Bestemmingsplan Vroonacker IV (9n bijlage 13 bij toelichting Historisch vooronderzoek OO)
Tekst van het document
https://www.denoudengroep.com/den-ouden-bodac Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
Pagina 32 van 88
Figuur 7: Duitse bom, gevonden in de gemeente Diessen, wordt in zee geworpen. Bron: Nationaal Archief (NA), 2.04.110 Archief Korps Hulpverleningsdienst van het Ministerie Binnenlandse Zaken, 1945-1974, inv. nrs. 20-22, Registers met krantenknipsels inzake explosieven, 1945-1959, inv. nr. 21, 1945-1947.
https://www.denoudengroep.com/den-ouden-bodac Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
Pagina 33 van 88
5
Onderzoek na-conflictperiode
Na de Tweede Wereldoorlog kunnen binnen het onderzoeksgebied grondroerende werkzaamheden
hebben plaatsgevonden die de kans op de aanwezigheid van OO kunnen beïnvloeden. Werkzaamheden als ontgravingen, aanleg van wegen, het planten van bomen en/of de bouw van woningen kunnen van
belang zijn bij de conclusie van het onderzoek (zie Paragraaf 4.7). Daarnaast mag geconcludeerd worden dat wanneer er eventuele munitieartikelen zijn aangetroffen, hier melding van is gemaakt. Buiten deze grondwerkzaamheden vallen ook opsporingswerkzaamheden, door de EODD of haar voorgangers en civiele opsporingsbedrijven, onder het onderzoek na-conflictperiode.
5.1
Beeldvergelijking
Met behulp van recente satellietbeelden maakt Den Ouden Bodac B.V. via ArcGIS Pro een beeldvergelijking
met de luchtfoto’s uit de Tweede Wereldoorlog. Zo kan (enigszins) bepaald worden waar de bodem geroerd is. Het kaartmateriaal op de navolgende pagina toont de beeldvergelijking
(220120_H22053_BV_01). Eerder is al aangegeven dat er weinig tot niet sprake is geweest van naoorlogse
bodemroeringen in het gebied, dit wordt duidelijk met de beeldvergelijking. Het grote vlak van het
onderzoeksgebied is altijd landbouwgrond gebleven en enkel geploegd als zijnde bodempenetrerende werkzaamheden. De enige verandering in het onderzoeksgebied is het kleine stukje bebouwing in het
kleinere vlak van het onderzoeksgebied. Hier zijn particuliere werkzaamheden verricht met de bouw van huizen aan de tegenwoordige Westerwijk 4. Er is geen informatie bekend welke grondroerende
werkzaamheden precies zijn uitgevoerd bij het bebouwen van de kavel. Zodoende heeft het geen effect op de uiteindelijk conclusie.
https://www.denoudengroep.com/den-ouden-bodac Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
14 0500
14 0400
14 0300
14 0200
14 0100
14 0000
13 9900
13 9800
13 9700
13 9600
13 9500
13 9400
13 9300
38 6800
14 0500
14 0400
14 0300
14 0200
14 0100
14 0000
14 0400
14 0300
14 0200
14 0100
14 0000
13 9900
13 9500
13 9600
13 9600
13 9500
13 9400
13 9400
38 6700
13 9300
13 9900
38 6900
38 6900
13 9800
38 7000
38 7000
13 9800
38 7100
38 7100
13 9700
38 7200
38 7200
13 9700
38 7300
38 7300
13 9300
38 7400
38 7400
38 6800
38 7500
1944
38 7500
38 7600
38 7500
2023
38 7400
38 7500
38 7300
38 7400
38 7200
38 7300
38 7100
38 7200
38 7100
Verklaring Onderzoeksgebied 38 7000
Buffer Versiebeheer Nr.
Datum
Tekeningnaam
Status
1.
20-01-2022 220120_H22053_BV_01
Actueel
38 7000
2. 3.
38 6900
Maten in m, diameters en afm. bestratingsmaterialen in mm, hoogtematen in m t.o.v. NAP, tenzij anders aangegeven
38 6800
0
40
80
Meters 120
Formaat: A3
Opdrachtgever: Gemeente Hilvarenbeek
Schaal: 1:4.100
Project: H22053
Coördinatenstelsel: RD
Tekening: Beeldvergelijking
Tek.: M. van Bommel
Tekeningnaam: 220120_H22053_BV_01
Acc.: R. Maas
38 6900
14 0400
14 0300
14 0200
14 0100
14 0000
13 9900
13 9800
13 9700
13 9600
13 9500
13 9400
13 9300
38 6800
Esri Nederland, beeldmateriaal.nl
Pagina 35 van 88
5.2 Conclusie onderzoek na-conflictperiode Uit het onderzoek na-conflictperiode blijkt dat er geen relevante naoorlogse grondroerende
werkzaamheden hebben plaatsgevonden binnen het onderzoeksgebied. Deze uitkomst is niet van invloed op de conclusie van het onderzoek en de uiteindelijke horizontale/verticale afbakening (zie Paragraaf 6.2
voor uitleg). Daar waar daadwerkelijk graafwerkzaamheden hebben plaatsgevonden kan redelijkerwijs
worden aangenomen dat OO destijds zijn opgemerkt en weggenomen. Dit is dus niet het geval geweest binnen het onderzoeksgebied aangezien er vrijwel niet sprake is van bodemroeringen in de naoorlogse periode. Zodoende is dit een extra validatie voor het vermoeden dat er nog Ontplofbare Oorlogsresten aanwezig zijn in het onderzoeksgebied.
https://www.denoudengroep.com/den-ouden-bodac Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
Pagina 36 van 88
6
Conclusie en advies
Op basis van het onderzoek conflictperiode en na-conflictperiode zal in dit hoofdstuk een gemotiveerde
conclusie getrokken worden of het onderzoeksgebied als ‘verdacht’ of ‘onverdacht’ aangemerkt wordt. Indien (een deel van) het onderzoeksgebied ‘verdacht’ is, dan zal gepoogd worden om hoofdsoort,
subsoort, kaliber/gewichtsklasse, nationaliteit, aantallen, type ontstekingsinrichtingen (van afwerpmunitie) en de verschijningsvorm van de mogelijk aanwezige OO te achterhalen. Naar aanleiding van de
geraadpleegde bronnen en het onderzoek na-conflictperiode is het onderzoeksgebied verdacht verklaard op een verhoogd risico tot aantreffen van Ontplofbare Oorlogsresten (zie Bijlage 1 voor de Inventarisatiekaart en de OO-Bodembelastingkaart van het onderzoeksgebied).
6.1
Aan te treffen Ontplofbare Oorlogsresten
Op basis van het onderzoek conflictperiode kunnen de mogelijk aan te treffen OO vastgesteld worden. Aan
de hand van het geanalyseerde feitenmateriaal worden de verschillende (sub)soorten en
verschijningsvormen van de munitieartikelen onderzocht. Omtrent de hoeveelheid van het mogelijk aan te treffen munitiemateriaal is op basis van de beschikbare gegevens geen uitspraak te doen. Onderstaande Tabel 3 geeft een overzicht van de mogelijk aan te treffen Ontplofbare Oorlogsresten binnen het onderzoeksgebied. Hoofdsoort Explosief:
Onderdeel wrak
Restant
springput/explo
sie
Opgeslagen,
Gedumpt,
Begraven
Verschoten,
-
Gegooid,
-
Gelegd,
Klein Kaliber Munitie 16
Weggeslingerd
Verschijningsvorm:
Afgeworpen
(Sub)soort en kaliber:
-
-
-
-
-
-
Hand- en Infanteriemunitie 15
geweergranaten Munitie voor
granaatwerpers Raketten (Panzerschreck) Brisantgranaat vanaf 7,5 Geschutmunitie
cm t/m 15,5 cm
-
Mortiergranaat van 8 cm Mijnen(velden)
Afwerpmunitie
Mijnen
-
-
-
-
-
Afwerpmunitie,
-
-
-
-
-
vliegtuigbommen t/m 1000 ponder
15 Op de Inventarisatiekaart en de OO-Bodembelastingkaart wordt de categorie infanteriemunitie gehanteerd als verzamelnaam voor verschillende soort OO. De hieronder te scharen OO uit het CS-VROO worden in de legenda onder deze noemer weergegeven ten behoeve van de overzichtelijkheid van beide kaarten. Hieronder wordt verstaan: Klein Kaliber Munitie, handgranaten, geweergranaten, munitie voor granaatwerpers en raketten (Panzerschreck). 16 De aanwezigheid van Klein Kaliber Munitie (KKM) leidt niet tot significante risico’s op het gebied van Arbo-veiligheid. In de branche is daarom afgesproken dat hiernaar niet actief wordt gezocht.
https://www.denoudengroep.com/den-ouden-bodac Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
Pagina 37 van 88
Lucht- of
gronddoelraketten
Raketten
-
-
-
-
-
Tabel 3: Overzicht van de mogelijk aan te treffen OO in het onderzoeksgebied.
