08 bp Dunsedijk - achter Rustoord (3a Bijlage 10 bij de toelichting Cultuurhistorische analyse)

Landgoed De Utrecht Cultuurhistorische Analyse

drs. Elke de Rooij en drs. Annélien van Kuilenburg

Inhoud 1. In le id in g 1.1 A an le i din g 1.2 Doe l 1.3 A an p ak

Deel I: Cultuurhistorische gebiedsanalyse 1. On tw i kkeli n gs ge sch ie den is 1.1 Liggin g en be gren zin g 1.2 Situatie ron d 18 50 1.3 Le ven s ver ze ke rin g sm a a t sc h app ij De Ut rech t 1.4 De Ko nin k l ij ke Ne der l an d sche He i de m a at sch a pp ij 1.5 Inf r as tru c tu ur 1.6 Inr ich t in g v an he t lan d goe d 1.7 Ver kavelin g en on tginningspatron en 1.8 Exploitatie en ver p ach t in g 1.9 Ar chi te ct u ur 1.1 0 Ar boretum Arno ldspar k 1.1 1 Noo i t u i t ge voer de p l annen van de He i dem ij 1.1 2 Rec re atie en toer isme 1.1 3 De Utrec ht in de public iteit 2. Hu id i ge ru i m te li jke st ru c tu ur 2.1 Alge meen kar akter 2.2 He t we st e l ij k de e l 2.3 He t noor de lij k de e l 2.4 He t oo st e l ij k de e l 2.5 Plano logisc he kenmer ken 3. W aar der in g 4. Br onnen lijst

Deel II: Stijlengids architectuur 1. De s tij l van De U tr ech t 1.1 K ar akte rsche ts be bouwing 2. Oor spr onke lij ke be bo uw in g 2.1 Middenas: L age Mier dsewe g 2.2 Ten westen van de midden as 2.3 Ten o osten van de midden as 3. Wij zigin gen door de j are n heen 4. A an be ve li n gen 5. Br onnen lijst

3 3 3 3

6 6 6 7 7 8 9 9 10 11 11 13 13 14 14 15 15 15 16 17 18 19 21

22 23 23 27 27 33 50 60 61 64

Deel III: Cultuurhistorische Effectbeoordeling

65

1. A lge meen 2. Loc at ies : 1. L an ge Grach t 2. K apschuren Roo ver tse b aan 3. Be rkens in ge l 4. Du nse d ijk 5. L an ge Grach t 6. Vier Winden 7. Roo ver t se b aan 8. Hoo ge ind se s tr aat 9. Bo lgo or 10. CR A 3. Conc lusie en aanbeve lin gen

66 67 67 69 71 73 75 77 79 81 83 85 87

C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

2

1. Inleiding 1.1 Aanleiding L an d goe d De Ut rech t, één v an de vijf Ke mpische Landgo ederen, wil i n ves te ren in de du ur z am e i ns t an dho ud in g v an z ijn n a t uur l ij k en c u ltuurh istor i sch er f goe d, ge baseer d o p econo misc he drager s. L an dgoe d De Utre ch t is door de pro vinc ie Noor d -B r ab a nt o p b a si s v an ar t i ke l 7.8 u i t d e V e r o r de n in g R u i m te a an ge w e ze n a l s ‘ c o mp l e x v an c ul t u ur h is to r is c h belang’. Het provinciaal be l an g i s g e le gen in he t beho ud en de ver s ter k in g v a n de a anwe z i ge k ar ak t er is t ie ke k w a l i tei te n. A r ti ke l 7 .8 b ie d t ru i mere plano lo gische mo ge lij khe den, mits wo rdt aan ge toon d dat dit no odzake lij k i s voo r de in s t and hou di n g v a n he t co m p le x. In 2010 h eef t e i gen aar ASR Vastgoe d Vermogen sbe heer me t inbr en g van d i ver se p ar ti jen gew er kt aan een instandh oudin gsplan, waar mee he t lan d goe d als cultuur histor isch co mplex z ij n i de n t i tei t e n w a ar de vo o r n a tu ur, cu l tu urh i st ori e en e cono m ie k an worden beho uden. De bouw van 13 n ieu we wo ni n gen m a akt on der dee l u i t v an he t i ns t an dho ud in g sp l a n.

