Bijlage 2 - Omgevingsfoto Hilversum

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument)

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument)

projectnummer 0456543.100 werkdocument, versie 3 december 2019

Auteurs A.G. Bouman BSc W. Koers MSc M.L. Kornet BSc R.J. Last MSc J.J. Verhoeven Msc Inclusief tekstbijdragen van medewerkers van gemeente Hilversum

Opdrachtgever Gemeente Hilversum Dudokpark 1 1217 JE Hilversum

datum vrijgave

25-10-2019

beschrijving revisie definitief, rev1

goedkeuring J.J. Verhoeven MSc

vrijgave Drs. T. Artz

Inhoudsopgave

Blz.

1

Inleiding

1

2

Hilversum in vogelvlucht

4

3

Cultureel erfgoed

13

4

Groen

23

5

Water

38

6

Bodem

52

7

Klimaatverandering en -adaptatie

60

8

Energietransitie

68

9

Wonen

74

10

Economie en werkgelegenheid

82

11

Bereikbaarheid en mobiliteit

95

12

Welzijn, zorg en gezondheid

112

13

Levendigheid

122

14

Sport en bewegen

128

15

Kunst en cultuur

136

16

Onderwijs

140

17

Veiligheid

145

18

Lucht

150

19

Licht

160

20

Geluid

162

21

Conclusie – samenvatting van de opgaven

170

De voorliggende rapportage bevat een analyse van de leefomgeving voor Hilversum als basis voor een digitale omgevingsfoto, die bruikbaar is in het participatieproces voor de op te stellen omgevingsvisie. Deze rapportage dient als werkdocument dat tijdens het participatieproces aangevuld wordt met kennis en signalen uit de omgeving om zo te komen tot een gedeeld beeld van de opgaven in de fysieke leefomgeving van Hilversum.

Werkdocument

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

1

Inleiding

1.1

Context Het Bestuurlijk Plan van Aanpak (PvA) voor de Omgevingsvisie in Hilversum is de opmaat naar het daadwerkelijk bouwen aan een Omgevingsvisie voor Hilversum. In het Bestuurlijk PvA is een globale fasering aangegeven voor het participatieproces voor de Omgevingsvisie. Die fasering voorziet in een eerste participatieronde in de periode oktober/november 2019. Op verschillende manieren wordt in die periode een zo breed mogelijk palet aan inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties benaderd in het kader van de analyse van de opgaven in de fysieke leefomgeving waar de gemeente Hilversum de komende jaren voor staat. Voorafgaand aan die participatieronde wil de gemeente Hilversum een zo concreet en feitelijk mogelijk beeld hebben van de huidige situatie, de trends en ontwikkelingen en de te verwachten opgave voor de fysieke leefomgeving in Hilversum. Door Antea Group is, op basis van beschikbare gegevens, de analyse uitgevoerd om tot deze foto’s van de leefomgeving te komen. De voorliggende rapportage bevat deze analyse en dient als basis voor een digitale omgevingsfoto, die bruikbaar is in het participatieproces en de basis vormt voor de beschrijving van de fysieke leefomgeving in de omgevingsvisie. Het is de bedoeling de omgevingsfoto aan te vullen met de kennis en signalen uit Hilversum om zo te komen tot een gedeeld beeld van de opgaven.

De thema’s voor de analyse zijn weergegeven in de onderstaande tabel. Tabel 1.1: Thema's voor analyse

Cultureel erfgoed Groen (inclusief landschap en biodiversiteit) Water Bodem Klimaatverandering en -adaptatie Energietransitie

1.2

Thema’s voor de analyse Wonen Kunst en cultuur Economie en werkgelegenheid Onderwijs Bereikbaarheid en mobiliteit Welzijn, zorg en gezondheid Levendigheid

Veiligheid Lucht Licht

Sport en bewegen

Geluid

Aanpak De omgevingsfoto wordt gemaakt door een bundeling, samenvatting en analyse van bestaand materiaal. Op basis van bestaande beleidsstukken, verkenningen en databronnen van onder andere de gemeente Hilversum en de provincie Noord-Holland worden voor de hiernaast opgenomen thema’s de volgende onderdelen behandeld:  De huidige situatie;  De relevante trends en ontwikkelingen voor het betreffende vraagstuk; en  Een beschrijving van de aard en omvang van de opgave waar de gemeente Hilversum voor staat. De huidige situatie wordt beschreven aan de hand van cijfers en kaartbeelden. In de tekst en de kaarten worden zoveel mogelijk de kritische indicatoren in beeld gebracht, die gebruikt kunnen worden als graadmeter voor de kwaliteit van de leefomgeving. Dat betekent bijvoorbeeld dat niet sec de geluidbelasting, maar het relatieve en absolute aantal geluidgehinderden in beeld gebracht worden. Deze indicatoren zijn eventueel in de omgevingsvisie te gebruiken om Werkdocument

Blad 1 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

streefwaarden en omgevingswaarden te bepalen en zijn bruikbaar voor de monitoring van de omgevingsvisie. Per thema wordt een beschrijving gegeven van de trends en ontwikkelingen die een rol spelen. Dat zijn vaak niet alleen de ontwikkelingen ‘binnen’ het thema, maar ook de gevolgen van factoren die niet direct tot het thema behoren. Zo heeft klimaatverandering grote invloed op water, groen en gezondheid; zijn demografische ontwikkelingen bepalend voor de woningbouwopgave, economische indicatoren en benodigde voorzieningen; etc. Door deze integrale aanpak wordt rekening gehouden met de complexe relaties in de fysieke leefomgeving. De opgaven worden bepaald aan de hand van de beschikbare in (beleids)stukken beschreven ambities. Vanuit de verschillende thema’s komen aandachtspunten naar voren die leiden tot een opgave. Ook de raakvlakken tussen verschillende opgaven worden behandeld. Waar het bestaande beleid hierop voorbereid is, worden de kritische indicatoren gebruikt om de opgave te kwantificeren. Waar dat niet het geval is, wordt de opgave kwalitatief beschreven en onderbouwd aan de hand van de voor de actuele situatie beschreven indicatoren. Per thema zijn de voornaamste opgaven in een tabel opgenomen, waarbij de meest relevante thema’s zijn benoemd waarmee een raakvlak bestaat.

Indien een opgave onderdeel is van een noodzakelijke integrale aanpak, danwel een relatie heeft met (vrijwel) alle thema’s van de fysieke leefomgeving, zijn geen specifieke raakvlakken benoemd. Deze rapportage is gebaseerd op beschikbare informatie, maar is daarmee niet vanzelfsprekend volledig. Op meerdere onderwerpen, waaronder in ieder geval energie, groen en mobiliteit, wordt parallel aan het bouwen aan de Omgevingsvisie aanvullend onderzoek gedaan. De analyse wordt in ieder geval op gemeentelijk niveau gedaan en waar mogelijk uitgesplitst op wijkniveau. Indien relevante informatie niet beschikbaar is in bestaande bronnen, wordt dit in de analyse aangegeven. Per thema worden de hoofdpunten samengevat in een compacte samenvatting. Deze conclusies worden in een vervolgstap met het kaartmateriaal, opgenomen in een digitale omgevingsfoto van Hilversum.

1.3

Leeswijzer Naast deze inleiding bestaat dit document uit een compacte beschrijving van “Hilversum in vogelvlucht” (H2). In dit hoofdstuk is aan de hand van de ontstaansgeschiedenis van Hilversum, het DNA en de ruimtelijke en functionele structuur van de stad de centrale opgave waar Hilversum voor staat beschreven. Vervolgens zijn er 18 thematische hoofdstukken.

