1. Collegebrief inzake Vaststelling ruimtelijk voorstel en startnotitie regie op de ruimte door GS
Tekst van het document
en tuinbouw. Duurzame ruimtelijke economische
verdienvermogen van Nederland in kaart.
ontwikkeling is één van de grote thema’s in de
•
Greenports. Met de Greenports werken we aan onder meer klimaatneutrale glastuinbouw en energievisies
Agendeer het ontwikkelen van een Europese Voedselstrategie bij de EU.
voor gebieden waarbij kansen voor regionale
Wat doen we samen?
warmtenetten, benutten van aardwarmte en distributie
•
van restwarmte naar de gebouwde omgeving We voeren de uitvoeringsagenda van de Voedselvisie uit.
Wat vragen we van het Rijk? Breng de verwevenheid van de primaire productie en sector van voedselverwerking, machinebouw, toeleveranciers en dienstverleners in kaart.
Onderzoek van de WUR naar agri-economische structuur: Noord-Holland biedt aan om als testgebied
worden verkend.
•
Geef duidelijkheid en ondersteuning voor bedrijven die willen kiezen voor een transitiepad gericht op
We zetten in op sterke regionale Greenports waarin overheden, ondernemers, kennisinstellingen en
Geef duidelijkheid over het landbouwakkoord. Geef de inhoud aan en wat de ruimtelijk relevante
behoud en ontwikkeling.
•
Inventariseer de belemmeringen en kansen voor de
vooraanstaande positie die de sector inneemt. En dat belang is voor de leefbaarheid op het platteland en de
•
Breng het strategische belang van Seed Valley,
te fungeren. •
We willen in gesprek over de strategische kant van voedselzekerheid in de toekomst. Welke koers willen we hanteren en wat kan Noord-Holland hieraan bijdragen?
OP WEG NAAR EEN RUIMTELIJK VOORSTEL
51
OP WEG NAAR EEN RUIMTELIJK VOORSTEL
52
4. RUIMTE MAKEN VOOR DUURZAME ECONOMIE EN ENERGIE Ordenende netwerken en (circulaire) economie:
om het meewegen van de omgevingskwaliteit. Een
schaarste in ruimte, zoetwater, energie,
aantal industrieclusters is in of nabij stedelijk
huisvesting en arbeidspotentieel vraagt ons om na
gebied gesitueerd. Wonen en (zware) industrie zijn
te denken welke economische ontwikkeling
vanuit een gezonde en veilige leefomgeving niet
toekomstbestendig is. De randvoorwaarden om met
combineerbaar. Er moet een keuze worden gemaakt
die schaarste om te kunnen gaan, moeten we
hoe en of deze functies zich nabij elkaar kunnen
bepalen en zullen veranderen. Dit doen we op
ontwikkelen.
zodanige wijze dat er langjarig duidelijkheid wordt gecreëerd voor de kansrijke economische sectoren in
Wat is er aan de hand?
onze provincie.
Voorsorteren op een toekomstbestendige
Vanuit zuinig ruimtegebruik, mogelijkheden voor
De over de jaren heen florerende Noord-Hollandse
synergie en efficiënte inzet van transport zetten we
economie wordt in toenemende mate
in op clustering. Dit gaat om industrie bij
geconfronteerd met schaarste. Klimaatverandering,
energieknooppunten en circulaire economie
de veranderende geopolitieke situatie en
activiteiten op bedrijventerreinen. Van belang is dat
demografische ontwikkelingen zijn daar debet aan.
het nabij stedelijk gebied is, met toegang tot
Dit vraagt ons om na te denken over welke
mobiliteitsnetwerken en voldoende (milieu)ruimte.
economische ontwikkeling in Noord-Holland
We geven ruimte aan de energietransitie. Hiervoor
toekomstbestendig is.
economische ontwikkeling
is tot 2030 duidelijk wat nodig is. Voor de periode na 2030 is de vraag hoe en aan welke vormen van
Het gaat om schaarste in beschikbare hectares om te
energieopwek, transport, opslag en gebruik we na
ondernemen en schaarste aan betaalbare ruimte.
2030 ruimte gaan geven. We zetten het
Beide mede veroorzaakt door gebiedstransformaties
instrumentarium van de energievisie, pMIEK, RES
naar woningbouw. Sectoren die afhankelijk zijn van
en de CES, in voor de periodieke herijking en
zoetwater, krijgen in de nabije toekomst te maken
actualisering van de benodigde condities en te
met een schaarser aanbod. Er is schaarste aan
maken keuzes. Deze ruimte voor energietransitie is
energie door netcongestie op het energienetwerk
wel onder voorwaarden. Het zal altijd moeten gaan
waardoor aanvragen voor nieuwe aansluitingen niet
Afbeelding: 28. Grafiek CO2 emissies Noord-Holland. Bron: provincie Noord-Holland
OP WEG NAAR EEN RUIMTELIJK VOORSTEL
altijd kunnen worden gehonoreerd. Dit terwijl de energievraag
53
Sturende netwerken: netwerken voor energie, mobiliteit
toeneemt. Er is ook schaarste op de arbeidsmarkt, zowel in
en circulaire economie zorgen voor clustering
kwantitatieve als kwalitatieve zin is er een gebrek aan
De netwerken van energie, infrastructuur en (circulaire)
personeel in bijna alle sectoren. Ook hier is de verwachting dat
economie zijn met elkaar verbonden en beïnvloeden elkaar
dit in de nabije toekomst toeneemt. Voor de beroepsbevolking
wederzijds. Nieuwe ontwikkelingen leiden tot nieuwe
die naar onze provincie trekt om het tekort aan
infrastructuur en nieuwe infrastructuur trekt weer nieuwe
beroepsbevolking aan te vullen, is een tekort aan (betaalbare)
vraag aan. Ze profiteren van elkaars nabijheid: door aanbod en
huisvesting. Om een toekomstbestendige ontwikkeling van
vraag bij elkaar te concentreren worden ruimte en bestaande
onze economie mogelijk te maken is het nodig om te zoeken
infrastructuur efficiënt gebruikt en wordt extra infrastructuur
naar een nieuwe balans. Want juist nu hebben we een
voorkomen. Niet voor niets is het bundelen van vraag en
krachtige economie met voldoende verdienvermogen nodig om
aanbod ook één van de principes uit zowel de provinciale als de
de verschillende transities (circulair, klimaatadaptief,
nationale Omgevingsvisie. Dat beperkt de benodigde
biodivers) te versnellen op weg naar een duurzame toekomst.
hoeveelheid energie- en mobiliteitsinfrastructuur en het
Het goede nieuws is dat we verschillende voor de toekomst
verlies van energie door transport en biedt kansen voor het
kansrijke economische sectoren binnen onze provincie hebben.
gebruik van reststromen. Andersom werkt het ook.
Op weg naar klimaatneutraal9 en circulair werken
Multimodale transportmogelijkheden en de beschikbaarheid van energie zijn randvoorwaardelijk voor industrie en
De provincie wil in 2050 een klimaatneutrale en volledig
bedrijven. Ruimtelijk zijn de energietransitie en de transitie
circulaire provincie zijn. Voor 2030 willen we 55% CO2-eq
naar circulaire economie verbonden, omdat zowel circulair-
reduceren ten opzichte van 1990. Dit is in lijn met de
industriële bedrijven als nieuwe grootschalige
Klimaatwet en internationale afspraken om
energievoorzieningen milieuruimte nodig zullen hebben: ze
klimaatverandering tegen te gaan. De energietransitie en de
brengen geluid, emissies en omgevingsrisico’s met zich mee.
transitie naar circulaire economie zijn belangrijke pijlers in het verminderen van de CO2-uitstoot. Energienetwerken zijn
Een aantal plekken in Noord-Hollland is een belangrijke
randvoorwaardelijk voor deze transitie. De huidige ernstige
schakel in het nationale en internationale energienetwerk en
congestie op de elektriciteitsnetwerken en noodzakelijke
de transitie naar circulaire economie, of heeft de potentie om
uitbreiding van de energie-infrastructuur voor de transitie zijn
dat te worden. Het gaat om het Noordzeekanaalgebied, de
urgent en doen een grote claim op de ruimte. Ondertussen
Boekelermeer, Den Helder en Agriport en Schiphol en
neemt het aandeel hernieuwbare energie in onze
omgeving inclusief Greenport Aalsmeer. In dit laatste gebied
energievoorziening gestaag toe. In 2021 was dat in
speelt clustering voor een toekomstbestendige Greenport,
Noord-Holland 10,8%10. De omslag naar een circulaire economie
gekoppeld aan de opdracht om de leefomgeving in de omgeving
moet de komende jaren van de grond komen. In 2020 bestond
van Schiphol te verbeteren. Bij de TNO locatie in Petten wordt
13% van de ingezette grondstoffen in de Nederlandse economie
onder andere onderzoek gedaan naar innovaties op het gebied
uit hergebruikte materialen. Dit is gelijk aan 2014. Een vijfde
van energietransitie. Maar ook voor deze locaties geldt dat we
van alle bedrijven van Nederland is gevestigd in
het moeten doen binnen de ruimte die er nu is. De ambities om
Noord-Holland; 4,5% van deze bedrijven is circulair. Dit
een belangrijke schakel in het energienetwerk te zijn, moeten
percentage ligt lager dan het landelijke gemiddelde van
aansluiten op die beschikbare ruimte.