6.2 Horizontale afbakening Bij de horizontale afbakening van het verdachte gebied is Bijlage 2a van het CS-VROO als uitgangspunt
gehanteerd. De indicaties uit Bijlage 2, de conclusie van het onderzoek conflictperiode (Paragraaf 4.7) zijn als uitgangspunten gebruikt voor de horizontale afbakening van het op OO verdacht verklaarde gebied. Artilleriebeschieting | Uit het literatuur- en archiefonderzoek en de luchtfotoanalyse blijkt dat het
onderzoeksgebied betrokken is geweest bij oorlogshandelingen (onder andere) met geschutmunitie. In het CS-VROO wordt het volgende vermeld voor artilleriebeschietingen: Beschieting door grondgebonden geschut, mortieren of grondgebonden (meervoudige) raketwerpsystemen of beschieting door
scheepsgeschut. Het onderzoeksgebied is tussen 3 oktober en 27 oktober 1944 meerdere keren beschoten
geweest en/of heeft in de vuurlinie gelegen. Het betrof hier Duitse beschietingen vanachter de, toenmalige,
frontlijn die liep vanaf het Wilhelminakanaal bij Haghorst en, grofweg, tot Goirle. Er zijn meerdere indicaties gevonden van Britse geschutstellingen in en rondom het onderzoeksgebied die vermoedelijk het doelwit waren van de beschietingen. Daarnaast zijn er meerdere schaderapporten gevonden in het
gemeentearchief van panden die granaatschade hebben geleden. Deze panden bevinden zich in een
halve cirkel rondom de zuidwestelijke rand van het onderzoeksgebied. Daarnaast is er een munitieruiming gedaan door de EODD waarbij een Duitse 7,5 cm granaat gevonden is.
De beeldvergelijking liet al zien dat er weinig tot geen bodemroeringen hebben plaatsgevonden in het
onderzoeksgebied. Dit bevestigd het vermoeden dat er mogelijk nog OO aanwezig zijn in de niet-geroerde grond. Tenslotte is er geen informatie gevonden omtrent welke Duitse regimenten precies geschoten
hebben op en rondom het onderzoeksgebied. Dergelijke informatie is schaars doordat het Duitse leger, net voor de bevrijding en daarna, grotendeels hun eigen documentatie hebben vernietigd. Zodoende baseert Den Ouden Bodac B.V. zich op algemene informatie omtrent Duitse geschutmunitie en andere ruimingen van Duitse geschutmunitie in de, huidige, gemeente Hilvarenbeek. Het kleinste kaliber dat gevonden is
betreft een 7,5 cm granaat en het grootste kaliber betreft een 15,5 granaat. Deze laatste is vermoedelijk een 15 cm Duitse granaat, aangezien 15 cm een standaardmaat is. Zodoende kan het zijn dat de toenmalige
EOD’er een verkeerde maat heeft genoteerd. Het kan ook zijn dat de Duitsers geschut gebruikten van een andere nationaliteit en met andere kalibers, zoals Tsjechisch of Russisch. Aangezien dit gissen blijft, gaan we uit van 15,5 cm als het grootste, te verwachten, kaliber.
In het CS-VROO worden daarnaast nog andere uitgangspunten benoemd, die van belang kunnen zijn bij het beargumenteerd afbakenen van een op artillerie beschoten verdacht gebied (zie Bijlage 4). Uit het
onderzoek zijn geen gegevens bekend of gevonden voor de resterende uitgangspunten.
6.3 Verticale afbakening De verticale afbakening van het verdachte gebied is afhankelijk van de verschijningsvorm welke in het
onderzoeksgebied is geconstateerd. Bij het bepalen van de verticale afbakening dient rekening te worden gehouden met verschillende factoren, zoals bodemgesteldheid, bodemweerstand, vorm en diameter van de OO. Voor het merendeel van de (verschoten/weggeslingerde) munitieartikelen zijn gegevens, zoals de verwachte snelheid en inslaghoek, niet gevonden in het archiefonderzoek. Daarnaast heeft de
maaiveldhoogte ten tijde van de Tweede Wereldoorlog invloed op de uiteindelijke verticale afbakening. Het is echter niet altijd mogelijk met volledige zekerheid de exacte maaiveldhoogten te achterhalen, waardoor de afbakening in dit opzicht als indicatief beschouwd moet worden. Ten tijde van de oorlog de
https://www.denoudengroep.com/den-ouden-bodac Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
Pagina 38 van 88
maaiveldhoogte van het gebied tussen 16.1 m1 + NAP en 17.6 m m1 + NAP. Tegenwoordig ligt de
maaiveldhoogte van het gebied tussen de 17.2 m1 + NAP en de 17.5 m1 + NAP. 17
Verschoten OO | Uit het literatuur- en archiefonderzoek en de luchtfotoanalyse blijkt dat het
onderzoeksgebied te maken heeft gehad met Duitse artilleriebeschietingen waarbij gebruik is gemaakt van Duitse geschutmunitie met kalibers variërend tussen de 7,5 cm en de 15,5 cm. Over het algemeen wordt dergelijke verschoten geschutmunitie aangetroffen op een diepte van maximaal 1.50 m1 minus
maaiveld. Voor specificering van de maximale indicatieve diepteligging is nagetrokken wat de
bodemsoort betreft in het onderzoeksgebied bij het DINOloket, het betreft hier voornamelijk zandgrond. 18 Onderstaand is een tabel opgenomen waarin de maximale indicatieve diepteligging van verschoten
geschutmunitie is opgenomen. Deze getallen zijn gebaseerd op kengetallen, voortkomend uit onderzoeken van explosievenopsporingsbedrijven en de EOD.
Maximale indicatieve diepteligging van de geschutmunitie per kaliber Hoofdsoort
Subsoort/kaliber Verschijningsvorm
Nationaliteit
Indringing t.o.v. mv (m¹)
Geschutmunitie 7,5 cm
Verschoten
Duits
75 cm
Geschutmunitie 8 cm
Verschoten
Duits
0.30 tot 0.80
Geschutmunitie 15,5 cm
Verschoten
Duits
0.75 tot 1.50
Tabel 4: Overzicht met de maximale indicatieve diepteligging van verschoten geschutmunitie.
Kadaster, ’Topotijdreis: meer dan 200 jaar topografie’, https://www.topotijdreis.nl/ (Geraadpleegd 23 januari 2023). DINOloket - Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond, https://www.dinoloket.nl/ondergrondgegevens (Geraadpleegd 23 januari 2023). 17 18
https://www.denoudengroep.com/den-ouden-bodac Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
Pagina 39 van 88
6.4 Advies en vervolgstappen Het onderzoeksgebied kwalificeert Den Ouden Bodac B.V. op basis van het geanalyseerde feitenmateriaal als ‘verdacht’ op de (mogelijke) aanwezigheid van OO. Daar waar het verdachte gebied en het
onderzoeksgebied elkaar overlappen (het opsporingsgebied) adviseren wij de opdrachtgever om het
opsporingsproces voort te zetten.
Indien alleen grond wordt aangebracht, waarbij geen beroering of afgraving van de bodem plaatsvindt, kan worden overwogen om de bodem voorafgaand aan de (grond)werkzaamheden niet nader te
onderzoeken op de aanwezigheid van OO. Bij aan- en afvoer van grond zal echter vaak gebruik worden gemaakt van zware machines. De druk en trilling die door deze machines op de bovengrond wordt
uitgeoefend kan mogelijk leiden tot het in werking treden van OO die (net) onder het maaiveld liggen. Het is derhalve aan te bevelen de bodem voorafgaand aan deze werkzaamheden toch te laten onderzoeken op de aanwezigheid van munitieartikelen.
Daar waar enkel graafwerkzaamheden plaatsvinden binnen de contouren van reeds naoorlogs vergraven tracés van bijvoorbeeld rioleringssleuven kan redelijkerwijs worden aangenomen dat OO destijds zijn
opgemerkt en weggenomen. Deze aanname is echter geen wetmatigheid. Het is derhalve raadzaam voor aanvang van de voorgenomen werkzaamheden een protocol op te stellen met betrekking tot de
handelswijze bij het incidenteel aantreffen van OO uit de Tweede Wereldoorlog. Ook voor gebieden welke als ‘onverdacht’ verklaard zijn kan gebruik worden gemaakt van dit protocol. Den Ouden Bodac B.V. heeft reeds een Protocol Toevalstreffer voor u opgezet (te vinden in Bijlage 7).
Verder wordt door Den Ouden Bodac B.V. dringend aanbevolen om, bij start van werkzaamheden, de
resultaten van dit onderzoek te delen met het bevoegd gezag.
Om de risico’s van de aanwezigheid van OO in relatie tot het toekomstige gebruik c.q. de toekomstige
functie van het projectgebied in kaart te brengen kan de opdrachtgever besluiten tot het laten uitvoeren van een Risicoanalyse OO (RA). In de RA worden de risico’s beoordeeld dat OO ongewenst tot uitwerking
komen ten gevolge van de geplande grondroerende werkzaamheden en wat de uitwerkingsfactoren daarvan kunnen zijn. Op basis van de risicobeoordeling kan de noodzaak tot het uitvoeren van
detectiewerkzaamheden worden bepaald, hetgeen kan leiden tot een beperking van het te detecteren gebied.