Werkdocument

Blad 2 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

De thema’s worden in de volgende volgorde behandeld: H3: Cultureel erfgoed H4: Groen (inclusief landschap en biodiversiteit) H5: Water H6: Bodem H7: Klimaatverandering en adaptatie H8: Energietransitie

H9: Wonen H10: Economie en werkgelegenheid H11: Bereikbaarheid en mobiliteit H12: Welzijn, zorg en gezondheid H13: Levendigheid

H15: Kunst en cultuur H16: Onderwijs

H14: Sport en bewegen

H20: Geluid

H17: Veiligheid H18: Lucht H19: Licht

Elk van deze hoofdstukken is als volgt opgebouwd: §1: Inleiding §2: Huidige situatie §3: Trends en ontwikkelingen §4: Opgave Tot slot bevat hoofdstuk 21 een algemene conclusie, waarin de opgaven voor de omgevingsvisie Hilversum integraal worden beschreven.

Werkdocument

Blad 3 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

2

Hilversum in vogelvlucht

2.1

Ontstaansgeschiedenis Van ijstijd tot eerste bewoning In de voorlaatste ijstijd wist het ijs tot Midden Nederland door te dringen. Aan de randen van de gletsjertongen werden landmassa’s opgeschoven en ontstonden stuwwallen zoals de Utrechtse Heuvelrug waar ’t Gooi onderdeel van uitmaakt. In de laatste ijstijd was er sprake van een poolwoestijn zonder enige begroeiing. Daarna warmde het klimaat langzaam op en raakte ’t Gooi bebost en later in de bronstijd (1800 tot 1200 voor Chr.) vestigde zich de eerste bewoners in Hilversum en omgeving. Ontstaan van Hilversum De heuvelrug is een veilige plek om te wonen. Met het groei van de bevolking verdwijnt het bos. Hier komt heide voor in de plaats. Op de lagere plekken bevindt zich water. Hilversum is net als Laren, Blaricum en Bussum ontstaan aan de rand van een drinkplaats. Deze drinkplaatsen waren bedoeld voor vee. Op de arme heidegronden werden voornamelijk schapen gehouden. Nabij het dorp lagen de engen (akkers). Veelal op afstand lagen de meenten (weidegronden). Een deel van het huidige stratenpatroon komt voort uit deze oude routes. Een aantal straten hebben hun naam hieraan te danken. Verkrijgen van zelfstandigheid vanaf de Middeleeuwen In 1424 krijgt Hilversum een zelfstandige status. Het wordt onafhankelijker van de stad Naarden.

Hilversum kan de eigen nijverheid, verkoop en verwerking van schapenwol, flink uitbreiden en groeit daarbij sterker dan de omliggende dorpen. De vrije boeren mogen hun schapen laten grazen op de gemeenschappelijke heide op basis van gebruiksrechten (erfgooier). De boeren zijn wel gebonden aan de regels van het marktbestuur. Vanaf 1500 worden de lage gronden aan de randen van 't Gooi langzaam maar zeker ontgonnen van veen en geschikt gemaakt voor landbouw. Net ten westen van Hilversum zijn hierdoor ook plassen ontstaan. Verbindingen naar het ommeland zijn de zogenaamde schapendriften waar de schapen dagelijks van de brink naar de heide worden geleid. De dodenwegen lopen naar de begraafplaatsen. Beiden zijn nog herkenbaar in het dagelijkse stratenpatroon. Gouden Eeuw In de Gouden Eeuw verandert het landschap drastisch. Vanaf 1650 verdwijnen de natuurbossen voor scheepsbouw. Hilversum ontwikkelt zelfstandig de nijverheid van textiel, spinnerij en weverij. Het landelijke gebied in het Gooi bestaat uit heide met een aantal bomen in de dorpskernen en bomenlanen langs de belangrijkste verbindingsroutes. Daartussen lopen de schaapsdriften van heide naar de brink en begrafenisroutes tussen de Gooise kernen. Tijdens de Gouden Eeuw vestigen rijke Amsterdamse kooplieden en notabelen zich aan de westflank van Hilversum.

Zij kopen gronden aan in ’s Graveland als buitenplaats en tweede verblijf, waaronder Trompenburgh. Hilversum wordt een woonforenzenstad door goede grond en lagere belastingen. Industrialisatie en verlichting In het laatste kwart van de 19e eeuw is net als in de rest van Nederland een periode van grote rijkdom. Op landelijk niveau worden het Noordzeekanaal, spoorlijnen en industrie ontwikkeld. Daarnaast worden flinke winsten gemaakt in Nederlands Indië. Tegelijkertijd leidt de snelle groei van steden tot gezondheidsproblemen. Beide ontwikkelingen doen zich ook in Hilversum voor. Daarnaast ontstaat er een belangrijke link met de koloniën. De ondernemers van Hilversum Werkdocument

Blad 4 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

zorgen samen met het gemeentelijk bestuur er voor dat de Oosterspoorlijn vanaf 1873 halteert in Hilversum. Dit is nodig voor voldoende arbeiders. Aan de westzijde van Hilversum is het doortrekken van de haven richting de Stoomkatoenweverij en de spinnerij van belang. De Gasfabriek zorgt in 1885 voor het vervangen van straatlantaarns met kaarsverlichting door gasverlichting. Hierdoor kon door het personeel langer worden door gewerkt. Ook de industrie en de woningen aan de oostzijde van het spoor krijgen gasverlichting. Bij de latere elektrificatie wordt het gaslicht vanaf ca 1940 vervangen door elektrische verlichting. Personeel kan langer doorwerken. Herstellingsoord Trompenberg wordt opgericht als eerste antwoord op de ongezonde omstandigheden in het centrum van Hilversum. Mens en vee leeft dicht op elkaar. Albertus Perk verkoopt hiervoor zijn grond aan de NV Herstellingsoord Trompenberg. Een van de initiatiefnemers is de Hilversumse arts Jacobus Penn die verschillende boeken schrijft over de gezondheid van de Hilversummer. Gezondheid als thema is één van de belangrijke grondleggers voor de huidige ruimtelijke structuur van de stad. Had Hilversum in 1850 nog 5.500 inwoners, in 1910 zijn dit er circa 31.500. Hilversum wordt van een woonforenzenstad voor de rijkere bewoners steeds meer een werkforenzenstad voor de arbeiders.

Tijdens de eerste wereldoorlog zorgt Hilversum voor de opvang van Belgische en Franse vluchtelingen. Interbellum groeiende industriestad wordt Tuinstad Tussen de beide wereldoorlogen ontwikkelt Hilversum zich fors verder (zie onderstaande figuur). Verschillende nieuwe bedrijven vestigen zich, waaronder in 1918 de Nederlandse Seintoestellenfabriek aan de oostzijde van Hilversum. De fabriek ontstaat door een samenwerking tussen Philips, Marconi en Radio Holland. Deze laatste zorgt voor de eerste experimentele en uiteindelijk definitieve radioverbinding tussen Nederland en de Koloniën van toen. Daarna begonnen meerdere radio-uitzendingen en volgde de vestiging van omroepen van alle gezindten. Verspreid door Hilversum zijn nog steeds verschillende karakteristieke omroepgebouwen te vinden.

Figuur 2.1: Hilversum omstreeks 1910 (bron: topotijdreis.nl)

Hilversum groeit snel. Aan het begin van de 20e eeuw wordt Hilversum zich er nog meer van bewust dat er regie met kwaliteit moet komen. Het uitbreidingsplan uit 1905 voldoet niet. In 1915 wordt Dudok aangesteld als directeur Publieke werken en in 1928 wordt hij gemeente architect. Hij zorgt voor de ontwikkeling van Hilversum als unieke Tuinstad. In de jaren 1915-1930 worden de tuindorpen gebouwd. Daarna neemt het aantal tuinwijken met kenmerkende jaren Werkdocument

Blad 5 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

'30 architectuur toe. Dudok ontwerpt de meeste wijken, scholen, gemeentelijke gebouwen en parken. Hilversum wordt een tuinstad, waarbij Dudok er naar streeft dat stad en ommeland met elkaar verbonden blijft door het creëren van zichtlijnen. Een deel van de parken wordt gerealiseerd door werkverschaffingsprojecten gedurende de crisis. Hiervoor wordt onder andere het landgoed Anna's Hoeve aangekocht door de gemeente. Een ander park wordt ingericht als paardenrenbaan. Deze wordt in 1928 gebruikt voor het onderdeel ruitersport van de Olympische Spelen vanuit Amsterdam. Voor diamantbewerkers met TBC wordt het Sanatorium Zonnestraal opgericht. Hilversum groeit zo hard dat een groot deel van de engen bebouwd raakte. Ditzelfde geldt voor de omliggende Gooische dorpen. Om er voor te zorgen dat de dorpen niet aan elkaar zouden groeien en de heide behouden blijft, richten gemeenten samen met de provincie in 1933 het Gooisch Natuur Reservaat (GNR) op. Het doel van GNR is om de natuur te beschermen. Tijdens de crisisperiode komen verschillende villa's in de Trompenberg leeg te staan. Veel villa's worden verkocht en gesloopt, waarna kleinere kavels en dubbele woningen terugkomen. Jaren '40 Gedurende de Tweede Wereldoorlog gebeurt er veel in Hilversum. Hilversum wordt het hoofdkwartier van het Duitse leger in Nederland.

