08 bp Dunsedijk - achter Rustoord (3a Bijlage 10 bij de toelichting Cultuurhistorische analyse)
Tekst van het document
29
staan versch illen de bijgebouwen, waar onder een mac hine ge bouw (nu wo nin g ) e n k oe t shu i s. V er der z ijn d e re s t an ten v an di ve rs e rec re a tieve bouwwer ken aan we zig, zo als een tenn isbaan en e en zwembad.
Lage Mierdseweg 18 Die nstwonin g Circ a 1920 Vo lgen s he tze lf de o ntwer p als L age Mierdse we g 22 Een voudige die nstwonin g on der zade ldak me t ge me tse lde en wit ge sch i lderde ge ve ls, houte n voor scho t, ven s ter s met kle ine roe den ve rde lin g en luiken me t diabo lobe sc hilder in g. He t gebouw is on der an dere voor zien van een n ie uwe dakkape l.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
30
Lage Mierdseweg 20 Die nstwonin g me t schuur Circ a 1920 Een voudige die nstwonin g on der zade ld ak me t ge me tse lde ge ve ls, vens t ers me t klein e roe den ver delin g en luiken me t diabo lo be sch ilder in g. De a a n bou w a an de ach te rz i jd e i s v an l a t er d a tu m.
Lage Mierdseweg 22 Die nstwonin g Circ a 1920 Vo lgen s he tze lf de o ntwer p als L age Mierdse we g 18 Een voudige die nstwonin g on der zade ldak me t ge me tse lde en wit ge sch i lderde ge ve ls, houte n voor scho t, ven s ter s met kle ine roe den ve rde lin g en luiken me t diabo lobe sc hilder in g. He t pand is sterk gewijzigd. Zowel links als rechts be vindt zich een uitbo uw.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
31
Lage Mierdseweg 27 ‘ De Mere l’ Ho uten dien stwon in g me t schop A r c h i t e c t J . v a n H a an ( ? ) , f ir m a P ado x af de lin g Ho u tbo uw 191 9 R ij k smo n um e n t He t be tref t de en ige houte n won ing op h e t l an d goe d. W at b e tr e f t s t i j l i s he t o bjec t lan de l ij k en een vo u di g v a n vor m gev i ng. D a ar mee p as t h et i n he t l a n d goe d. He t bou wwer k is vo or zi en v an een z a d e ld a k, ven s ter s m et k l e ine roe den ve rde lin g en luiken me t diabo lobe sc hi ld er in g. D e w an den z ijn bru in geschild erd. E r he bben n a uwe l ij ks w ij z i gin ge n a a n de won in g p l a a t sge von den.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
32
2.2
Ten westen van de middenas
In he t noordwe s ten, dich t te gen de L age Mierdse we g, bevindt zich aan de T oren l a an de ho u t ves ter swon in g me t b r and to ren. De tor en is een o pv a l l end e v er sch ijn ing en d a ar mee e en ‘ l and m ar k’ vo or D e U tre ch t. V er der n a ar h et wes t en be v in dt z i ch een clu s ter in g v an boer der ijen e n een j ac ht hu is je i n d e M i ddel ee uw se b ewo nin g s kern Tu l der. Aan de l an ge Pr in s He ndr i k l a an di e n a ar he t zu i dwe s ten le idt, liggen e ven een s bo erderijen , maar oo k n ie uwere woonh uizen en ee n voorwe rkerswonin g. Opvallen d is d a t z o w e l de o u d s te a l s d e j o n g s te b o e r der ij e n i n d i t geb ie d li g ge n .
Torenlaan 1 Ho u t ves te r swo n in g me t b r and to r e n A.J. Kr opho ller e n J. F. Staal jr. 190 5 R ij k smo n um e n t He t ge bouw d ien de a ls won in g voor de ho u t ve s ter ( l a ter ren t mee s ter ) v an he t l an d goe d. D a arb ij h a d d e t oren ee n fu nc ti e a ls u it k ijk po s t o m he idebr anden vro egtijdig te sign alere n. Arbe ider s ston den h ier de hele dag o p wach t om de hei in de gaten te ho uden. De ho utve ster swon in g me t br an dtore n is uniek voor he t lan d goe d. He t g eb ouw i s vr ij tr a di t ionee l e n l ande l ij k van opze t, maar voor zien van r ij ke en e i gen t ijd se de t a i l ler in g d ie z ich ui t in h ard s tee n en si er me tse l wer k in de ge ve ls en de zin ken bekle din g van de ho uten br andto ren. De luiken zijn v oor z ien v an de ken mer ken de di a bo lo be sch i lder in g. Tegenwoo rdig is he t pan d in gebruik als kantoor vo or de ren t mee s ter. Een ge dee lte wor d t no g bewo ond. Er he bben n auwe lij ks wij zigin gen plaatsge von den.
Torenlaan 2 en 2a Die nstwonin g Circ a 1910 D ie ns tw onin g me t g ro te h a a k s a ange b o u w de b e dr i j f sr u i m t e n a as t de ho utvester swo nin g. De stij l is lande lij k en tr aditionee l, de tailler in gen en C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
33
sch i lderwerk zijn kar akter istie k voor h e t l a n dg o e d. De bed r i j f sr u i mt e i s h e r b e s tem d t o t w o n i n g. Hier is een fo rse ser re aan ge bouwd.
Torenlaan 3-3a-3b-4a-4b-4c Boe der ijc omple x ‘ De Gr oo te Boerder ij’ of ‘Julian ahoe ve’ Arch itec ten G. van Heer de te Utr ech t en Af de lin g Ge bo uwen Neder lan dsche Heidemaatschappij te Arnhe m 190 8, 1917 en later B l ij ken s een te ken in g u i t 190 8 wer d d oor de U tr ech t se arc hi te ct G. v a n He erde he t boer der ijcomple x on twor pen dat ach te r de houtve s ter swon in g we rd ge bouw d. H et w as de eer s te boer der ij van he t lan d goe d, di e in de beginj aren ‘ de groo te boer der ij’ we rd genoemd. De aanvr aag bestaat uit een woonhuis met stallin g voor 60 koe ien, e en sch uur en een po t- en var ken sstal. Me t n ame de bo erderij (‘ woonh uis me t stallin g’ ) he ef t een uiter lij k dat voor Noor d-Br abant nie t er g gangbaar was. Het gaat dan wel o m een langge ve lbo erder ij, maar wat be tre f t d e t ai l le r in g i s e e n i n s pir a t ie uit Utr ech t en h et rivieren ge bied duide lij k af lee sbaar. Met n ame de kopge ve l van he t woonh uis me t win d veren e n een make laar is er g typere nd voor die regio. De gebo uwen h ebben wo lfdaken, ven s ter s met kle ine roe den ve rde lin g en luiken me t diabo lobe sc hilder in g. De bo erderij en de po t- en var ken sstal s t a an no g a an he t p l ein en zi jn n u i n g e b r u i k a ls w o n in g.
De s c h uur s to n d a a n v an ke li j k p ar a l le l a a n de b oerd er ij e n i s e n ke le d e c e n n i a ge le den ge s lo o p t. L a ter i s w e l e e n ( in mi d de l s v er bou wde ) k ap sch uu r n aas t de pot - en v ar kens s t al ge ze t. He t ge bouw dat he t ple in aan de rec hter zijde begren st wer d in 1917 g eb ouw d a ls p a ar den s tal m e t won in g en w as voor z ien v an een s troo ien o f r ie ten d ak. A an van ke li jk li ep he t n ie t ver der dan de toren i n he t mi dd en. A ch ter de tore n wer d een sch uu r op ge tr okke n. He t s t a l ged ee l te is in d e j are n 1980 her be s temd to t won in gen, waarbij de ge ve ls zijn ver nie uwd. Aan de an dere kan t van de tore n zij n een ‘ s tal’ ge dee lte en een wo nin g t oe ge voe g d. C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
34
D e ver sch i l len de ge bouwe n zij n in d e loo p de r t i jd ver sc hil l en de m a len aan ge past, ver bouwd en voor zien va n kle ine uitbouwen, dakkape llen, n ieuwe vensters en derge lij ke. Hier me e is een dee l van de authen ticite it ver lor en gegaan. De bouwgesch ieden is is n ie t meer goe d af le esbaar.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
35
Situatie van de gebouwen in 1917
Torenlaan 5 ‘ De Koe koek ’ Boer der ij A f de li n g Geb o uw e n Ned e r l an ds c h e H e i de m a at s c h ap p ij te A r n h e m 193 2 Kor t ge ve lboer der ij De Koe koe k wer d gebo uwd in 1932 . Het be tr ef t een typ i sche ontgin nin gsboer der ij in lan de lij ke s ti j l en me t so bere de tailler in g. D e ken mer ken de l ui ken m e t d i ab o lo bes ch i lde ri n g zij n oo k h ier a an wezi g . Ach ter h et wo onhuis be vindt zich een gr ote gr upstal voor me lkvee, t a s r u i m te e n o p s l a gr u i m t e voor wagen s. In de vl e ug e l d ie re ch ts a an de b o e r der ij i s g e b o uw d w ar e n d e broo do ven, wc e n varkensstallen ge situeer d. He t boere nbedr ij f is no g altijd actief.
