Bijlage 2 - Omgevingsfoto Hilversum

Blad 26 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

•

Natuurverbinding Zwaluwenberg (Lage Vuursche-Hoorneboegse heide).

Deze natuurverbindingen zijn inmiddels gerealiseerd of staan op de planning om gerealiseerd te worden. Aanvullend zijn ecoducten gewenst over de Soestdijkerstraatweg (ten oosten van de A27) en over de Noodweg tussen Hoorneboegse Heide en Einde Gooi. Deze staan nog niet op de planning voor realisatie. Bij het realiseren van de natuurverbindingen is het voor het functioneren ervan van belang dat stukken bos worden gekapt. Dit stuit momenteel op veel maatschappelijke weerstand en onbegrip. Naast de in het oog springende ecoducten zijn er rond Hilversum tientallen kleine faunapassages. Deze maken een veilige oversteek van dassen, amfibieën en andere kleine dieren mogelijk en zijn nodig in vrijwel alle infrastructuur in het buitengebied rond Hilversum. Ook binnen het stedelijk gebied zijn natuurwaarden te vinden. De belangrijkste waarden liggen in gebieden met veel groen zoals de villagebieden.

4.2.3

Gebruiksgroen Beheer is een bepalende factor als het gaat om beeldkwaliteit van groen. Goed beheerde groengebieden worden gewaardeerd en verdienen hiermee hun bestaansrecht. Het omgekeerde geldt voor niet of slecht beheerde gebieden, waardoor deze niet alleen weinig gebruikswaarde hebben, maar ook meer kans maken om te worden ‘geofferd’ voor andere functies zoals woningbouw of parkeren. In de Hilversum Monitor is bewoners gevraagd hun mening te geven over het groen in de buurt. 79% van de respondenten is het eens met de stelling dat er voldoende groen is, dit is een (lichte) teruggang ten opzichte van 83% in 2016. In het Centrum is echter slechts 39% van de respondenten het eens met de stelling, in Hilversum Oost is dat 69%. In de overige deelgebieden ligt het percentage ‘eens’ boven de 80%. Het onderhoud van het groen werd over het algemeen goed (63%) of matig (20%) beoordeeld, met 9% uitstekende beoordelingen, 3% slecht en 4% n.v.t./weet niet.

4.2.4

Natuurgebieden Het noordwesten van de gemeente Hilversum is onderdeel van Natura 2000-gebied Naardermeer. Het gaat om habitatrichtlijngebied en grotendeels ook om vogelrichtlijngebied. In het uiterste zuidwesten van de gemeente is een klein gebied onderdeel van het Natura 2000gebied Oostelijke Vechtplassen, dit is in zijn geheel vogelrichtlijngebied en grotendeels ook habitatrichtlijngebied. Deze twee gebieden strekken zich gezamenlijk uit ten westen van

Werkdocument

Blad 27 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Hilversum. Op ruim 3,5 km ten noorden en op zo’n 7 km ten noordoosten van de gemeente Hilversum liggen de twee delen van het vogelrichtlijngebied Eemmeer en Gooimeer Zuidoever. Grote delen van de bos- en heidegebieden rondom Hilversum zijn in eigendom van het Goois Natuurreservaat en onderdeel van het Natuurnetwerk Nederland. Dit gebied is in het natuurbeheerplan 2018 (Provincie Noord-Holland) omschreven als een gebied met grote variatie aan heidevelden, droog loofbos, landgoederen met oud loofbos, twee wasmeren met veenmos en schraal grasland, zandverstuivingen, waterpartijen. In de Egelshoek en Eindegooi komt kwelwater aan de oppervlakte, dat de basis vormt voor bijzondere water- en oevervegetaties en vochtig schraalland. De natuurgebieden ten westen van Hilversum bestaan hoofdzakelijk uit vochtminnende natuur, terwijl de bos- en heidegebieden rondom Hilversum meer droogteresistent zijn. De bos en heidegebieden kennen een groter natuurbrandrisico, met name de Westerheide, het Spanderswoud en het bosgebied Einde Gooi. Voor de natte natuurgebieden geldt dat verzilting en verdroging een gevaar vormt, mede doordat de bemaling van het Horstermeer leidt tot het onttrekken van water van goede kwaliteit uit de omliggende gebieden (zie ook paragraaf 5.2.1).

Figuur 4.3: Natura 2000-gebied Oostelijke Vechtplassen (blauw: Vogelrichtlijngebied, groen: Vogel- en Habitatrichtlijngebied) en grootschalige stikstofdepositie (mol/ha/jaar met contouren van Natura 2000 op de achtergrond) (Atlas Natuurlijk Kapitaal).

Het Goois Natuurreservaat (GNR) is eigenaar van een groot deel van de natuurterreinen rondom Hilversum. Voor deze terreinen (en de overige terreinen in de regio) heeft het GNR een uitgebreide inventarisatie uitgevoerd van de natuurlijke, cultuurhistorische, landschappelijke en recreatieve waarden. Deze inventarisatie biedt bruikbare handvatten voor de omgevingsvisie en wordt door het GNR gebruikt bij het opstellen van een nieuwe beheervisie. De

Werkdocument

Blad 28 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

inventarisatie bevat veelal technische en/of feitelijke informatie en is nog niet verwerkt tot overzichten per deelgebied. Van de respondenten in de Hilversum Monitor maakt 86% geregeld recreatief gebruik van natuurterreinen en bosgebieden. De favoriete gebieden zijn de Hoorneboegse Heide/Zonnestraal en omgeving; het Corversbos; de Zuiderheide (in gemeente Laren); de Westerheide en Anna’s Hoeve (Laarder Wasmeer). De natuurgebied en worden gewaardeerd met een rapportcijfer 8,6.

Figuur 4.4: Droogterisico's natuur (boven: natuurbrandrisico, onder: typering, bron: klimaateffectatlas.nl.

Werkdocument

Blad 29 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Figuur 4.5: Percentage natuurterreinen wat voor recreatieve doeleinde wordt gebruikt (Hilversum Monitor 2018)

4.2.5

Groenstructuren Hilversum is een boomrijke gemeente. In het buitengebied zijn grote bosgebieden te vinden die een aanzienlijk deel van het Hilversumse grondgebied beslaan. Dit betreft loofbossen, gemengde bossen en naaldbossen. Het grootste deel van de bossen heeft een natuurlijk en afwisselend beeld met variatie is boomsoorten en leeftijd, maar ook zijn er op diverse plaatsen (restanten van) productiebossen te vinden. Kenmerkend voor deze bossen is dat de bomen allemaal van dezelfde soort en leeftijd zijn en dat de bomen meestal in rijen zijn aangeplant. Binnen de bebouwde kom van Hilversum zijn in verhouding tot andere steden veel bomen te vinden. Vanuit de lucht lijkt Hilversum zelfs in het bos te liggen. Hilversum heeft een zeer gevarieerd bomenbestand. Zo heeft het Pinetum Blijdenstein een wereldwijd befaamde collectie van zeldzame soorten naaldbomen. Meer in het oog springend is de variatie aan bomen in de straten van Hilversum. Hier zijn meer dan 700 soorten bomen (en cultuurvariëteiten van soorten) te vinden. De hoeveelheid groen per buurt loopt uiteen tussen 20-30% van het grondoppervlak in het centrum en het Havenkwartier en >50% in de villagebieden. Hiermee wordt duidelijk dat Hilversum ook buurten kent met een groenopgave.