De Duitsers nemen het radioverkeer over, zij gebruiken het vliegveld Hilversum intensief en bouwen naast het vliegveld de Korporaal van Oudheusdenkazerne. De Trompenberg, het Nimrodpark en het Kannesheuvelpark worden ingekwartierd en krijgen beperkingen (Sperrgebiet). Hier worden verdedigingswerken geplaatst met onder andere bunkers zoals de Blaskowitsbunker. Om de hele gemeente komt een tankwal en een bunkerdorp bij Zonnestraal. Tijdens de oorlog zijn er verschillende verzetsgroepen die onder andere de verdedigingswerken in kaart brengen en helpen bij het onderduiken van mensen. De Trompenberg, Nimrodpark en Kannesheuvelpark worden tijdens de oorlog volledig gebombardeerd. Tijdens de oorlog gaat een rijke Joodse geschiedenis verloren. Vrijwel de gehele Joodse bevolking van 600 families en 1.000 vluchtelingen is vermoord. Slechts 200 Joden hebben de oorlog overleefd. Ook waren er veel verliezen onder de verzetsbeweging en andere stadsbewoners. Wederopbouwperiode De periode na de wereldoorlog staat tot 1970 in het teken van wederopbouw en herstel. Daarnaast breidt Hilversum zich aan de noord- en oostzijde nog flink uit (zie volgende figuur). De bevolking van Hilversum groeit verder en bereikt begin jaren '60 een hoogtepunt met meer dan 100.000 inwoners. Hilversum wordt in de jaren vijftig de stad voor televisie en radio.

De omroepen zijn hier vanaf de jaren 20 al neergestreken in eigen gebouwen. Elke zuil krijgt zijn eigen omroep. Verspreid in de stad hebben de omroepen hun eigen herkenbare omroepgebouwen. In de jaren '60 begint de ontwikkeling van het Omroepkwartier, de voorloper van het Mediapark. Daarnaast breiden bedrijven zich uit als de Melkfabriek, Son, IFF en Philips. De stad wordt verder verdicht met onder andere de wijken Liebergen, Riebeekkwartier, Kleine Drift, Bloemenkwartier Noord. In de jaren 70 worden Kerkelanden en de Hilversumse Meent gebouwd. Beide wijken liggen buiten de voormalige engen.

Werkdocument

Blad 6 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Figuur 2.2: Hilversum in 1970 (bron: Topotijdreis.nl)

Crisisjaren '80 en '90 Deze periode kenmerkt zich door achteruitgang. Veel bedrijven sluiten hun deuren. De bevolking neemt af naar 82.500 in 1999. Deze bevolkingskrimp komt met name doordat er (al jaren) weinig gebouwd wordt en doordat er steeds minder mensen in één huis wonen (door sociaal maatschappelijke ontwikkelingen, waarvan met name gezinsverdunning). Er wordt veel gesloopt en in het centrum is er steeds meer leegstand van winkels. De toenemende automobiliteit gaat een steeds een grotere rol spelen en veroorzaakt in toenemende mate verkeersproblemen. De betekenis van de omroepen voor de stad wordt groter. Zij trekken steeds meer technische creatieve en media bedrijven aan. Verschillende omroepen bundelen hun krachten en verlaten hun omroepgebouwen. Sommigen concentreren zich op het Mediapark. 21e eeuw Hilversum begint een kwaliteitsslag in de bebouwde kom. Verlaten bedrijfslocaties krijgen een nieuwe functie terwijl hun historie herkenbaar blijft, zoals de Melkfabriek, Lucent en Mout. Het Omroepkwartier bundelt nieuwe commerciële media en technische bedrijven. Ze transformeert naar het Mediapark. Tijdens de bankencrisis worden de plannen voor de Anna's Hoeve als eerste gasloze woonwijk voorbereid. Het idee is dat de gemeente de spelregels bepaalt en de groene contour legt.

De ondernemers, woningcorporaties en particulieren gaan zelf, begeleidt door de gemeente, hun eigen wijk ontwikkelen. Na de bankencrisis krijgt Hilversum een nieuwe impuls. In het centrum en op verschillende andere locaties wordt gewerkt aan de verdere transformatie van verouderde bedrijfslocatie, buurtcentra, winkelgebied en een vernieuwing van de gezondheidszorg.

2.2

DNA van de stad Hilversum is haar stad, het ommeland en de mensen. Om hier in een vogelvlucht een kenschets van te maken wordt stilgestaan bij het verleden, heden, de trends en ontwikkelingen van vandaag en morgen. Het karakter en de vormgeving van Hilversum is mede bepaald door de Erfgooiers (onafhankelijk, collectief, zelfstandig, opkomend voor het eigen recht), de nijverheid (doorzetter, vasthoudend, verantwoordelijkheidsgevoel), industrie en techniek (ondernemend, innovatief en creatief) en Werkdocument

Blad 7 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Media (uniek). Dit gebeurt in de vaart der volkeren, een steeds veranderende omgeving en steeds meer internationale context. Ook al is een aantal stappen in de tijd definitief geschiedenis (zie voorgaande paragraaf), het karakter waarvoor deze stappen de basis hebben gelegd, is nog steeds herkenbaar in deze tijd en blijven herkenbaar in de toekomst. De stede (stad en ommeland) van Hilversum is onlosmakelijk verbonden met haar inwoners, bezoekers en haar omgeving. In de omgevingsvisie komt dit allemaal bij elkaar en wordt de volgende stap naar 2040 vormgegeven. Het gaat hierbij niet alleen om de fysieke of functionele kant van de stad, maar ook om haar mensen. Zij maken Hilversum wat ze is, gisteren, vandaag en morgen.

2.3

Ruimtelijke en functionele structuur Hilversum is vandaag de dag een compacte middelgrote stad te midden van een bijzonder en afwisselend landschap. Hilversum kent drie grote beschermde stadsgezichten, vele monumenten en bijzondere landschappen binnen haar gemeentegrenzen heeft. De structuur van het oude dorp is met de verstedelijking vanaf het eind van de 19e eeuw in de stad geïncorporeerd. In de tweede helft van de negentiende eeuw begon Hilversum te groeien. Door de betere verbindingen (trein en tram) werd Hilversum een forensendorp. In plaats van de vrije verkaveling met eenlaagse bebouwing op afstand van de straat, wordt de bebouwing direct naar de blokrand verdreven en komen winkelpanden aan de doorlopende rooilijn te staan. Zo is er aan de wegen van de Kerkbrink sprake van verdichting. De bebouwing is overwegend pandsgewijs gebouwd met een verticale geleding. Een aantal verkeersingrepen ontkennen de oorspronkelijke wegenstructuur – bijvoorbeeld Schapenkamp en Prins Bernhardstraat – verder voegen stadsvernieuwingsopgaven zich grotendeels binnen de wegenstructuur en afgeronde bouwblokken. De Tuindorp stadachtige, rustieke en veelal kleinschalige setting van de wijken maakt Hilversum een fijne stad om te wonen. In de dichtbevolkte jaren ’10 en deels ook in de jaren ’30 arbeiderswijken rondom het centrum doen zich echter allerlei (grootstedelijke) problemen voor.