Hoogeindsestraat 8 ‘Leuter’ K ap sc h u ur e n b a khu i s, d e bo e r d er i j i s r e c e n te l i j k af geb r o k e n XXa Boer der ij Le uter (= laag ge le gen gron d) is eind 2011 afgebro ken we gen s bouwvallighe i d. He t ge bouw dateer de van c irc a 1 880 met een ker n uit 1 7 8 0 . E e n bak h u i s e n kap sc h u ur u it h e t b e g in v a n de tw int i g s te e e uw l a t e n no g zien dat he t gaat om een voorm a l i g a gr ar i s c h e n se mb l e . M e t h e t af bre ken van de boer der ij is ech ter ee n groo t dee l van de c u ltu urh is tor i sche w aar de ten ie t ge d aan.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
36
Hoogeindsestraat 9 N ie uwb ouwwo nin g me t gar age en n ieu we kapsch uur 198 4 V o l gen s he tze lf de o nt wer p a ls Pr ins Hen dr i k l aan 1 b, Es bee k D e ze n ieu wb ouw won ing i s o p ge tro k ken in de s t ij l v an h et l a n dg oed . M e t de g e ve l s in rod e b a k s teen, h et rod e z a d e ld a k, ram en me t bo ven l ich te n en l u i ken me t d i a bo lo besch i l der in g p a s t de won in g re de l ijk g oe d b ij de o ud ere gebouwen. De situering, me t de no kas par allel aan de weg, sluit ech ter n ie t a a n bij he t lan d goe d. Hoe we l er afg e z ien v an d e s i tu eri ng we in i g op he t on twerp is aan te mer ken, mist h et een eigen kar akter. Naast he t pan d is in 198 8 een h istoriser ende gar age (als ware h et een houten scho p) gebo uwd. D e k ap sch uu r s t aat e ven ver dero p.
Tuldensedijk 9 en 11 Du bbe le boer der ij Circ a 1940 Di t bij zondere ge bo uw b evat tw ee ge spie ge lde woningen me t in he t midden (beper kte ) stalr uimte. De hoo fdvo rm van he t ge bo uw is kar akter istie k voor alle boer der ijen ro nd Tulder (wo lf d ak), e ven als de d e t ai l le rin g. De r a men en bo ven l ich ten z ijn voor z ien v an roe den ver deli n g. D e lu i ken he bben d i abo lo be sch i lder in g. H et st a l g ed ee l te i s ge po td eks e ld. Re ch ts v an he t o bjec t st a a t een hou te n s t a l v an re cen te aar d.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
37
Tuldensedijk 12 ‘ A als t -ho eve’ (o p de A als t hei de ) Boer der ij me t di ver se bi j gebo uwe n 191 3 De Aalsthoeve we rd van af 1913 bewo ond door Dirk van Liere uit Zeelan d. Hij was he t ge zinshoofd van één van de eer ste f amilies die gin g boeren op D e U tre ch t. D e bo erd erij he ef t we lis w aar de voor de ur i n de lan ge zij ge ve l, maar is bepaald geen Br aban tse langgeve l. H et g ebo uw i s t en o p zi ch te v an een langgeve lboer der ij er g bree d en h oo g, maar n ie t lang. Een k a r a k ter is t ie k e le men t i s de w i t te g e ve l top a an de voor z ijd e, die b ij m eer boer der ijen o p he t landgoed te rugkomt. He t pand is voor zien van een r ood dak, r amen me t klein e roe den ver delin g en luiken me t diabo lo be sch ilder in g. Op het er f staan naast een vr ij nieuwe gro te stal een bakh uis anne x var ken sstal, een sc h aapskooi en een kapsc huur me t ho uten wande n.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
38
Tuldensedijk 14 ‘ De Po or thoef ’ B o e r der ij me t b a kh u is e n k a ps c h uu r A f de li n g Geb o uw e n Ned e r l an ds c h e H e i de m a at s c h ap p ij te A r n h e m 194 0 De Poo rthoef be vindt zich in de b uu r t v an Tu ld e r , w a a r zic h mee r boer der ijen uit de j aren 19 40 be vin den. Sc huin te geno ver he t pan d ligt T u lden sedijk 9 -11. De boer der ij s lui t w at typo lo gie be tr ef t aan bij de Br ab an tse lan gge ve lb oer der ij. De s t ij l i s lande lij k en tr ad i t ionee l. De taille rin gen zo als de r amen en luiken, maar oo k boerenvlech te n en m u i ze n t an de n l an g s de d a k r and z i j n kar akter istiek vo or het lan dgoed. Intern werd het ge bouw voo r zie n van een f linke grupstal en, daar van ge sche iden, stallen voor var ken s en paarden. Aan de boer der ij is h et een en an der ver nie uwd (o. a. r amen en de uren), maar de in de lin g is no g gro ten dee ls authen tiek. He t bakhuis en ee n kapsch uur zijn no g aanwe zig.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
39
Roovertsebaan 1 Boer der ij Bo uwj aar on be ken d, groo tsch alige ver bouwing 1939 He t pan d was in ge br uik als boer der ij, toe n he t wo onhuis in 1939 f or s wer d v er groo t. He t st a l ge dee l te a an de a ch te r zij de we rd d a ar bij n ie t gew ijzi g d. De stij l van he t voor huis is tr adition ali stisch en er g kar akter istie k voor he t e in de van de j ar en 1930. He t be tref t he t e nige wo onhuis dat me t ee n r ie ten k a p wer d u it g e vo e r d e n de k ap a l s zo dan ig heef t beho uden. On dan ks de r a men me t k l e ine roe den ver de l in g en de l ui ken w ij k t he t g eb ouw a f v a n de an dere bebo uwin g. Enke le j ar en ge le de n is rech ts een uitbouw ge creëer d.
Roovertsebaan 1a J a ch thu i s 190 0 R ij k smo n um e n t He t j a ch thui s wer d g ebo uw d in opd r ach t v an no t ar i s Hu ys m an s o p de plaats waar zich he t midde leeuwse hoe ve comp lex Tulder bevond. In de voor ge ve l is een steen in gemetse ld van de ter plaatse afgebro ken l een hoe ve v a n de ab d ij v an A verbo de. H et eig en l ij ke j ach th ui s is v an
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
40
b ij zo nde r k le in fo rm a a t. In d e j aren 199 0 wer d ree d s een for se a an bou w g e p l a a t s t teg e n d e ach te r ge ve l. I n m id de ls i s d ie a a n b o u w ver v an gen do o r een nie uwe, no g gro te re in af wij ken d mate riaal. Het oor spron ke lij ke huisje is wit ge schilde rd e n voor zien van kruisven ster s met onder luiken en een zad e ld ak me t ge smo ord e kru i sp annen . S a m e n m e t h e t b u u r p an d R o o ve r t se b a an 1 vor m t h e t j ac h t h u i s e e n uitzon der ing op he t lan d goe d.
Roovertsebaan 1b K ap sc h u ur J ar en 1970 He t be tref t een kapschuur waarin een won in g is ge creëerd. He t ge bouw hee f t een at yp i sche l i ggi ng , me t de o pen in g van de we g af.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
41
Roovertsebaan 2 ‘ Den Eu s se l’ Boer der ij me t (o ude re ) k a p sch uu r A f de li n g Geb o uw e n Ned e r l an ds c h e H e i de m a at s c h ap p ij te A r n h e m 194 1 V o l gen s he tze lf de o nt wer p als Roover tsebaan 3 De bo erderij is vo lge ns he tze lfde mo de l als De Po or thoef ge bouwd. De Br ab an tse lan gge ve lb oer der ij is her ken baar. An der s dan bij De Poor thoe f s t ee kt he t dak aan b ij de ko pgeve l van he t bedr ijf s ge dee lte o ver . Ee n d er ge l ij k v er sch ijn se l kw a m vee l voor in h et ge bie d tu s sen Den Bo sch en E in dho ve n. D a t de Hei de m a a ts ch app ij be ken d w a s me t d i t e le men t in d e Br ab an tse boer der ij bouw, b lij kt u it een fo to in he t boe k Boerderije n in Nede rland . 9 De taille rin gen zijn ver der kar akter istie k voor he t lan d goed. De r ie ten kap lij kt een latere wij zigin g. Aan de boer der ij is het een e n ander g e w ij z i gd (ra m e n z ij n ver n ie u w d e n v ar ken s de ur tje s v erw ij der d ), maar de i nd e lin g i s no g gro tend ee l s au then t ie k. A ch ter h et p an d s t a a t e en (m o ge li jk o ude re ) k aps ch uur, w a ar v an de o pen z ij de i s dich t ge me t sel d .