Werkdocument

Blad 30 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Figuur 4.6: Percentage groen (bron: Atlas Natuurlijk Kapitaal)

4.3

Trends en ontwikkelingen Biodiversiteit De biodiversiteit is wereldwijd al jaren aan het dalen. In Nederland is de biodiversiteit, afgemeten aan kwaliteit en kwantiteit van natuur, afgenomen tot circa 15% van de oorspronkelijke ongestoorde natuursituatie (rond 1700). Momenteel wordt een kleine 40% van de Nederlandse dier- en plantensoorten bedreigd. Door beleidsinspanning herstelt sommige biodiversiteit zich maar de prognoses voorspellen een verder verlies van 10% in de komende 40 jaar. Volgens het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) zijn de oorzaken voor de achteruitgang van Nederlandse natuur en biodiversiteit:  vermesting;  verdroging;  versnippering;  verkleining van leefgebieden;  verstoring;  verschraling (monoculturen in de landbouw);  vervuiling;  gifstoffen en pesticiden; Werkdocument

Blad 31 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

 

invasieve exoten; klimaatverandering.

Biodiversiteitsverlies is (boven)regionaal een probleem en ook de oorzaken hebben een regionaal karakter. Zowel in beschermde (Natura 2000) gebieden, als in de niet beschermde gebieden is sprake van verdroging, vermesting, verzuring (stikstofdepositie) en vergiftiging van natuurterreinen. De landbouw is de hoofdoorzaak van veel van deze effecten, in ieder geval van vermesting, verzuring en vergiftiging. De Hilversumse zandgebieden (heide en bossen) zijn zeer gevoelig voor deze condities. De zandgebieden kennen vergelijkbare ecosystemen als de Veluwe, waar deze als Natura 2000-gebieden zijn aangewezen. In Hilversum is dit niet het geval, waardoor de zandgebieden niet worden beschermd tegen een toename van stikstofdepositie. Nader onderzoek naar de lokale situatie is daarom gewenst om oorzaken en gevolgen goed in beeld te krijgen en daarmee aan efficiënte maatregelen te kunnen werken. Stikstofdepositie speelt op regionale schaal bij het toestaan van ontwikkelingen. Indien in nabijgelegen Natura 2000-gebieden met stikstofgevoelige habitats geen afname van de stikstofdepositie kan worden gerealiseerd, betekent dat dat geen (bouw)vergunningen meer kunnen worden afgegeven en dat de regio ‘op slot’ gaat.

Figuur 4.7: Huidige stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden (bron: Aerius)

Werkdocument

Blad 32 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Figuur 4.8: Gevolgen van toename in stikstofdepositie

Water en klimaatverandering De afgelopen jaren is verdroging een belangrijke factor geweest in de achteruitgang van groen. Oorzaken van droogte zijn klimaatverandering en de daarmee samenhangende weersomstandigheden, gecombineerd met een watersysteem met onvoldoende opslagcapaciteit om in droge periodes te blijven voorzien in de waterbehoefte. Bij toenemende droogte daalt de grondwaterspiegel en wordt meer drinkwater gewonnen. Waterschappen komen dan voor de keuze te staan welke functies het beschikbare water mogen benutten. Met name op de grens van zand en veen heeft dit het gevolg dat door afstroming van oppervlaktewater richting het veen en tekorten aan water de flanken van de heuvelrug niet van voldoende water kunnen worden voorzien. Dit leidt snel tot verdroging, met gevolgen voor de lokale (relatief hoge) biodiversiteit in deze schaalgraslanden en natte heides. In Hilversum heeft het grondwatersysteem een regionale relatie met de Vechtplassen, waar water dat op de hooggelegen zandgronden infiltreert als kwel boven komt. Dit schone water is nodig om de natuur in de Vechtplassen in stand te houden. Het is echter ook te winnen als drinkwater. Als dit echter meer gaat plaatsvinden, brengt dat het regionale grondwatersysteem en daarmee de natuur uit balans. Er is ook sprake van afstroming van water richting het veen. Bv. Op de grens van zand en veen.

Deze plekken drogen onmiddellijk op bij droogte, omdat het waterschap geen water meer kan leveren. Dat heeft grote gevolgen voor lokale biodiversiteit Met name van belang op de flanken: schraalgraslanden en natte heides.

Werkdocument

Blad 33 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

In drogere omstandigheden zijn inheemse boomsoorten kwetsbaar. Als de klimaatverandering doorzet, zijn andere beheermaatregelen noodzakelijk om de natuurwaarden te behouden. Droogte leidt bijvoorbeeld tot achteruitgang van beuken en eiken en het afsterven van naaldbossen. Door veranderende klimatologische omstandigheden heeft de natuur en de stedelijke groenvoorziening bovendien te kampen met nieuw optredende ziektes en plagen. Plaagsoorten krijgen door klimaatverandering de kans om zich in nieuwe gebieden te vestigen. De groei van de populatie van de eikenprocessierups, welke gezondheidsklachten veroorzaakt bij mensen, vormt een probleem in gebieden die intensief worden gebruikt door bewoners en bezoekers. De kastanjebloedingsziekte is een ander voorbeeld van een gevaar voor de groengebieden. Voor aangeplante bossen met veel bomen van één soort kunnen plagen leiden tot grootschalige sterfte. Om de biodiversiteit te behouden zal de natuur verbonden moeten worden met andere functies. Er is al een trend gaande om economie en natuur met elkaar te verbinden zodat deze elkaar kunnen versterken (zoals recreatie). Van natuur beschermen tégen de samenleving naar natuur beschermen mét de samenleving. De aan- of afwezigheid van groen speelt in het algemeen een bepalende rol binnen het thema klimaatadaptatie.

Naast de impact op de biodiversiteit zorgt klimaatverandering ook voor andere effecten op groen. De meeste effecten worden behandeld in hoofdstuk 4. Ten aanzien van groen is specifiek het risico op natuurbranden en habitatverlies als gevolg van droogte en/of wateroverlast relevant. Klimaatverandering is een dwingende reden om de groenvoorziening op orde te brengen, zodat deze klimaatrobuust wordt. Bovendien kan de groenvoorziening bijdragen aan het voorkomen van knelpunten in de openbare ruimte, door bijvoorbeeld de waterbergende capaciteit van de omgeving te vergroten. Ruimtelijke kwaliteit Groen (en landschap) heeft als drager van ruimtelijke kwaliteit een belangrijke rol in dagelijkse processen. Recreatie, landbouw en langzaam verkeer maken bijvoorbeeld gebruik van de ecosysteemdiensten en landschappelijke waarden die groen biedt. Landschap en groen in het algemeen hebben heeft te maken met toenemende druk op de ruimte. Oorzaken zijn onder andere de ruimtebehoefte van andere functies (zoals wonen, werken en mobiliteit) en het toenemende recreatieve en economische gebruik van het landschap. Dit leidt tot scheve verhoudingen tussen de intensiteit van het (mede)gebruik van het landschap en de draagkracht ervan.

De druk op het landschap lijkt zich in de toekomst door te zetten, mede doordat de diversiteit en gebruiksmogelijkheden, kwaliteiten en kwetsbaarheden niet overal in samenhang met elkaar worden bezien. De terugloop van overheidsfinanciering voor beheer en ontwikkeling van het landschap bedreigt de toekomstbestendigheid. Het gevolg is dat de kwantitatieve en kwalitatieve beschikbaarheid van groen steeds meer onder druk komen te staan, terwijl de behoefte steeds groter wordt. Hilversum is als tuinstad bij uitstek een samenhangend geheel van stedelijk gebied en groene terreinen. Deze balans is een belangrijke kwaliteit voor de gemeente, die door de vraag naar ruimte voor wonen, werken en ondersteunende voorzieningen onder druk komt te staan. Om met de druk op de omgeving als gevolg van de grote ruimtelijke opgaven om te gaan worden op provinciaal en rijksniveau nieuwe beleidskaders ontwikkeld. Op rijksniveau zijn bijvoorbeeld moties aangenomen om bijzondere landschappen te beschermen tegen verrommeling en om een landschapsmonitoringsprogramma op te richten. Provincie Noord-Holland legt in de Werkdocument

Blad 34 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

omgevingsvisie ook de basis voor het beschermen van de kernkwaliteiten van bijzondere gebieden. Het Programma Aanpak Stikstof (PAS) is recent door de Raad van State verworpen, waardoor het Rijk verplicht is te werken aan nieuwe handelingsperspectieven voor omgang met stikstofdepositie. Dit kan grote gevolgen hebben voor de haalbaarheid van ruimtelijke ontwikkelingen in relatie tot Natura 2000-gebieden. Op het gebied van landbouw is de transitie naar een natuurinclusieve, duurzame kringlooplandbouw het voornaamste beleidsdoel. De inzet van het kabinet is dat kringlopen van grondstoffen en hulpbronnen in 2030 op een zo laag mogelijk – nationaal of internationaal – schaalniveau zijn gesloten en dat Nederland koploper is in kringlooplandbouw.