6%.11Kortom, er is nog veel nodig om onze doelstellingen te halen.
Een duurzame, toekomstbestendige energievoorziening
Werken aan de Noord-Hollandse klimaataanpak
Hoe onze toekomstige energievoorziening en energiemix eruit
vraagt ruimte
Met het huidige maatregelenpakket op CO2-reductie koerst
gaat zien is nog onzeker. Het uitgangspunt in de energievisies
Noord-Holland af op een reductie van 30% in 2030.12 Daarom
is om alle besparingsmogelijkheden maximaal te benutten. De
werkt de provincie aan de actualisatie van het Actieprogramma
niet gebruikte energie is het meest groen13, maar dan nog is er
Klimaat, de Noord-Hollandse Klimaataanpak. In de nieuwe
ruimte nodig. Tot 2030 is al veel duidelijk over wat het vraagt
klimaataanpak worden aanvullende maatregelen benoemd die
(zie kadertekst), voor de periode daarna is het meer onzeker.
bijdragen aan verdere vermindering van de CO2 uitstoot. Wat
Duidelijk is wel dat energie een prominente factor wordt in het
dit ruimtelijk gaat betekenen gaat worden uitgezocht.
landschap van de toekomst én een sturende factor in de
Daarnaast ontwikkelen technieken zich op dit gebied
ruimtelijk-economische ontwikkeling.
ontzettend snel. Dat vraagt om een adaptieve ruimtelijke strategie die ook ruimte biedt om te experimenteren.
9 Klimaatneutraal zijn wil zeggen dat de uitstoot van broeikasgas niet hoger is dan wat er vastgelegd wordt, netto is de uitstoot dus nul 10 Dashboard energietransitie Noord-Holland - Noord-Holland (incijfers.nl) 11 Provinciale Circulaire Economie Rapportage (PCER-HN), 2023 - Provincie Noord-Holland 12 bron: Berenschot, 2023, update van 2022 onderzoek. 13 Energievisie Noord-Holland Noord (2023) & Energievisie Noord-Holland Zuid (2023)
OP WEG NAAR EEN RUIMTELIJK VOORSTEL
De ruimtevraag van een duurzaam energiesysteem in Noord-Holland anno 2023 •
54
•
het energiesysteem van de toekomst én een circulaire economie, vooral voor grote energieverbruikers. Het
Wind op zee met aanlandingslocaties. Er is en wordt
systeem is nog in ontwikkeling. Er zijn nog keuzes te
flink geïnvesteerd in de opwek van schone elektriciteit.
maken in de wijze van productie, import, transport en
In de eerste plaats op zee. Windenergie van zee komt op
conversie van waterstof en in de toepassingen.
verschillende plekken aan land in de vorm van
Noord-Holland is één van de zestig Europese regio’s met
elektriciteit. Er zijn nog locaties nodig om de toename
de status van Hydrogen Valley. Het
van windenergie van zee in 2030-2050 aan land te
Noordzeekanaalgebied en Den Helder gaan hierin een
kunnen brengen. In Noord-Holland komen locaties in de
belangrijke rol spelen. Een elektrolyser van 1GW heeft ca
omgeving van het Noordzeekanaalgebied en de Kop van Noord-Holland in aanmerking voor aanlanding van
•
10-20 ha nodig. •
te dragen aan de ambitie van het klimaatakkoord om in
onderzocht in het Rijksprogramma VAWOZ 2031-2040.
2030 in Nederland minimaal 2 miljard m3 (bcm) groen
Zonne-energie en wind op land. Via de RESsen
gas per jaar op te wekken. Voor Noord-Holland betekent
Noord-Holland Noord en Noord-Holland Zuid wordt
dit doel dat er gezocht moet worden naar geschikte
gewerkt aan in totaal 6,3 TWh aan grootschalige
productielocaties voor circa 80 kleine, 6 middelgrote en 1
duurzame opwek (zon en wind) op land in 2030. Dit is 18
grote vergistingsinstallatie. Afhankelijk van de schaal
% van het nationale doel voor 2030. Het grootste gedeelte
kan dit plaatsvinden bij boeren op het erf of op specifieke
zonneparken (25%) en windmolens (10%) zijn
bedrijventerreinen. •
Warmte. Duurzame warmtebronnen zijn bijvoorbeeld
zoekgebieden vastgesteld. Daarbij volgen we de
restwarmte, aquathermie en geothermie, afhankelijk
voorkeursvolgorde zon zoals opgenomen in de kamerbrief
van lokale potenties. Warmtenetten kunnen een
van 26-10-2023. Inmiddels hebben wij een
alternatief vormen voor (all-electric) warmtepompen en
Noord-Hollandse uitwerking van deze brief gemaakt, en
daarmee de elektriciteitsnetten ontlasten.15 Voorwaarde
hebben wij in kaart gebracht welke
is wel dat het temperatuurniveau van de bron voldoende
uitzonderingsgronden van toepassing zijn op de
hoog is (> 70 oC). Hoe lager de brontemperatuur hoe
zoekgebieden.
groter de kans is dat een elektrische warmtepomp nodig
Uitbreiding en versterking van het stroomnet. Het
is om de temperatuur te verhogen. Als onderdeel van de
stroomnet is nog niet berekend op de veranderingen in
RESsen is een Regionale Structuur Warmte (RSW)
het aanbod van stroom (meer verspreid in de ruimte,
opgesteld. Hierin wordt beschreven welke (boven)
meer wisselend in de tijd) en de verwachte toekomstige
gemeentelijke warmtebronnen beschikbaar zijn en
behoefte. Uitbreiding van het nationale en het regionale
ingezet kunnen worden. Duurzame warmtebronnen en
net is urgent; netcongestie is nu al een beperkende factor
-transport vragen vooral ondergronds, maar ook
bij woningbouw, andere stedelijke en economische ontwikkelingen. Er is ruimte nodig voor nieuwe 380
•
Groen gas. Het Rijk heeft de provincies gevraagd om bij
elektriciteit en mogelijk waterstof. Deze worden
van de RES-opgave (zo’n 65%) bestaat uit zon op dak. Voor
•
Waterstof. Duurzame (groene) waterstof is onmisbaar in
bovengronds om ruimte. •
Naast waterstof en groen gas zijn synthethische
kV-hoogspanningsverbindingen (minimaal één van het
brandstoffen belangrijke energiedragers in de transitie
bestaande hoogspanningsnet rondom Amsterdam naar
naar een klimaatneutrale samenleving. Met name de
Noord-Holland Noord en één tussen Diemen en Ens in de
verduurzaming van de luchtvaartsector en de
Noordoostpolder), transformatorstations (van ca 5000
(internationale) scheepvaart gaat gepaard met grote
extra transformatorhuisjes in woonbuurten tot enkele
volumes hernieuwbare brandstoffen. Voor het maken
grote hoogspanningsstations met een omvang tot ruim
van synthetische brandstoffen zijn naast elektriciteit
25 hectare) en netuitbreidingen met ondergrondse
grondstoffen nodig zoals biomassa, CO2 en water.
kabeltracés in de netwerken van TenneT en Liander.
Productie, opslag en overslag vragen om (milieu)ruimte
Opslag Batterijen. TenneT verwacht dat er tot 2030
en om capaciteit op het elektriciteitsnetwerk. Deze
minder dan 200 MW aan batterijcapaciteit nodig is in
brandstoffen kunnen voor een deel in Noord-Holland
Noord-Holland.14 Dat is gelijk aan circa 3 hectare. Omdat
gemaakt worden, maar import, inclusief de daarbij
het verwachte overschot aan energie in Noord-Holland
behorende infrastructuur lijkt onontkoombaar.16
vrij laag is, is ook de behoefte aan batterijen tot aan 2030 laag. Waar deze batterijen moeten komen zodat ze zowel nettechnisch als ruimtelijk het beste bijdragen aan een duurzaam energiesysteem is nog niet bepaald. 14 TenneT’s position on Battery Energy Storage Systems (BESS) (2023) 15 Netimpact van warmtealternatieven (netbeheernederland.nl) 16 Verkenning effecten duurzame energiedragers, Royal Haskoning DV, 2023).