Den Ouden Bodac B.V. kan deze werkzaamheden voor u uitvoeren.
https://www.denoudengroep.com/den-ouden-bodac Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
Pagina 40 van 88
7
Leemten in kennis
Het is uiteraard altijd mogelijk dat bepaalde oorlogshandelingen niet zijn beschreven, gearchiveerd of in de tijd verloren zijn gegaan, waardoor deze in het heden niet als feitenmateriaal terug te vinden zijn.
Niet alle gebeurtenissen konden tot een exacte locatie worden herleid;
De gebruikte luchtfoto’s zijn enige dagen voor meerdere beschietingen in en rond het
onderzoeksgebied genomen. Er bleken echter geen geschikte luchtfoto’s van een latere datum beschikbaar;
Er is slechts zeer beperkt informatie beschikbaar m.b.t. munitieruimingen gedurende de periode 19471971;
Er is slechts zeer beperkt informatie beschikbaar m.b.t. documentatie van het Duitse leger, zo ook over de beschietingen tussen 3 en 27 oktober 1944;
De ligplaatsen van gemelde en geruimde OO konden niet allemaal achterhaald worden; Niet alle boven Nederland uitgevoerde bombardementen zijn nauwkeurig geregistreerd;
Luchtfoto’s geven een momentopname van een situatie die op een eerder of later tijdstip geheel anders zou kunnen zijn.
https://www.denoudengroep.com/den-ouden-bodac Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
Pagina 41 van 88
Bijlage 1.
Inventarisatiekaart en OO-Bodembelastingkaart
https://www.denoudengroep.com/den-ouden-bodac Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
14 0100
14 0000
13 9900
13 9800
13 9700
13 9600
13 9500
13 9400
13 9300 38 7600
38 7600
38 7500
Esri Nederland, Community Maps Contributors
38 7400
38 7500
38 7300
38 7400
38 7300
38 7200
GIS-A-01
GIS-A-02
38 7200
38 7100
19790771
38 7000
38 7100
38 7000
38 6900
GIS-A-03
38 6800
38 6900
38 6800
Verklaring Onderzoeksgebied 38 6700
Buffer Munitie vondst 38 6700
Stelling Oorlogsschade 38 6600
Ruiming met locatie op adresniveau Versiebeheer Nr.
Datum
Tekeningnaam
Status
1.
20-01-2022 220120_H22053_IVK_01
Actueel
38 6600
2. 3. Maten in m, diameters en afm. bestratingsmaterialen in mm, hoogtematen in m t.o.v. NAP, tenzij anders aangegeven
30
60
Meters 90
Formaat: A3
Project: H22053
Coördinatenstelsel: RD
Tekening: Inventarisatiekaart
Tek.: M. van Bommel
Tekeningnaam: 220120_H22053_IVK_01
Acc.: R. Maas 14 0100
Schaal: 1:3.000
14 0000
Opdrachtgever: Gemeente Hilvarenbeek
13 9900
13 9800
13 9700
13 9600
13 9500
13 9400
13 9300
38 6500
0
38 6500
14 0000
13 9950
13 9900
13 9850
13 9800
13 9750
13 9700
13 9650
13 9600
13 9550
13 9500
13 9450 38 7450
38 7500
38 7400
Esri Nederland, 38 7450 Community Maps Contributors
38 7350
38 7400
38 7300
38 7350
38 7250
38 7300
38 7200
38 7250
38 7150
38 7200
38 7100
38 7150
38 7050
38 7100
38 7000
38 7050
38 6950
38 7000
38 6900
38 6950
38 6900
Verklaring 38 6850
Onderzoeksgebied Verdacht op verschoten Duitse geschutmunitie tot 1.50 m1-mv
38 6850
38 6800
Versiebeheer Nr.
Datum
Tekeningnaam
Status
1.
23-01-2022 220124_H22053_BBK_01
Actueel
2. 3.
38 6800
Maten in m, diameters en afm. bestratingsmaterialen in mm, hoogtematen in m t.o.v. NAP, tenzij anders aangegeven
38 6750
0
20
40
Meters 60
Formaat: A3
Opdrachtgever: Gemeente Hilvarenbeek
Schaal: 1:2.000
Project: H22053
Coördinatenstelsel: RD
Tekening: OO-Bodembelastingkaart
Tek.: M. van Bommel
Tekeningnaam: 220124_H22053_BBK_01
Acc.: R. Maas
38 6750
14 0000
13 9950
13 9900
13 9850
13 9800
13 9750
13 9700
13 9650
13 9600
13 9550
13 9500
Esri Nederland, Community Map Contributors
Pagina 44 van 88
Bijlage 2. Indicatietabel en luchtfotoanalyse Datum:
Meidagen 1940
Literatuur:
Archiefinformatie:
Luchtfoto:
Luchtfotoanalyse & Relevantie:
Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)
Luchtfotoinformatie (indien
-
Geen luchtfoto’s beschikbaar
zichtbaar)
Indicatie (1) – Gevechtshandelingen gemeente Diessen
11 mei 1940
Na de capitulatie
Indicatie (1) – Gevechtshandelingen gemeente Diessen
Indicatie (2) – Mijnen
Beekman
RAT
“Ze [Franse soldaten] begonnen zich al gauw op te stellen achter
Ik heb de eer UHEG. Mede te deelen, dat op een drietal plaatsen in
Voornamelijk rondom de brug over de Reusel, aan de Beerseweg, is het tot vijandelijkheden
stroom aan de Beerseweg. Tegen de stroom aan legden ze
voornamelijk in roggeakkers. […] Daar de oogsttijd snel nadert moge
de veel sterkere SS-divisie die een omtrekkende beweging maken op het dorp vanuit het
moet wenden ten einde te bereiken, dat deze landmijnen zoo
waar her en der woningen en boerderijen in de brand stonden. Zie hiervoor Figuur 1 en
huizen en heggen mee d’r wapens gericht op de brug over de
landmijnen, aan ’s weerskanten van de weg tot een eind het veld in.”
19
“Het was de bedoeling dat de Fransen de vanuit het oosten
Diessen werd bij het begin van de oorlog al gelijk betrokken bij de gevechtshandelingen.
Tijdens de Duitse inval treffen een Frans tankeskadron, 4e Régiment Dragons Portés, en de Duitse SS-divisie ‘Standarte Grosz Deutschland’ elkaar in het (noord)oosten van het dorp.
deze gemeenten door de Fransche troepen landmijnen zijn gelegd,
gekomen. Nadat de Fransen de brug hadden opgeblazen, kozen deze het hazenpad voor
ik U verzoeken mij wel te willen mededeelen tot welke instantie ik mij
Hoekje en de Rijt. De uitgeschakelde Franse tanks bleven achter in de Diessense straten
spoedig mogelijk worden opgeruimd.” 26
Figuur 2 bij 4.7.1. Beeldmateriaal. Er zijn geen indicaties gevonden die duiden op gevechten
oprukkende Duitsers zouden trachten tegen te houden. De Fransen
trokken via de Beerseweg richting Middelbeers maar in de bocht bij Bouwman (Beerseweg 28) keerden ze terug naar het dorp en
begonnen meteen met het graven van schuttersputjes. Vooral rond de brug over de Reusel maar ook her en der in het dorp, onder
andere naast café Klessens (8). Ze waren maar licht bewapend:
in of rondom het onderzoeksgebied. Tevens zijn er geen luchtfoto’s beschikbaar vanuit deze periode om mogelijke gevechtssporen te ontwaren. Hierdoor is de indicatie niet relevant bevonden voor het vervolg van dit onderzoek. Conclusie: Niet relevant. Indicatie (2) – Mijnen
ouderwetse geweren en enkele lichte tanks, waarvan er later een
Het is onduidelijk waar precies de landmijnen door de Franse troepen zijn gelegd, echter is
in ’t Hoekje.”
vermoedelijk zijn de landmijnen aan weerszijden van de Beerseweg gelegd in het oostelijke
zou uitbranden samen met de boerderij van Jan van Rijthoven (35) 20
“Rond de middag kwamen de Franse troepen vanuit Esbeek; ze
stelden drie tanks op nabij de smederij van Van Dal. Van één tank was de motor kapot. Die werd later naar de boerderij van Van
Rijthoven (35) gesleept, waar hij gericht werd op de brug over de Beerseweg bij Kroot (32). Achter de boerderij van Van Rijthoven
werd nog meer geschut geïnstalleerd, gericht op de brug. Bij Kiske
Jansen (30) werd de weg opengebroken; daar werden landmijnen ingelegd, waarover musterd en palen werden gelegd. Tegen de
middag werd de brug Kroot door de Fransen opgeblazen. Hierdoor was de doorgansweg voor de Duitsers afgesloten. Al het Franse
geschut was gericht op deze brug; ook vanuit het Hoekje waar men schuttersputjes had gegraven. Op de splitsing Laarstraat-Hoekje stond een Franse tank.” 21 12 mei 1940 Van Kemenade
A. Beekman, e.a., In bange en blije dagen. Diessen in oorlogstijd, 1940-1945 (Hilvarenbeek, 1995), 21. Ibidem. 21 Ibidem, 22. 26 Regionaal Archief Tilburg (RAT), 769 Inventaris van het archief van het Gemeentebestuur van Diessen, (1905) 1932 - 1980 (1990), inv. nr., 473, Stukken betreffende het opruimen en bergen van explosieven en andere gevaarlijke projectielen. 1940-1967. 19 20
www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
het hoogstwaarschijnlijk dat dit o.a. in het onderzoeksgebied gebeurd moet zijn. Zeer
gedeelte van Diessen, gezien de komst van de Duitsers uit die richting al reeds bekend was. Hierdoor is deze indicatie niet relevant bevonden voor het vervolg van dit onderzoek. Conclusie: Niet relevant.