4.4

Opgave De ambitie voor groen is op hoofdlijnen beschreven in de Structuurvisie: Door de prachtige ligging in het groen is Hilversum in 2030 een gewilde woon- en werkgemeente. Hilversum is een compacte maar complete stad omringd door en verweven met natuur. De omliggende bossen, weilanden en heidevelden zijn snel te bereiken. Alle natuurgebieden zijn beschermd en onderling verbonden door ecoducten en fiets- voet- en ruiterpaden. Delen van herontwikkelingsgebieden in het buitengebied zijn teruggegeven aan de natuur. Het coalitieakkoord bevestigt deze visie en vult aan met het volgende principe: Om het groene karakter te behouden, is het belangrijk dat nieuwe plannen altijd binnenstedelijk zijn (transformatie of verdichtingsopgave). Het actualiseren van het groenbeleidsplan (in een programma Groen) en medewerking aan een regionale landschapsvisie worden als sturingsmiddelen voorgesteld. Om goed te kunnen sturen op groene doelstellingen en met name om groenbeleid te integreren met de overige beleidsthema’s is het randvoorwaardelijk om actuele en volledige informatie over de groene waarden op orde te hebben. Aanvullend is meer inzicht gewenst in de oorzaken en gevolgen van in het bijzonder verzuring, maar in het algemeen achteruitgang van de natuur en biodiversiteit op lokale en regionale schaal.

In de Verkenning Gooi- en Vechtstreek worden de volgende natuuropgaven benoemd:  Hoe vergroten we de biodiversiteit in de regio?  Hoe realiseren we de Natura 2000 en NNN-gebieden?  Hoe zorgen we voor voldoende beheer en investeringen in natuur?  Hoe gaan we versnippering tegen?  Hoe verbeteren we de geohydrologische toestand?  Hoe gaan we stikstofdepositie tegen?  Hoe verbinden we natuur met andere functies?  Hoe maken we de transitie naar een duurzame en natuurinclusieve landbouw?  Wat betekent een grotere recreatiedruk voor de natuur? Stikstofdepositie vormt een groot probleem voor de natuur, maar heeft ook grote impact op de ontwikkelmogelijkheden van andere functies. Overmatige stikstofdepositie op Natura 2000gebieden in de buurt kan ervoor zorgen dat geen nieuwe woon- en werklocaties mogen worden ontwikkeld. Bij ongewijzigd beleid zal de afname van biodiversiteit zich voortzetten. Heidegebieden en bossen hebben het meeste te leiden van de oorzaken voor achteruitgang, zoals vermesting, versnippering en klimaatverandering. Het behoud van de aanwezige natuurwaarden, zowel kwantitatief als kwalitatief, is een uitdaging, die vooral in het licht van de verdere intensivering Werkdocument

Blad 35 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

van de bebouwde omgeving en de ruimtevraag van andere functies tot een grote opgave leidt. De waarde van de natuur in de stad staat eveneens onder druk. Voor Hilversum is de opgave dan ook om de natuur in de stad te versterken en daarmee de biodiversiteit te verhogen. Een gezonde natuur is ook van belang om de weerbaarheid tegen plagen en ziekten te verhogen. Vervolgens is een centrale opgave voor de omgevingsvisie ook om ervoor te zorgen dat de groenvoorziening blijft voldoen als kwaliteitsdrager bij de inpassing van nieuwe ruimtevragers. Op elk niveau speelt groen een belangrijke rol in het behoud en de ontwikkeling van ruimtelijke kwaliteit, het klimaatbestendig maken van de omgeving en het bieden van ruimte voor een gezonde woonomgeving, recreatie en ontmoeting. De ontwikkeling van sterke groenstructuren met de bijbehorende ecosysteemdiensten dient dan ook meegekoppeld te worden met ruimtelijke ontwikkelingen en de inrichting van de openbare ruimte. In de stad vraagt klimaatverandering om het terugdringen van de verstening. Dit is met name in particuliere tuinen een aandachtspunt. Op het niveau van de straat en de buurt draagt groen bij aan de inrichting van klimaatbestendige openbare ruimte, bijvoorbeeld door het realiseren van voldoende waterbergende capaciteit het creëren van schaduwplekken en het voorkomen van hittestress.

Op dit niveau staat groen onder druk van de toenemende behoefte aan allerlei voorzieningen in de openbare ruimte, bijvoorbeeld parkeerplaatsen. Op het niveau van de buurt vormt groen een belangrijke factor om sport en bewegen te stimuleren, ruimtelijke kwaliteit te bieden en mensen kennis te laten maken met biodiversiteit. Op gemeentelijk niveau vormen de groenterreinen een belangrijke factor voor de biodiversiteit en recreatie. Bovendien staat groen centraal in het cultureel erfgoed van Hilversum als tuinstad en vormt het daarmee een vitaal kenmerk van de gemeente, dat tevens van belang is voor het vestigingsklimaat en dus een verband houdt met de thema’s wonen en economie. De omgang met de randen en overgangen tussen stad en natuur is van essentieel belang voor de toekomstige kwaliteit van Hilversum. Het toekomstbestendig maken van de unieke (landschappelijke) kwaliteiten is in de stad en daarbuiten een belangrijke opgave. Daarvoor is afstemming van gebruiksdruk en toegankelijkheid op draagkracht en beheer noodzakelijk. De omgang met de randen en verbindingen tussen stad en ommeland is van essentieel belang voor de toekomstige kwaliteit van de tuinstad Hilversum. Groen en blauw in de stad levert heel wat op. Het is gezonder voor de mensen die er wonen, goed voor flora en fauna en doet de waarde van grond en huizen stijgen.

Maar hoe druk je die waarden concreet uit? Tabel 4.1: Opgaven met overlappend thema

Opgave Borgen dat de groenvoorziening blijft voldoen als kwaliteitsdrager bij de inpassing van nieuwe ruimtevragers Inzetten van groen als bron van ecosysteemdiensten in het kader van de leefbaarheid, op alle schaalniveaus Natuur in de stad versterken en de biodiversiteit verhogen Behouden van de natuurlijke en recreatieve waarde van de natuurterreinen Voorkomen van verdroging, verzuring stikstofdepositie en vergiftiging van Natura 2000-gebieden en andere natuurgebieden Werkdocument

Blad 36 van 173

Relatie met thema: Energietransitie / Wonen / Economie en werkgelegenheid Bodem / Klimaatverandering en –adaptatie / Bereikbaarheid en mobiliteit / Welzijn, zorg en gezondheid / Sport en bewegen / Lucht

Klimaatverandering en –adaptatie / Welzijn, zorg en gezondheid / Sport en bewegen Wonen / Economie en werkgelegenheid

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Toekomstbestendigheid van landschappelijke kwaliteiten borgen

Werkdocument

Blad 37 van 173

Klimaatverandering en –adaptatie / Energietransitie / Wonen / Economie en werkgelegenheid

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

5

Water

5.1

Inleiding Aan de hand van de indicatoren waterkwaliteit, waterkwantiteit, geohydrologie en waterbeheer zijn de huidige situatie, trends en ontwikkelingen en de opgave voor het thema water beschreven.