OP WEG NAAR EEN RUIMTELIJK VOORSTEL
55
leefomgeving. Elektrolysers (oftewel groene waterstoffabrieken) bijvoorbeeld zijn essentieel voor een waterstofeconomie, maar hebben een risicocontour vanwege ontploffingsgevaar en hebben veel schoon water en energie nodig. Energievoorzieningen worden tot de kwetsbare en vitale functies gerekend, wat extra eisen stelt aan een klimaatbestendige inrichting en locatiekeuze.17 Met name duurzame warmte vraagt ook ondergrondse ruimte. Dat kan gevolgen hebben voor de kwaliteit van de bodem en het grondwater. En door het steeds meer bij elkaar brengen van vraag en aanbod gaan ook traditionele economische vestigingsfactoren (zoals de arbeidsmarkt en de bereikbaarheid) een rol spelen bij keuzes in de opbouw van het energienet. Kortom, de energietransitie vraagt om integratie met de andere transities uit dit Ruimtelijk Voorstel. Afbeelding: 29. R-ladder met strategieën van circulariteit Bron: PBL De energietransitie raakt alle provinciale dossiers
Hierbij is de uitdaging om de energietransitie zodanig vorm te geven dat voldaan wordt aan de voorwaarden van een duurzaam, efficiënt en betrouwbaar energiesysteem. En
In de RESsen is afgesproken dat 65% van de opgave zal worden
tegelijkertijd de verbinding wordt gelegd met de andere
gerealiseerd door zonnepanelen op daken van woningen en
opgaven in de provincie. Zodat we met de energietransitie
bedrijven in het bebouwd gebied. Maar voor een groot deel van
bouwen aan een Noord-Holland dat in alle opzichten
de overige ruimte die nodig is voor de energietransitie wordt in
toekomstbestendig is.
de praktijk al snel gekeken naar het landelijk gebied. Dat gaat dan ten koste van landbouwgronden, maar ook doorkruisingen
Tekort aan bedrijventerreinen, terwijl de ruimte die nodig
van Bijzondere Provinciale Landschappen en Unesco-
is voor omslag naar circulaire economie onbekend is
werelderfgoed lijken onvermijdelijk. Grote energie-installaties
In een circulaire economie worden spullen die nu nog als afval
kunnen van invloed zijn op de gezondheid en veiligheid van de
worden gezien, hergebruikt. Zo hebben we minder of geen
17 In de studie doelvoorschriften vitaal en kwetsbaar (SWECO, 2024), zijn concrete voorschriften voor nieuw te ontwikkelen vitale en kwetsbare functies uitgewerkt. De bedoeling is om dit te verankeren in onze omgevingsverordening.
56
OP WEG NAAR EEN RUIMTELIJK VOORSTEL
nieuwe grondstoffen uit de aarde nodig. Het is nog onduidelijk
spoor en weg), en voldoende capaciteit op het verkeersnet. Zo
wat de ruimtelijke gevolgen zijn van een circulaire economie.18
kunnen we de aanleg van extra infrastructuur voorkomen.19
Zeker is dat ook een circulaire economie ruimte nodig heeft.
Bijzondere aandacht is hier nodig om de verdere potentie van
Dit gaat dan om zowel fysieke ruimte als milieuruimte. Het
bedrijventerreinen gelegen aan vaarwater met
vervangen van lineaire door circulaire productieketens zal een
binnenvaartmogelijkheden te benutten.
fundamentele herschikking betekenen van transportstromen en locaties voor opslag en verwerking. Dit geldt zowel voor
Bedrijventerreinen houden dus een belangrijke functie.20 Dit is
bedrijventerreinen waar ruimte nodig is voor maakindustrie en
een aandachtspunt, omdat er een tekort dreigt aan droge
recycling als in dorpen en steden waar plek zal moeten zijn
bedrijventerreinen, vooral in de MRA. Tot 2030 is in
voor reparatie, verhuur of het leasen van producten. Doordat
Noord-Holland Zuid een tekort van 670 tot 1117 hectare. De
het maken en recyclen van producten gepaard kan gaan met
prognose voor Noord-Holland Noord beweegt zich tussen een
stof, geluid en stank en invloed heeft op de
overschot van 81 hectare en een tekort van 133 hectare.21 Onder
omgevingsveiligheid, vraagt een circulaire economie ook om
druk van de woningbouwopgave worden veel binnenstedelijke
meer bedrijventerreinen met een hoge milieucategorie.
bedrijventerreinen getransformeerd (zie ook hoofdstuk leefbare
Tegelijkertijd nemen logistieke stromen van en naar
steden en regio’s), waardoor ruimte voor de (circulaire)
bedrijventerreinen toe. Dat vraagt om strategische plekken met
economie nog verder onder druk komt te staan en de vraag naar
multimodale transportmogelijkheden (bereikbaar via water,
nieuwe ruimte voor bedrijvigheid toeneemt.
Gezonde leefomgeving
Netcongestie
Duurzame energieopwek
Waterveiligheid
Toekomstige energiesysteem
Transitie mobiliteit Waterkwaliteit Groene inbedding
Verduurzamen gebouwde omgeving
Zoetwater beschikbaarheid
Circulaire economie
Bedrijvigheid Afbeelding: 30. Kansen om meerdere opgaven te integreren bij de locaties voor energie en de circulaire economie. Bron: provincie Noord-Holland 18 Onderzoek voor het Noordzeekanaalgebied wijst uit dat de circulaire economie niet noodzakelijk om meer ruimte vraagt dan de lineaire economie in vergelijkbare scenario's. Wel moeten we rekening houden met een tijdelijke dubbele ruimtebehoefte in de periode waarin circulaire economie in opbouw is, maar de lineaire productieprocessen nog niet zijn beëindigd. (Ecorys, 2023. Onderzoeksrapporten - Provincie Noord-Holland) 19 PBL, Ruimte voor Circulaire Economie, 2023 20 Op dit moment is 3% van Noord-Holland bedrijventerrein. Daarbinnen bevindt zich 9% van alle Noord-Hollandse bedrijven en 23% van alle Noord-Hollandse banen. Dashboard werklocaties Noord-Holland en Flevoland: bedrijventerreinen: 12.500 ha 21 Analysedocument Ontwikkelperspectief Noord-Holland Noord
OP WEG NAAR EEN RUIMTELIJK VOORSTEL
57
Ook defensie vraagt ruimte
gebruik van grondstoffen is hierbij een belangrijk principe,
Een bijzondere vermelding verdient de zoektocht naar ruimte
zodat we efficiënt om kunnen gaan met ruimte, stromen van
voor defensie-activiteiten. In de Notitie Reikwijdte en
energie, mensen en materialen, en synergie kunnen creëren
Detailniveau van het ministerie van Defensie, wordt
tussen bedrijven en functies.
aangegeven waar ruimte wordt gezocht in Nederland. De geopolitieke situatie maakt dat er meer geïnvesteerd gaat
Botsingen en kansen met andere opgaven
worden in defensie en dat er ook meer ruimte nodig is om te
De ruimte die nodig is voor de energietransitie en eventuele
oefenen. Dit zal op momenten van oefenen effect kunnen
uitbreiding van industriële clusters gaat vrijwel onherroepelijk
hebben op de leefomgeving. Met het Marinecluster in Den
ten koste van het landelijk gebied, soms ook met
Helder is er een duidelijke locatie voor Defensie. Met de
erfgoedwaarden. Met energie infra, windmolens en
uitbreiding van activiteiten ontstaan er ook kansen voor
zonneparken zijn er kansen om in te zetten op meervoudig
werkgelegenheid. De nabijheid van en toegang tot
ruimtegebruik. Bij grote industriële gebouwen zal het meer
energie(bronnen) lijkt hier een logische combinatie.
gaan om de inpassing en de inrichting van het terrein.
Waar komt het op neer?
Daarnaast zullen emissies en risico’s gekoppeld aan installaties ten koste gaan van de gezonde leefomgeving. In het geval van
De schaarste die er is op allerlei gebieden betekent dat we
de Greenport Aalsmeer wordt het toekomstbestendig
moeten nadenken over de randvoorwaarden die we willen
ontwikkelen van de Greenport gekoppeld aan de kans om de
stellen aan de economie van de toekomst. Waar willen we
leefomgeving in de directe omgeving van luchthaven Schiphol
ruimte voor geven en wat kan niet meer. In ieder geval is
te verbeteren als onderdeel van NOVEX-gebied Schipholregio.
duidelijk dat de energietransitie één van de belangrijkste grote
Keuzes voor het behouden en uitbreiden van industriële
opgaven is waar we ruimte voor moeten maken. Zeker op korte
clusters kan op sommige plaatsen botsen met de aanleg van
termijn is het vraagstuk van netcongestie zeer urgent. Het is
woonwijken en waterbeschikbaarheid. Een mogelijk
belangrijk voor de woningbouw, de economie en het behalen
schuurpunt is ook het schoonhouden van
van de klimaatopgaven. Maar we moeten de energietransitie
grondwatervoorraden bij doorboringen voor geothermische
wel op zo’n manier willen invullen dat het ook bijdraagt aan de
bronnen en WKO’s. Een toename van defensie-oefeningen en
andere opgaven en het niet moeilijker maakt ze te bereiken.
uitbreiding van ruimte hiervoor, kunnen botsen met een
Clustering van energie-intensieve bedrijvigheid en circulair
prettige leefomgeving.