Pagina 45 van 88
Datum:
Literatuur:
Archiefinformatie:
Luchtfoto:
Luchtfotoanalyse & Relevantie:
Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)
Luchtfotoinformatie (indien
-
Geen luchtfoto’s beschikbaar
zichtbaar)
“Verkenners van het Regiment Deutschland hadden inmiddels
Fransen waargenomen in Diessen. Het kwam tot felle gevechten in de aan Hilvarenbeek grenzende gemeente. […]. De aanvallen van het Regiment Deutschland op de eenheden van het 4e Régiment
Dragons Portés waren in Hilvarenbeek duidelijk te horen. Het dreunen van het geschut klonk ver door.” 22 Nierstrasz
“Te 13.00 was de Vak C. persoonlijk op zijn cp. komen mededelen, dat op nader bevel op het Wilhelminakanaal zou worden
teruggetrokken en dat bij ontmoeting met de vijand moest worden doorgestoten; 4 G.B. zou moeten stelling nemen ter hoogte van Hooghaghorst, om de weg naar Diessen af te sluiten.” 23
“De Standarte Grosz Deutschland overschreed dit kanaal bij Hoog
Haghorst ten Z.O. van Moergestel en viel, in samenwerking met de Aufkl.Abt, de Fransen bij Diessen en meer zuidelijk aan, hetgeen leidde tot terugtocht der Fransen in de avond van 12 Mei.” 24 Beekman “Daarna werd er van verre afstand op de kerk en toren geschoten. Tegelijk begonnen stoottroepen een omtrekkende beweging te
maken van de ene kant in de richting van De Rijt en van de andere kant in de richting van het Hoekske.” 25 De gevechten vonden
voornamelijk plaats rond de oostelijke ingangsweg van Diessen (Beerseweg) en rondom de kerk en het toenmalige klooster.
30-07-1940
-
Indicatie – Bombardement NA
Het is onduidelijk waar precies de afwerpmunitie van dit bombardement is terecht
gekomen. Enkel op basis van ‘in deze gemeente’ is geen afbakening mogelijk. Daarnaast
“Hedennacht half een heeft in deze gemeente bominslag plaats
zijn er geen luchtfoto’s beschikbaar vanuit deze periode en zodoende is er op basis van
gehad. Slechts 1 ontploffing is gehoord. 6 trechters zyn gemaakt.
deze summiere informatie geen vervolgonderzoek mogelijk. De indicatie is hierdoor niet
Tydbommen niet gevonden. Persoonlyke ongelukken niet voorkomen.
relevant bevonden.
300 M2 wassend koren vernield. Afstand dichtsbyzynde woning 1200
Conclusie: Niet relevant.
M.” 27 22-03-1941
-
Indicatie – Bombardement
Indicatie – Bombardement
-
NIOD
Geen luchtfoto’s beschikbaar
Indicatie – Bombardement Het is onduidelijk waar precies de afwerpmunitie van dit bombardement is terecht
gekomen. Enkel op basis van ‘in Diessen’ is geen afbakening mogelijk. Daarnaast zijn er geen luchtfoto’s beschikbaar vanuit deze periode en zodoende is er op basis van deze
K. van Kemenade, Hilvarenbeek 1940-1945. Hilvarenbeek, Esbeek en Biest-Houtakker tijdens de oorlogsjaren (Hapert, z.j.), 15. V.E. Nierstrasz, De verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant. Mei 1940 (Den Haag, 1952), 358. 24 Ibidem, 359. 25 Beekman, In bange en blije dagen, 26. 27 Nationaal Archief (NA), 2.04.53.15 Inspectie Bescherming Bevolking Luchtaanvallen, inv. nrs. 19-47, Ingekomen en minuten van uitgegane brieven en aan diverse overheidsinstellingen, 1940-1941, inv. nr. 37, Noord-Brabant. 22 23
https://www.denoudengroep.com/den-ouden-bodac Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
Pagina 46 van 88 Datum:
Literatuur:
Archiefinformatie:
Luchtfoto: Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)
Luchtfotoanalyse & Relevantie: Luchtfotoinformatie (indien zichtbaar)
“[…] in Diessen (Nordbrabant), 1 nicht entzündete Brandbombe auf Ackerland gefunden.”
summiere informatie geen vervolgonderzoek mogelijk. De indicatie is hierdoor niet relevant bevonden.
28
Conclusie: Niet relevant. 1-09-1941
-
Indicatie – Bombardement
-
Geen luchtfoto’s beschikbaar
RAT
Indicatie – Bombardement Wederom is het onduidelijk uit de enige bron, die rept over dit bombardement, om precies te bepalen waar de bommen zijn terechtgekomen. Het enige dat duidelijk wordt is dat er
“Na eenige oogenblikken hoorde ik zware slagen als van bommen
Engelse brand- en brisantbommen zijn neergekomen in de ‘gemeentebossen’ van Diessen.
die ontploften en nam in de richting van de Kom van het dorp
Waar precies deze gemeentebossen zich tot uitstrekten is niet geheel duidelijk, ook niet na
Diessen een helderwit schijnsel gevolgd door een rossen gloed waar.
meerdere zoekslagen in literatuur en internet. Zeker is dat de gemeentebossen zich
[…] waarop de uitkijkdienst mij berichtte, dat vermoedelijk in de
bevonden, en bevinden, in het gebied dat men ‘Het Stuk’ noemt. Zo blijkt uit heemkundige
gemeentebosschen bommen waren gevallen. […] Eerst om ongeveer
informatie op internet: ‘Bosgebied ’t Stuk. Dit 143 ha grote bosgebied was tot circa 1900 een
acht uur des voormiddags werd de plaats ontdekt, waar de bommen
woest heidegebied, onderdeel van de Beersche Heide. In het begin van de 20e eeuw plantte
waren neergekomen. […] vier in een rechte lijn gelegen kraters op een
de gemeente Diessen het op tot een productiebos met voornamelijk naaldbomen.’ 30
onderlingen afstand van ongeveer vijftig meter, alsmede ongeveer
Tevens omschrijft De Hilverbode dit productiebos als het ‘gemeentebos’, middenin Het
vijftien kleinere gaten, pijpvormig en blijkens onderzoek veroorzaakt
Stuk. 31 Middels deze informatie kunnen we bepalen dat het onderzoeksgebied ver af lag van
door Engelsche brandbommen. […] Zogenaamde “Blindgänger” zijn
de plek van inslag in de gemeentebossen. Hierdoor is deze indicatie niet meer relevant
echter niet aangetroffen, waarop ik de bewaking deed opheffen.” 29
voor het vervolg van dit onderzoek. Conclusie: Niet relevant.