Achterstallig onderhoud, overlast van bewoners, parkeeroverlast, gebrekkig groen en te weinig speelaccommodatie. De opknapbeurt van het compact Centrum met lokale en regionale voorzieningen is afgerond. Hier bevindt zich het belangrijkste winkelgebied van de stad en horecavoorzieningen. De transformatie van het centrum heeft zich grotendeels afgespeeld binnen het historische stratenplan. Met uitzondering van de stationsomgeving en de Centrumring, die deels nieuw is aangelegd, zijn het historische stratenpatroon en de historische brinken nog grotendeels intact. De essentie van de oude Hilversumse bouwblokken wordt gevormd door de ligging op zandgrond, de afgeronde hoeken, de aanwezigheid van voetpaden en de losse ligging van de panden op korte afstand van de rooilijn. Belangrijke stedelijke vernieuwingsprojecten waar de gemeente aan werkt zijn die voor het Arenapark, 1221, Mediapark en het Stationsgebied. Deze projecten (ruimtelijke ontwikkelingen) zijn verder uitgewerkt in paragraaf 2.6. Of een nieuwe ontwikkeling mogelijk is, wordt nu voor een belangrijk deel bepaald door de parkeernorm. Hilversum is een autostad. Gevolg hiervan is dat in grote delen Hilversum geparkeerde auto’s de openbare ruimte domineren. Dit heeft verder gaande fysieke en sociale gevolgen en speelt met name in de dichtbevolkte wijken.

Werkdocument

Blad 8 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

De automobiliteit is hoog in Hilversum en het wegennet zit regelmatig tegen zijn grenzen aan. Vanuit de markt is er een sterke wens om bedrijfslocaties te transformeren naar wonen. De vierkante meter prijs voor wonen ligt sterk boven die van werklocaties. Om voldoende werk te behouden wordt hier niet of zoals in 1221 onder voorwaarden van behoud van werkgelegenheid, aan mee gewerkt. De in het verleden gemaakte keuze maakt dat de stad zich niet meer buiten de vaste contour kan uitbreiden. Aan de randen van de stad heeft GNR bomen gepland zodat vanaf de heide de stad (illusielandschap) en vanaf de stad de heide vrijwel niet meer zichtbaar is.

2.4

Opgave voor Hilversum Hilversum is een compacte stad die ingeklemd is tussen waardevolle natuurgebieden. Er zijn geen grote uitleglocaties beschikbaar voor ruimtelijke ontwikkelingen. Daarnaast is Hilversum een stad met een grote ruimtelijke kwaliteit bestaande uit herkenbare ruimtelijke structuren, veel cultureel erfgoed, sterke landschappelijke waardevolle groene structuren en sociaalmaatschappelijk-economische aantrekkingskracht voor alle soorten doelgroepen. De opgave voor Hilversum is om met behoud van die ruimtelijke kwaliteit en doelgroepen de ruimtevraag van de verschillende functies (energie, wonen, werken et cetera) in te passen. Dit vraagt om slimme oplossingen, efficiënt ruimtegebruik en verkenning van de mogelijkheden om in de hoogte en ondergronds ruimte te vinden voor diverse functies (meervoudig ruimtegebruik).

2.5

Vigerende beleidskaders Hilversum dient als gemeente rekening te houden met de visie voor de fysieke leefomgeving van het Rijk en de provincie Noord-Holland. Zo zijn de belangrijkste thema’s van het Rijk een duurzame en concurrerende economie, een klimaatbestendige en klimaat neutrale samenleving, een toekomst bestendige en bereikbare woon- en werkomgeving en een waardevolle leefomgeving. De speerpunten van de provincie zijn een economische duurzame toekomst, benutten van de unieke ligging, verdere ontwikkeling van de metropool Amsterdam, sterke kernen en regio, energietransitie en een natuurlijke en vitaal landelijke omgeving. Er is een separate beleidsverkenning gemaakt met samenvattingen van het meest relevante beleid van het Rijk, de provincie, de regio en de gemeente. Onderstaand zijn de vigerende beleidskaders van de gemeente Hilversum opgesomd. In de volgende hoofdstukken komen deze waar relevant inhoudelijk beknopt aan bod. Duurzaamheid en groen  Structuurvisie Hilversum 2030  Duurzaam Hilversum 2016 - 2020  Groenbeleidsplan 2030 (Groenstructuurvisie)  Gemeentelijke rioleringsplan 2015-2020  Bodemenergiebeleid Hilversum Beleidskeuzes bodemenergie en duurzaamheidspotentieel Ruimtelijke Ontwikkeling, Wonen en Cultureel Erfgoed  Structuurvisie Hilversum 2030  De impuls voor extra groen in (beleids)context Werkdocument

Blad 9 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

    

Woonvisie Hilversum 2016 Welstandsnota 2014 Structuurvisie Archeologie ‘De Ondergrondse stad’ Monumentenbeleidsnota Van Zorg tot kans Kunst en cultuurbeleid Hilversum 2015-2022

Welzijn, Zorg en Gezondheid  Speelruimtebeleid Hilversum 2008-2015  Nota sport en bewegen  Kadernota sociaal domein Hilversum 2017-2021 Bereikbaarheid en mobiliteit  Structuurvisie verkeer en vervoer 2030  Parkeernota Hilversum 2017  Masterplan fietsparkeren binnenstad Hilversum  Notitie herziening laadpalenbeleid Economie & Werkgelegenheid  Structuurvisie Hilversum 2030  Kenniscentrum Hilversum: Economische visie 2007-2020  Centrumvisie Hilversum 2015  Detailhandelskader 2017 Levendigheid  Binnenpret en Buitenkansen: Uitwerkingsnotitie Toerisme en Recreatie  Evenementenkader  Horecakader 2016  Mediavisie 2016-2019 Wijken en buurten  Buurtgericht werken

2.6

Lokale trends en ontwikkelingen

2.6.1

Ambitie Hilversum wil doormiddel van de thema’s ‘Goede woongemeente’, ‘Groen buitengebied’, ‘Mediastad & creatieve sector’, ‘Centrumgemeente’ en ‘Stedenbouw en architectuur’ zich kwalitatief ontwikkelen. Hilversum wilt door het aanbieden van een breed scala aan woningen het dorpse en groen stedelijke karakter benutten. Door technische ontwikkelingen zal werken dynamischer worden en er een grotere rol zijn voor ontmoetingsplaatsen. Hilversum wil zichzelf als kraamkamer van de creatieve sector gaan zien en ruimte bieden voor innovatie. Daarnaast biedt zij de standplaats voor volwassen bedrijven. Het centrum is daarbij een trekker voor inwoners maar ook toeristen.

Werkdocument

Blad 10 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

2.6.2

Ruimtelijke ontwikkelingen Daar op aansluitend kent de toekomst van gemeente Hilversum een aantal grote Ruimtelijke ontwikkelingen. Dit zijn de ontwikkelingen rondom het Stationsgebied, Sportpark ArenaPark, gebied 1221 en Crailo, Mediapark, Philipshof, Anna’s Hoeve en Monnikkenberg.

4

1

3

2

Figuur 2.3: Ruimtelijke ontwikkelingen in Hilversum

Stationsgebied De ruimtelijke ontwikkeling Stationsgebied centreert zich rond het Stationsplein, de Koninginneweg, de Leeuwenstraat, de Stationsstraat en de centrumring (zie vlek 1 op de kaart). Met de pijlers ‘warm thuis komen in een levendig centrum’, ‘het kloppend hart van de mediastad’, ‘twee wijken aan weerszijden van het spoor visueel en fysiek verbonden’, ‘het Hilversums landschap ervaarbaar’ en tot slot ‘een toekomstbestendige ontwikkeling’ ontstaat er een kwaliteitsslag met het verbeteren van het centrum van Hilversum. ArenaPark Het ArenaPark is gelegen ten zuidoosten van Hilversum en wordt begrends door de Soestdijkerstraatweg, de Diependaalselaan, het Oostereind en de spoorlijn Hilversum – Utrecht. De ontwikkelingen rondom Arenapark (zie vlek 2 op de kaart) zijn gericht op een kwaliteitsverbetering op de gebieden van verkeer, openbare ruimte en energie, gepaard met het stimuleren van de beweegvriendelijkheid van de fysieke leefomgeving. Met 30 hectare aan kantoorruimte, sportvoorzieningen en onderwijs en een goede ligging is de visie het creëren van ruimte voor werkgelegenheid en een toekomstbestendige en bruisende werklocatie zijn. 1221 Met een horizon op 2030 is een kwaliteitsverbetering van de Geuzenbuurt, Electrobuurt en Kleine Driftbuurt ingestoken (zie vlek 3 op de kaart). Met als gezamenlijke naam 1221 naar het postcode gebied achter het station.