5.2

Huidige situatie

5.2.1

Geohydrologie Hilversum is gelegen op de Utrechtse Heuvelrug. Deze ligt in de richting noord-zuid ten opzichte van Hilversum. Het hoogste punt van Hilversum bevindt zich op NAP +26,0 m. De grond ter plaatse van de opstuwing bestaat uit gestuwde afzettingen met een complexe samensteling. Uit boring van het DINOloket blijkt dat de bodem voornamelijk uit zand bestaat. Ten oosten en westen van de gestuwde materialen zijn zandige afzettingen te vinden uit o.a. de Formatie van Boxtel, Drente en Urk. Gooi en Vechtstreek heeft een complex watersysteem dat geohydrologisch en ruimtelijk diverse gezichten heeft. Kenmerkend is dat deze regio op de grens van hoog en laag ligt, tussen de Utrechtse Heuvelrug en de Vecht. Op zandgronden is er van nature goede infiltratie, het water zakt gemakkelijk weg en wordt grondwater. Door het wegzakken in het zand levert dit schoon grondwater op. Door de hoogteverschillen stroomt het regenwater dat in de Heuvelrug in de grond zakt af naar het Vechtdal en komt aan de voet van de Heuvelrug weer aan de oppervlakte als kwel. Deze kwel is van hoge waterkwaliteit en biedt daarom kansen voor natuurontwikkeling. In de riviervallei zijn grotere en kleinere natuurgebieden aanwezig die typerend zijn voor het laagveenlandschap. Een aantal daarvan heeft een goed ontwikkelde laagveenvegetatie, door de invloed van kwalitatief goed kwelwater.

Meestal gaat het hierbij om dichtgroeiende petgaten of kleine gebiedjes die dicht genoeg bij de heuvelrug liggen om buiten de invloedssfeer van ingelaten oppervlaktewater te liggen (zie volgende figuur). Een kaart met de grondwaterstanden onder maaiveldniveau ontbreekt nog in deze analyse.

Werkdocument

Blad 38 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Figuur 5.1: Werking van de waterhuishouding: de overgang van het Gooi (heuvelrug) naar het Naardermeer (veen)

Het schone grondwater is ook aantrekkelijk voor drinkwaterwinning. Dit onttrekt water aan de bodem, daardoor is de kwel in de Vechtvallei afgenomen. Bij de droogte en de grote drinkwatervraag van zomer 2018 bleek dat de huidige capaciteit niet voldoende lijkt voor een langdurige periode van droogte met een hoge drinkwatervraag. Dit soort situaties gaan vaker voorkomen door meer mensen en klimaatverandering. Er wordt onderzoek gedaan naar andere bronnen, waaronder meer onttrekkingen uit grondwater.

Werkdocument

Blad 39 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Figuur 5.2: Wegzijging van water (blauw) in Horstermeerpolder (bron: AGV)

Het grondwatersysteem in Hilversum bestaat vanaf het maaiveld uit een watervoerend pakket met een zeer groot doorlaatvermogen. Tot een diepte van meer dan 100 m bestaat de bodem hoofdzakelijk uit goed doorlatend zand. Het grondwater stroomt in dit pakket in westelijke richting. De stijghoogte varieert van circa NAP +1 m in het oosten tot circa NAP -1 m in het westen en bij Hilversumse Meent. De grondwaterhuishouding van Hilversum betreft een regionaal systeem. Dit betekent dat ingrepen in het systeem op grote afstand invloed kunnen hebben op Hilversum. Een voorbeeld vormt de diepste polder in de regio, de Horstermeerpolder. Deze ligt op zo'n 3,50 m onder NAP en trekt brakke kwel aan. Er is constant bemaling nodig om de polder droog te houden. De polder onttrekt daardoor veel water van goede kwaliteit uit de omliggende gebieden. Via het grondwater heeft de mate waarin in Hilversum infiltratie en drinkwaterwinning plaats vindt impact op het beschikbare water voor natuur en landbouw in lager gelegen gebieden. In Hilversum Oost komen structureel hogere pieken in de grondwaterstand voor: grote grondwaterstandfluctuaties van meer dan 1 m als gevolg van de afwezigheid van ontwateringsmiddelen. De grondwaterstand wordt beïnvloed door neerslag, afstroming van grondwater vanaf de stuwwal, drinkwaterwinningen, et cetera. In Hilversum zijn drie grondwaterbeschermingsgebieden gelegen.

Het grondwater in deze gebieden wordt door de provincie beschermd. Een groot deel van bebouwd Hilversum is tevens aangewezen als grondwaterreserve in het kader van de Structuurvisie Ondergrond van het rijk. Hierover moeten nog afspraken worden gemaakt met de gemeenten en provincies. Het is op dit moment nog onduidelijk wat dit in de praktijk gaat betekenen voor het gebruik van de ondergrond.

Werkdocument

Blad 40 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Figuur 5.3: Grondwaterbeschermingsgebieden: wingebied Loosdrecht (links) en wingebied ’t Gooi (rechts) (bron: Provincie Noord-Holland)

5.2.2

Oppervlaktewater Er zijn weinig oppervlakte wateren aanwezig in Hilversum. De enige waterlopen naar boezem- en poldergebieden zijn de Oude Haven / ’s-Gravelandsevaart naar de ’s-Gravlandsepolder en het Hilversums Kanaal naar de Kortenhoefsepolder, beide ten westen van Hilversum. De Oude Haven en de Nieuwe Haven, die beide tot onder het niveau van het grondwater zijn gegraven, werken als een drain voor de directe omgeving. De rond de eeuwwisseling gedempte havenarm van de Nieuwe Haven is gedraineerd om grondwateroverlast, die in de omgeving na de demping ontstond, te voorkomen. Door het ontbreken van oppervlakte water in grote delen van de stad heeft Hilversum bij de groei van de stad in de verschillende uitbreidingswijken opvangbekkens aangelegd. Dit zijn vijvers die het water door de goed infiltrerende zand grond direct infiltreren in de ondergrond.

Werkdocument

Blad 41 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Figuur 5.4: Oppervlaktewater Hilversum (bron: gemeente Hilversum)

Door de fluctuerende aan- en afvoer van water naar de vijvers, fluctueerde ook het waterpeil sterk. Dit was in de woonomgeving niet wenselijk en daarom werd er gestreefd naar vijvers met Werkdocument

Blad 42 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

een vast waterpeil, schone oevers in een parkachtige sfeer. De bodem van de vijvers zijn om deze reden waterdicht gemaakt en er zijn beschoeiingen aangebracht. De bodems van de Riebeeckvijver en Laapersvijver zijn gesaneerd en nu niet meer waterdicht. Het waterdicht maken van deze vijverbodems is wel een mogelijk maatregel om de vijvers op peil te houden in langdurig droge perioden. De meeste vijvers zijn met elkaar verbonden via duikers of de wijkriolering, zodat onderling aanof afvoer van water kan plaatsvinden. Zo zijn de Laapersvijver, de Riebeeckvijver, de Lorentzvijver (via opmaling) en Anna´s Hoeve vijvers met elkaar verbonden. De vijvers Kerkelanden, Lutherhof, Oscar Romero en Mickey Mouse zijn verbonden met het Hilversum Kanaal. De bebouwde kom van de Hilversumse Meent heeft een vast polderpeil door de bemaling van de singel. De Arenavijver stort over naar ’t Ven en is onderdeel van het watersysteem van Hilversum oost. De Berlagevijver en Kastanjevijver hebben geen verbinding met andere waterpartijen, de vijvers zijn wel bodemdicht, vanuit deze vijvers infiltreert het water via een infiltratievoorziening in de bodem. Ook het Mediapark heeft lokale infiltrerende vijverpartijen voor de opvang van afstromend regenwater. De voorzieningen op het Mediapark behoren niet tot de openbare gemeentelijke infrastructuur.