9
Heidemaatschappij (red.), p. 17
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
42
Roovertsebaan 3 ‘ De N uy dt ’ B o e r der ij me t b a kh u is e n k a ps c h uu r A f de li n g Geb o uw e n Ned e r l an ds c h e H e i de m a at s c h ap p ij te A r n h e m 194 4 V o l gen s he tze lf de o nt wer p als Roover tsebaan 2 D e E u sse l en De N uy dt we rde n v o lgen s he t ze lf de on t werp ge bo uw d. O ok h ier is he t een e n ander gewij zigd aan de r amen e n de var ken sdeur tje s zijn verw ij der d. He t d ak i s no g gehee l ge de kt me t ro de ver be ter de Ho llands e pannen. Op he t er f aan de ach ter zij de staan een bakhuis en e en (moge lij k o ude re ) kaps ch uur.
Roovertsebaan 4 en 5 ‘ Zan dhoe ve’ K apsc huur, de bo erderij is ge sloo pt of n ooit ge bouwd 194 4 In he t uiterste noor dwe s ten van he t lan dgoed staat de ze kapsc huur, die in 198 4 is herbeste md tot twee dienstwon in gen. Me t de won in gen zijn we zensvr eemde e lemen ten in he t gebouw geko men, zo als
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
43
wo onhuisven s ter s me t luiken e n tuime lven sters in he t dak. In he t midden is een te rugliggend gedeelte in hout g e m a akt, w a a r mee h e t b e e ld v an de k a p sch uu r en i gs z in s is g eh an dh a af d.
Gagellaan 1 ‘Gage l-h oe ve’ Boer der ij 191 5 Vo lgen s he tze lf de o ntwer p als de Aalsthoe ve en Bo sch hoeve D e bo erd erij a an de G ag e l l a an w erd n aar he t voor bee ld van de Aalsthoe ve g eb ouw d. Een n ie uwe toe voe g in g is de n a am van de b oer der ij in de w it t e ge ve ltop. Luiken zijn bij dit pand n ie t aanwe zig. Op he t er f staat n aast een vr ij n ie uwe gr ote stal een open koe ien stal.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
44
Prins Hendriklaan 1, Esbeek ‘Bo sch -h oeve’ Boer der ij 191 5 Vo lgen s he tze lf de o ntwer p als de Aalsthoe ve en Gage lhoeve Ook de Bo sch hoe ve wer d n aar he t voor bee ld van de Aalsthoe ve ge bouwd. Hier zijn wel luiken aangebr ach t. De voor ge ve l i s v an de Pr in s Hen dr ik l a a n af ge kee rd. D e n aam van de b oer der ij s t aat in de ge veltop aan de zijde van de Pr ins Hendr iklaan. Par allel aan de bo erderij ligt een var ken ssch uur. Aan d e an dere zi jd e v a n de we g be vi ndt z i ch een kap sc hu ur me t w an den v a n ho ut.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
45
Prins Hendriklaan 1a, Esbeek N ie uwb ouwwo nin g 197 5 He t be tref t een een laags woonh uis uit de j aren 19 70 dat is gebo uwd in de s t ij l v an de e i gen ti j d. D e s t ij l e n m a t e r i a l i se r i n g i s in h e t g e h e e l n ie t v erw a nt a an di e v a n he t l an d goed . Oo k de tu in p as t n iet b ij he t k arak t er v a n De U tr e c h t.
Prins Hendriklaan 1b, Esbeek N ie uwb ouwwo nin g me t sch uur 198 4 Vo lgen s he tze lf de o ntwer p als Hooge indse str aat 9 D e n ieu wbou wwon in g is op ge tro k ken in de st ijl v a n he t l an d goe d. M et d e g e ve l s in rod e b a k s teen, h et rod e z a d e ld a k, ram en me t bo ven l ich te n en l u i ken me t d i a bo lo besch i l der in g p a s t de won in g re de l ijk g oe d b ij de o ud ere gebouwen. De situering, me t de no kas par allel aan de weg, sluit ech ter n ie t a a n bij he t lan d goe d. Hoe we l er afg e z ien v an d e s i tu eri ng we in i g op he t on twerp is aan te mer ken, mist h et een eigen kar akter. Naast he t pan d staat een sc huur, e vene ens in stij l.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
46
Prins Hendriklaan 1c, Esbeek N ie uwb ouwwo nin g 198 4? D e won in g is in de s ti j l v a n de e ig en t ijd op ge tro k ken e n ref ereer t o p g een en ke le wi j ze a an de oor spr on ke li jke bebo uw ing v a n he t l an d goe d. Om d a t het een eenlaags woning met flau w helle nd dak be tr ef t valt de be bouw in g n ie t er g o p i n he t l an dsch a p, m a ar w a t b e tre f t s t i j l e n m a ter i a a l ( k leu r ) p a s t he t n ie t o p D e U tre ch t.
Prins Hendriklaan 5, Hooge Mierde Voorwer kerswon in g met o sse nstal A rch i tec t J an v an der Val k 190 0 R ij k smo n um e n t Same n me t d e vo o rw e r ke r swon i n g a a n de L a ge Mi erd se we g is d it de eer s te b ebo uw in g van he t landgoed als zo dan ig. De wo nin g werd gebo uw d n aar on tw erp v an de T i l burg s e arch i tec t J a n v a n der V a l k en lag b ij de kwe ke rij van De Utrech t. Ne t als bij de Bo sch -hoe ve is de voor ge ve l van de we g af ge keer d. Oor spron ke lij k was oo k dit pand aan de binn enzijde voor zien van bedste den. Aan de buiten zij de heef t he t ty pisch e kenmerken zo als een b es che ide n hoo fd vo rm, roo d (w o lf )d a k , r am en m e t roe denv er de l in g en luiken. De ge ve ls zi jn wit ge schi lder d. He t ge bo uw hee f t on dan ks ver bouwin gen h et kar akter we te n te behouden. Tot c a. 1985 ston d tegeno ve r he t pand e en uitkij ktor en om in een vroe g s t a d iu m b o s r an d t e k un n e n s i gn a le r e n . D e w o n in g w e r d ge bou w d met e e n ho u ten schu ur tje o nder ee n z ade ld a k , w a ar in z i ch oo k e en o ven be von d. Re ch ts van he t pand staat te genwoor dig een ie ts n ie uwer sch uur tj e. S ch ui n ach ter Pri ns Hen dr ik l a a n 5 s t a a t e en ho ut en o ssen s t a l on der w o l f d a k, d ie te gen w o o r di g in ge b r u i k is a l s j ac h th u is.
H e t i s vo l ge n s d e o ver le ve ring he t eer ste bouwwer k van he t landgoed. He t we rd ge bruikt o m d e o sse n t e s t a l l en d ie we rde n g ebr ui k t voor de on t g inn ing v a n he t l an d. He t ge bouw i s j aren in ver val gewe es t, maar o pgekn ap t en in ge brui k g eno men door de J acht co mb in a t ie.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
47
Prins Hendriklaan 2, Hooge Mierde ’ t A anr ij t’ Boer der ij Circ a 1930 ’ t Aanr ij t is een boer der ij in de vorm van een kapsc huur. De Heidemaatschappij bouwde v a ker w o n i n ge n vo l ge n s di t m o d e l, m a ar di t i s he t en ige voor bee ld op De Utrecht. Er is vee l aan he t o bjec t ver bo uwd. Zo zi jn on der an dere de r am en me t de o pget i lde d akvo et niet oor sp ron ke lij k. Op he t er f bevin den zich sc hure n en stallen uit diver se bo uwperiodes en een dr iero eden hoo iber g.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
48
Prins Hendriklaan 1 en 3, Hooge Mierde T - boe r der ij Circ a 1920 R ij k smo n um e n t T - b o e r der i j i n h e t u i ter s t e zu i d w e sten v an he t l a n d goe d. He t p an d be v a t twee won ingen. Hoewel o p he t landgoed nie t vee l T-boerder ijen staan, heeft het ge bouw qua materialisering en de t ail l er in g we l d e ken mer ken d ie he t groo ts te dee l van de be bo uw in g kar akteri se er t. E r heb ben wij zi gi n gen p l a a t s ge von den in de g e ve lo pen in gen, maar de hoo fdvor m en de inde ling zijn no g gro ten dee ls oor spron ke lij k.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
49
2.3
Ten oosten van de middenas
De be bo uw in g aan de oo s t zij de i s zeer ge var ieer d. Di ch t te gen de L age Mie rdseweg ligge n een tuin man swo n in g en de V ie r W in den ( v ier a r bei der swon in gen ). Er s t a an bo er der ijen ui t d e vie r eer st e decen ni a v a n he t l an d goe d en he t pan d D un se di j k 2 d a te ert z e lf s v an voor d ie ti jd. O ok i s er n ie uw bou w (D un se di j k 5, L a ge M ie rde ) . D un se dij k 3 be tre ft herber g In den Boc ke nrey der , een pleister plaats vo or wande laar s.