Betrokken programma’s en visies Nationaal Plan Energiesysteem
Via de RESsen Noord-Holland Noord en Noord-Holland Zuid
Het Nationaal plan energiesysteem beschrijft hoe Nederland
wordt tot 2030 gewerkt aan in totaal 6,3 TWh aan
een energiesysteem ontwikkelt dat past bij een
grootschalige duurzame opwek (zon en wind) op daken,
klimaatneutrale samenleving. In het Nationaal plan
parkeerplaatsen en land. Ook de Regionale Structuur
energiesysteem staat een langetermijnvisie op het
Warmte (RSW) is onderdeel van de RES. De eerste
energiesysteem in 2050. Er zijn vijf richtinggevende keuzes
provinciale RES-monitor is in het najaar van 2022
opgenomen voor de ontwikkeling van het energiesysteem:
vastgesteld. Conclusie is dat de uitvoering versneld moet
maximaal aanbod, energiebesparing, verdelen bij
worden. De provincie heeft hiervoor een
schaarste, internationale samenwerking en samen sturen.
windkwartiermaker aangesteld en diverse regelingen
Nationaal Programma Energiehoofdstructuur
ingesteld voor onder meer het stimuleren van zonnepanelen op grote daken en parkeerdaken, een zorgvuldige
Het Programma Energiehoofdstructuur (PEH) laat zien
participatie, meervoudig ruimtegebruik en goede
welke nieuwe nationale energie-infrastructuur nodig is
landschappelijke inpassing. Ook werken we met gemeente
richting 2050 en waar deze slim geplaatst kunnen worden.
en waterschappen aan een herijking van de RES in 2024.
Ook geeft het PEH nationale kaders om zorgvuldig om te
Hier zullen mogelijk nieuwe zoekgebieden worden
gaan met de ruimte en met respect voor de natuur, cultureel
vastgesteld, omdat een aantal zoekgebieden bij de
erfgoed, en leefbaarheid.
uitwerking geen mogelijkheden bleek te bieden. In
Nationaal Programma RES: RES NHN en RES NHZ In de Regionale Energiestrategie werken we aan het opwekken van duurzame energie op land en zoeken we naar
samenwerking met LTO en NMF wordt onderzocht welke mogelijkheden er zijn voor het combineren van zonnepanelen met landbouw en natuur.
duurzame warmtebronnen. Het Nationaal Programma
Nationaal Programma Circulaire Economie
ondersteunt de regio’s bij het maken van de RES.
Het kabinet wil dat de economie in 2050 volledig circulair is. Het Nationale Programma Circulaire Economie (NPCE) bevat maatregelen om de komende jaren zuiniger om te gaan met grondstoffen.
OP WEG NAAR EEN RUIMTELIJK VOORSTEL
58
Nationaal Programma Ruimte voor Economie
worden gedaan. In de Notitie Reikwijdte en Detailniveau
Het Programma Ruimte voor Economie richt op de ruimte
(NRD) staat welke activiteiten van Defensie (reikwijdte)
die bestemd is voor economische activiteiten. In het
worden onderzocht en hoe dat onderzoek plaatsvindt
bestaande stedelijk gebied heeft de economie ruimte nodig
(detailniveau).
voor retail, kantoren en bedrijventerreinen. Dit programma focust zich op bedrijventerreinen, de havengebieden en de
NOVEX Noordzeekanaalgebied (NZKG)
campussen omdat hier de grootste knelpunten zijn en de
Ontwikkelperspectief
transities naar een klimaatneutrale, circulaire en
In het Ontwikkelperspectief Noordzeekanaalgebied worden
natuurinclusieve economie voor de grootste opgave zorgen.
de thema’s gezonde Leefomgeving, haveneconomie,
Nationaal Programma Verduurzaming Industrie: CES NZKG en CES6
circulaire economie, energietransitie, landschap en ecologie, woningbouw en water, in samenhang tegen elkaar afgewogen en wordt aangegeven hoe deze functies
Met het Nationaal Programma Verduurzaming Industrie
ruimtelijk kunnen worden ingepast in het
neemt het kabinet een sterkere regie op het verduurzamen
Noordzeekanaalgebied. Voor een uitgebreide toelichting,
van de industrie: schoon produceren en de negatieve
zie bijlage 2.
impact op de leefomgeving verminderen. Het doel is versnellen door met overheid en bedrijven vraag en aanbod
Taskforce energie infrastructuur
beter op elkaar aan te laten sluiten en besluiten te nemen
Samen met de netbeheerders heeft de provincie eind 2020 de
binnen de hele keten. Het programma richt zich vooral op
Taskforce Energie-infrastructuur Noord-Holland opgericht
het op de juiste manier en in de juiste volgorde
voor de uitvoering van het Energie-infrastructuur beleid. De
daadwerkelijk uitvoeren van plannen. De basis voor de
taskforce heeft drie werksporen: 1. Versnellen van geplande
plannen komt voort uit de cluster energiestrategieën (CES)
netuitbreidingen (spoor 1); 2. Regionaal programmeren
die de regionale partners opstellen.
toekomstig hybride integraal energiesysteem en PMIEK (spoor 2); 3. Slimme netoplossingen (spoor 3).
In de Cluster Energie Strategie van het Noordzeekanaalgebied (CES NZKG) staat de strategie
In het eerste spoor van de Taskforce wordt gewerkt aan
beschreven waarmee de industrie en de betrokken
versnelling van de netuitbreidingen van Tennet en Liander
overheden in het NZKG de industrie verduurzamen en de
die tot 2028 gepland zijn. Het gaat om ca. 100 projecten in
klimaatdoelen behalen. Er wordt elke 2 jaar een CES
Noord-Holland, waarvan ca. de helft in Amsterdam. Om
opgesteld, om te kunnen anticiperen op nieuwe
effectief samen te werken aan de versnelling van
ontwikkelingen.
netuitbreidingen zijn tien energie-clusters opgericht. Elk energie-cluster beslaat een deelgebied van Noord-Holland,
Voor de Noord-Hollandse bedrijven uit Cluster6 bestaat de
waarin de desbetreffende gemeenten, netbeheerders en
behoefte aan inzicht in de transitieplannen en de benodigde
provincie gericht werken aan de lokale netuitbreidingen.
energie-infrastructuur. De Provincie gaat aan de slag met een Provinciale Cluster Energie Strategie (PCES) om de
PMIEK en energievisie NHN en NHZ
verspreide bedrijven te benaderen.
Binnen spoor 2 van de Taskforce energie infrastructuur
Nationaal Programma Verbindingen Aanlandingen Wind op Zee (VAWOZ) 2031-2040
wordt er gewerkt aan een langetermijnperspectief op de ontwikkeling van het energiesysteem en een programmering van de benodigde infrastructuur. In het
Het programma VAWOZ 2031-2040 onderzoekt hoe de
voorjaar van 2023 hebben provincie, gemeenten, Liander,
opgewekte windenergie op de Noordzee het beste aan land
TenneT, Gasunie, EZK een eerste Energievisie en PMIEK voor
kan worden gebracht in de vorm van waterstof of
Noord-Holland Noord en Noord-Holland Zuid gepresenteerd.
elektriciteit voor de periode 2031-2040. In Noord-Holland
De Energievisie is een verkenning die overzicht geef van
worden op dit moment mogelijke locaties in het
ontwikkelingen in energievraag, –aanbod en
Noordzeekanaalgebied en de Kop van Noord-Holland
-infrastructuur, belangrijke algemene principes voor het
onderzocht voor aanlanding van waterstof en/of
toekomstige energiesysteem schetst en de structurerende
elektriciteit.
keuzes voor het gebied inzichtelijk maakt. Het PMIEK geeft
Notitie Reikwijdte en detailniveau ministerie van Defensie
een selectie van de maatschappelijk belangrijkste (prioritaire) energie-infrastructuurprojecten in de provincie. Het doel is om in de zomer van 2024 een concept Energievisie
Om te bepalen wat de beste plek of manier voor Defensie is
2.0 op te leveren en in februari 2025 de PMIEK 2.0, die input
om te bouwen, oefenen of vliegen moet eerst onderzoek
zal zijn voor het investeringsplan 2026 van de netbeheerders.