Het doel is het versterken van de identiteit en het verbeteren van het woon-, werk- en leefklimaat. Deze doelen zijn gecentreerd rondom de viertal opgaven Werkdocument

Blad 11 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

wonen en werken, leefbaarheid, ontmoeten en spelen, groen en duurzaamheid en verkeer, verbinding en parkeren. Zo worden er vraagstukken zoals parkeerdruk, gemis aan groen, behoefte aan nieuwe woningen, sociale thema’s zoals eenzaamheid en de toepassing van ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid opgelost. Crailo Het toenmalige kazerneterrein Crailo is aangekocht door de gemeenten Gooise Meren, Hilversum en Laren. Crailo ligt direct aan de A1. In de toekomst vindt hier de ontwikkeling plaats van 500 woningen en een deel bedrijventerrein (zie vlek 4 op de kaart). Dit gebied strekt zich uit over 40 hectare met 35 hectare bestemd voor wonen en 5 hectare voor bedrijfsmatige activiteiten. De ontwikkelingen staan centraal rondom werken en leven in het groen. Mediapark Het Media Park in Hilversum is al decennia lang een succesvol mediacentrum in Nederland. In een samenwerking tussen de gemeente Hilversum en Media Park Enterprise is voor het Media Park een aantal mogelijke ontwikkeling scenario’s voorbereid. Deze vormen bouwstenen voor een visie voor het gebied. Het doel is dat het Media Park in 2030 gepositioneerd wordt als toonaangevende kenniscreatie op Mediagebied. Het terrein is circa 30 hectare groot. Het is de basis voor een diversiteit aan media, creatieve en technisch aanverwante bedrijven.

Philipshof De voormalige bedrijfslocatie van Philips/NEC aan de Anton Philipsweg nabij de Anna’s Hoeve wordt de komende jaren getransformeerd naar een woonbuurt met gedifferentieerde woontypen voor verschillende doelgroepen. De plannen zijn op dit moment in voorbereiding. Hierbij wordt het Kamrad en de omliggende groenstructuur gerespecteerd. Anna’s Hoeve Anna’s Hoeve is een recreatiebos en natuurgebied aan de oostrand van Hilversum. Het ligt ten westen van de zand- en heidegronden van het Laarder Wasmeer. Grote delen van dit gebied zijn eigendom van het Goois Natuur Reservaat (GNR). Op de voormalige locatie van de RWZI (rioolwaterzuiveringsinstallatie) wordt de woonwijk Anna’s Hoeve voltooid. Het is een van de eerste grotendeels gasloze woonwijken in Hilversum. De laatste deelgebieden worden de komende jaren gerealiseerd. Daarnaast is er een grondberg en een nieuwe RWZI gerealiseerd. Op de RWZI is een zonnepanelendek gerealiseerd. Anna’s Hoeve wordt naast een woonwijk ook een locatie met diverse particuliere, coöperatieve en publieke initiatieven op het gebied van duurzaamheid. De komende jaren wordt bekeken hoe deze initiatieven verder met elkaar te verbinden (zie ook hoofdstuk 3, Energietransitie).

Monnikenberg Het nieuwe Landgoed Monnikenberg omvat het voormalige Klooster en oude Landgoed van het bisdom Noord Holland en het huidige ziekenhuis Ter Gooi, Merem en de Mytylschool. Tot en met circa 2025 transformeert het gebied naar een gezondheidspark. Hierbij zijn de gebouwen en gebruikers van het gebied te gast. Het zwaartepunt van de ontwikkelingen is gekoppeld aan gezondheid en herstel. De bestaande groenstructuur en het landgoed spelen hierin een wezenlijke rol. De verschillende woonclusters verspreid door het gebied zijn hieraan ondergeschikt. De monumentale kloostergebouwen blijven in het gebied behouden en krijgen een nieuwe functie.

Werkdocument

Blad 12 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

3

Cultureel erfgoed

3.1

Inleiding Het vele erfgoed dat Hilversum rijk bepalen mede het aantrekkelijke leef- en vestigingsklimaat. De identiteit van Hilversum als tuinstad draagt hier in zeer belangrijke mate aan bij omdat daarom binnen en tussen de wijken en de stad harmonische eenheid, verbindingen, herkenbaarheid en menselijke maten overheersen. De tuinstad biedt een blijvende kwaliteit die zich heeft bewezen. Hilversum is een unieke stad in Nederland. De karakteristiek tuinstad heeft namelijk betrekking op de stad als geheel. Het gehele weefsel vormt de duurzame harmonische tuinstad die kwaliteit, samenhang, schoonheid, herkenbaarheid en leefbaarheid ademt. De tuinstadgedachte begon in Hilversum met het ontstaan van de villaparken. Maar de tuinstad als bloem die bloeit binnen de omarming van de natuur hebben we te danken aan W.M. Dudok, die van het gemeentebestuur de ruimte kreeg om de kwaliteit van de stad en het geluk van de inwoners voorop te stellen. Elke architectonische opgave werd in de stad als geheel geïntegreerd. Stad en natuur zijn geen twee aparte grootheden in Hilversum, door de bijzonder waardevolle relatie heeft de identiteit als tuinstad een extra diepere betekenis.

Om deze kwaliteiten te behouden en te versterken is het van belang om ruimtelijke ontwikkelingen vanuit de cultuurhistorie en identiteit van de stad en de plek te benaderen en aandacht te hebben voor goed inclusief ontwerp waarbij erfgoed, natuur en cultuurlandschap aan elkaar worden gekoppeld. Door erfgoed als drager van de omgevingsvisie in te zetten borgen we deze hoogwaardige (ontwerp)kwaliteiten voor de toekomst en zetten we ze in voor het versterken van een aantrekkelijke leef en vestigingsklimaat van mediastad in het groen! Aan de hand van gelaagde identiteitsdragers en indicatoren zoals architectuur, beschermde stadsgezichten, historische groenstructuren en archeologische vondsten zijn de huidige situatie, trends en ontwikkelingen en de opgave voor het thema cultureel erfgoed beschreven. Het begrip “cultuurhistorie” valt uiteen in de volgende thema’s:  In de bodem bewaarde sporen en resten van menselijke bewoning vanaf het begin van de menselijke bewoning (archeologische waarden);  Historische gebouwen, erven, tuinen, parken en stedenbouwkundige structuren;  Landschappelijke elementen, gebieden en ruimtelijke patronen waarin de historische wisselwerking tussen mens en maatschappij enerzijds en de fysieke omgeving anderzijds tot uitdrukking komt: het historisch landschap.

3.2

Huidige situatie

3.2.1

Aardkundige waarden In de omgeving van Hilversum zijn diverse aardkundige monumenten en aardkundig waardevolle gebieden gelegen. Deze zijn weergegeven in figuur 3.1. Op de figuur zijn de volgende aardkundige monumenten en aardkundig waardevolle gebieden zichtbaar. Alle gebieden ontlenen hun waarde aan de ligging op de stuwwal: Werkdocument

Blad 13 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

  

 

Het Spanderswoud, Schaep en Burgh is een tamelijk gaaf en op provinciaal niveau zeldzaam fenomeen met stuwwallen, dekzand en stuizand en droge dalen. De Bussumer- en Westerheide is een tamelijk gaaf, niet in ontginning gebracht heidegebied. De gronden zijn in gebruik als heide en bos ten behoeve van recreatie. De Zuiderheide en Witte Bergen en Laarderwasmeer is op de stuwwalflank gelegen. De ligging op de grens van de stuwwal leidt tot de aanwezigheid van dek- en actiefstuifzand en vennen. De Hoorneboeg, Zwarte Berg e.o. is een gaaf bos- en heidegebied waar de fenomenen smeltwater en windvormingen zichtbaar zijn. Het Corversbos is een relatief weinig gaaf akkerbouw- en bosgebied.