1.2 Doel He t Mon umen ten hu is B r a b an t i s door ASR Vastgoe d Vermo gen sbeheer ben aderd om in he t kader van ar tike l 7.8 een c u ltuurh istor i sche g eb ie d s an al y se v an L an d goe d De U tr ech t u i t t e voere n. He t e ers te d oe l v an de ze c u ltuurh istorisc he an aly se is he t in zich telij k maken en benoe men van d e c u lt uu rhi s tor i sche wa a r den v an he t l an d goe d. T ot nu toe w as e r geen o ver zich t van de aanwe zi ge w aar den. He t twee de doe l is he t me ten van de ef fec ten v an de re a l i s at i e v a n de 13 n ie uwe won in gen o p d e ze c u ltuurh istor i sche waar den. Te vens wor den e r aan be ve lingen ge ge ven voor d e vor men ta a l v a n de n ieu we wo ni n gen. D e c u lt uu rhi s tor i sche an a ly se vorm t een k ader o m goe d b e ar gu ment eer d te kun nen oorde len o ver de c u ltuurhistor i sche kwalite it van stede nbo uwkundige planne n, landsch ap sp l an n e n e n b o u wp l an n e n e n de ef fec ten van de ze on twikke lingen o p de be staan de cultuurh istorische w a ar den . In d e d i ver se s t a d i a v an p l a non tw i kk e l in g k unnen de c u l tu urh is tor i sche w a ar den v an L an d goe d De U tr ech t st ee ds in de be lan gen afwe gin g wo rden mee geno men.

1.3 Aanpak D e c u lt uu rhi s tor i sche an a ly se bes ta a t u i t d rie on der de len: 1 . B e n oe m e n c u l tu u r h ist o r i sc he w aa rd e n Onde rde e l I bestaat uit he t benoemen van de c u ltuurh istor i sche waar den v a n L an d goe d D e U tre ch t. In d i t ond er dee l wo rd en de be l an gr ij ks te c.q . mee st waarde vo lle e lemen ten en bee ldaspecten van Landgoed De Utrec ht b enoe md . D i t ge beur t o p b a si s v an ee n be schr ij vi ng v an d e on tw i k ke l ings ge sc hie den i s v a n het l a n dg oed en o p b a s is v a n ve l dwer k. O nde r cu ltuu rhi s tor i sche w aarde n wo rde n zowe l bo uwh is t ori sc he waar den a l s c u l t uur h i s to r i sc h e lan ds c h ap s - e n gro e n w aar de n bed o e l d. 2 . S ti j le ngi d s c u l tu u r h i st o r i sc he b e b o u w i ng He t tweede on der dee l betref t een stij le ngids van de c u ltuurh istorische b ebo uw in g v a n L an d goe d D e U tre ch t. In d e s t ij len g i ds wor den de k a r a k te r i s t i e ke n v an de h u i d i g e b e b ouwing benoemd met aan be ve lingen en r an d voor waar den voor toe ko mstige on twikke lin gen. De kar akter istieken en stij le leme nten wor den ge an aly seerd en mon den uit in co ncr ete C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