De waterkwaliteit in het Hilversums kanaal en de polder Kortenhoef in het Vechtplassen gebied is niet voldoende. De hoge belasting met nutriënten leidt tot hoge algengroei, afname in diversiteit aan organismen en accumulatie van organisch materiaal op de bodem van de plassen (de Kortenhoefse plassen, Het Holen de Wijde Blik). Het waterschap neemt hier maatregelen om de waterkwaliteit te verbeteren. Om een te grote voedselrijkdom te voorkomen wordt water gericht afgevoerd en wordt suppletiewater op diverse plekken gezuiverd van fosfaat.

5.2.3

Vuil- en hemelwaterafvoer De huidige riolering in Hilversum bestaat voor 64 km uit een gemengd stelsel. Verder is er 196 km vuilwaterriolering en 199 km hemelwaterriolering in de stad aanwezig. Tevens ligt er 16 km druk- en persleidingen in de stad. Er is sprake van 1 overstort in de gemeente en 54 pompen en gemalen. Het rioleringsstelsel (zowel in het vuilwatersysteem als in het hemelwatersysteem zit deze scheiding) is onderverdeeld in drie geografisch bepaalde gebieden, te weten: Oost, West en Noord/Hilversumse Meent. Op de figuur hiernaast de scheiding in het rioolstelsel weergegeven. Een uitloper van de Utrechtse Heuvelrug zorgt voor een rug in het maaiveld die loopt van noord (Trompenberg) naar zuid (de Hoorneboeg). Deze heuvel zorgt voor een scheiding in afstroom van het rioolstelsel in oost en west. Werkdocument

Blad 43 van 173

Figuur 5.5: Waterscheiding in het rioolstelsel van Hilversum (bron: gemeente Hilversum)

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Vuilwaterafvoer In de oostelijke gebieden voeren de rioolstelsels het verzamelde afvalwater af naar RWZI Hilversum van het hoogheemraadschap Amstel, Gooi en Vecht (AGV) aan de Minckelersstraat. De lozing van gezuiverd afvalwater (ofwel effluent) geschiedt uiteindelijk via een transportleiding over de hei naar de Gooiersgracht in Laren. De Gooiersgracht loopt vervolgens over de grens van Eemnes naar het Eemmeer. In de westelijke gebieden wordt afvalwater afgevoerd naar het hoofdrioolgemaal van AGV aan de Diependaalselaan (met verdere afvoer naar de RWZI Horstermeer). Achter het hoofdrioolgemaal ligt een ruim overstortbassin, welke overstort op de Kerkelandevijver. Het afvalwater van de Hilversumse Meent wordt met een rioolgemaal verpompt naar het rioolstelsel van de gemeente Bussum. Via het hoofdrioolgemaal Naarden-Bussum van AGV wordt het afvalwater uiteindelijk afgevoerd naar de RWZI Horstermeer. De RWZI Horstermeer loost het gezuiverde afvalwater op de Vecht. Ten slotte zijn enkele percelen in het zuiden van Hilversum aangesloten op de riolering van Hollandse Rading (gemeente De Bilt).

In het westen van Hilversum zijn enkele panden aangesloten op het persriool van de gemeente Wijdemeren Hemelwaterafvoer In deelgebied Oost wordt afvloeiend regenwater via de gescheiden stelsels op de verschillende stadsvijvers geloosd: Berlagevijver, Lorentzvijver, Van Riebeeckvijver en de Laapersvijver. Het surplus van de Lorentzvijver wordt naar de Van Riebeeckvijver gepompt. Wanneer de waterstand boven het streefpeil komt, wordt het water afgevoerd naar de vijvers van Anna’s Hoeve waar het water kan infiltreren in de bodem. De gemeente Hilversum richt de komende jaren een nieuw waterbergingsgebied in bij de Huydecopersweg. Dit terrein komt beschikbaar bij de reconstructie van de A27. Surplus van de Berlagevijver loost via een overloopleiding op een infiltratievoorziening in Laan 1940-1945 en het gemengde stelsel in wijk Oost (riooldistrict 01). Via de regenwaterriolen van de Astronomischebuurt loost een aanzienlijke en continue stroom van gereinigd interceptiewater (100m³/h) van drinkwatermaatschappij Vitens op de Lorentzvijver. Deze stroom is een belangrijke voeding, in droge perioden worden hiermee de vijvers op peil gehouden. De vijvers Anna’s Hoeve zakt in droge perioden uit tot grondwaterniveau. Enkele andere kenmerken van het regenwatersysteem in oost zijn:  Niet alle straten hebben regenwaterriolering.

In hellende gebieden stroomt het water over straat naar beneden waar het wordt opgevangen in een afwateringsriool.  In de gescheiden stelsels zijn in de loop der tijd veel foutieve lozingen ontstaan (zowel regenwater lozingen op het DWA-riool, als vuilwater aansluitingen op het HWA-riool).  Al in de jaren dertig zijn huizenblokken (Astronomischebuurt) of wegen en woningen (Schilderswijk) uitgevoerd met infiltratieputten. Het regenwater van de gescheiden stelsels van deelgebied West wordt geloosd (al dan niet via stadsvijvers) op de wateren van de Kortenhoefsepolder (Hilversums kanaal) of op de wateren van de ’s-Gravelandsepolder (Oude Haven/Gooise Vaart en wateren Spanderswoud). In de villawijken Trompenberg, Raadhuisbuurt en Boomberg zijn daken afgekoppeld van het vuilwaterriool. Het dakwater is aangesloten op infiltratieputten aan de voor- en achterzijde van de woningen.

Werkdocument

Blad 44 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

lozing interceptiewater Vitens Gemaal Lorentz

Gemaal Riebeeck

(zuidelijke stadsvijvers)

Gemaal Diependaal civieltechnische inrichtingsmaatregelen Plan Huydecopersweg

Waterinrichting Plan Huydecopersweg

Figuur 5.6: Toekomstig watersysteem Hilversum Oost (bron: gemeente Hilversum)

5.2.4

Waterbeheer De gemeente Hilversum, waterschap Amstel, Gooi en Vecht en Waternet zijn de waterbeheerders in de ruimtelijke ordening van Hilversum. Gemeente Hilversum stelt in 2020 het gemeentelijk rioleringsprogramma 2021-2026 (GRP) vast. Hierin wordt ook het beleid omtrent klimaatadaptatie en duurzaamheid opgenomen. In het nieuwe GRP worden ook zoekgebieden voor ruimte voor water aangeduid (zie kaart, figuur 5.1). Een uitdaging hierin is nieuwe ontwikkelingen combineren met ruimte voor water en groen.

5.2.5

Wateroverlast Hevige neerslag over een korte periode kan lokaal zorgen voor wateroverlast. Dit type wateroverlast komt het meest voor bij wolkbreuken in de zomer. Een groot deel van de straten en pleinen kunnen bij hevige buien onder water komen te staan. De meeste schade treedt op wanneer het water (over de stoepen) gebouwen instroomt. Laaggelegen verharde delen zijn in

Werkdocument

Blad 45 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

het bijzonder gevoelig voor wateroverlast. Op de volgende figuur is de mate van wateroverlast inzichtelijk gemaakt voor de gemeente Hilversum.