Kinderlaan 1 ‘Kromschutten’ Boer der ij Circ a 1926 Vo lgen s he tze lf de o ntwer p als Dunsedij k 1 He t voo rhu is v a n de boer der ij is gel i j k d a t v an a a n De Eks ter. He t ach te rhu i s is vo lgens een ie ts on tw ij ken d on twe rp ge bouw d. De b oer der ij is m e t he t s ma l l ere vo orh ui s een typ i sch voo rbee l d v an een on tginn in gsboe rde rij uit de j aren 192 0. De vlec htin gen , de ver sie rde to p en d e ven st e r s m e t lu i ke n g e ven h e t ge b o u w een vr ij r ij k u i ter lij k. De geve ls w ar en v an oor s pron g n ie t w i t g esch i l der d. Er he bbe n g een gro te wij zigin ge n plaatsge von den. Op he t er f staan een kapschuur me t houte n wan den , een scho p en een nie uwere sch uur.
Kinderlaan 2 Boer der ij A f de li n g Geb o uw e n Ned e r l an ds c h e H e i de m a at s c h ap p ij te A r n h e m 192 9 He t be tref t een boer der ij uit 192 9 die wer d gebouwd me t een sy mme tr ische voor ge ve l. De voor deur be von d zich hie rbij in he t midden. B ij e en ver bouwin g is e nke le dec enn ia ge le den he t voorh u is aan de linker zijde u i t ge b r e i d. M e t de z e v e r b o u w i n g i s d e b o e r d e r i j d e k a r ak te r i st ie ke uitstr alin g van een on tginningsboer der ij kw ijtger aakt. Aan de lin kerzi jd e b ev in d t zi ch ee n for se h a a k se a anb ouw . A ch tero p he t er f s t a a n een k a p sch uu r en e en gro te re cen te sch uur.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
50
Kinderlaan 3 W on in g A f de li n g Geb o uw e n Ned e r l an ds c h e H e i de m a at s c h ap p ij te A r n h e m 191 9 D e won in g we rd ge bouw d vo l gen s he t on t werp v an de p aa r den s t a l me t wo nin g a an d e To ren l aan. In eer s te in st a nt ie w a s ver gu nn in g ge vr a ag d vo or e x ac t h e t ze l f de ge b o u w , m a ar u i te i n delijk vroe g re ntmee s ter Sissingh een gewij zigde ver gunning aan, waarbij de stal kwam te ver vallen. De huidige wo nin g h eef t ee n d w ars v o lu me d at u i t d e b o u w t i j d lij k t te d a ter e n . V er moe de lij k is du s toch ee n klein ge dee lte van de st al geb ouw d. In a f wij k in g van he t o nt wer p wer den o p de ve rd ie pin g tw ee v en s ter s gecr eëer d in plaats van éé n. He t gebo uw heef t lan de lijke de taille rin gen z o a l s m u i ze n t an de n , r am e n me t k le i n e ro ede nver de lin g en luiken . Er is we in ig gewij zigd aan he t gebouw. Mo ge lijk was he t dak oor spron ke lij k ge de kt me t stro of r ie t. Op he t er f aan de ach ter zij de staan ver sch illende m od erne s ta l l en e n s chu ren.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
51
Prins Hendriklaan 2, Esbeek Die nstwonin g (tuin m an swon in g) me t schop Circ a 1920 R ij k smo n um e n t Dich tbij de Lage Mier dsewe g en naas t De Merel ligt deze dienstwoning, b e t e r b e ke n d a l s de tu i n m an sw o n i n g. H e t ge b o u w p a s t w a t b e tr e f t hoo fd vo rm en o p ze t b ij a n dere d ien s twon in gen o p he t l an d goe d, zoa l s de voor wer kerswon in g aan de Pr in s He ndr i klaan, de woning met paarden stal a a n de T oren l a an e n K in der l a an 3 . O ok de ze won in gen z ijn v an bes che id en fo rm aat en wo rde n af ge de kt do or een wo lf d ak. I n he t lagere ge dee lte re ch ts was ruimte voor en ke le stuks vee. Er hebben gee n in gr ijpende wij zigin ge n plaatsge von den.
Prins Hendriklaan 3, Esbeek ‘ Spie -ho eve’ (o p de Spiehe ide ) B o e r der i j me t lo ss t a and e s c h u u r Circ a 1915 De Spiehoeve is ver ge lij kbaar me t de Aalsthoeve, Gage lhoe ve en Bo schh oe ve. H et ge bo uw wij kt ie ts af van de dr ie b oer der ijen , m aar de on tw erpe n z i jn verw a nt en d a teren ui t de ze lfd e pe rio de. D e ge ve ls van de Spieho eve zijn voor zien van een dikke laag pleister wer k, zo dat wij zigin gen n ie t m eer goe d af le es ba a r z ijn. A an de ach te rz i jd e i s een l a g ere s t a l te gen he t ho of dvo lume aange bouwd. Op he t terre in staan twee gro te geme tse lde s c h ur e n .
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
52
Prins Hendriklaan 4, Esbeek ‘ De K ie vi t’ Boer der ij 193 8 A a n he t e ind e v an d e Pr in s Hen dr ik l a a n is boer der ij De K ie v it bee ldbe p alen d ge le gen. He t voorh uis is n og oor spron ke lij k, maar het ach te rhu i s is in gr ij pend gew ij zi gd. Wa ar n u een e nor me d w ar s vleu ge l n aar lin ks uitstee kt, stond oo it een ho ge lan db ouws ch uur me t wo lfdak. De o p ze t w as ver ge l ijk b aar me t D e Koe koe k, w aar oo k te gen de re ch ter zij ge ve l een h a a k s v o lum e m e t v ar k e n ss t a l le n i s. De sch uur h ad steunberen te gen de zij ge ve l, net als de Aalst-, Gage l- en Bo sc hhoe ve. L in k s v a n de boer der ij i s e en groep s ac co mmod a t ie ge bou wd in de st i j l v a n he t ho of dge bouw. He t gebouw heef t n et a l s de boe r der i j e e n wolf d ak m et ro de p annen, r a men me t k le ine roe den ver de l in g en h ou ten l ui ke n me t d i a bo lo besch i l der in g.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
53
Vier Winden 1 Die ns tw onin g me t s chu ur en kapsch uu r A f de li n g Geb o uw e n Ned e r l an ds c h e H e i de m a at s c h ap p ij te A r n h e m 192 0 R ij k smo n um e n t De Vier Winden, o ftewel vier arbeider swon in gen, waren oor spron ke lij k aan d e L a ge Mie r d se w e g ge p l and , t u ss e n de Pr ins Hen dr i k l aan (w a a r De M ere l n u s t a a t ) e n d e p le k w aa r D e V i e r W in den z ijn g eb ouw d. D e vie r woni n gen we rde n v o lgen s één on twe rp ge bo uw d. D e so berhe i d d ie de He i de m a at sch a pp ij n a st ree fde kom t b ij d e ze wo nin ge n bi j zon der goe d to t u i t in g. D e wo nin ge n had de n a an va n ke l ij k een d a k v a n st ro o f ri et , ram en me t klein e roe den ver delin g zon der luiken, opge klampte de uren en kle ine stalve nster s in he t ach ter ste ge deelte. De wo nin gen zijn vrijstaan d met ron do m r uim t e om en ke le s tu k s vee te ho u den en o p k le ine sch a a l gewassen te ver bouwen. De ar be ider s konden zo voo r zien in h un e igen on derh oud. I n de l o o p d e r ti j d z ij n d e d a ke n ver n ie u w d e n me t r o de p a n n e n ge de k t. Vie r Win den 1 ver ke er t no g voor een gro ot dee l in de oorspro nke lij ke staat.
D ir ec t ach ter h et de won in g st a a t een sc hu ur, a ch te rop he t er f s t a a t een g ro te k ap sch uur d ie i s her be s tem d t o t a te li er.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
54
Vier Winden 2 Die nstwonin g me t schuur tje A f de li n g Geb o uw e n Ned e r l an ds c h e H e i de m a at s c h ap p ij te A r n h e m 192 0 R ij k smo n um e n t O ok b ij V ier W in den 2 he bben ge en g ro te w ij z igi ng en p l a at s ge vo nde n. A an de linker zijde is ee n op e n u i tbo uw ge p l a a ts t.
Vier Winden 3 Die nstwonin g me t schuur tje A f de li n g Geb o uw e n Ned e r l an ds c h e H e i de m a at s c h ap p ij te A r n h e m 192 0 Vie r Win den 3 is in 1994 ver hoo gd en voor zien van e en aan zien lij ke aanbouw aan de linker zi jde. Het gebouw heef t n u een zade ldak, waar dit eer st een wo lf dak was. Van he t besch eiden o ntwe rp en de een heid die he t vor mde me t de o ver ige vier won in gen is niet vee l o ve rgeble ven.