13/14-02-1942
-
Indicatie – Bombardement
-
RAT “[…] dat in den nacht van Vrijdag, 13 op Zaterdag 14 Februari 1942 in de gemeente Diessen bommen waren afgeworpen nabij het
kruispunt Waterstraat-Westerwijk, nabij de gemeentewoning,
bewoond door den heer Frans Hoosemans en plaatselijk gemerkt wijk A nummer honderd twee en veertig. […] dat in de nabijheid van
bovenvermelde woning brisantbommen tot ontploffing zijn gekomen, waardoor vijf groote in één lijn liggende trechters zijn ontstaan op een onderlingen afstand van vijf en twintig tot vijftig meter. De
doorsnede der trechters varieert van vijf tot tien meter. Zoowel vlak
voor als vlak achter het door Hoosemans bovengenoemd bewoonde pand op een afstand van nog geen tien meter bevindt zich een
trechter. Op een afstand van ruim veertig meter voor den voorgevel
van meergenoemde woning bevindt zich een gat in den hard bevroren bodem van ongeveer een meter doorsnede,
hoogstwaarschijnlijk veroorzaakt door een niet tot ontploffing
gekomen brisantbom. […] De woning is beschadigd, Nagenoeg alle 28 Nederlands Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD), 077 Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS-und Polizeiführer Nord-West), inv. nr. 1328, Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen, 1940-1941. 29 RAT, 769 Inventaris van het archief van het Gemeentebestuur van Diessen, (1905) 1932 - 1980 (1990), inv. nr., 627, Stukken betreffende de organisatie en uitvoering van de luchtbeschermingsdienst. 19391941. 30 Stichting Erfgoed Diessen, https://www.diessenapp.nl/straten/zandstraat/ (Geraadpleegd 18 januari 2023). 31 ‘Het laatste stukje van de Beersche Heide. ‘Als je niks doet, wordt het gewoon bos!’’, De Hilverbode (28 januari 2016).
www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
Geen luchtfoto’s beschikbaar
Indicatie – Bombardement In combinatie met de concordantietabel (omnummeringslijst) van de voormalige
gemeente Diessen is vrijwel zeker te bepalen waar de gebombardeerde woning zich
bevond. Nummer A 142, waar de heer F. Hoosemans woonachtig was, is tegenwoordig
Waterstraat 21 (zie Figuur 3). Deze locatie bevindt zich ver buiten het onderzoeksgebied,
namelijk 370 meter daar vandaan. Zodoende is deze indicatie niet relevant voor het vervolg van dit onderzoek.
Conclusie: Niet relevant.
Pagina 47 van 88
Datum:
Literatuur:
Archiefinformatie:
Luchtfoto:
Luchtfotoanalyse & Relevantie:
Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)
Luchtfotoinformatie (indien
-
Geen luchtfoto’s beschikbaar
zichtbaar)
dakpannen zijn afgerukt en alle ruiten zijn gesprongen. De voorgevel vertoont een scheur en de voordeur is achter in de keuken terecht gekomen.” 32 04-06-1943
-
Indicatie – Bombardement RAT
Zoals bleek bij de indicatie hierboven van 1 september 1941 lagen de gemeentebossen ver buiten het onderzoeksgebied. Hierdoor is deze indicatie niet relevant voor het vervolg van
“[…] zijn in het gemeentebosch 3 phosphorbommen gevonden. Geen
dit onderzoek.
persoonlijke ongevallen, zakelijke schaden enz.” 33
September 1944
Indicatie – Bombardement
Conclusie: Niet relevant.
Indicatie (1) – Artilleriebeschieting
22 – 30 september
Indicatie (1) – Artilleriebeschieting
Bestudeerde luchtfoto’s:
Indicatie (1) – Artilleriebeschieting
Beekman
Indicatie (2) – Artilleriebeschieting
Nee
1.
Rond het einde van september 1944 naderen de Britten, van de 53rd Welsh Infantry Division,
“Omgekeerd schoten de Engelsen vanuit Westelbeers met
TNA
Indicatie (2) – Artilleriebeschieting
Archief: Kadaster (KAD)
War Diary September: 83rd Field Regiment (Royal Artillery)
Nee
Sortie: 106G-3087
“Our infantry holding WESTELBEERS 2518 NETERSEL 2414 BLADEL 2410.
Indicatie (3) – Duitse
Fotonummer: 4170
granaten op Duitse stellingen in Baarschot en Diessen.” 34 22 september
“Er is nu zekerheid, dat de Engelsen bij Westelbeers en Middelbeers zijn. In de loop van de dag wordt op meerdere plaatsen
bijvoorbeeld in het Hoekske en in de Molenstraat geschut in stelling gebracht. ’s Avonds is het kanongebulder niet van de lucht. In de nacht gieren de eerste granaten over ’t dorp. Ze richten in de
Westerwijk nogal wat schade aan in een boerderij. Volgens een
opgave die de gemeente na de bevrijding heeft gedaan, waren er toen drie Duitse militairen in Diessen begraven. Twee van hen,
Numerous enemy counter attack were repelled by quick
concentrations. Amn expenditure restricted to 30 rpg per day.” 40 24 september
geschutstellingen Nee
War Diary September: 53rd Welsh Infantry Division Commander Royal Artillery
“81 Fd Regt and 13 Med Regt engaged HF fire tasks area ESBEEK 1921
Archief: National Collection of Aerial Sortie: 4-0961
‘naoorlogs’) adressen te vinden die zich, vermoedelijk, binnen en buiten de buffer
“1220 M targets engaged in sp 4 WELCH. 1800 M targets engaged in sp
Artilleriebeschieting
“1900 Fire plan in sp 4 WELCH. 2200 Further targets engaged in sp 4 Welch who have not quite reached objective.” 43
RAT, 769 Inventaris van het archief van het Gemeentebestuur van Diessen, (1905) 1932 - 1980 (1990), inv. nr., 627, Stukken betreffende de organisatie en uitvoering van de luchtbeschermingsdienst. 19391941. 33 RAT, 1425 Inventaris van Gemeentebestuur Diessen, (1932) 1980 - 1996 (1998), inv. nr. 529, Stukken betreffende de uitvoering van politietaken tijdens de bezetting. 1940-1946. 34 Beekman, In bange en blije dagen, 105. 35 Ibidem, 106. 40 The National Archives (TNA), WO 171 War Office: Allied Expeditionary Force, North West-Europe (British Element): War Diaries, Second World War, inv. nr. 980, 83rd Field Regiment (Royal Artillery), Jan. Dec. 1944. 41 TNA, WO 171 War Office: Allied Expeditionary Force, North West-Europe (British Element): War Diaries, Second World War, inv. nr. 560, 53rd Welsh Infantry Division Commander Royal Artillery (C.R.A.), Sept. – Oct. 1944. 42 TNA, WO 171 War Office: Allied Expeditionary Force, North West-Europe (British Element): War Diaries, Second World War, inv. nr. 993, 133rd Field Regiment (Royal Artillery), Jan. – Dec. 1944. 43 TNA, WO 171 War Office: Allied Expeditionary Force, North West-Europe (British Element): War Diaries, Second World War, inv. nr. 993, 133rd Field Regiment (Royal Artillery), Jan. – Dec. 1944. 45 RAT, 769 Inventaris van het archief van het Gemeentebestuur van Diessen, (1905) 1932 - 1980 (1990), inv. nr.
471, Stukken betreffende vergoedingen en herstel van oorlogsschade aan gebouwen en objecten. 1940-1956. 32
https://www.denoudengroep.com/den-ouden-bodac Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
behoorlijk gehavend uit deze beschietingen gekomen. Op de bestudeerde luchtfoto’s is
geen schade waar te nemen en/of kraters afkomstig van geschutmunitie in en rondom het
of bij welk legeronderdeel ze hoorden, is niet bekend.” 35
25 september
uit de bestudeerde literatuur dat de buurtschap Westerwijk ook onder vuur lag; het
Photography (NCAP)
Datum: 20-10-1944
Indicatie – Duitse geschutstellingen & indicatie (1) -
meisjesschool en er pantserafweergeschut stond op de Heuvel. Dit bevond zich allemaal
onderzoeksgebied ligt schuinrechts boven dit gehucht. Hierbij is blijkbaar een boerderij
War Diary September: 133rd Field Regiment (Royal Artillery)
23 september
beschietingen, dit is logisch aangezien er Fallschirmjäger aldaar gelegerd waren in de
2.