Figuur 5.7: Urgentie van maatregelen ten behoeve van voorkomen wateroverlast (bron: gemeente Hilversum)

Werkdocument

Blad 46 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Figuur 5.8: Stresstest wateroverlast rondom het station (bron: gemeente Hilversum)

Door waterschap Amstel, Gooi en Vechtstreek is een stresstest uitgevoerd voor wateroverlast. Deze is echter niet betrouwbaar, modelleringen met het rioolstelsel geven een betrouwbaar beeld. Dit is reeds voor delen van Hilversum gedaan. Rondom het station zijn enkele knelpunten bekend, zoals te zien in bovenstaande figuur. Het beeld is nog niet compleet voor heel Hilversum, de modelleringen dienen voor overige wijken nog te worden uitgevoerd. Doel is om uiteindelijk voor elke wijk een beeld te hebben van de aandachtspunten voor wateroverlast.

5.2.6

Overstromingsrisico Inzicht in de plaatsgebonden overstromingskans is waardevol, omdat er binnen een gebied grote verschillen kunnen bestaan in overstromingskansen. Dit betekent dat ook de noodzaak en mogelijkheden voor gevolgbeperkende maatregelen lokaal sterk kunnen verschillen. De plaatsgebonden overstromingskans gaat over de kans dat één persoon op één locatie in één jaar te maken krijgt met een bepaalde overstroming. De overstromingskansen zijn gebaseerd op de veiligheidseis (norm) van de betreffende waterkering. Op het volgende kaartbeeld is de overstromingskans weergegeven voor een overstroming van groter dan 20 centimeter. Op het onderstaande kaartbeeld is te zien dat de overstromingskans in Hilversum niet significant of klein is. Bescherming tegen overstromingen is een taak die bij het Rijk en de waterschappen ligt.

Werkdocument

Blad 47 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Figuur 5.9: Plaatsgebonden overstromingskans in 2050 van groter dan 20 centimeter (Bron: Klimaateffectatlas, geraadpleegd, augustus 2019)

5.3

Trends en ontwikkelingen De landelijke trends voor watermanagement zijn gerelateerd aan klimaatverandering en beleid om de leefomgeving daarop in te richten (klimaatadaptatie). In alle KNMI’14-klimaatscenario’s blijkt dat in de toekomst vaker hevige neerslag verwacht wordt. In de zomer kan vaker kortdurende hevige neerslag optreden en in de winter is er meer kans op langdurige neerslag. Als gevolg hiervan kan wateroverlast optreden. Wateroverlast als gevolg van kortdurende hevige neerslag komt met name voor in bebouwde gebieden. Bij piekbuien kan het riool het water niet meer allemaal afvoeren. Het verzamelt zich in de lage delen op straat. Om schade aan gebouwen als gevolg van klimaatverandering te voorkomen moet waterberging worden gecreëerd. Schade als gevolg van water op straat is voor de gemeente Hilversum een belangrijk aandachtspunt. Dit vraagt om meer ruimte voor berging van hemelwater. Tevens worden in de toekomst drogere en warmere zomers verwacht. Dit zal leiden tot toenemende hittestress in steden en schade aan groen, door te weinig hemelwateraanvoer en daling van grondwaterstanden. In hoofdstuk 7 zijn de ontwikkelingen omtrent hittestress en droogtestress opgenomen. Ook neemt in drogere periodes de watervraag toe. Gelijktijdig neemt de aanvoer van water via rivieren in droge periodes af.

De drinkwaterkwaliteit vraagt in deze situaties speciale aandacht op warme plekken in de stad. Open water in de stad kan sterker opwarmen, afhankelijk van de waterdiepte en de omgevingsfactoren. Dit kan leiden tot de ontwikkeling van o.a. blauwalg.

Werkdocument

Blad 48 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

5.4

Opgave De infiltratie van regenwater in Hilversum en de daardoor beschikbare grondwaterreserves zijn van groot belang voor het regionale watersysteem. Een belangrijke opgave is het vinden van de juiste balans tussen de groeiende behoefte aan schoon (drink)water, drinkwaterwinning, natuurontwikkeling en het voorkomen van verdroging. Toename van infiltratie van hemelwater en behoedzame omgang met de grondwaterreserves zijn daarin de voornaamste deelopgaven voor Hilversum. Hemelwateroverlast In de huidige situatie is al sprake van wateroverlast in de stad. Wanneer geen adaptieve maatregelen worden getroffen, zal deze overlast ten gevolge van klimaatverandering toenemen. In de huidige situatie staat bij hevige regenval water op straat. Hiervan staat een groot deel op de Kleine Drift/Lorentzweg en op de Prins Bernardstraat. Bij herinrichting is daarom een toetsing op voldoende bergend vermogen voor hemelwater noodzakelijk. Maatregelen dienen te worden getroffen om schade aan gebouwen te voorkomen als gevolg van water op straat, zoals berging in de wegprofielen en een voldoende hoog bouwpeil. Bij ontwikkelingen in de kwetsbare gebieden voor water op straat, zie kaart wateroverlast (figuur 5.7), is deze opgave het grootst. In Hilversum ligt er daarom de opgave om om te kunnen gaan met de toenemende kans op extreme neerslag ten gevolge van klimaatverandering.

De gemeente heeft reeds het beleid dat bij nieuwbouw al het hemelwater op eigen perceel wordt verwerkt. In het nieuwe GRP wordt deze regel aangescherpt. Deze regel krijgt een plek in de omgevingsplannen. Hoe om te gaan met hemelwater bij nieuwe ontwikkelingen is weergegeven in figuur 5.10 ‘Omgang met hemelwater’. Risico op overstroming vanuit oppervlaktewater Het toetsen en aanpassen van het stelsel op basis van de standaard bui zal niet voldoende zijn om in de toekomst frequente situaties met water op straat te voorkomen. De verwachting is dat de neerslagintensiteiten zodanig kunnen worden dat het ondoenlijk is om de afvoercapaciteit van de riolering daarop aan te passen. Daarom kiest de gemeente Hilversum voor vergroting van de capaciteit van de riolering in combinatie met waterberging op straat en een waterrobuuste inrichting van de openbare ruimte. Vanwege de hellende gebieden moet daarbij goed worden bekeken hoe het water over straat gaat afstromen en waar benedenstrooms problemen kunnen ontstaan. Maatregelen die het meest kansrijk lijken zijn het afkoppelen van daken en een vuilwaterberging in het gemengde gerioleerde gebied “Over ’t Spoor”, die waarschijnlijk een plek krijgen in het nieuwe GRP.

Werkdocument

Blad 49 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Figuur 5.10: Omgang met hemelwater bij nieuwe ontwikkelingen

Maatregelen om wateroverlast en andere water gerelateerde knelpunten aan te pakken zijn als volgt:  Afkoppelen van particuliere terreinen;  Waar mogelijk gemengde stelsels vervangen door een gescheiden stelsel;  Waterberging aanleggen bij kwetsbare locaties (o.a. door middel van vijvers);  Infiltratievoorzieningen aanleggen;  Bouwpeilen afstemmen op waterbergingsopgave;  Berging in de openbare ruimte, o.a. door aanpassen wegprofielen;  Voorlichting geven aan de inwoners van Hilversum. Werkdocument

Blad 50 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Tabel 5.1: Opgaven met overlappend thema

Opgave Beschikbaar schoon grondwater weloverwogen inzetten voor de regionale behoefte Capaciteit voor waterberging in het stedelijk gebied vergroten Hemelwater afkoppelen Inrichting openbare ruimte aanpassen aan risico water op straat

Relatie met thema: Klimaatverandering en –adaptatie / Groen / Bodem Klimaatverandering en –adaptatie / Groen / Bodem Wonen / Groen / Bodem Groen / Cultureel erfgoed / Welzijn, zorg en gezondheid / Bereikbaarheid en mobiliteit / Veiligheid

Werkdocument

Blad 51 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

6

Bodem

6.1

Inleiding Aan de hand van de indicatoren bodemkwaliteit, bodemgesteldheid, bodemdaling, ondergrond, en aardkundige waarden zijn de huidige situatie, trends en ontwikkelingen en de opgave voor het thema bodem beschreven.