OP WEG NAAR EEN RUIMTELIJK VOORSTEL
Handreikingen Leidraad Landschap en Cultuurhistorie
59
energiesysteem in de regio geagendeerd. Het Noordzeekanaalgebied is benoemd als belangrijke locatie
De Leidraad Landschap en Cultuurhistorie bevat onder meer
voor energietransitie en circulaire economie activiteiten. In
handreikingen voor de inpassing van windmolens,
navolging van het Verstedelijkingsconcept MRA wordt een
zonneparken en transformatorstations in het landelijk
bedrijventerreinenstrategie voor de MRA uitgewerkt.
gebied. In de handreiking voor transformatorstations sturen we zo veel mogelijk op locaties op bedrijventerreinen of
Bedrijventerreinenstrategie MRA
kassencomplexen. Dat beperkt de invloed op het landschap,
In het NOVEX-gebied MRA wordt gewerkt aan een
maar kan ten koste gaan van de ruimte voor bedrijvigheid.
bedrijventerreinenstrategie die inzet op zes lijnen: selectieve
Het vergroot dan de opgave om bedrijventerreinen te
uitgifte huidig aanbod, bescherming bestaande voorraad,
intensiveren en beter te benutten. Tegelijkertijd is de
intensivering van het ruimtegebruik, toekomstbestendig
realiteit dat vanuit het technische perspectief de locaties op
maken voorraad, betere benutting stedelijk gebied,
bedrijventerreinen vaak snel afvallen, en dan toch weer
toevoegen van nieuwe plannen. Deze strategie is naar
wordt gezocht in het landelijk gebied.
verwachting begin 2024 klaar.
Datacenterstrategie
Convenanten werklocaties NHN
Alleen op bedrijventerreinen in Amsterdam,
In Noord-Holland Noord hebben provincie en gemeenten via
Haarlemmermeer en Hollands Kroon kunnen nog nieuwe
de verschillende Convenanten Werklocaties (die zich richten
datacenters worden gevestigd. Daarnaast is het via onze
op de periode tot 2030) regionaal afspraken gemaakt over
Omgevingsverordening verplicht dat de gemeenten waar
hoe zij gezamenlijk voorzien in het realiseren en behouden
datacenters zich nog kunnen vestigen met de provincie
van toekomstbestendige werklocaties.
afspraken maken over de manier waarop de datacenters worden ingepast in het landschap en over het gebruik van
Overige programma’s en visies
energie, water en het benutten van restwarmte.
•
Uitvoeringsagenda economie 2023
•
Strategische visie en uitvoeringsprogramma Greenport
Verstedelijkingsconcept MRA In het Verstedelijkingsconcept voor de MRA, door Rijk en regio samen opgesteld, is de verandering van het
Noord-Holland Noord •
Strategische visie en uitvoeringsprogramma Greenport Aalsmeer
OP WEG NAAR EEN RUIMTELIJK VOORSTEL
60
Welke vraagstukken agenderen we?
naar gezondere leefomgeving hoort hierbij te worden
In het Ruimtelijk Voorstel agenderen we die onderwerpen die
betrokken. De toekomstige economie van Noord-Holland en in
aanvullend zijn op het PMIEK, NOVEX-NZKG, de RES-en en de
groter verband in Nederland zal zich aan deze omstandigheden
afspraken rondom bedrijventerreinen en die te maken hebben
van schaarste aan moeten passen. Aansluiting op waar we
met de integrale ruimtelijke afweging die niet in deze
goed in zijn als Nederlandse en specifiek de Noord-Hollandse
documenten zijn genomen.
economie is het startpunt. Het gaat erom aan de ene kant
4.1 Hoe faciliteren we een toekomstbestendige economische ontwikkeling Onze ruimte is schaars. Dit vraagt om inzicht in welke
rekening te houden met de schaarser wordende middelen, maar aan de andere kant om het creëren van zoveel mogelijk toegevoegde waarde (zowel in verdienvermogen als de bredere welvaart/welzijn).
economische sectoren kansrijk zijn naar de toekomst toe. Waarbij een relatie wordt gelegd met de schaarser wordende middelen die er zijn als het gaat om zoetwaterbeschikbaarheid, energie, beroepsbevolking, milieuruimte en uitbreidingsmogelijkheden voor mobiliteit. Ook het toewerken Wat agenderen we voor de Nota Ruimte?
•
We hebben een taskforce energie (zie 4.2).
•
•
We passen slim ruimtegebruik toe door clustering als
Geef aan waar ruimte wordt gevonden voor duurzame industrieclusters in Nederland en hoe deze
principe bij grootschalige ontwikkelingen (zie
elkaar aanvullen. •
Geef aan wat de vervoerscorridors in Nederland zijn en
We zijn terughoudend in het bouwen van woningen in
wat de economische profielen van deze corridors zijn.
de buurt van bedrijvigheid met grote
Geef daarbij ook aan hoe deze elkaar aanvullen.
milieueffecten (zie 5.4).
Wat doen we zelf? •
4.2 en 5.6). •
•
In MRA-verband voeren we een bedrijventerreinenstrategie uit, zie (5.5). In het
We ontwikkelen samen met onze partners (overheden en
verlengde daarvan gaat we met de regio een visie op het
anderen) een visie op een toekomstbestendige
ruimtelijk economisch profiel van de regio’s
Noord-Hollandse economie die bijdraagt aan de brede
ontwikkelen. Hier maakt de regionale meerwaarde en
welvaart in Noord-Holland en brengen daarbij de keuzes
verdienvermogen onderdeel van uit.
en randvoorwaarden die bij dit toekomstbeeld passen ook in beeld. Dit is een eerste stap in het maken van een
Wat vragen we van het Rijk?
(selectieve) vestigingsstrategie die moet leiden tot de
•
Geef aan wat het economisch toekomstperspectief voor
juiste bedrijven op de juiste plek. Daarnaast wordt dit
de Nederlandse economie is en de industrieclusters in
een bouwsteen voor ruimtelijke besluitvorming zoals de
het bijzonder.
actualisering van de Omgevingsvisie.
OP WEG NAAR EEN RUIMTELIJK VOORSTEL
61
OP WEG NAAR EEN RUIMTELIJK VOORSTEL
62
4.2 Locatiekeuzes voor het toekomstige energetische systeem en de betekenis daarvan voor toekomstige ruimtelijk-economische ontwikkelingen Met de uitbreiding van het nationale en regionale elektriciteitsnetwerk, de aanleg van een waterstofbackbone en het aanlanden van wind op zee leggen we niet alleen het energiesysteem van de toekomst aan. We geven ook sturing aan ruimtelijk-economische ontwikkelingen. Dit kan je vergelijken met een snelwegafslag die logistieke bedrijven en fastfoodketens aantrekt of zoals een goed bereikbaar station aantrekkelijk is voor de vestiging van woningen, kantoren en voorzieningen. Op die manier zijn knooppunten van energieinfrastructuur met voldoende aanbod - zoals de plekken waar op zee geproduceerde wind aansluit op het landelijke elektriciteitsnetwerk en de waterstofbackbone - aantrekkelijke en logische locaties voor aan het energiesysteem gerelateerde functies zoals elektrolysers en voor energie-intensieve bedrijvigheid. Zeker wanneer netuitbreiding niet meer overal vanzelfsprekend is: met een dergelijke knooppuntenaanpak kan extra netuitbreiding worden voorkomen. Daarnaast biedt een meer geclusterde aanpak kansen voor het onderling uitwisselen van reststromen en voor collectieve investeringen. Het leidt tot nieuwe ruimtelijke vraagstukken.
Wat zijn de plekken waar vraag en aanbod van elektriciteit en/of warmte toekomstbestendig bij elkaar kunnen komen? Doen we de goede dingen op de goede plek? Het vraagt om een andere strategie dan de huidige, die vooral op inpassing van energievoorzieningen is gericht.
Afbeelding: 31. Ruimtegebruik energie-opgaven, de visualisaties zijn op
Afbeelding: 32. Kaart energie-infrastructuur (elektriciteit), bestaande en
schaal van het bijbehorende kaartbeeld.
geplande energie-infrastructuur (elektriciteit en waterstof).