Obergefreiter Gerhard Manske (geboren 11 juni 1911) waren
2 MONS.” 42
Britse artillerie. Zeker is dat de toenmalige kern van Diessen in het schootsveld lag van de
buiten de buffer en heeft zodoende geen relevantie tot het onderzoeksgebied. Tevens blijkt
Fotonummers: 3104 en 3105
gesneuveld op 22 september 1944. Waar en hoe ze gesneuveld zijn
Oostelbeers, (zuid)oostelijk van Diessen, wordt de gemeente onder schot genomen door de
Datum: 26-09-1944
DIESSEN 2222 BAARSCHOT 2221.” 41
Obergrenadier Erwin Jurzog (geboren 18 februari 1922) en
de gemeentegrenzen van Diessen. Vanuit de omgeving van Westelbeers, Middelbeers en
onderzoeksgebied. Enkel zijn er in naoorlogse schaderapporten (zie kolom hieronder bij
bevonden. Zoals o.a.: A 136 (Westerwijk 3), A 138 (Westerwijk 5) en A 139 (Westerwijk 6). 45 Deze adressen bevinden zich op een algemene naoorlogse lijst waarbij deze huizen
‘granaatschade en/of schade door V-wapens’ staat genoteerd. Aangezien er geen V-
wapen dicht in de buurt van de panden is neergekomen, zal het gaan om granaatschade die deze panden hebben geleden. Het blijft uiteindelijk de vraag aan welke beschietingen de schade te linken is aangezien er geen gegevens bekend zijn van Duitse beschietingen (vrijwel allemaal vernietigd) en er in de Britse War Diaries niets gevonden is omtrent dit
gebied qua beschietingen. Het feit dat er geen schade en/of krater waar te nemen is op de luchtfoto’s van na de geallieerde beschietingen, lijkt het meest waarschijnlijke dat de
schade een Duitse oorzaak heeft. Dit komt overeen met de enige naoorlogse ruiming, door
Pagina 48 van 88 Datum:
Literatuur:
Archiefinformatie:
Luchtfoto: Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)
“Op zaterdag 23 september verscheen ’s ochtends een troep
Fallschirmjäger in het dorp. […]. “De manschappen legeren zich in
de meisjesschool, de officieren in de pastorie. […] Tegen het vallen
van de avond komt er pantserafweergeschut in het dorp. Het wordt geplaatst op d’n Heuvel. […] We begrepen nu wel, dat het heus
oorlog was: er floten al Engelse granaten over het dorp. […] Aan het schieten van de Duitse kanonnen raken we al gewend.”” 36 24 september Indicatie (2) – Artilleriebeschieting “Het bombardement op Diessen begon om omstreeks zeven uur ’s ochtends en zou, met kleine tussenpozen, enkele uren aanhouden. Het doel van de beschietingen was de observatiepost van de
Duitsers in de kerktoren uit te schakelen. Die post diende zowel het
Duitse artillerievuur te leiden als om geallieerde activiteiten waar te nemen. De toren zelf werd echter niet geraakt. Wel werd de
omgeving van de kerk in een straal van ongeveer 200 meter bezaaid met granaten.” 37 Context – Frontgebied “Met het op 24 september uitgevoerde […] bombardement was
Diessen frontgebied geworden Het zou dat gedurende vijf weken blijven tot de bevrijding van Tilburg, op 27 oktober. De Duitsers
hadden de twaalf dagen tussen dolle dinsdag en Market Garden goed benut om zich te hergroeperen. Ze hadden een nieuw front gevormd en verdedigden bekwaam en fanatiek. “We zijn
frontgebied geworden in die zin, dat hier het geschut staat
opgesteld, dat de in de Beerzen vechtende Duitsers ondersteunt.
Dat geschut en de opgestelde seinposten vormen het doelwit van de geallieerden. Het gevolg is dat we hier met onregelmatige
tussenpozen worden verrast op geallieerde granaten. Dit gebeurt meestal ’s nachts, […].”” 38 30 september Indicatie (3) – Duitse geschutstellingen “Het Duitse geschut is geleidelijk aan weggetrokken. Er zijn weinig
Duitsers meer te zien in het dorp; nu en dan komt er nog één om een Fahrrad. […] Zij moesten aan hem de opstellingen van de
Duitsers nauwkeurig doorgeven. […] Uiteraard gaf Toon gehoor aan dit verzoek: “Zo bepalen we zelf waar straks granaten zullen vallen.
Beekman, 106-107. Ibidem, 108. 38 Ibidem, 111. 44 Ibidem. 36 37
www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
26 september “0800 Fire plan in sp 4 WELCH. Enemy arty and mortars active.” 44
Luchtfotoanalyse & Relevantie: Luchtfotoinformatie (indien zichtbaar)
de EODD, gevonden in het onderzoeksgebied. Dit betrof een Duitse 7,5 cm artilleriegranaat. Zodoende is deze indicatie van Britse beschietingen niet meer relevant voor het vervolg van dit onderzoek.
Conclusie: Niet relevant. Indicatie (2) – Artilleriebeschieting De beschieting van 24 september 1944 richtte een ravage aan in het centrum van het dorp en daarnaast vielen er meerdere gewonden en doden. De Britste artillerie nam
hoogstwaarschijnlijk de kerktoren, en het daaromheen bevindende geschut, onder vuur aangezien dat een uitkijkpost was voor het Duitse geschut. In de War Diary van de 53rd
Welsh Infantry Division Commander Royal Artillery is het coördinaat QE.2222 gevonden als
doelwit van de beschietingen. Dit bevond zich buiten het onderzoeksgebied, daarnaast zijn er geen aanwijzingen in literatuur en/of archiefstukken gevonden die duiden op beschietingen in het onderzoeksgebied. Tenslotte zijn er geen sporen van deze
beschietingen waar te nemen op de bestudeerde luchtfoto’s in het onderzoeksgebied en
de buffer. Hierdoor is deze indicatie niet meer relevant voor het vervolg van dit onderzoek. Conclusie: Niet relevant. Indicatie (3) – Duitse geschutstellingen Het Duitse geschut heeft vermoedelijk in het centrum van Diessen gestaan, zoals hierboven bij eerdere indicaties al bleek. Er zijn geen indicaties gevonden van Duits geschut binnen of net buiten het onderzoeksgebied. Hierdoor is deze indicatie niet meer relevant voor het vervolg van dit onderzoek. Conclusie: Niet relevant. Context – Frontgebied Vanaf de eerste Britse beschietingen van 22 september tot en met de bevrijding van
Tilburg op 27 oktober zou het dorp Diessen in de frontlijn liggen of net onder. Het noordelijke
gedeelte van de gemeente Diessen, vanaf Haghorst, zou niemandsland/frontgebied blijven tot en met de bevrijding van Tilburg. Zie voor een schematische weergave van deze frontlinie Figuur 4.
Pagina 49 van 88
Datum:
Literatuur:
Archiefinformatie:
Luchtfoto:
Luchtfotoanalyse & Relevantie:
Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)
Luchtfotoinformatie (indien
Indicatie (1) – Britse
Bestudeerde luchtfoto’s:
Context – Bevrijding Diessen en Hilvarenbeek
1.
Als het Duitse legeronderdeel, de 245ste Divisie, opdracht krijgt tot hergroepering ten
zichtbaar)
Het Duitse geschut trekt geleidelijk aan weg. De seinposten blijven, maar worden regelmatig verplaatst.” 39 Oktober 1944
3-4 oktober
4 oktober
Context – Bevrijding Diessen en Hilvarenbeek
Context – Bevrijding Diessen en Hilvarenbeek
Didden
TNA
“Generaal Von Zangen wist dat hij risico’s moest nemen wilde hij
War Diary October: 53rd Welsh Infantry Division Commander Royal
een doorbraak naar Tilburg verhinderen. Om kwart over elf ’s
avonds kreeg het LXXXVIIIste Korps bevel de Kampfgruppe Chill uit
het front bij Schijndel te halen en op te stellen bij ’s Hertogenbosch. Het was de enige manier die Von Zangen kon bedenken om een reserve te creëren. Tegelijkertijd kreeg de 245
ste
Divisie opdracht
haar front wat in te korten. Sander verplaatste zijn eenheid een
paar kilometer naar achteren tot net benoorden Hilvarenbeek.” 46 Van Kemenade “Vanuit de Corridor naderden de Engelsen. Het legeronderdeel The Royal Welsh Fuseliers dat Hilvarenbeek zou bevrijden bevond zich
op 26 september nog in de moerassige omgeving van Westelbeers. Op 2 oktober rukte het 4e bataljon op naar Netersel en Casteren. In
de nacht van 2 op 3 oktober hoorden de Engelsen Duitse
motorvoertuigen die verdwenen in de richting van Diessen. De
volgende morgen op 3 oktober hoorde men van een deserteur dat het Duitse leger vertrokken was. […]. Een van die patrouilles van het
geschutstellingen Nee
Indicatie (2) – Artilleriebeschieting
Artillery
Nee
“4 RWF took over from 53 Recce Regt area HILVARENBEEK. 71 Inf Bde
Indicatie (3) – Artilleriebeschieting
now holding line DUN 3024 – HILVARENBEEK with 53 Recce Regt in res DIESSEN 2222.” 54
Nee
7 oktober Indicatie (2) – Artilleriebeschieting RAT “Rond een uur of vijf vallen er enkele granaten achter Klessens. Om 6 uur wandel ik in die richting en juist als ik bij het huis ben, klettert er weer een neer. Erg geschrokken hol ik langs de Kerk terug naar de
pastorie. Er vallen er intussen nog twee. Allen zijn al in den kelder. Het blijft zowat een kwartier hevig vuren. Naderhand blijkt, dat de
granaten alle zijn neergekomen ongeveer daar waar het Engels geschut heeft gestaan.” 55
4 bataljon van de Welsh fuseliers bereikte op 3 oktober de rand e
van het dorp Hilvarenbeek.” 47
“Op 4 oktober kwam de Engelse hoofdmacht vanaf Diessen naar
Archief: Kadaster (KAD)
noorden van Hilvarenbeek, trekt deze zich terug tot over het Wilhelminakanaal in het
noordelijke gedeelte van de gemeente Diessen. Hierdoor kunnen de Britten van de 53rd
Sortie: 106G-3087
Welsh Infantry Divsion zonder slag of stoot Diessen binnentrekken om het dorp te bevrijden.
Fotonummer: 4170
Context – Frontlijn
Datum: 26-09-1944
Zoals eerder gezegd, vormt zich na de bevrijding van Diessen en Hilvarenbeek een frontlinie
2. Archief: National Collection of Aerial Photography (NCAP) Sortie: 4-0961 Fotonummers: 3104 en 3105
die in de gemeente Diessen loopt langs het Wilhelminakanaal. Zie Figuur 4 voor een
schematische weergave van deze statische frontlijn die ongeveer drie weken stand zal houden.