Figuur 3.1: Aardkundige monumenten (donkerbruin) en aardkundig waardevolle gebieden (lichtbruin) (bron: informatiekaart Landschap & Cultuurhistorie, provincie Noord-Holland, 20)

3.2.2

Archeologische waarden Onder de grond ligt ons archeologisch erfgoed. Bebouwing en werkzaamheden kunnen dit erfgoed vernietigen. Uiteindelijk kunnen zoveel historische lagen ongezien verdwijnen dat er geen mogelijkheid meer is om onze historische context te behouden en te leren kennen. Daarom moet het archeologische erfgoed goed beschermd worden. Hilversum heeft ook uniek, zichtbaar erfgoed, zoals de grafheuvels. Door onjuist beheer kunnen ook deze waarden worden aangetast. Uitgangspunt van de wetgeving en het archeologische beleid is bescherming en behoud van het archeologische erfgoed op de plek waar het ligt in de bodem (in situ). De reden hiervoor is dat opgraven ook vernietigen is, omdat de fysieke context niet behouden blijft. Voorwerpen, tekeningen en interpretatie blijven over, de gelaagdheid en de sporen in het landschap verdwijnen. De gemeente is als bevoegd gezag verantwoordelijk voor het waar mogelijk beschermen en behouden van het erfgoed in situ. Hiervoor is een archeologische beleidskaart opgesteld. Op deze kaart is de bekende archeologische vindplaatsen en de verwachtingswaarde

Werkdocument

Blad 14 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

voor de onbekende plaatsen weergegeven. De verwachtingswaarde bepaalt wanneer onderzoek naar archeologische waarden vereist is.

Figuur 3.2: Archeologische beleidskaart van de gemeente Hilversum (Gemeente Hilversum, 2019)

Werkdocument

Blad 15 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

3.2.3

Historische stedenbouwkundige waarden Omdat grootschalige ontwikkelingen zich voornamelijk in de 19e en 20e eeuw voorgedaan hebben, dateert een groot gedeelte van de aanwezige monumenten uit de periode 1850-1940. Hilversum is daardoor een stad met relatief jonge architectuur en monumenten. In de groeiende stad werd de moderne architectuur zowel door bewoners als de overheid omarmd. De stad biedt nu een overzicht van de Nederlandse en internationale architecturale ontwikkelingen in de 20e eeuw en is hiermee staalkaart van de 20e eeuwse architectuur geworden. Hierdoor heeft Hilversum veel topmonumenten. Voorbeelden hiervan zijn het raadhuis, Zonnestraal (werelderfgoed), de voormalige omroepgebouwen, de Vituskerk en Gooiland en de belangrijke delen van het oeuvre van W.M. Dudok. Hilversum koestert niet alleen haar iconen maar het erfgoed van klein naar groot, op alle schaalniveau’s. Architectuur De architectonische traditie van Hilversum komt goed naar voren in de drie beschermde stadsgezichten. De andere gedeelten van de stad kennen eveneens een grote verscheidenheid aan cultuurhistorische waarden. De meest sprekende uiting daarvan kan gevonden worden in de grote hoeveelheid relatief monumenten (ook buiten de beschermde stadsgezichten). Een gedeelte van de architectuur kenmerkt de rol van Hilversum als middelpunt van de Nederlandse omroepgeschiedenis.

Hiernaast heeft Dudok een sterke stempel gedrukt op het gezicht van Hilversum. De stijl van Dudok kent invloeden van de Amsterdamse School en De Stijl/Functionalisme. Dat betekent dat veel monumenten in baksteen opgetrokken zijn en versieringen in de gevels toegepast zijn. De gevels zijn vaak gevuld met laddervensters en kennen steile daken en worden soms met torentjes versierd. Het Raadhuis is een klassiek voorbeeld van Dudoks gedachtegoed in relatie met de Amsterdamse School. Beschermde stadsgezichten en monumenten De gemeente telt drie beschermde stadsgezichten, 250 rijksmonumenten, één provinciaal monument en ruim 850 gemeentelijke monumenten. De onderstaande figuur toont de op rijksniveau beschermde stadsgezichten.

Werkdocument

Blad 16 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Figuur 3.3: Op Rijksniveau beschermde stadsgezichten (bron: informatiekaart Landschap & Cultuurhistorie, provincie Noord-Holland, 2019)

Noordwestelijk Villagebied Het Noordwestelijk Villagebied is ten noordwesten van het centrumgebied van Hilversum gelegen en bestaat uit de villawijken en –parken: Trompenberg (1875); Boomberg (1876); Suzannapark (1879); Ministerpark (1897); Nimrodpark (1899); Kannesheuvelpark (1902); Diergaardepark (1904). Het villagebied heeft een historische samenhang die dateert uit de periode 1875-1907 en vormt een geleidelijke overgang van het verstedelijkte centrum richting de bosgebieden ten noordwesten van Hilversum. De bebouwing in het gebied dateert grotendeels uit de periode 1880-1940. De architectonische kenmerken van de bebouwing refereert aan de verschillende vormen van Nederlandse architectuur van deze perioden. Naast woonbebouwing is in het gebied andere bebouwing zoals scholen, kerken, het raadhuis van Dudok en drie voor Hilversum typerende jaren ’30 studiogebouwen te vinden. Ondanks verdichting is het Noordwestelijk Villagebied als villapark goed bewaard gebleven. Plan Oost Het beschermd stadsgezicht Plan Oost is aan de oostzijde van Hilversum gelegen en wordt door het stadsdeel “Oude wijk over ’t spoor” gescheiden van de oude dorpskern. Het gebied is een volgens het door Willem Dudok ontworpen uitbreidingsplan “Plan Oost” en het Beëindigingsplan uit 1933 aangelegd. Het gebied heeft een goed bewaarde planmatige structuur welke uit de periode 1927-1964 dateert.

De basis van de wijk weerspiegelt de stedenbouwkundige ideeën van Dudok. Dudoks ideeën over de afronding van de stad en de relatie tussen de stad en het ommeland komt op deze plek goed tot uiting. Werkdocument

Blad 17 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Hilversum-Zuid Hilversum-Zuid bestaat uit de uitbreiding ten zuiden van de kern Hilversum, waarin drie perioden van Hilversumse uitbreiding duidelijk herkenbaar zijn (arbeiderswoningen van rond de eeuwwisseling (1), volkswoningbouwcomplexen in tuinstadgedachte (2) en het gebied rond de Egelantierstraat met kenmerkende woningen met gedeeltelijk gepleisterde gevels en Jugendstilachtige detaillering (3)). De stedenbouwkundige hoofdopzet is gebaseerd op de tuinstadgedachte en op gedeeltelijk op de herziening op het uitbreidingsplan uit 1915 van Dudok.