Vier Winden 4 Die nstwonin g me t schuur en bakhuis A f de li n g Geb o uw e n Ned e r l an ds c h e H e i de m a at s c h ap p ij te A r n h e m 192 0 D e won in g is l a n ger d an de an dere d ri e p an den. Oo k d i t ge bou w heeft i n de loo p der tijd een zade ldak ge kr egen. De sch oor steen staat n ie t me er o p de oor spron ke lij ke ple k. Lin ks staat een bakhuis, ver der n aar ach te ren een s ch uur /scho p.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
55
Dunsedijk 1 ‘ De Eks ter’ Boer der ij 192 6 Vo lgen s he tze lf de o ntwer p als K in der laan 1 De Ekster wer d in 1926 gebouwd als boe rde rij en is tegenwo ordig in g e b r u i k a ls g o lf c lu b. He t geb o uw is v r ij dr a s tis c h ver bo uw d; a an v ank e l ij k h ad he t n ageno eg de zelf de in de li ng en de t ai ller in gen als d e bo erd erij K inder laan 1. Me t n ame de dakr and, he t dak(over ste k) en de inde lin g van d e voor ge ve l zijn dr asti s ch gew ij zigd . De de ur i n d e voorgeve l is later a a n ge br acht , w a ar b ij he t ven s ter op de ver d iep in g ver der n a ar l in k s is g e p l a a t s t. M e t de ko ms t v an de go lf c lu b is in de rec hter zij ge ve l een n ieuwe en tre e gecreëe rd. De boer der ij is door de wijzigin gen nie t meer goed her ke nbaar als on der dee l van he t lan d goe d.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
56
Dunsedijk 2 W on in g met s chu ur XIX D un se di jk is één v an de twe e p and en di e no g re steren van voor de stich t in g van he t landgoed. He t was de wonin g van j ach to pzie ner Van Gee l. He t geb ouw li gt p ar alle l aan de o ude door gaan de we g. De o ud e ge ve ls zijn dee ls gepleister d en wit gesch i lde r d . H e t d a k is v e r n ieu w d .
Dunsedijk 3 U i t sp ann ing ‘I n de n B oc ken rey der’ He rber g e n boer der ij me t kapsch uur en scho p Circ a 1930, boer der ij XIX Re eds voor he t stich ten van he t lan dgoe d lag er bij de Dun se brug een boer der ij /her ber g. In den Bo c kenrey der be vindt zic h op he t er f van Hoe ve Dun. De boer der ij he eft een o u dere kern , maar is en ke le decen nia ge le den gron dig ve rbouwd. De uitspann in g bestaat u i t d e b o e r d e r i j , twe e k le in e r e stallen, een kapsch uur, een gr ote stal en ee n put me t putmik. In 1938 werd een tappe rij geo pen d in de kle inste stal. Te genwoor dig is oo k de kapsch uur in gebr uik als ee t- en dr in kge le genhe id. Alle ge bouwen zijn in de j aren 198 0 gron di g ve rbo uwd , w aar bi j on der an dere r ie t de kking op een ged ee lte v a n de d a ken is a a ng ebr ac ht . Hoe we l de o bjec ten door de v er bou win g een ‘f ace lif t’ hebben ge kregen, is de uitstr aling van het boerenerf me t de her be s temm in g v an he t co m p le x g oe d be w aa r d geb le ven. Lu i ken me t de k l eu ren v an he t l an d goe d zi jn h ier o ver i gen s ni e t a anwe z ig.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
57
Dunsedijk 5, Lage Mierde N ie uwb ouwwo nin g me t o ude kapsch uur J ar en 1990 D e won in g we rd ge bouw d n a ar h et v oor bee l d v a n he t oo rs pro nk e lij ke p and dat zic h op de ze plek be von d. Het on twerp h eef t vee l overee nkomsten me t b oer der ij De Koe ko ek en s t am de ver moe de lij k u i t de ze lf de bou wt ij d (193 2 ). L in ks van de woning staat no g een o ude kapsch uur, op het erf aan de a ch te r zij de b ev in den z ich d i ver se n ieu we o pst a l l en. O m d a t de ou de won in g i n een n ie uw j a sje i s ge go ten i s er g een sp r ake meer van arch itec tuur histor ische waar de. De cultuur historische waar de van h e t c o m p lex i s w e l b e w a ar d ge b le ve n o m d a t h e t e r f a ls z o d an ig in tac t is C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
58
gebleven. De kapsc huur is er no g en de situer in g, ty po lo gie en ho of dvor m van de wonin g zij n vo lgen s de oorspro nke lij ke o p ze t. Ook de de tailler in g sluit aan bij he t oo rspron ke lij ke, m aar is tevens af le esbaar modern.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
59
3.
Wijzigingen door de jaren heen
Vrijwe l geen en ke l ge bo uw o p L andgoed De Utrec ht ve rkeer t n og in de oor spron ke lij ke staat. Me t n ame de behoe fte aan meer r uimte h eef t er toe ge le id d at ver sch i llen de p and en i n d e loo p der t ijd zijn ver bou wd . De vr aag n a ar meer ru i m te b innen de h i st ori s che panden is oo k op dit mo men t no g a c t uee l. De o p los s in gen di e wor den ge ko zen zi jn di ver s: van serre s tot aanbouwen in aller lei soor ten en maten. Niet altijd staan de uitbr eidingen i n verho ud in g to t he t oor sp ron ke l ij k, zo w e l w a t b e tr e f t gro o t te a l s vor m ge vin g. Op he t landgoed zijn he laas ver sch eidene voor bee lden van v er bou win gen e n u i tbre id in gen te v i nde n d ie d e c u lt uu rhi s tor i sche wa a r de van he t pand (ern stig) he bbe n aange t ast, omdat de oor spron ke lij ke typo lo gie en ho of dvorm niet zijn gere spec teer d. Om de c u ltuurh istorische waarden in he t ver vo lg beter te kun nen h an dh a ven, wo rde n de v o l gen de aan be ve li ngen ge d a an.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
60
4.
Aanbevelingen
Nie uwbouw, in de vor m van een aan bouw of een vo lle d ig pand, dien t te v o l doen a an ee n a an t al v oor w a arden o m te p as se n in L and g oed De Ut rec ht .
Passende situering S i t uer in g i s een be l an gri j ke f ac to r o p he t l an dg oe d. De oor sp ron ke l ij ke pande n werden o p een spe cifie ke manier binnen een perce e l geplaatst. B ij de woo nhuizen was dit door gaan s me t de n o kas h a a ks o p d e s tr a a t, o p en ke le me ter s af s t an d d aar van. Me t een ju is te si t uer in g t en o p zi ch te van de we g e n andere e lem en ten in de o mg e vi ng k an n ieu wbo uw z i ch a l d an n ie t manife steren als een dee l van he t lan d goe d. He t is dan ook een van de eer s te a spec ten w a arover du i de li jk he id moe t b es t a an.
Passende typologie De typo logie van de boer der ijen op he t landgoe d is ze er diver s. In ge val van een nieuw te bo uwen boer der ij zijn er ve le o p tie s moge lij k, maar a a n s lu i ti ng b ij é én v an d e type s is v a n b e l an g. He t i s ni et d e be doe l ing o m wo onhuizen te bouwen vo lgen s de ty po lo gie van boer der ijen. Oo k he t cr eëren van n ieuwbo uwwon in gen in de vorm van kapschuren wo rdt n ie t aanbevolen. D e oor sp ron ke l ij ke won in gen o p he t l an d goe d he bben in te gen s te l li n g t ot de bo erderijen een co nsequen te typo lo gie en hoo fdvo rm. He t gaat om pande n van besche ide n fo rmaat, vrijwe l zo nder uitzon der in g me t een zade ldak o f een wo lf dak. De plattegron den zijn vier kan t of r ech thoe kig (maar noo it lan ggere kt). De voor de ur be vin d t zich af wisse len d in de voor ge ve l of zij ge ve l. U i tb rei d in gen o f a anb ou wen di enen te p as se n b ij de ty po lo g ie e n de hoo fdopze t van een gebouw.