Indicatie (1) – Britse geschutstellingen Na de bevrijding van Diessen stellen de Britten hun geschut op. Dit doen ze o.a. binnen de buffer aan de oostelijke kant van het onderzoeksgebied, deze zijn, op basis van de
literatuur, ingetekend op de inventarisatiekaart in Bijlage 1. Daarnaast heeft er vermoedelijk veel geschut gestaan in de buurtschap Westerwijk, het gehucht waarbinnen een deel van het onderzoeksgebied zich bevindt. Het betroffen hoogstwaarschijnlijk 25 ponders. Ze zijn niet waar te nemen op de luchtfoto’s aangezien deze van veel eerdere data zijn; er zijn
helaas geen foto’s van na de bevrijding voorhanden. Zodoende blijft de locatie van het
geschut enkel gebaseerd op de regionale literatuur die geschreven is over het gebied in de oorlog. Hierdoor is er te weinig informatie aanwezig om een mogelijk verdacht gebied af te bakenen op gedumpte geschutmunitie. Het duidt echter wel op een mogelijke reden
waarom de Duitsers in oktober deze posities onder vuur namen met hun geschut. Deze indicatie is echter niet meer relevant voor het vervolg van dit onderzoek.
Hilvarenbeek.” 48
Conclusie: Niet relevant.
Beekman
Indicatie (2) – Artilleriebeschieting
“De bevrijders van Diessen (eerder ook de bevrijders van de
Het is onduidelijk waar deze beschietingen precies is voorgevallen, enkel ‘achter Klessens’
infanteriebrigade van de 53e Welsh Infanteriedivisie. Deze 71e
vermoeden is wel dat het rondom het onderzoeksgebied, op de posities van het Britse
Beerzen en later van Hilvarenbeek) behoorden tot de 71e
brigade bestond uit drie bataljons: Het 1e Highland Light Infantry, het 4e Royal Welch Fusiliers en het 43e Light Infantry. De Royal Welch Fuseliers (het 4e bataljon) hebben vanuit Westelbeers
Baarschot bevrijd. Aangezien de bevrijders van Diessen-dorp Beekman, In bange en blije dagen, 112. J. Didden en M. Swarts, Brabant Bevrijd (Hulst, 1993), 130. 47 Van Kemenade, Hilvarenbeek 1940-1945, 144-146. 48 Ibidem, 153. 54 TNA, WO 171 War Office: Allied Expeditionary Force, North West-Europe (British Element): War Diaries, Second World War, inv. nr. 560, 53rd Welsh Infantry Division Commander Royal Artillery (C.R.A.), Sept. – Oct. 1944. 55 RAT, 769 Inventaris van het archief van het Gemeentebestuur van Diessen, (1905) 1932 - 1980 (1990), inv. nr., 820, Dagboek van pater Fidentius waarin de dagelijkse gebeurtenissen tijdens zijn verblijf in Diessen van 16 september tot en met 2 november 1944 zijn beschreven. 1944. 39 46
https://www.denoudengroep.com/den-ouden-bodac Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
als locatieverwijzing is te summier om een verwachtingsgebied af te bakenen. Het
geschut aan de Westerwijk, moet zijn voorgevallen. Dit is echter enkel een vermoeden en niet gebaseerd op wat er gevonden is in het literatuur- en archiefonderzoek. Tenslotte
Pagina 50 van 88 Datum:
Literatuur:
Archiefinformatie:
Luchtfoto: Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)
Schotten waren, is aannemelijk dat zij behoorden tot het 1e (Highland) bataljon.”
49
Luchtfotoanalyse & Relevantie: Luchtfotoinformatie (indien zichtbaar)
bieden de luchtfoto’s ook geen opheldering want deze zijn van voor de beschietingen. Zodoende blijft deze indicatie niet relevant voor het vervolg van dit onderzoek.
Context – Frontlijn
Conclusie: Niet relevant.
“Diessen en Hilvarenbeek waren toen beide bevrijd op het noordelijk
Indicatie (3) – Artilleriebeschieting
deel na. De Duitsers hadden zich namelijk genesteld aan de
noordoostkant van het Wilheminakanaal tot Biest-Houtakker,
vandaar achter het stroompje tot aan de Tilburgseweg en verder in de bossen in de buurt van de Oranjebond en Roovert. Haghorst ten noorden van het kanaal was dus ook nog niet bevrijd.” 50 6 oktober Indicatie (1) – Britse geschutstellingen
Wederom ligt de Westerwijk onder Duits granaatvuur. Net als bij eerdere indicaties van
beschietingen zijn er geen gegevens voorhanden omtrent precieze locaties waarop gericht werd geschoten. Het meest logische in dit geval is dat de Duitsers schoten op waar het Britse geschut eerder zijn stellingen had staan. Dit was, zoals hierboven te lezen,
voornamelijk in de Westerwijk. Eerder (bij de indicaties van Britse beschietingen in
september) viel al te lezen dat er meldingen van granaatschade waren gevonden in de oorlogsschaderapporten van de gemeente Diessen. Deze panden bevinden zich in en buiten de buffer van het onderzoeksgebied; het vormt een halve cirkel aan de
“Er is veel geschut komen in de Westerwijk: ik schat het op tegen de
zuidwestelijke kant van het onderzoeksgebied. Daarnaast is er ook een naoorlogse ruiming
richting. De omwonenden halen talrijke hulzen op als souvenir.” 51
naoorlogse periode, pré-EODD, een projectiel gevonden in de Waterstraat.
dertig kanonnen. En ze vuren hevig, hoofdzakelijk in noordwestelijke 10-19 oktober
geweest van een Duitse artilleriegranaat binnen het onderzoeksgebied. Tevens is er in de Hoogstwaarschijnlijk is de geleden schade aan de panden in de Waterstraat en de
Westerwijk van Duitse aard, gezien er geen schade en/of kraters werden waargenomen op
“Van 10 tot en met 19 oktober verbleef een batterij ’25-ponders’ in
de luchtfoto’s van net na de Britse beschietingen. Noodzakelijk te vermelden is dat de
vanuit verschillende plaatsen (‘wisselstellingen’). Zo herinnert Janus
waarschijnlijk waarom er ook maar één melding is van een Duitse geschutgranaat in het
achter het boerderijtje op nummer 56, vier op het weiland waar nu
oorlogsschade aan de rand van het onderzoeksgebied, maakt deze indicatie relevant voor
Baarschot en Diessen. Uit veiligheidsoverwegingen schoot men
grond van het onderzoeksgebied vrijwel niet beroerd is na de oorlog. Dit verklaart
Schoenmakers zich dat er negen aan de Heuvelstraat stonden: vijf
onderzoeksgebied. Dit, tezamen met de locatieverwijzing in de literatuur en de gemelde
Heuvelstraat 55 staat. Meestal vuurden ze tweemaal per dag op de
het vervolg van dit onderzoek.
Duitse stellingen aan het kanaal en trokken ze vervolgens naar
Baarschot. […] Antoon van Dijck schreef dat bij de weduwe Van Gils (Tongerloseweg 13) over de brug op de wei aan de binnenkant, 8 groote kanonnen stonden opgesteld. […] Later kwamen andere
eenheden met geschut, opnieuw bij de weduwe Van Gils en verder ook bij Willem van Gils (Gijselstraat 4). 52
Het is lastig te bepalen met wat voor geschut Duitse troepen hebben geschoten op het
onderzoeksgebied. Veel Duitse documentatie is verbrand tijdens of na de oorlog. Zeker is
dat in de frontperiode de volgende gevechtseenheden zich bevonden aan het Duitse front: De 245e Division, de 256ste Division en de Kampfgrupe Chill. 56 Zodoende is er gekeken na welke Duitse geschutmunitie er na de oorlog is geruimd in de, huidige gemeente
Hilvarenbeek. Op basis van het kleinst (7,5 cm) en het grootst gevonden kaliber (15,5 cm) is
20-21 oktober
een afbakening tot stand gekomen. Zie voor het totaalbeeld aan Duitse vondsten Figuur 5.
Indicatie (3) – Artilleriebeschieting
1944.
“De nacht van 20 op 21 oktober was een van de onrustigste, volgens Fidentius: Er zijn veel granaten gevallen, vooral in de Westerwijk en tot op den Heikant. De familie Van Gils uit de Westerwijk was juist weer teruggekomen, maar evacueert nu opnieuw.” 53
Beekman, In bange en blije dagen, 115. Ibidem, 116. 51 Ibidem. 52 Ibidem. 53 Ibidem. 56 J. Didden en M. Swarts, Brabant Bevrijd (Hulst, 1993), 118-130. 49 50
www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
Vrijwel elke vondst is gedaan onder de toenmalige frontlinie tussen 3 oktober en 27 oktober Conclusie: Relevant.