Bron: provincie Noord-Holland
Bron: provincie Noord-Holland
OP WEG NAAR EEN RUIMTELIJK VOORSTEL
63
OP WEG NAAR EEN RUIMTELIJK VOORSTEL
64
In de energievisies voor Noord-Holland Noord en
Ook glastuinbouw heeft een functie in het energetisch systeem
Noord-Holland Zuid zijn al enkele potentiële energie-
en baat bij een geclusterde aanpak en collectieve investeringen
knooppunten benoemd. Afhankelijk van de ruimtelijke keuzes
in energie. Met het slimmer concentreren van glastuinbouw
in energie-infra en economische functies zullen deze plekken
kan er ruimte vrij komen voor andere functies. Het gaat hier
zich meer of minder ontwikkelen tot knooppunten waar
om de hightech landbouw die niet grondgebonden is en in
energie en (circulaire) industrie samenkomen: het
gebouwen plaatsvindt. Naast de koppeling aan het energetisch
Noordzeekanaalgebied (nationaal), Den Helder (nationaal, en
systeem past de verschijningsvorm vaak beter op een
maat en schaal afhankelijk van aanlanding), Schiphol/
bedrijventerrein en op gronden die minder geschikt zijn voor
Haarlemmermeer, Amsterdam-Stad, Alkmaar (Boekelermeer-
grondgebonden voedselproductie. Specifiek bij het
Alton glastuinbouwgebied), Westfriesland en Agriport. Met
sierteeltcluster in de Greenport Aalsmeer wordt de koppeling
name bij de ontwikkeling van Agriport als toekomstig
gemaakt met verbetering van de leefomgeving nabij
energetisch en economisch knooppunt zijn vraagtekens te
luchthaven Schiphol.
plaatsen vanuit de bredere samenhang met de andere perspectieven uit dit Ruimtelijk Voorstel.
Voorbeeld
Integrale afweging bij nationale energie-infrastructuur: Aanlanding Wind op Zee en een 380KV verbinding in Noord-Holland Noord Het nationale programma Verbindingen Aanlanding Wind
elektriciteit. Er spelen hier echter meer afwegingen dan
op Zee (VAWOZ) 2031-2040 noemt de Kop van Noord-Holland
enkel net-efficiëntie.
als kansrijke regio voor de aanlanding van energie afkomstig van windparken op de Noordzee. Tegelijkertijd is
De aansluiting op de nationale energie-infrastructuur biedt
de RCR-procedure gestart voor de aanleg van een 380 kV-
kansen om economische activiteiten in de Kop te
hoogspanningsverbinding tussen de Kop van Noord-Holland
ontwikkelen, zeker activiteiten die veel energie nodig
en het bestaande 380 kV-netwerk tussen Beverwijk en
hebben. Die kunnen aansluiten op bestaande activiteiten
Diemen om netcongestie op te lossen en in te toekomst te
(zoals de glastuinbouw, datacenters en grootschalige
voorkomen. De 380 kV-verbinding moet gaan bestaan uit
bedrijven in Agriport) of nieuw zijn en direct verbonden aan
twee circuits (één mast met twee sets draden), of vier
het energienet (zoals elektrolysers of circulaire
circuits (twee masten) wanneer er windenergie aanlandt in
bedrijvigheid). Die economische activiteiten hebben niet
de Kop van Noord-Holland in de vorm van elektronen.
alleen ruimte nodig, maar ook personeel. En ze genereren mobiliteit.
Beide rijksprojecten worden procedureel los van elkaar uitgewerkt, maar hangen inhoudelijk met elkaar samen.
In de Wieringermeerpolder botst de ontwikkeling van
Immers keuze voor aanlanding in Agriport of nabij Den
nieuwe energie-infrastructuur en mogelijke nieuwe
Helder heeft gevolgen voor de 380 kV-verbinding. Sterker
functies die dit kan aantrekken met een aantal van de
nog, zonder een 380 kV-station kan er geen aanlanding
nationale structurerende keuzes rondom Water en Bodem
plaatsvinden in de Kop van Noord-Holland. Over deze
Sturend. We moeten voorkomen we dat we nu keuzes
onderlinge samenhang zijn Rijk en provincie continue met
maken, die onze kwetsbaarheid op termijn vergroten en dat
elkaar in gesprek.
betekent dat we voor een vitale en kwetsbare infrastructuur extra zorgvuldig moeten afwegen of een locatie ook
Voor de 380 kV-netuitbreiding is een zoekgebied vastgelegd.
voldoende toekomstbestendig is. Locaties die in de toekomst
Een gecombineerd 150/380 kV-station zo dicht mogelijk bij
extra kwetsbaarder zullen zijn voor wateroverlast en
het reeds bestaande 150kV station op Agriport is vanuit het
overstromingen, zijn minder toekomstbestendig. Dit komt
net bezien het meest effectief om het voorziene knelpunt op
door de toenemende kans op grote hoeveelheden water
te lossen. De vraag zal overal toenemen, maar de grootste
tijdens extremen neerslag en de combinatie van de effecten
concentratie van elektriciteitsvraag in de Kop van
van zeespiegelstijging met de voorgenomen peilopzet van
Noord-Holland wordt verwacht nabij Agriport, afkomstig
het IJsselmeer. Ook gaat industrie en de energiesector veel
van datacenters en glastuinbouw. Gevolg van deze
zoetwater vragen. In droge zomers kan dit in een gebied als
vraaggestuurde aanpak is dat Agriport vanuit het
de Wieringermeer problemen gaan opleveren omdat het
energienetwerk geredeneerd ook de meest logische plek
verder verwijderd is van het hoofdwatersysteem. Daarnaast
wordt voor een aanlanding van op zee geproduceerde
is de Wieringermeer wegens de bodemcondities, geschikt
OP WEG NAAR EEN RUIMTELIJK VOORSTEL
65
als landbouwgrond en behouden we daar dan ook graag een
zoekgebied) óók de ontwikkeling van een energieknooppunt
landbouwperspectief. Dit betekent dat als we ervoor kiezen
nabij Den Helder onderzocht wordt. Dat sluit aan bij onze
dat de Wieringermeer een nieuwe energie-infrastructuur
provinciale Omgevingsvisie en de ontwikkeling van het
krijgt er in de toekomst kostbare mitigerende maatregelen
Maritiem Cluster Den Helder. Een brede evaluatie van
nodig zijn, bijvoorbeeld het versterken van de dijken aan de
varianten en het in beeld brengen van zowel de directe als de
IJsselmeerzijde, om hetzelfde beschermingsniveau te
indirecte ruimtelijke effecten is nodig. Belangrijk onderdeel
handhaven. Wat dus kosteneffectief is voor de netbeheerder,
van de afweging is het effect op brede welvaart. Het streven is
hoeft nog niet het meest kostenefficiënt te zijn voor de
dat grootschalige energieontwikkelingen niet ten koste gaan
maatschappij als geheel.
van, maar juist een netto positieve impact hebben op o.a. economie, werk, bodem, water, natuur, landschap,
Als provincie pleiten we voor een zo integraal mogelijke
gezondheid en welzijn/leefbaarheid. Dit vraagt om een
afweging van de verschillende belangen waarin het
andere werkwijze dan we gewend zijn. Binnen beide
langetermijnperspectief voor de regio centraal staat. Dat
projecten zetten we hier met elkaar al stappen voorwaarts in.
betekent dat naast Agriport (en andere locaties binnen het
Voorbeeld
glastuinbouw Schinkelpolder-Aalsmeer De goedkopere grond en de beperkt beschikbare ruimte op
bedrijventerreinen, groen en recreatie. Dit vergt een plan
bedrijventerreinen leiden ertoe dat bedrijven zich willen
van aanpak, capaciteit, geld voor verplaatsingen (bedrijven
vestigen in glastuinbouwgebieden in plaats van op
op de juiste plek en collectieve energieaanpak) en het
bedrijventerreinen. Een terrein als de Schinkelpolder nabij
opruimen van oud glas.
Aalsmeer is inmiddels verkleurd, van glastuinbouw naar een meer gemengd gebied met glastuinbouw en bedrijven.