Passend formaat He t for m a at v a n n ieu wb ouw h an gt s a me n me t d e keu ze voor een b ep a a l de t yp o lo gie . N ie uwb ouw wo rd t bij voor ke ur n iet v ee l gro ter d an de ree ds aanwe zige pande n. In dien we l vo or ee n gro ter on twerp wor d t ge ko zen, d ie nt de sch a a l ver gro ti n g n a ar verho ud in g p la a t s te v in den, z od a t de typo lo gie en ho of dvorm in tact blij ven. W a a r he t g aa t o m u i tbre id in gen v an bes t a an de p and en i s he t f orm a at v a n d e u i tbr ei d in g u i ter a ard a fh an ke l ijk v a n he t oor sp ron ke l ij ke. Een uitb reiding dient ondergeschikt te zijn aan he t hoo fdvo lume. Dit kan wo rde n bere i kt doo r de ui t bre id ing i n ie der ge v a l n ie t vee l gro ter te m a k en dan he t hoof dvo lume , maar bij voor bee ld oo k door ge bruik te make n van ‘on der ge sch i kt ’ m a ter ia a l . Een gro te aan bouw wor d t bij voorkeur me t h et hoo fdvo lume verbonden door middel van een tusse n lid van glas of an der afwij kend mater i aal. Zo blij ft he t oor spr on ke lijke ho of dvo lum e d u ide l ijk z i ch tb a ar .
Passend materiaal Materi aal i s een be lan gr ij k as pec t van de be bo uw in g op De U tre ch t. De mee ste gebo uwen h ebben ge ve ls in ro de baksteen en e en dak me t ro de p a nnen. Een a an t a l p an den he ef t w i t ges ch i ld er de ge ve ls . E r i s vee l m e t ho ut gewerkt, bij voor bee ld in de vor m van voor sch otte n of houten g e ve lb ekl ed in g. O m nie uwb ouw te l a ten o p ga a n in he t lan d goe d, i s he t v an b e l an g o m w a t b e tre f t m a t e r i a a l aan te s lu i ten b i j h e t b e s t a a n de . C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
61
Hier bij dient in ach t te wo rde n genomen dat een bepaald materiaal voor een s pec if ie ke ui ts tr alin g zor gt. Ro de baksteen gee f t een ambach telij k k a r a k ter, terw ij l e en p an d d oor he t w i t ten v an g e ve l s v erbi j zon der t. Ho ut i s bij uitste k het materiaal voor schuren, stallen en t ij de li jke ver b lij ve n (zo als een se izoensarbe ider skee t). He t is ec ht er oo k ge sch i kt voor bo swon in gen, z o a l s D e M e r e l. In he t ge val van uitbreidin g van e en bestaan d wo onhuis kan bij vo orbee ld wo rde n geko zen vo or een aan bo uw me t ho uten be kle ding. Hier mee wo rdt de on der gesch iktheid van de aanbouw ge to on d. Voor n ie uwe toe voe gin gen mag ook nieuw materiaal worden gebruikt, zoals aluminium (voor kozijnen), g l a s e n zi n k. B ij m ode rnis er in g v a n een be s t a an d p an d moe t u i t dru k ke l ij k re ken in g wo rde n geho ude n me t he t oo rspron ke lij ke. B ij he t ver vangen van on der de len z o a l s ven ster s (b ij voo rb ee ld v an en ke l n a ar du bb e l g l a s ) of deur en wordt bij voor ke ur he t oorspro nke lij ke mater i aal gebruikt.
Voorbeeld van een monument met uitbreiding in hout en glas
Het materiaal en de detailleringen van de aanbouw zijn eigentijds
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
62
Eigentijdse detailleringen D e t ai l le rin gen v an zo we l n ie uwb ou w a ls een aan bouw diene n eige ntijds te zi jn. De aanwe zi ge bebo uw in g op he t lan d goe d kan worden gep laats t in de e i gen ti jd dan k z ij d et a ils z o a ls me ts e l verb a nd, roe den ve rd e li ng en orn a men ten. In die l ijn moe t oo k n ieu wbo uw d e s feer v an de e i gen ti jd ademen en (later ) he rken baar zijn als be bouwin g uit een bepaald d ecen ni um . D a a rb ij moe t in ach t wor den gen om en d at de on tw erpe n en d e t ai l le rin gen p as sen d z i jn voor e en l an de l ij ke o m ge vin g. D e toep a s sin g v a n mod erne m a ter i a len k an ee n gro te r o l s pelen bi j he t e i gen ti jd s m a k en v a n h is to ri sch e v oorb ee l den.
Historiseren mag H i stori ser en ho u dt in d at de in sp ir atie voor on twe rpen uit histor ische v oor bee l den w ord t gep u t. O p veel p l a a t sen in N ede r l and v err ij zen d e laatste j aren woningen in de stij l van h i storische voo rbee lden, zo als g r ach te np an den o f won in gb lo k ken in Am s terd a m se Sch oo l s tij l . Oo k o p De U tr ech t is hi s tor i seren de bebo uw ing aanwe zi g. Zo zijn de b oer der ijen die in de j aren 1940 r ond Tulder we rde n gebouwd on two rpen naar ne ge ntien de ee uwse voor bee lden. D e be doe l in g is n ie t om e x ac te kop ieë n t e m ak en v an best a a n de p and en, maar o m me t de ver sch illen de e lemen ten (typo lo gie , hoof dvor m, mater i aal, s t ij l, de t ai ller in g) to t een n ie uw on twe rp te ko men. Hie rb ij d ien t i n ach t te w o r de n g e n o men d a t de e i gen t i j d a f le e s b a ar m o e t zi j n . D i t k an , zo als h ier bo ven aan ge ge ven, wo rde n bere i k t do or te de t ai l l eren in mod erne materialen en vor men .
Geef nieuwbouw een eigen karakter B e s t a and e n ieu wbo uw o p he t l and g oed mist een eigen kar akter. In de on twerpe n is te vee l geprobe erd om de be bouw in g zo ono pvallend mo ge li jk in te passen, bijvoorbee ld door ge bruik te maken van slec hts éé n v er di ep in g en e en f l a uw h e l len de k a p. In ee n a a n t a l ge v al l en ( Pri ns He ndr i klaan 1 a, 1c te Esbee k en Lage Mie rdseweg 16 a) is geko zen voor een n ie t p a s send e e ig en tijd se s t ij l, in a n dere ge val l en m is t he t on tw erp i n he t g ehee l een e i gen k ar a kt er (P rin s Hen dr i k l a an 1 b, E s bee k en Ho ogein d sestr aat 9 ). He t is niet de be doe ling o m nieuwbou w zo ono pvallend mo ge lijk te maken, wan t daar mee ver lie st een on twerp ge gar andeer d aan kwaliteit. Zor g voor een kwalitatief hoo gstaan d on twer p me t kar akter, uiter aar d met in ach tne min g van de over ige aanbe ve lin gen.
Put niet alleen uit algemeenheden, maar ook uit uitzonderingen De be bo uw in g o p L an dgoe d De U tre ch t heef t vee l ge meen sch appe lijke ken mer ken, zo als ro de baksteen, or anj e dakpanne n, r amen me t roe den ve rde lin g en don ker gro ene luiken me t roo d -witte d i a bo lo besch i l der in g. A nd er zi jd s z i jn er o ok g ro te ver sch i l len in d e t ai l le rin gen, orn a men ten e n m at er i a a l gebru i k. Om n ieu wbo uw e en e i gen k a r a k ter te g e ven is het v a n be l a ng o m ni et a ll een v an a lg e meenhe den ui t te gaan, maar oo k de over ige aspec ten te be kij ken. K ij k ver der dan alleen roe den ve rde lin g en luiken. Panden zo als De Mere l, de Ze s Woningen en de voor wer kerswon in gen he bbe n een bij zo nde r kar akter dat door ver sch i llende as pec ten w ordt bep aald. Hier bij dient te wor den o pgeme rkt da t u i t e r s t a t y p i sc h e p a n de n , zo a ls de ho utvester swo nin g, Rustoor d, Roover tseb a an 1 en 1 a m ind er ge sch i kt z i jn als in s pir atie bron.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
63
5.
Bronnenlijst
Literatuur
C. J.G. Si ss ingh,‘ On tgin ni n gen van de L evens ve rze ker in gm aat s ch appij “Utre ch t” te Hilvaren bee k’, 1 917, over druk uit tijdsch rift Nee r land s Welvaart Heidemaatschappij (r ed. ), B oe rde rijen in Nede rland , Amster dam 1941
Archieven Regionaal Archief Tilb ur g Bo uwver gunn in gen gemeen te Hilvaren bee k, 1898 -1 934, nr. 1 318 Bo uwver gunn in gen gemeen te Hilvaren bee k, 1935 -1 996, nr. 1 063 Bo uwver gunn in gen gemeen te Diesse n, 1915 -199 6, nr. 1 305 Arch itec t J . van der Valk te Tilbur g, 19 00 -1961, nr . 1255 Ge lder s Arch ief He ide mij Bo uwkun d ige Dienst, nr. 09 25
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
64
Landgoed De Utrecht Cultuurhistorische effectbeoordeling
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
65
Cultuurhistorische effectbeoordeling Algemeen L an d goe d De Ut rech t is d oor de p ro v inc ie No or d -B r ab an t o p b a si s v an artikel 7.8 uit de Vero rden in g Ruimte aan gewezen als ‘c omple x van c u l tu urh is tor i sch be l an g’. He t provi nc i a a l be lan g is ge leg en in he t b ehou d en de ver s ter k in g v an d e a anwe z ige k ar a k ter is t ie ke kw a l it e it en. Ar tik e l 7.8 b i e d t r u i me r e p l ano lo gi s c h e mo ge li j kh e den , mi t s w o r d t a an ge to o n d dat d i t noo d z a ke l ijk i s voor de i ns t an dho ud in g v an h et co mp l ex . A S R, e i gen aa r v an L a ndg oe d D e U tre ch t, hee ft een in s t and hou d in gs pl a n v oor h et l an d goe d opg e st e ld w a ar in ter f in anc ier in g v an d e i nv es ter in gen en de k ki ng v a n de j a ar li j kse exp lo it a t ie ko s ten d e re a l is a t ie v an 13 nie uwe wo nin ge n is opgen omen. Een vo orwaar de v an ui t ar t i ke l 7 . 8 i s d a t de c u ltuurh istor i sche waar den én de ef fec ten van de voor geno men on tw i k ke l ingen o p d e ze w a a rde n in bee l d zij n g eb r ach t. Voor liggende r appor tage betref t de c u ltuurh istor ische e ffec t beoor delin g. D e c u lt uu r hi s tor i sche kw a l i te it en van L a nd goed De U tr ec ht z i j n i n de voor gaan de de len.
