidoost naar het noordwesten van Hilversum te vinden.