Figuur 3.4: Spreiding rijksmonumenten in Hilversum (bron: Rijksmonumentenregister RCE, 2019)

Werkdocument

Blad 18 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Figuur 3.5: Gemeentelijke monumenten van Hilversum (kaart Virtuele stad, Hilversum)

3.2.4

Historisch landschappelijke waarden Hilversum is door de unieke ligging rijk aan historisch landschappelijke waarden. De ontwikkeling van de stad op een relatief smalle stuwwal leidt ertoe dat zich binnen tientallen kilometers verschillende landschapstypen voordoen: poldergebieden, hoger gelegen zand- en heidegebieden en veengebieden. Voor wat betreft historisch landschappelijke waarden zijn er geen (harde) wettelijke kaders. De fysisch geografische waarden van het landschap worden beschreven (en beschermd) als aardkundige waarden. Historische waarden van het cultuurlandschap werden voorheen als Belvedère-gebieden beschermd. Deze gebieden hebben geen status meer. De ligging van Hilversum op een stuwwal heeft de historische ontwikkeling van het landschap voor een groot gedeelte bepaald. Voor een gedeelte bestond de directe omgeving van Hilversum uit heidegrond en heideontginningen in de vorm van engen. Engen zijn open akkercomplexen op zandgronden. De kavelscheiding op een eng bestaan uit (nauwelijks zichtbare) greppels, Werkdocument

Blad 19 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

grasstroken of grensstenen. Van deze landschapsvorm is door de stormachtige groei van Hilversum in de periode 1850-1940 weinig overgebleven. De onontgonnen heidevelden werden al vroeg als natuurreservaat beschermd. Dat betekent dat het cultuurlandschap al geruime tijd uit stedelijk weefsel en natuur in de vorm van heide bestaat. De strategische ligging ten opzichte van Amsterdam maakt dat het Hilversums landschap op regionale schaal onderdeel uitmaakt van de verdedigingswerken van Holland. De ligging op een stuwwal maakte dat Hilversum zich slecht leende voor een rol in verdedigingslinies die gericht waren op inundaties van het landschap. Als resultaat daarvan ligt in het veengebied ten westen van Hilversum de Nieuwe Hollandse Waterlinie en in het veengebied ten oosten van Hilversum de Grebbelinie. Hilversum zelf kent geen restanten van de verdediging van Holland.

3.3

Trends en ontwikkelingen Voor toekomstige ontwikkelingen wordt geacht met onderstaande trends en veranderingen rekening te houden.  Vanuit de kracht van het erfgoed wordt bijgedragen aan de realisatie van de transities en opgaven in de leefomgeving. Erfgoed en ontwerp inspireren, verrijken en tillen de uitvoering naar een hoger kwaliteitsniveau. Er wordt aangesloten bij bestaande initiatieven en de relatie tussen erfgoed en de leefomgeving wordt versterkt. We bundelen de krachten te zorgen voor een waardevolle leefomgeving waarin we ons -nu en in de toekomst- herkennen en thuis voelen (OC&W): De Erfgoed Deal).  Meer aandacht en waardering voor erfgoed in de samenleving. Het belang van de verschillende functies (economisch, maatschappelijk en cultureel) die erfgoed heeft nemen toe.  Duurzaam behoud en gebruik en het zichtbaar en beleefbaar houden van het erfgoed.  Erfgoed Telt, De betekenis van erfgoed voor de samenleving, drie hoofdthema’s (OC&W) o De instandhouding van het erfgoed voor huidige en toekomstige generaties. o Het positioneren van erfgoed in de leefomgeving. o Aandacht voor de verbindende kracht -de ruimtelijke, sociale en maatschappelijke waarde- van het erfgoed.

3.4

Opgave Hilversum is een harmonische stad waar relatie tussen groen en bebouwing en groen in het stedelijk weefsel belangrijk en waardevol zijn. Deze vertaling van de tuinstadgedachte biedt een blijvende kwaliteit die zich heeft bewezen. Hilversum is een unieke stad in Nederland omdat de tuinstadgedachte verweven is door de hele stad. Daardoor is de samenhang van stad en land belangrijk en verdient versterking van de randen en overgangen de aandacht. Als tuinstad van jonge monumenten heeft Hilversum een unieke identiteit die van grote betekenis is voor een toekomstbestendig en duurzame kwaliteit van de leefomgeving én ons functioneren daarin. De uitdaging van de omgevingsvisie is om in te zetten op de beleefbaarheid en het versterken van het cultureel erfgoed, om daarbij de kracht van het erfgoed te benutten voor het bepalen van de toekomstige identiteit van Hilversum. Hilversum is rijk aan cultureel erfgoed met (inter)nationaal bekende waarden en unieke iconen. De algemene opgave is om dit cultureel erfgoed actief en zichtbaar deel uit te laten maken van ons verleden, maar tegelijkertijd ook van onze veranderende en te verduurzamen leefomgeving. Het verhaal van Hilversum is interessant en sluit aan op dat van ’t Gooi. Het gaat niet alleen over Werkdocument

Blad 20 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

de bebouwde omgeving maar ook om het omliggende landschap en de verbinding hiertussen. Hier liggen kansen voor toerisme en recreatie, maar er zijn ook bedreigingen. Naast behoud vormen transformatie, herbestemming en verduurzaming van panden en wijken een voortdurende opgave. Binnen het thema cultureel erfgoed zijn daarnaast de volgende drie opgaven van belang bij het opstellen van de omgevingsvisie.  Gereed voor Omgevingswet en zichtbaarheid: Cultuurhistorische Waardenkaart. Digitaal toegankelijk en uitdragen kennis en informatie met innovatieve en creatieve middelen.  Samen werken aan een waardevolle leefomgeving. Het vele erfgoed dat Hilversum rijk is draagt in grote mate bij aan het aantrekkelijke leef- en vestigingsklimaat.  Vanuit de kracht van het erfgoed dragen we bij aan de realisatie van de transities en opgaven in de leefomgeving en zorgen we voor een waardevolle leefomgeving waarin we ons - nu en in de toekomst - herkennen en thuis voelen. Dit is hieronder toegelicht. Hilversum was de bakermat van de ontwikkeling van het radio- en televisiebedrijf. De oorspronkelijke studiogebouwen zijn uniek en fysieke dragers van de ontwikkelgeschiedenis van Hilversum als mediastad.

Hilversum pionierde niet alleen op het gebied van media, met de restauratie van het raadhuis, het Dudok oeuvre, Gooiland, de NCRV studio en Zonnestraal vestigde Hilversum haar positie als pionier, kenner en ervaringsdeskundige op het gebied van behoud, restauratie en gebruik van twintigste eeuwse moderne bouwkunst. Dit vele erfgoed dat Hilversum rijk is bepaalt mede het aantrekkelijke leef- en vestigingsklimaat. Het creatieve en innovatieve karakter van de stad, zoals af te lezen uit de omroepgeschiedenis, muziekproductie, programma- en talentontwikkelingen, zou de inhoudelijke leidraad kunnen vormen in de verdere ontwikkeling van de stad naar een ‘mooier en betere’ toekomstbestendige stad met een gunstig (werk)klimaat voor creatieve industrie, cultuur en innovatie. Vanuit de kracht van dit rijke erfgoed dragen we bij aan de realisatie van de transities en opgaven in de leefomgeving en zorgen we voor een waardevolle leefomgeving waarin we ons - nu en in de toekomst - herkennen en thuis voelen. Vanwege het historische pioniers- en onderzoekskarakter van Hilversum ligt het vinden van passende en met de waardevolle omgeving in balans zijnde oplossingen voor de hand.

Opgave Erfgoed integraal deel uit laten maken van visie- en planvorming Behoud, transformatie, herbestemming en verduurzaming van erfgoed Kracht van erfgoed benutten voor het leefen vestigingsklimaat van de stad Erfgoed inzetten voor het vinden van oplossingen voor ruimtelijke opgaven

Relatie met thema:

Energietransitie / Economie en werkgelegenheid Wonen / Economie en werkgelegenheid

Kijkende naar de lange termijn dan zal de stad een oplossing moeten zien te vinden voor de vele opgaves. Efficiënt en meervoudig ruimte gebruik gaan een nog belangrijkere rol spelen. Delen van de stad zullen een ander uiterlijk krijgen dan de wijken van Dudok. Interessant is om te bekijken in hoeverre deze verdichte nieuwbouw toch zoveel mogelijk kan aansluiten bij de achterliggende gedachtes van de tuinstad of wordt gekozen voor een geheel nieuw concept.

Werkdocument

Blad 21 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Tegelijkertijd zal het ook een opgave worden om de bestaande wijken in lijn met de tuinstad gedachte een nieuwe tijd in te loodsen en bijvoorbeeld de woningen te verduurzamen, hittestress tegen te gaan, etc..