Per loc atie is inzi chtelij k gemaakt in hoe verr e de on twikke lingen, in dit ge val de her beste mming van een aan t al bestaan de kapsch uren en de lo c atiekeuze voor 1 3 nieuwe woningen, bij dr agen aan de i ns t an dho ud in g e n/ of v er s ter ki ng v a n c u l tu urh is to ri sch e w a ar den v an L an d goe d De Utrech t. In de ef fec tbeoor de ling is oo k h et plan van projec to ntwikke laar CRA voor de re al isatie van 28 vakantie appar temen ten c. q. 12 permanen te won in gen o pgeno men. He t plan van CRA maakt geen on der dee l u i t v an he t i ns t an dho ud in g sp l a n van A SR. De vo lgen de bestaan de en nie uwe lo c atie s zijn n ader onder zoc ht en b eoor dee ld: 1 . B e s t a an de k ap sc h u ur L a n g e g r ac h t 2. Be staan de kapsc huren Roo ver tsebaan 3 . Nie uw bo u w lo c a t ie B e r ke n s in ge l 4. Nie uwbouwloc atie Dunse d ij k 5 . Nie uw bo u w lo c a t ie Lan ge gr ac h t 6. Nie uwbouwloc atie Vier Win den 7. Nie uwbouwloc atie Roo ver tse b aan 8 . Nie uw bo u w lo c a t ie Hoo ge in ds est r a a t 9. Nie uwbouwloc atie Bo lgoor 10. Nieuwbo uwloc atie CRA C r i t e ri a De be s t aande c u ltuu rhi s tor i sche kw ali te it en van L a nd goed De U trec ht z i jn ree d s in bee ld gebr acht in de vo orgaan de hoof dstukken.
Dit on der dee l v or m t de bas i s voor h et be p a len van de ef fec ten o p de c ul t u urh is to ris che w a ar den . Voor he t be pal en v an dez e k ar a k ter is t ie ke kw a l it e it en hee ft M onu men tenh ui s B r a b an t de w a ar der in g scr i teri a v a n de Rij k sd ien s t voor h e t C u l tu r e e l E r f go e d g e h an te e r d .
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
66
1. Kapschuur Lange Gracht D e ze k ap sc h u u r w o r dt m o m e n te e l g e b r u i kt vo o r de o p s l ag v a n lan dbo uwmater iee l, maar werd oorspro nk e lij k g e b r u i kt vo o r de o ps l ag v a n ho u t. De s ch uur i s be s te md als bosb ouw loods. ASR w i l de kap sch uu r her be s temmen to t een beheer der swon in g. De sch uur ligt aan de Lan ge Gr ach t in he t oo ste lij k dee l van het lan dgoed.
Cultuurhistorisch e waarde He t be tref t een een voudige kapschuur uit de jaren zeven tig van de t w in ti g s te e e uw. De k ap sc h u ur i s g e b o uw d o p e e n r e c h th o e k i ge p l a t te gro nd on der e en o ver s te kend z a de l d a k. B e p a len d voor he t k a rak t er van de schuur is de openhe id van de c onstr uc tie: alle zij w an den zijn open. D e k ap sc h uu r i s v an c ul t u ur h is to r is che waarde vanwege he t doe lmatige k a r a k ter en a l s fu nc ti onee l o nde rdee l v an he t lan d goe d. Van c u l tu urh is tor i sch be l an g is te ven s d e s i tu eri ng v a n d e ze k a p sch uu r. D e k a p sch uu r li g t a an de Lan ge G r acht , een on verh ar de z an dw a l d a terend u i t de midde lee uwen. De ze zan dwal we rd o p gewo rpen om he t stuivende zan d t e gen te g aa n en vo rmd e te ven s de o ud e g rens t u sse n de ‘ ge meyn ten’ v an E s bee k en D ie s sen. De L an ge Gr ach t we rd geb ru i kt doo r v oe t g an gers v a n Die s sen en B aar scho t naar De Mie rden. C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
67
E f fe ct op cul t uurhi st ori sch e wa ard e V a n u i t c u ltu ur h i st o r i sch o o g pun t is voor tbe s taan van he t oor spron kelij k g e b r u i k de b e s te be st e m m in g vo o r d e k ap sc h uu r . H ie r me e b l ij ven de c u ltuurh istor i sche waar den en he t oor spron kelij ke, agr ar ische kar akter behouden . Ook vo or de direc te omgevin g, in dit ge val de h i storisc h zeer w a ar de vo l le L a nge Gr ach t, i s d i t van be l an g om d a t de weg d a n ni et verh a rd hoe f t te wor den. Ech ter, wannee r de vo or tze t ting van he t h u idige gebruik n ie t moge lij k of we nse l ij k is, is he t v in den v an e en p a s sen de n ie uwe bes tem m in g v an be lan g voor he t beho ud van de kapsc huur. Een he rbe s temmin g to t beheer der swo nin g behoor t to t de mo ge lijkheden. Een voor waarde bij her be s temm in g i s d at d e c u lt uu rhi s tor i sche waar den zor gv u l d ig d ienen te wo rde n in ge p as t in he t on tw erp. Een goe d ontwer p is e rop ge rich t de r ui m tew e r ki n g v a n de k a p sc h uu r zo vee l mo gel i j k t o t z i j n r e c h t t e l aten ko men. Nieuwe, toe gevoe gde e lemen ten dienen afwij ken d te zijn in materiaalsoor t en vo rmge ving.
De c u ltuurh istor i sche waar den van de k ap sch uu r wo rde n v oorn ame l ij k ge vor m d do or de o penhe id aan vier zijden en de z ich tb a re con s tru c tie v an de k ap . B ij een h erbe s tem m in g to t b eheer der swo nin g i s he t v an b e l an g d at de ze k a r a k ter is t ie ken geh a nd h a af d b l ij ven . D i t k a n b ij voo rb ee ld doo r he t toe p as sen v an g l a zen w and en en h et zich tbaar ho ude n van de kapc onstruc tie . T e ven s i s h e t b i j h e r b e st e m m i n g noo d z a ke l ijk o m g oed n a te den ken o ver de toe g an g sweg L an ge Gr ach t. E en verh ar di n g v a n de ze z an dw a l is ni et wen se l ij k en doet s ch a de a an he t k a r a k ter v an de L an ge Gr a ch t. B e oorde ling en adv ie s M onu men tenh ui s B r a b an t is v an men in g d at een voo rt z ett i ng v an de h ui d ige fu nc t ie de be s te bes te m min g is voo r he t b ehou d van de k ap sch uur. W anneer het n ie t mo geli j k i s o m de h ui d i ge be s te m m in g t e b e h o u den , i s her be s temm in g e en wen se l ij ke op t ie. Be houd do or on twikke ling dr aagt n a me l ij k b ij a a n de ins ta n dho ud ing v a n he t ob jec t, mi t s er e en zor gv u l d ig ontw erp wordt gemaakt waar in optimaal r e ken i n g w o r d t g e h o u d e n m e t de a a n w e zi ge c u l tu ur h is tor i sch e w a ar den .
Een pas se n d o n twe r p is e e n voor waarde voor h erbestemmin g.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
68
2. Kapschuren Roovertsebaan B innen de van oo rs pron g mi d de lee uw se l an db ouw enc l a ve Tu l der s t aan dr ie kapsch uren (zie luch tfoto ). K apschuren 1 en 2 zijn gebouwd en be ste md als b o s bo u w lo o ds , m a ar th an s in gebr ui k a l s p a ar den s t a l e n o ps l a gr ui mt e . K apsc huur 3 is in de j aren 1970 gebouwd en in 20 06 her be s temd to t re cre atiewon in g. ASR wil de be stemmin g van de kapsch uren 1 en 2 a a n p as s e n a a n h e t h u i d i ge ge b r u i k , e n wij zigen to t ‘ P aarden stallin g’. De e i gen a ar v an de re cre at i ewon in g (ka p sch uu r 3 ) w ens t de h ui d ige beste m ming te wij zigen n aar een wo onbe s temmin g.