6.2

Huidige situatie

6.2.1

Bodemsamenstelling Hoogtekaart Hilversum en de omliggende regio heeft een unieke bodemsamenstelling. Binnen de gemeentegrenzen zijn relatief grote hoogteverschillen aanwezig die terug te leiden zijn tot de bodemsamenstelling. De westkant van de gemeente ligt aanzienlijk lager dan het centrum en de oostzijde. Richting de Loosdrechtse Plassen ligt het maaiveld zelfs onder NAP. Hier beginnen ook de veengronden. Richting het centrum van Hilversum en verder naar het oosten komen we zandgronden tegen.

Figuur 6.1: Hoogtekaart (bron: Algemeen Hoogtebestand Nederland)

Bodemopbouw Het gebied rond Hilversum is een van de weinige reliëfrijke gebieden in Noord-Holland én is ook de enige vindplaats in Noord-Holland waar dekzandmorfologie en stuifduinen voorkomen. Ze geven informatie over de klimaats- en ontstaansgeschiedenis. De fenomenen in het gebied zijn ontstaan in de ijstijd en gedurende de klimaatsopwarming erna. De grote verscheidenheid en de gaafheid van de verschijnselen maakt het gebied bijzonder interessant. Vergelijkbare gebieden zijn de Utrechtse Heuvelrug en de Veluwe stuwwallen. Werkdocument

Blad 52 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Zetting De verschillen in de opbouw van de bodem zorgen ook voor verschillen in bodembeweging. De gevoeligheid voor zetting is groot op de veengronden aan de westzijde. Op de zandgronden is dit nauwelijks aanwezig. De stedelijke gebieden van Hilversum hebben hierdoor nauwelijks te maken met funderingsproblemen of verzakkingen.

6.2.2

Bodemkwaliteit Chemicaliën in de bodem Door eeuwenlang gebruik van de bodem is deze, in het bijzonder in het centrum van Hilversum, diffuus verontreinigd geraakt met diverse bodemvervuilende stoffen. De diffuse verontreiniging met lood is een actueel thema. De schadelijkheid van lood is al lang bekend en maatregelen in het verleden hebben ervoor gezorgd dat de blootstelling van de mens aan lood in hoge mate is gereduceerd. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het vervangen van loden drinkwaterleidingen en het verbod op lood in benzine en verf. Niettemin zijn nog resten van lood als diffuus verspreide verontreiniging aanwezig in de toplaag van de Nederlandse bodem. Recent is duidelijk geworden dat ook lage concentraties lood bij een zeer hoge mate van blootstelling een negatief effect kunnen hebben op de leerontwikkeling van jonge kinderen (0 – 6 jaar). Jonge kinderen zijn extra gevoelig voor lood omdat ze het makkelijker opnemen dan volwassenen. Bovendien stoppen ze vaker vuile vingers of speelgoed in hun mond en komen zo eerder met vervuilde grond in aanraking.Met name in de oudere wijken van Hilversum bestaat de kans dat in de bovengrond loodgehalten boven 100 mg/kg (P95) worden aangetroffen. Hiermee is dit een aandachtsgebied voor diffuus lood in de bodem. Naast de loodverontreiniging zijn in de bodem diverse andere verontreinigende stoffen aanwezig.

Deels zijn dit stoffen waarvan de aanwezigheid en gevolgen al lange tijd in beeld zijn en waarmee rekening gehouden dient te worden bij werkzaamheden in de bodem en bij functiewijziging. Er worden echter ook nog steeds nog niet bekende gevallen van verontreiniging ontdekt. In figuur 6.2 is te zien dat dit met name in de oudere bebouwde gebieden kan voorkomen.

Werkdocument

Blad 53 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Figuur 6.2: 95-percentielwaarden in de bovengrond (bron: gemeente Hilversum)

Voormalige stortplaatsen In de gemeente Hilversum zijn 12 voormalige stortplaatsen bekend. Deze leveren milieurisico’s en meerkosten op bij ruimtelijke ontwikkelingen. Steeds vaker verhinderen stortplaatsen nieuwe ontwikkelingen, omdat onduidelijk is hoe er juridisch en beleidsmatig mee moet worden omgegaan Dit leidt tot de ongewenste situatie dat bij de herinrichting van een gebied de stortplaats gemeden wordt en de bebouwing om de stortplaats heen gepland wordt. In Werkdocument

Blad 54 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Hilversum speelt deze problematiek niet. Er zijn er nog maar enkele stortplaatsen die niet gesaneerd of beheerst zijn, deze zijn over het algemeen eigendom van derden.

Figuur 6.3: Voormalige stortplaatsen (Bron: Provincie Noord-Holland)

6.2.3

Grondwaterkwaliteit De geohydrologische situatie is in het vorige hoofdstuk beschreven. Bodem en water hebben een belangrijk raakvlak op het gebied van grondwaterkwaliteit. Verontreinigingen en andere karakteristieken van de bodem kunnen via het grondwater de kwaliteit van oppervlaktewater en drinkwater aantasten. Het grondwater is in het bebouwd gebied van Hilversum door de verschillende activiteiten in het verleden verontreinigd geraakt. Aangezien Hilversum tot 100 m geen afscheidende lagen heeft, is individuele aanpak van grondwaterpluimen niet mogelijk Hiervoor is een gebiedsgericht beheer ingesteld met de regiogemeenten, het waterschap, de drinkwaterbedrijven en de provincie. Hiermee worden de drinkwaterwinningen, natuurgebieden en oppervlaktewateren beschermd. Verder wordt gebruik van het grondwater in het beheergebied erdoor vereenvoudigd verontreiniging mag meer verspreiden dan strikt onder de Wet bodembescherming mogelijk is. Er wordt nu gewerkt aan verlenging van het convenant van het gebiedsgericht beheer met tien jaar. Werkdocument

Blad 55 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Figuur 6.4: Gebiedsgerichte aanpak Hilversum: verontreinigingspluimen, beheergebied en monitoring. De bovenstaande contouren betreffen indicatieve verontreinigingspluimen. Het gaat hier niet om vastgestelde Interventiewaardecontouren Wbb.

In Hilversum zijn drie grondwaterbeschermingsgebieden gelegen. Dit komt aan bod in paragraaf 5.2.1.

6.3

Trends en ontwikkelingen

6.3.1

Bodemdaling Bodemdaling is een regionale trend in de veenweidegebieden van de Gooi- en Vechtstreek. In Hilversum speelt dit in de laaggelegen gebieden, met name in de Hilversumse Meent en in het zuidwesten van de gemeente. De bodemdaling gaat gepaard met veenoxidatie, klink en diepe ontwatering ten behoeve van de landbouw. Veenoxidatie leidt tot CO2-emissies en verslechterde waterkwaliteit. Bodemdaling en diepe grondwaterstanden leiden tot groter overstromingsrisico en minder droogteresistentie.

Werkdocument

Blad 56 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Figuur 6.5: Verwachte bodemdaling in het veenweidegebied in de regio Gooi en Vechtstreek. (Bron: Waterschap Amstel, Gooi en Vecht; knelpuntenkaarten behorende bij de ‘Strategie Bodemdaling’; uitsnede van kaart uitgegeven in 2016)

6.3.2

Toename van gebruik van de ondergrond Door de schaarse ruimte bovengronds, is het wenselijk om zoveel mogelijk functies in de ondergrond onder te brengen. Er bevinden zich veel kabels en leidingen en er bevinden zich nog heel veel andere zaken in de ondergrond, zoals gesloten warmtekoudeopslagsystemen, funderingen, regenwaterinfiltratieleidingen. Bovendien is er steeds meer sprake van ondergronds bouwen van bijvoorbeeld parkeergarages, (fiets)tunnels, kelders van woningen op gehele kavels (dus ook onder de tuin), afvalcontainers. Daarnaast vragen wortels van bomen en stedelijk groen om ruimte. De bodem bevat ook archeologie en aardkundige waarden, soms niet gesprongen explosieven of verontreinigingen waarmee rekening gehouden moet worden. Dit heeft twee belangrijke ontwikkelingen tot gevolg. Enerzijds wordt hierdoor in de ondergrond de ruimte steeds beperkter en groeit de behoefte aan een goede ruimtelijke ordening van de ondergrond. Anderzijds leidt het gebruik van de ondergrond tot (nieuwe) effecten en een behoefte aan inzicht over de bovengrondse consequenties van ondergronds aanwezige zaken. Op dit moment wordt de geschiktheid van de ondergrond niet meegenomen bij de verstedelijkingsopgave (nieuwbouw).