Werkdocument

Blad 22 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

4

Groen

4.1

Inleiding Aan de hand van de indicatoren landschap en groen erfgoed; ecologie en biodiversiteit; gebruiksgroen, natuurgebieden en groenstructuren zijn de huidige situatie, trends en ontwikkelingen en de opgave voor het thema natuur beschreven.

4.2

Huidige situatie Het meeste groen in de gemeente Hilversum is te vinden in het buitengebied (ruim 2.100 ha). Het stedelijk gebied van Hilversum kent relatief weinig openbaar groen in vergelijking met andere steden (met circa 250 ha ongeveer 60 m2 per inwoner). In het stedenbouwkundig ontwerp dat stadsarchitect Dudok in de jaren 30 voor Hilversum maakte is gekozen voor een compacte stad met relatief weinig groen, mede met het oog op het vele groen buiten de stad. Toch heeft Hilversum ook binnen het stedelijk gebied een groen karakter. Dit komt doordat het groen vanuit het buitengebied in de stad doordringt, door de vele straat- en laanbomen en het groene karakter van particuliere tuinen. De groengebieden binnen de gemeente Hilversum zijn in eigendom en beheer bij verschillende partijen. In het buitengebied is het belangrijkste deel van de groengebieden in eigendom bij natuurorganisaties Stichting het Goois Natuurreservaat (1.434 ha) en Vereniging Natuurmonumenten (503 ha). Daarnaast zijn er diverse particuliere eigenaren en heeft de gemeente Hilversum nog enkele gebieden in eigendom, waaronder het vliegveld en het daarnaast gelegen mobilisatiecomplex. Binnen het stedelijk gebied zijn de meeste openbare groengebieden eigendom van de gemeente Hilversum.

Particuliere tuinen zijn van grote betekenis voor het stedelijk groen omdat deze in oppervlakte groter zijn dan het openbaar groen.

Werkdocument

Blad 23 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Figuur 4.1: Type groen Hilversum (bron: groenbeleidsplan)

4.2.1

Landschap en groen erfgoed Het karakter van het groen in Hilversum wordt voor een belangrijk deel bepaald door de ligging op de overgang van hoge zandgronden en laaggelegen veen(weide)gronden. De van oudsher bij deze ondergronden behorende landschapstypen zijn grotendeels behouden en in veel gevallen nog herkenbaar aanwezig. Historische landschapsstructuren zijn vaak bepalend geweest bij de Werkdocument

Blad 24 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

ontwikkeling van het stedelijk gebied van Hilversum. Zo zijn de schaapsdriften (waarlangs de schapen tussen het dorp en de heide liepen) en de brinken (waar het vee werd verzameld) nog altijd zichtbaar in de radiale wegenstructuur en driehoekige pleinen van Hilversum. De stedenbouwkundige structuur van Hilversum is vooral in de stadsrandzone zeer karakteristiek. In het ontwerp van Dudok heeft groen een belangrijke plaats. Hoewel de structuur van dit groen goed behouden is, is de aard van het groen in de loop van de tijd veranderd. Voorbeelden van verandering zijn het verdwijnen van bloemrijke eenjarige planten uit de plantsoenen en de verandering van de heide in gras of bos aan de stadsrand. Een groot aantal groene gebieden in Hilversum heeft een beschermde status in het kader van de monumentenwet. Rijksmonumenten zijn: Laapersveld (park), begraafplaats Bosdrift, Raadhuis met tuin, vele gebouwen in een groene omgeving en archeologische monumenten zoals grafheuvels. Provinciale monumenten zijn: de tuinen van de Uytwijck en de villa met tuin ‘De bijenschans’ aan de Sarrenlaan 20.

Gemeentelijke monumenten zijn: Noorderbegraafplaats, Joodse begraafplaats, Zuiderhof, Kastanje vijver, het Boombergpark (Peerlkamplaan en Jan van Ravenswaaijpad), Oude begraafplaats ‘Gedenkt te sterven’, Edisonplein, het Pinetum Blijdenstijn, Rosarium, Zwaluwenberg, Kamrad, Hertog Hendriklaan 8 en Witte Kruislaan 6 met tuin. In beschermde stadsgezichten: Noordwestelijk Villagebied, Tuinwijk Oost (Kamrad) en Tuindorp Zuid (Bloemenbuurt) speelt groen een bijzondere rol.

4.2.2

Ecologie Hilversum kent door de ligging op de overgang van hoge en lage gronden een grote diversiteit aan ecosystemen. De natuurwaarde van deze ecosystemen is vooral in de natuurgebieden in het buitengebied behouden gebleven. Hier zijn vaak zeldzame en beschermde dier- en plantensoorten te vinden.die specifiek zijn voor deze gebieden. Er is geen detailinformatie over de voorkomende soorten beschikbaar voor heel Hilversum. De geschatte soortendiversiteit per kilometerhok is op de onderstaande kaart te zien. Rondom de Hilversumse Meent en op de grens van de natte en droge gebieden is de grootste diversiteit aanwezig. Voor een groot deel van het grondgebied van Hilversum zijn recent natuurtoetsen uitgevoerd. In deze natuurtoetsen is per locatie onderzocht welke flora en fauna voor komt of voor kan komen. Hiermee ontstaat een goed beeld van de biodiversiteit. De informatie is nog niet op het niveau van de gemeente samengevoegd. In 2020 wordt een gemeentebreed onderzoek uitgevoerd naar natuurinclusief bouwen als onderdeel van biodiversiteitsbeleid. Voor specifieke indicatorsoorten per gebied kan een nulmeting worden uitgevoerd en een (publiek) monitoringsprogramma worden opgezet om de beleving van de biodiversiteit bij bewoners te verhogen.

Werkdocument

Blad 25 van 173

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Figuur 4.2: Geschatte soortendiversiteit per kilometerhok (bron: Atlas Natuurlijk Kapitaal)

De natuurgebieden worden doorsneden door infrastructuur of andere voor flora en fauna onneembare hindernissen. Deze ‘versnippering’ van natuurgebieden zorgt voor verkeersslachtoffers (dieren), vermindering van genetische uitwisseling en het verhogen van de kwetsbaarheid voor uitsterven van (meestal kleine) populaties. Door Rijk, provincie, gemeenten en natuurorganisaties wordt sinds 1990 gewerkt aan het oplossen van deze knelpunten door de aanleg van natuurverbindingen met grote en kleine faunapassages. Rond Hilversum wordt gestreefd naar het verbinden van alle onderdelen van de Heuvelrug. Hierbij wordt als uitgangspunt gehanteerd dat de ecoducten geschikt zijn voor het edelhert. Achterliggend idee is niet dat edelherten op korte termijn te verwachten zijn, maar dat alle ecoducten een zelfde (hoge) kwaliteit hebben waardoor ze functioneren voor vrijwel alle soorten die op de Heuvelrug en rond Hilversum voorkomen. De natuurverbinding is immers zo goed als het zwakste onderdeel in de reeks van ecoducten. Ook wordt gewerkt aan het verbinden van de natte gebieden ten westen van Hilversum. Een belangrijke verbinding van deze ‘Natte as’ is de verbinding Ankeveense plassen-Naardermeer die gedeeltelijk binnen de gemeente Hilversum ligt. Ook aan de verbindingen tussen hoge droge gronden en laaggelegen natte gebieden wordt gewerkt.

De belangrijkste natuurverbindingen met ecoducten in of vlakbij Hilversum zijn: • Natuurverbinding Ankeveen-Naardermeer (Ankeveense plassen-Naardermeer); • Natuurverbinding Laarderhoogt (Bussummerheide-Tafelbergheide); • Natuurbrug Crailoo (Bussummerheide-Spanderswoud); • Natuurverbinding Westerheide (Westerheide-Zuiderheide); • Natuurverbinding Groene Schakel (Anna’s Hoeve-Monnikenberg-Lage Vuursche); Werkdocument