3
1
2
Cultuurhistorisch e waarde K apsc huur 1 be tref t een kapsc huur die is gebo uwd in de j are n 1970. De sch uur is ge bouwd o p een be tonnen fun der ing en he ef t een kap me t een f l a uwer e d ak he l l in g d an de an dere k a p sch uren o p he t l an d goe d. B i j d e her be s temm in g to t recr e at ie won in g z ijn a l le w an den d ich t ge ze t, w at i nd ru is t te gen h et oor sp ron ke l ij ke k a r a k ter v an ee n k a p sch uur. Hi ermee i s de cult uurhistor i sche waar de aangetast. K ap sc h u ur 2 be tre f t e e n o o r s pro n k e l ij ke k ap sc h uu r u i t de e e r s te h e lf t v an de tw in ti gste ee uw. Than s i s de sch uur in ge br ui k als p aar den s tal. De sch uur is ten behoe ve van de f unctie als paarden stal aan de voor zij de dich tge ze t. Oorspron kelij k was de voor z ij de op en. De wen s v an A S R i s o m d e hu i di ge b es te m ming ‘Bo sbo uwl oo d s’ te w ij z i gen n a ar ‘P a a rde ns t al l i n g’. K apsc huur 3 he ef t momen tee l een re cre a t ie ve f unc t ie, ma a r is oor spron ke lij k in de j aren 1 970 gebouwd als bosbouwloo ds. De eigen aar wil de huidige beste mmin g o m ze tten n aar een woonbeste mmin g. B ij de her be s temmin g van de bosbo uwloo ds tot recr e atie won in g is h oof dvor m v a n de k ap sch uu r op e en a an t a l c ruc i a le pun ten gew ij z i gd.
De k ap schu ur is gebouwd op een betonne n funder in g en he ef t ee n lagere kap dan oor s pron ke li j k he t ge v al i s ge wee st. Bo ven d ien z i jn a l le w an den di ch tge ze t, w a t i n dru i st t e gen h e t k a r a k te r v an e e n k a p sc h u u r . Op v a lle n d is d a t d e s ch uur van de we g is afge keer d. C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
69
B e oorde ling en adv ie s K apsc huur 1 en 3 zij n in de j are n 1970 ge bo uwd n aar h et voor bee ld van een o ude re kaps ch uur. De kap sch uren w ij ken o p een aantal cr uc i ale pun ten af v a n an dere, o ude re k aps ch uren di e o p he t l and g oed te v in den z ijn. De kapsch uren zijn lager, he bbe n een f lauwer e dakhe llin g en zijn ge bouwd op een be tonnen fun der ing. Bo ven d ien is he t karakter van de sch uren door de gew ij zi gde f unc t ie s n aar re spec tieve lij k paar den s talling en re cre atiewo nin g dusdanig aan ge t ast, dat er geen sp r ake is van een cultuurh i storisc he w a ar de. Met n a me k aps ch uur 1 i s v a nwe ge f l au we de khe ll i n g eer der een v er s tor in g d a n een vers t er kin g v an de c u l tu urh i st ori e. Op gr ond v an he t on tbre ken van de c u ltuurh istorische waarden zie t Mo numen tenh uis Br aban t g een a an l eid in g o m te oor de le n o ver de f unc t iew ij z i gi ng v a n de ze o bjec ten . K ap sc h u ur 2 be tre f t e e n o o r s pro n k e l ij ke k ap sc h uu r u i t de e e r s te h e lf t v an de twin tigste ee uw. B inne n de opvattin gen van de monum en ten zor g g e l dt d e oor sp ron ke l ij ke b est e mm in g a ls be s te b es te mm in g voor h et behou d v an c u ltuurh istor i sche waar den.
Omdat een best emmingsw ijzi ging in di t geval geen ge vo lgen he ef t voor he t gebr uik en vo or de monumen t ale waarden van de kapsch uur, hee ft Monumentenh uis Br ab ant ge en bezw aar tegen de v oor gen omen be st emm in g sw ij z i gi n g.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
70
3. Berkensingel Lo c a tie B erken si nge l lig t a a n d e Tu l den se d ij k i n he t we s te l ij k d ee l van he t lan d goe d. He t be tref t een open akker p e r c e e l. De loc a t i e w o r d t i n h e t noo rdwesten be gren sd door de Tulden sedij k, in he t zuidwe sten door een bosperc ee l, in he t oo sten e n zuidoo sten door o pen akker lan d. He t plan is o m op de loc atie in to taal ze s woni n gen in li ntbe bo uw ing te re alis eren.
Cultuurhistorisch e waarde Dit ge dee lte van he t lan d goe d heef t ee n ster k agr ar isch kar akter. He t l a n ds ch ap wo rd t ge ken mer k t d oor de o penhe id v an de a k k er s en de s t ruc t uur van de on t g inn in g s l anen. De r an den bes t a an ui t bo spe rce len. Oo k i s de oo rs pron ke l ij ke ver k a ve l in g her ke nb a ar g eb l even. De bes t a an de b ebo uw in g b etref t u i ts lu i ten d agr ar is che bebou wi ng. De boer der ije n li gge n v er spr ei d in he t l an d sch a p a an d e l a nen . E f fe ct op cul t uurhi st ori sch e wa ard e D e her ken bare w aard ev o l le s tru ctu ur v an l anen e n de a fw i sse l in g tus se n o pen a k ker la n den en be s lo ten bosp erce le n wor d t m et de re a l i s at ie van de wo nin ge n op de ze p le k a a n ge t a st . M e t n am e de ken mer ken de o penhei d v an d i t ge dee l te v an h e t l an d goe d k o m t i n h e t ge dr an g. O o k d e r e a l i s at i e v a n wo nin gbouw in de vorm van lin t be bou win g pas t ty po lo gis ch ge zien n ie t op d e ze p l ek. D e en i ge h is t ori sc he lin tb ebo uw in g ss tr uc tu ren v an h et lan d goe d z i jn de arb ei de rs won ing en Vi er W in den en Zes Wo nin ge n l a n g s de L ag e C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
71
Mie rdseweg. Oo k een an dere c luster in g van de woningen (an der s dan ee n li n t ), i s o p d e ze p laat s n ie t acc ep tab e l. D e beb ouw in g in d e d ire c te o m ge vin g is a g r ari sc h v a n a ar d. Won in gen wijken w a t be tre ft ty po lo gi e en functie af van hetgeen er al staat. B e oorde ling en a an bev eli ng M onu men tenh ui s B r a b an t is v an men in g d at de ze lo c a tie v a nu i t c u l tu urh is tor i sch oo g pu nt vo l ge ns b ov ens t a an de re denen n ie t ge sch i kt i s voor h et realise ren van woningen.
C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t
72
4. Dunsedijk Lo c a tie D uns ed ij k l i gt ten o os ten van de L a ge M ie rd sew eg o p de hoe k v a n de Dun se dijk en de K inder laan. Het pe rcee l ligt ach ter de a r bei der swon in gen ‘ De Ze s W onin gen’ en heef t e en be sch u t te li g g in g door bome n die he t perce e l o msluiten. Op he t percee l kunnen twee won ingen wo rde n gere aliseer d. De on tsluitin g v a n he t per cee l ge sch ie dt v i a de D un se di jk , d ie hie r v erh ar d is.
Cultuurhistorisch e waarde D e D un se dij k is e en oud e, in oor spron g o nv erh ar de w eg d ie ree ds voor de on t g inn in gen e en be l an gr ij ke f unc t ie a l s do or g a an de weg h a d. D e bestaande bebouwing aan de Dunsedij k dateer t zo we l van vóór als n a de on tginn in g. Tevens wordt he t van oor s pron g mi dde lee uw se bu ur ts ch ap D un o nt s lo ten v i a d e Du nse d ij k. Dir ec t ach ter h et be tref fen de pe rcee l ligt he t c luste r De Ze s Woningen, t erw ij l a an d e an dere zi jd e v a n de K ind er l a an R us to ord i s g e le gen. B ei de o bjec ten wor den o ntslo ten via de L age Mier dsewe g. He t oor spron ke lij ke kar akter van he t lan d goe d ter ho ogte van de K inder laan en dit ge dee lte van d e D un se dijk w a s a gr ar is ch v an a ard . D oor de a a n le g v an d e go lf b a an i s h et agr ar ische kar akter gro ten dee ls aan ge t ast en hee f t he t lan d goe d ook een b e l an gri jke re cre a ti eve f unc t ie ge kre gen . Effect op de cultuurhistorisch e waarde C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t