Vraag is wat de toekomstige plekken zijn waar glastuinbouw
Collectieve voorzieningen voor energie/ circulair voor de
zich kan clusteren: gekoppeld aan het energienetwerken als
overgebleven glastuinbouwbedrijven lijken niet
onderdeel van de balancering van het energienet. Waarbij
meer haalbaar.
ook rekening moet worden gehouden met bodem- en waterkwaliteiten. Vruchtbare landbouwgronden zijn
Slimmer ruimtegebruik is mogelijk. Met het concentreren
minder geschikt voor niet-grondgebonden glastuinbouw,
en verplaatsen van bedrijven wordt klimaatneutrale
maar misschien past het wel in gebieden met sterke
glastuinbouw sneller gerealiseerd en wordt ruimte
verzilting waar het huidige landgebruik onder druk staat.
vrijgespeeld voor andere functies zoals wonen,
Wat agenderen we voor de nota Ruimte?
afgestemd op beschikbare infrastructuur (energie,
•
De sterke koppeling tussen energie en economie en de
goederen) en synergie met andere bedrijven op het
impact die dit voor lange tijd heeft op de ordening van
gebied van bijvoorbeeld energie, warmte en reststromen.
ruimte vraagt om een ruimtelijk-economische visie die
De strategie zal handvatten bieden voor aanvullend
samenhangt met de visie op het toekomstige
ruimtelijk beleid op batterijen, elektrolyse (<100 MW) en
energiesysteem. Hierin worden de nationale
warmte, en eventuele aanscherping van het
knooppunten benoemd waar knooppunten van
datacenterbeleid en ruimtelijk beleid voor glastuinbouw
duurzame energie en ruimte voor circulaire economie/
en logistiek. De basis voor een dergelijke strategie
industrie samen komen vanuit een perspectief op de
vormen de kansen en belemmeringen vanuit het bodem
lange termijn.
en watersysteem. Eerste stappen hiervoor zullen worden gezet in de energievisie 2.0 en de actualisatie van de
Wat doen we zelf? •
We willen een ruimtelijke strategie ontwikkelen voor
datacenterstrategie. •
We werken via het afgesloten samenwerkingsverband
economische en energetische knooppunten. Onderdelen
nauw samen met EZK en TenneT binnen het project
daarvan zijn het verbinden van knooppunten in het
netuitbreiding NHN, en brengen daar steeds zo vroeg
elektriciteitsnetwerk en het waterstofnetwerk aan
mogelijk de andere regionale belangen in. Ook werken
economische ontwikkeling in met name de hogere milieucategorieën en de ontwikkeling van grootschalige
we intensief samen met het programma VAWOZ. •
We werken actief samen met de gemeenten in de Kop
bedrijvigheid (niet grondgebonden landbouw,
van Noord-Holland aan de vraag óf en zo ja waar, en hoe
datacenters, grote distributiecentra/ grootschalige
meer energie-intensieve industrie/bedrijvigheid in de
bedrijfsvestigingen en regionale grondstoffenhubs),
regio past. Onderzoek laat zien dat een elektrische
OP WEG NAAR EEN RUIMTELIJK VOORSTEL
•
•
66
aanlanding in de Kop van Noord-Holland een zeer grote
ruimtelijke projecten en procedures die zo integraal
impact kan hebben op de ruimte en op brede welvaart.22
mogelijk afgewogen zijn, zodat we tot goed onderbouwde
Alle inzichten zijn input voor een gezamenlijk regio-
en toekomstgerichte besluiten komen. Om dat voor
advies van provincie, gemeenten en waterschappen
elkaar te krijgen is het nodig dat projecten in het MIEK
waarin we de verschillende nationale energie-
tot stand komen door in de breedte te zoeken naar
infrastructuurprojecten in samenhang bekijken en tot
oplossingen voor het voorziene probleem in het
voorkeurslocaties en tracés komen.
energiesysteem. Het aanleggen van robuuste
We zorgen voor overzicht in de verschillende
toekomstbestendige netuitbreidingen vanuit een breed
programma’s die lopen en wat dit betekent voor het
maatschappelijk perspectief zou centraal moeten staan.
ruimteverbruik.
En daarin ook met de regio samen te werken. Hier
Versterking van Greenport Aalsmeer wordt gekoppeld
kunnen we leren van ervaringen met procedures rondom
aan een bredere aanpak van de urgente vraagstukken in
uitbreidingen van spoor- of weginfra en water, zoals bij
relatie tot de leefbaarheid van deze regio, die kaders en
de MIRT-systematiek. Dat vraagt om:
instrumenten biedt voor de nadere uitwerking binnen de
– Helder schetsen van het probleem en gezamenlijk
betrokken gemeenten. In Greenport Aalsmeer
onderzoek naar de beste oplossingen.
onderzoeken we met een integrale regionale aanpak:
– Het als betrokken overheden gezamenlijk bepalen van
– De ruimtelijk-planologische mogelijkheden en
de reikwijdte en detailniveau
strategieën om glastuinbouwbedrijven efficiënt te
– Breed denken mogelijke alternatieven (o.a. groot
concentreren in (de aangewezen)
zoekgebied, langere stukken ondergronds).
concentratiegebieden. Het concentreren van
– Eerst zorgvuldig afwegen, niet te snel trechteren en
glastuinbouw levert ruimtewinst op waar
alternatieven afschrijven.
glastuinbouw verhuist of wordt beëindigd, met kansen
– Beoordeling vanuit brede welvaartsaspecten. Waarin
voor functies die beter aansluiten bij de omgeving en
ook sociaal-(ruimtelijk)economische effecten,
de leefbaarheid – mede gelet op de nabijheid van
klimaatadaptatie en bodem en water
Schiphol – verhogen.
worden meegenomen.
– Kansen van concentratie van glastuinbouwbedrijven
– Aandacht voor cultuurhistorie en UNESCO.
voor verdere verduurzaming en circulariteit (water,
– Aandacht voor de factor tijd: een beoordeling van
energie, warmte).
alternatieven op hun robuustheid in de tijd: deze
– Hoe verouderde gebieden met voormalige
nieuwe infra leggen we aan voor de komende 50/60
glastuinbouwopstallen een bijdrage kunnen leveren
jaar. Ook daarna zal deze niet zomaar weggaan.
aan het verbeteren van de lokale en regionale
– De ruimtelijke/planologische/financiële/technische
ruimtelijke kwaliteit. Waaronder landschappelijke en
aspecten van alle ondersteunende voorzieningen die
recreatieve structuurverbetering van de MRA, realisatie van de groenstructuur Westeinderscheg en
nodig zijn bij de diverse tracés. •
Instrumentarium om speculatie tegen te gaan en
stad-landverbindingen met de omringende kernen.
financiële middelen voor verplaatsingen, clustering,
De focus ligt op het kerngebied Aalsmeer/Uithoorn, rondom
verduurzaming en opruimen van verrommeld glas.
de Westeinderscheg, gericht op concrete realistische gebiedsspecifieke uitwerkingen, strategieën en
Wat doen we samen?
instrumenten.
•
Wat vragen we van het Rijk? •
Aandacht voor de locaties en de manier waarop vitale en kwetsbare functies (o.a. energietransitie) worden ontwikkeld in het licht van overstromingsrisico’s en
Zorg dat de R van Ruimte onderdeel wordt van het MIEK-
wateroverlast. Daarnaast beschermen van reeds
systeem, analoog aan de verbreding van het MIT naar het
bestaande vitale en kwetsbare functies.
MIRT. Aan de verschillende departementen bij het Rijk (o.a. EZK, BZK en IenW) vragen we om te sturen op
22 Bron: Aanlanding energie-infrastructuur, Ruimtelijke impact en brede welvaart analyse, Rebel & Rho adviseurs, 2024
OP WEG NAAR EEN RUIMTELIJK VOORSTEL
67
4.3 Waar, hoe en met welke omvang vinden we ruimte voor toekomstige netuitbreiding om netcongestie op te lossen?
Op de korte termijn leidt dit tot de ruimtelijke opgave voor een
Het tijdig en op de juiste plaats realiseren van adequate
over uitbreidingsinvesteringen ten behoeve van de regionale en
elektriciteitsnetten is de hoofdopgave om verduurzaming van
nationale energie-infrastructuur. Er zitten grenzen aan de
bedrijven, de mobiliteitstransitie, de woningbouwopgave en
mate waarin het netwerk uit kan breiden. Dat betekent dat we
duurzame energieproductie mogelijk te maken. De vraag naar
daarnaast sterk in moeten zetten op het verder besparen, beter
en het aanbod van elektriciteit neemt snel toe, en daarmee de
verdelen en intelligenter benutten van energie. En op
druk op het netwerk. Op dit moment zit het Noord-Hollandse
selectiviteit: welke verbruikers hebben voorrang?
forse uitbreiding van het elektriciteitsnetwerk: toevoeging en uitbreiding van transformatorstations en wezenlijke keuzes
netwerk op slot, en kunnen nieuwe grootverbruikers geen aansluiting krijgen, of bestaande verbruikers een aansluiting uitbreiden. Dit heeft enorme economische en maatschappelijke impact. Wat agenderen we voor de nota Ruimte? •
De grote urgentie van netcongestie kan ertoe leiden dat
en slim verduurzamen van woningen. •
net centraal staat.
worden geschoven. Zorgvuldige locatieafwegingen en ruimtelijke procedures zijn en blijven nodig. Positioneer
•
provincie daar vervolgens op door kunnen werken. Het
ruimtelijke context van het energiesysteem van de
concept Nationaal Plan Energiesysteem geeft richting,
toekomst. En creëer mogelijkheden dat de omgeving van
maar nog steeds blijven keuzes noodzakelijk.
gekozen locaties niet alleen lasten, maar ook lusten
Bijvoorbeeld wat de inzet wordt voor zwaar wegverkeer:
(verbeteren brede welvaart) van de netuitbreiding
waterstof of elektriciteit.