Pagina 51 van 88
Datum:
8-01-1945
Literatuur:
-
Archiefinformatie:
Luchtfoto:
Indicatie – V-wapen
Luchtfotoanalyse & Relevantie:
Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)
Luchtfotoinformatie (indien
-
Geen luchtfoto’s beschikbaar
zichtbaar)
RAT
Volgens de interactieve kaart op www.vergeldungswaffen.nl is er enkel in het noorden,
boven het onderzoeksgebied en de buffer, een V1 ingeslagen. Zie voor de precieze locatie
I have the honour to tell you, that today at about ten o’clock a V 2 has
Figuur 6. Deze V1 is ingeslagen in februari 1945 en dus niet op dezelfde datum zoals te lezen
dropped down in this commune in the deal, called “Westerwijk” at a
in de bron uit het gemeentearchief. Zodoende is het niet duidelijk of er daadwerkelijk in de
distance of about 100 meters of the house from the farmer J.J. van
Westerwijk een V-wapen is ingeslagen, wederom zijn er geen luchtfoto’s beschikbaar om
Riel, A 146, Diessen. No persons are hurted. No houses are destroyed,
dergelijke oorlogssporen na te lopen. Aangezien de V-wapens van beide bronnen
but about ten houses are more or less injured.” 57
gedetoneerd zijn, is er geen reden meer voor een verdachte afbakening van een gebied. Hierdoor is deze indicatie niet meer relevant voor het vervolg van dit onderzoek.
Vergeltungswaffen
Conclusie: Niet relevant.
“Te Diessen ten zuiden van de Provinciale weg. 1 persoon raakte lichtgewond, een aantal bomen werden beschadigd.” Naoorlogs
-
58
Indicatie (1) – Oorlogsschade
-
RAT capitulatie is opgesteld, wordt duidelijk dat enkele panden schade
hebben geleden. Deze panden bevonden zich in straten die grenzen aan het onderzoeksgebied of het doorkruisen. Het betreft
voornamelijk glasschade, maar ook granaatschade. De volgende panden zijn genoteerd met granaatschade en/of schade door
inslagen van V-wapens: A 132, A 133, A 134, A 136, A 138, A 139, A 142, A 59
Deze adressen kunnen achterhaald
worden a.d.h.v. concordantietabellen uit het Regionaal Archief Tilburg. 60
Indicatie (2) – Oorlogsschade “A 156 […] woonhuis […] Oct ’44 […] oorlogshandelingen […] J. Jansen. […] A 157 […] woonhuis […] Oct ’44 […] granaatexplosie […] Wed. A. de
de inventarisatiekaart in Bijlage 1. Het gegeven dat het een halve cirkel, zuidwestelijk, om
het onderzoeksgebied maakt van panden met schade, tezamen met indicaties van Duitse beschietingen en het ruimen van een Duitse granaat, maakt deze indicatie relevant voor
het vervolg van dit onderzoek. Zie Figuur 3 voor een voorbeeld van een omnummering van een adres in de concordantietabel. Conclusie: Relevant. Indicatie (2) – Oorlogsschade Deze adressen hebben dezelfde behandeling gehad als de adressen van de bovenstaande indicatie. De hiergenoemde panden met schade bevinden zich echter ver buiten het
onderzoeksgebied. De indicatie is hierdoor niet relevant voor het vervolg van dit onderzoek. Conclusie: Niet relevant.
Indicatie (3) – Munitieruiming
Onduidelijk is waar deze ‘Hermann Goering’-bom is gevonden in de voormalige gemeente
Noord-Brabant gevonden is, wordt van een landingsschip uit op een diepe plaats in zee geworpen.” 62
RAT, 769 Inventaris van het archief van het Gemeentebestuur van Diessen, (1905) 1932 - 1980 (1990), inv. nr., Stukken betreffende het opruimen en bergen van explosieven en andere gevaarlijke projectielen. 1940-1967. 58 Vergeltungswaffen – V.1 & V.2 inslagen in nederland, https://www.vergeltungswaffen.nl/ (Geraadpleegd 19 januari 2023). 59 RAT, 769 Inventaris van het archief van het Gemeentebestuur van Diessen, (1905) 1932 - 1980 (1990), inv. nr. 471, Stukken betreffende vergoedingen en herstel van oorlogsschade aan gebouwen en objecten. 1940-1956. 60 RAT, 1425 Inventaris van Gemeentebestuur Diessen, (1932) 1980 - 1996 (1998), inv. nr. 25, Overzicht van omzettingen van oude huisnummers in straatnamen en huisnummers 1985. 61 RAT, 769 Inventaris van het archief van het Gemeentebestuur van Diessen, (1905) 1932 - 1980 (1990), inv. nr. 713, Stukken betreffende de financiële en materiële bijstand aan oorlogsslachtoffers. Met schaderapporten. 1940-1946. 62 NA, 2.04.110 Archief Korps Hulpverleningsdienst van het Ministerie Binnenlandse Zaken, 1945-1974, inv. nrs. 20-22, Registers met krantenknipsels inzake explosieven, 1945-1959, inv. nr. 21, 1945-1947.
Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
(omnummeringslijst) uit het gemeentearchief van Diessen. Deze zijn hierna ingetekend op
Indicatie (3) – Munitieruiming
“Een ‘Hermann Goering’-bom van drieduizend kilo, die bij Diessen in
https://www.denoudengroep.com/den-ouden-bodac
Indicatie (1) – Oorlogsschade
Laak” 61
NA
57
Geen luchtfoto’s beschikbaar
De gevonden adressen met granaatschade zijn nagelopen op de concordantietabel
In een opsommingslijst, die na de Duitse inval en de Nederlandse
143, A 144, A 146, A 147 en A 148.
Indicatie – V-wapen
Diessen. De bijgaande afbeelding bij dit krantenbericht is te zien bij Figuur 7 Er is weinig concrete informatie om deze indicatie mee te nemen in het vervolg van dit onderzoek. Conclusie: Niet relevant.
Pagina 52 van 88 Datum:
11-05-1955
Literatuur:
-
Archiefinformatie:
Indicatie – Munitieruimingen
Luchtfoto: Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)
Luchtfotoinformatie (indien
-
Geen luchtfoto’s beschikbaar
RAT “Hierbij heb ik de eer U mede te delen, dat in deze gemeente in de Waterstraat een projectiel is gevonden. Ik moge U verzoeken dit projectiel door Uw dienst te doen opruimen.” 63
Tabel 5: Relevante indicaties uit het bronnenmateriaal.
63 RAT, 769 Inventaris van het archief van het Gemeentebestuur van Diessen, (1905) 1932 - 1980 (1990), inv. nr. 473, Stukken betreffende het opruimen en bergen van explosieven en andere gevaarlijke projectielen. 1940-1967.
www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
Luchtfotoanalyse & Relevantie: zichtbaar)
Indicatie – Munitieruimingen In het kader van de Duitse beschietingen op 20/21 oktober 1944 wordt deze munitieruiming
meegenomen in het vervolg van het onderzoek. Deze indicatie is namelijk mogelijk relevant voor het vervolg van dit onderzoek. Conclusie: Relevant.
Pagina 53 van 88
Bijlage 3.
Certificering
https://www.denoudengroep.com/den-ouden-bodac Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
Pagina 54 van 88
Bijlage 4.
Uitgangspunten afbakening
https://www.denoudengroep.com/den-ouden-bodac Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
Pagina 55 van 88
https://www.denoudengroep.com/den-ouden-bodac Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
Pagina 56 van 88
https://www.denoudengroep.com/den-ouden-bodac Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
Pagina 57 van 88
https://www.denoudengroep.com/den-ouden-bodac Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
Pagina 58 van 88
https://www.denoudengroep.com/den-ouden-bodac Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
Pagina 59 van 88
https://www.denoudengroep.com/den-ouden-bodac Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
Pagina 60 van 88
https://www.denoudengroep.com/den-ouden-bodac Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
Pagina 61 van 88
https://www.denoudengroep.com/den-ouden-bodac Historisch vooronderzoek OO - Hilvarenbeek plan Vroonacker IV
Pagina 62 van 88
Bijlage 5.
Toelichting verplichte en aanvullende bronnen
In het CS-VROO staat beschreven welke bronnen geraadpleegd dienen te worden. Den Ouden Bodac B.V.
behoord ten minste de in de onderstaande tabel weergegeven verplichte bronnen te raadplegen. Aanvullende bronnen worden in geraadpleegd indien sprake is van de onder de toelichting op de
aanvullende bronnen beschreven situatie. In de rapportage wordt gemotiveerd waarom een aanvullende bron wel of niet geraadpleegd is.
Bronnen conform Certificatieschema
Raadplegen Verplicht
Geraadpleegd
Aanvullend
Literatuur
Gemeentelijke en provinciaal archief
Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD)
Nationaal Archief te Den Haag
Semistatische archiefdiensten Ministerie Defensie te Rijswijk
Explosieven Opruimings Dienst Defensie (EODD)
Luchtfotocollectie Wageningen UR, Kadaster en Royal