Werkdocument

Blad 57 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

6.3.3

Invoering Omgevingswet Met de invoering van de Omgevingswet, voorzien voor 2021, dragen provincies hun taken en bevoegdheden op het gebied van bodem en ondergrond over aan gemeenten. Taken van de gemeenten na inwerkingtreding van de wet zijn o.a.:  Bevoegd gezag voor de bodemkwaliteitszorg  Bodembeleid vastleggen in omgevingsvisie en –plan  Ontwikkelen van een gebiedsgerichte aanpak  Beheren van de lijst van ernstig verontreinigde locaties  Toepassen van grond, baggerspecie en bouwstoffen op of in de bodem  Beheren “brede” bodeminformatiebeheer  Vastleggen aandachtsgebieden bodemonderzoek. Dit betekent onder andere dat de gemeente een afweging moet maken over de aanpak van diffuse bodemverontreinigingen. Per toekomstige functie moet worden bepaald welke bodemkwaliteit daarvoor geschikt is, bijvoorbeeld voor het ontwikkelen van nieuwe natuur. Om hierop te sturen via het omgevingsplan is een herziening van de bodemkwaliteitskaart nodig. Via dat spoor kunnen lokale (omgevings)waarden voor de bodem worden vastgesteld. Hierbij speelt ook de doorontwikkeling van kennis over bodemverontreinigende stoffen. Verder wordt de gemeente verantwoordelijk voor de zogenaamde opkomende stoffen in de vaste bodem.

Dit zijn stoffengroepen als PFOS, PFOA en PFAS, die veel worden gebruikt in de industrie, en steeds vaker in de grond worden aangetroffen en risico’s voor de gezondheid of ecologie vormen. Voor deze stoffen zijn de regels en normering nog in ontwikkeling. Het gebiedsgericht bodembeheer zal na het overgangsrecht een vrijwillig programma onder de Omgevingswet worden. Verder blijft de kwaliteit van het grondwater onder de Omgevingswet een verantwoordelijkheid van de provincie, maar moeten de gemeente wel afspraken maken over aan het grondwater naleverende bodemverontreinigingen die mogelijk nog ontdekt worden (toevalsvondsten).

6.4

Opgave De ambitie van de regio Gooi en Vechtstreek is een “duurzaam gebruik van de ondergrond” op de lange termijn. Op regionaal niveau is bodemdaling en de daarmee gepaard gaande veenoxidatie een problematische trend. Dit speelt in de Hilversumse Meent en hangt nauw samen met de grondwaterstand. Infiltratie van regenwater en drinkwaterwinning op de zandgronden in Hilversum hebben hier een nauwe relatie mee. De (ondiepe) ondergrond is in het stedelijk gebied erg vol, terwijl het gebruik van de ondergrond wel de voorkeur heeft boven de bovengrond voor het onderbrengen van infrastructuur. De voornaamste lokale opgave is dan ook de ordening van de ondiepe ondergrond in stedelijk gebied. (Boven)regionale opgaven, zoals de klimaatopgave, energietransitie, mobiliteits- en verstedelijkingsopgave vragen -lokaal- om veel ruimte in de ondiepe ondergrond, naast dat wat er al in zit. Dit vraagt om samenwerking van partijen (gemeenten, omgevingsdienst, provincies, nutsbedrijven). De vermesting, gebruik van gif en kunstmest, monoculturen tast de bodem en het bodemleven van de landbouwgebieden aan en heeft ook effecten om omliggende gebieden. Zo heeft de natuur in ’t Gooi last van de stikstof uit ammoniak. Hierop is in hoofdstuk 4 nader in gegaan.

Werkdocument

Blad 58 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Vanwege de belangrijke rol die de ondergrond kan spelen is het daarnaast van belang om deze mee te nemen bij de keuze van locaties voor nieuwbouw. Bij bestaande bouw is er veelal onvoldoende beeld van de effecten op de ondergrond en de daarin aanwezige zaken. Hier is mogelijk aanpassing van de omstandigheden van belang om risico’s te vermijden. Naast de lokale opgaven is de decentralisatie van bodemtaken van de provincie naar de gemeente een opgave voor de gemeente Hilversum. Dit vraagt aanpassing van de ambtelijke organisatie. Bovendien biedt de Omgevingswet ruimte voor lokale flexibiliteit. Om hier goed gebruik van te maken is een gemeentelijke visie op omgang met bodem(verontreiniging) en ondergrond wenselijk. Tabel 6.1: Opgaven met overlappend thema

Opgave Ruimtelijke ordening van de ondergrond vormgeven Ontwikkelen van afwegingskaders voor het meenemen van de ondergrond bij keuzes over ruimtelijke ontwikkeling Decentralisatie van bodemtaken naar de gemeente

Werkdocument

Blad 59 van 173

Relatie met thema: Energietransitie / Bereikbaarheid en mobiliteit Wonen / Economie en werkgelegenheid / Bereikbaarheid en mobiliteit

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

7

Klimaatverandering en -adaptatie

7.1

Inleiding Aan de hand van de indicatoren hitte- en droogtestress en stormschade zijn de huidige situatie, trends en ontwikkelingen en de opgave voor het thema klimaatverandering en –adaptatie beschreven. De indicatoren wateroverlast en overstromingsrisico vormen een raakvlak met dit thema. Deze indicatoren zijn reeds beschreven bij het hoofdstuk Water (zie hoofdstuk 5).

7.2

Huidige situatie

7.2.1

Hittestress Blootstelling aan hoge temperaturen zorgt voor gezondheidsrisico's. Dit wordt hittestress genoemd. Langdurig aanhoudende hitte kan leiden tot klachten als vermoeidheid, concentratieproblemen en hoofdpijn. Er bestaat ook risico op uitdroging en oververhitting. De kans op hittestress in Hilversum is in beeld gebracht met de kaartbeelden uit de klimaateffectatlas. De volgende kaart geeft het stedelijk hitte-eiland effect weer in °C. Het stedelijk hitte-eiland effect is het gemiddelde luchttemperatuursverschil tussen de stedelijke en omliggende landelijke gebieden. Figuur 7.1 geeft een voorspelling van het stedelijk hitte eiland effect weer op basis van verschillende onderliggende kaartgegevens: de bevolkingsdichtheid, windsnelheid, hoeveelheid groen, blauw en verharding. Het stedelijk hitte-eiland effect is het sterkst 's nachts. Het zorgt ervoor dat de luchttemperatuur 's nachts minder daalt waardoor bijvoorbeeld gevoelige bevolkingsgroepen (baby's, kinderen, ouderen) gezondheidseffecten ondervinden. Op de kaarten is te zien dat het stedelijke hitte-eiland effect voornamelijk optreedt in het centrum van Hilversum en Hilversum Oost. In de uitsnede in figuur 7.2 is te zien dat dit effect in het centrum en de verschillende bedrijventerreinen het grootst is. De rode vlek ten oosten van Hilversum is de Leeuwenkuil, voor het grootste deel gelegen in de gemeente Laren.