Wat doen we zelf?
Wat doen we samen? •
omgevingsplannen. Met name bij bedrijventerreinen
op het versnellen van procedures, het integraal
(herstructurering/transformatie) en
programmeren van het toekomstige energiesysteem en
woningbouwontwikkeling, maar ook bij nieuwe zonne-
op slimme netoplossingen via de taskforce energie-infra.
en windenergie of ontwikkelingen in het
koppelen we ruimtelijk beleid en investeringen in
landelijk gebied. •
Aansturen op integraliteit: energie-infra als kans om een
energienetten. Daarmee beogen we dat investeringen in
impuls te geven aan o.a. biodiversiteit, natuur,
de netten meer vanuit maatschappelijke prioriteit
klimaatadaptatie, brede welvaart. Ruimte voor
worden gedaan. We sturen aan op zorgvuldige locatieafweging via de
landschappelijke inpassing (zie vraagstuk 4.3). •
Kennis/onderzoek naar: Clusteren van vraag en aanbod
handreiking transformatorstations en de
(zie vraagstuk 1) en van energie-infrastructuur in
Adviescommissie Ruimtelijke Ontwikkeling (ARO).
energiehubs: locaties waar verschillende soorten energie-
Wat vragen we van het Rijk? •
Ruimte voor energie meenemen in planontwikkeling en
We zetten samen met Liander, TenneT en gemeenten in
Bij het integraal programmeren van het energiesysteem
•
Visie op het toekomstige energiesysteem, zodat wij als
het oplossen van netcongestie daarom in een bredere
kunnen ondervinden.
•
Zo snel mogelijk nieuwe energiewet in werking laten treden, waarin optimale benutting van de ruimte op het
omwille van de snelheid andere doelen aan de kant
infrastructuur, energieopslag (bijvoorbeeld batterijen elektrolyse), vraag en aanbod elkaar ontmoeten. Hoe
Doorpakken met nieuwe maatregelen netcongestie:
zien deze eruit? Wat zijn de voor- en nadelen? Hoe
sneller bouwen, beter benutten van het bestaande
kunnen we dit verder stimuleren, wat is er nodig en wat
elektriciteitsnet, flexibel gebruik van het net, slim laden
vraagt het van partijen?
OP WEG NAAR EEN RUIMTELIJK VOORSTEL
68
4.4 Energie als onderdeel van gebiedsontwikkeling, aansluitend bij landschappelijke transformaties
samenhangend ontwerp te integreren in een landschap dat
Ruimte maken voor het energiesysteem van de toekomst is niet
financiële middelen te bundelen. Energie wordt op die manier
alleen een inpassingsopgave, maar vooral een
een onderdeel van de transitiegerichte benadering van
gebiedsontwikkelingsopgave. In grote delen van
omgevingskwaliteit die we voorstaan. Dat vraagt iets van alle
Noord-Holland vindt de komende decennia een
partijen die daaraan werken: de verschillende overheden,
landschappelijke transformatie plaats, waarbij integraal
netbeheerders als TenneT en Liander, maar ook natuur- en
gewerkt wordt aan opgaven voor bijvoorbeeld water, bodem,
landbouworganisaties, enzovoort. Namelijk het gezamenlijk
recreatie en toerisme, verbeteren van de leefbaarheid en
gebiedsgericht werken aan meerdere doelen.
zich daar qua schaal toe verhoudt. Dit bevordert het draagvlak voor de energievoorzieningen en vergroot de kansen om
landschappelijke verbindingen. Dat maakt het mogelijk om de energievoorzieningen (zowel opwek als infrastructuur) in een
Voorbeeld
150/380 kV-station Weesp en uitbreiding Diemen-Ens Aan de oostkant van de MRA zijn twee grote energie-infra
Hart en het PPLG. Daarin komen vraagstukken over bodem,
projecten voorzien: de ontwikkeling van een nieuw
water en natuurontwikkeling samen: bossenstrategie,
150/380kV station en uitbreiding van het
realisatie van NNN en groenblauwe dooradering.
hoogspanningsnetwerk (380kV) tussen Diemen-Ens (Flevoland). Beide ontwikkelingen zijn provincie-
De vraag is hoe de noodzakelijke grote (nationale)
overstijgend. Voor de nieuwe 150/380 kV-verbinding naar
energieprojecten een bijdrage kunnen leveren aan de
Flevoland worden nu verschillende varianten onderzocht.
kwaliteitsverbetering van het gebied als geheel. Binnen de
Sommigen met zeer veel impact op natuur,
projecten worden inpassing en compensaties onderzocht.
landschapskwaliteiten en bestaande woongebieden. Voor
Ook dat wordt los van elkaar bekeken. Door het gebied en de
het 150/380 kV-station wordt ook in de provincie Utrecht
opgaven die daar spelen centraal te stellen kan er werk met
gezocht naar een locatie. Daarnaast worden in dit gebied de
werk gemaakt worden, en kunnen mogelijke (extra)
mogelijkheden onderzocht voor energie-opwek langs de A1
compensaties ook daadwerkelijk iets bijdragen aan het
en ligt er een zoekgebied voor windenergie. Al deze
gebied als geheel. Het is daarvoor nodig dat het Rijk binnen
projecten staan nu los van elkaar, maar ze vragen om een
deze projecten aanstuurt op kwaliteitsverbetering in de
aanpak op gebiedsniveau. Ze vinden plaats in de context van
breedste zin van het woord. Dat gaat om de combinatie van
waardevolle (cultuur)landschappen en kwetsbare
netuitbreiding of duurzame opwek met andere doelen,
natuurgebieden: Het Groene Hart, de Vechtstreek, De
aansluitend bij de ontwikkelprincipes uit de NOVI. Tot op
UNESCO Waterlinies en de Diemerscheg, een van de groen
heden beperkt de opdracht zich enkel tot het oplossen van
Scheggen rond Amsterdam. Met de toenemende
een knelpunt in het energiesysteem.
verstedelijking neemt het belang van dit gebied als groene uitloper en klimaatbuffer toe. In het verstedelijkingsconcept
Beide locaties stoppen niet bij de provinciegrenzen. Zowel
MRA is aangegeven dat een kwaliteitsverbetering op het
met Utrecht als met Flevoland moeten we hier afstemming
vlak van recreatie, ecologie, landschap en cultuurhistorie
zoeken. Vooral omdat de belangen van locatiekeuzes soms
nodig is. Het gebied is (deels) onderdeel van NOVEX Groene
tegengesteld zijn.
Wat agenderen we voor de nota Ruimte?
Wat vragen we van het Rijk?
•
•
Neem de dubbeldoelstelling omgevingskwaliteit op bij
omgevingskwaliteit kijken we met een brede blik naar de
Ruimte vallen.
opgaven van aanlanding van wind op zee en
Wat doen we zelf? •
•
Vanuit de dubbele doelstelling energietransitie en
alle programma’s en projecten die onder de Nota
grootschalige netuitbreiding. Dat verwachten we ook van het Rijk (EZK en BZK) in nationale programma’s en
Bij het integreren van energievoorzieningen in de
RCR-projecten zoals de netuitbreiding naar
transitie van het landelijk gebied, zoeken we zoveel
Noord-Holland Noord, de nieuwe verbinding Diemen-
mogelijk aansluiting bij de gebiedsprocessen die volgen
Ens en de nieuwe 380 kV stations. Het Rijk heeft als
uit het PPLG en lopende NOVEX-en.
bevoegd gezag de sturingsmogelijkheid om
We gaan proactief en gebiedsgericht werken om opgaven
omgevingskwaliteit en het creëren van zoveel mogelijk
bij elkaar te brengen en om vanuit brede afweging tot
maatschappelijke meerwaarde hierbij centraal te stellen.
keuzes te komen.
Het gaat om het combineren van doelen op het gebied van natuur, klimaatadaptatie, water, bodem,
OP WEG NAAR EEN RUIMTELIJK VOORSTEL
•
69
leefbaarheid, gezonde leefomgeving en erfgoed. Dit
Wat doen we samen?
vraagt om een andere aanpak en wijze van beoordeling
•
Daar waar grote netuitbreidingen spelen willen we
dan we tot nu toe gewend zijn, namelijk gebiedsgericht
starten met een gedeelde kennisbasis. Zowel vanuit het
en op basis van brede welvaart.
netwerk, in de vorm van inzicht in nut en noodzaak en
We vragen van het Rijk (EZK, BZK en LNV) om in de
technische eisen, als vanuit de ruimte in de vorm van