3

aan be ve lingen voor de vor men taal van de n ieuw te bo uwen won in gen. Hier toe behore n aanbeve lin gen voor h oof dvorm, typo logie, dakbe de kking, o m van g, mater i aal- en kleurgebr uik, e tc. 3 . E f fec tb e oo rd e l i ng T er f in anc ier in g v an d e i n ves te rin gen e n de k k in g v an de ja a r l ij ks e e xp l oi t a t ie ko s ten is o nd er an dere d e bo uw v an 13 won ingen o p twee loc atie s als ko stendr ager o p genomen. In dit on der dee l wo rdt in bee ld g eb r ach t wat d e eff ec ten h ier v an z i jn o p de cu l t uur hi s tori s che w a ar den v an he t lan d goe d. Er is beoor dee ld in hoe ve rre de bouwhistor ische waar den behouden of h erste ld c .q. verste rkt wo rde n; of de h istor ische af le es b aarhe id van de b ebo uw in g en de o m gevi ng beho uden of ve rs ter kt wo rdt; e n of de h i storisch e landsc happe lij ke en groe nwaar den van de o m ge vin g beho u den en v er s ter k t wor den. He t o nde r zoe k is ge baseer d op veldwer k, ar ch iefo nde r zoe k, l i ter a tu ur s tu di e en h et be s tu der en v an h is to ri sch ka a r tmateriaal. Er wordt gebruik gemaakt v a n b es t a an de c u l tu urh is to ri sch e i nfor m a t ie, z o a l s re denge ven de monumen tbeschr ij vingen, h i stor isch kaar t m at e r i a a l, gebi e d s b e s ch r i j v ingen.

C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

4

Landgoed De Utrecht Cultuurhistorische gebiedsanalyse

C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

5

1. Ontwikkelingsgeschiedenis 1.1 Ligging en begrenzing Landgoed De Utrecht is een bijzonder o m v an gr ij k, a anee ng e s lo ten en ge var ieer d, maar coh eren t lan d goe d, ge le gen in de gemeen te Hilvaren bee k en ge dee ltelij k in de gemeen te Reuse l-De Mierden, aan de oo ste lij ke en we ste lij ke zijde van de Lage Mier de sewe g (N269 ), tussen Esbee k en Lage M ie rde . He t l a n d goe d be s t a at gr oten dee l s u i t p rod uc t iebo ss en en lan dbo uwgron den. He t lan d goe d hee ft een o pper vlakte van c ir c a 2500 he ctare. Hier van is 1600 he c t are bo s, 600 hectare lan dbouwgron d en 200 he ctare n atuur terr ein . In he t we sten e n zuidwe sten wordt he t landgoe d begren sd door de r ij ksgren s me t Be lgië. In het noor den gren st he t l a n d goe d aan he t dor p E s bee k en in he t o os ten a an de N et er se l sche en de M i sp e lei nd sch e He id e. In he t ge bi ed li gt he t bee kdal van de Re us e l.

Begrenzing van Landgoed De Utrecht. Bron: Google Maps.

1.2 Situatie rond 1850 De Utre ch t is e en on tginn in gslandgoe d dat is on tstaan door h et on tginne n v a n he i de gron d. H et doe l h ier v an w a s he t to t s t a nd breng en v an akker gron den e n pro duc tie bo ssen. Rond 1850 beston d het gebie d uit u i t ge st re kte he i de ve l den, in fei te g e de gr ad eer d bo s a l s ge vo l g v an ho ut k a p en o ve rbe we idin g. Uit de To po gr af ische e n Militaire K aart van 1836 -‘43 b l i j k t d at h e t ge dee l tel i j k o m n at te he i de gi ng; in he t geb ie d l ig ge n ver sch illende vennen en ven ne tjes. Na de uitvindin g van kun s tmest aan he t e in d v a n de ne gen t iend e ee uw wer den sch a pen o ve rbo di g a l s le veranc ier v a n die r lij ke me st , en d a a rm ee d e he i de als gr aasgrond. Gr ootschaliger dan voorh een wer den de heide ve lden on tgonne n. De dro ge he ide wer d be bost en de voc htige he ide omge ze t in cult uur gr ond : d i t zijn de zo gen aamd e C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

6

‘jo nge he ideon t ginn ingen’. B inn en he t ge bied lagen de midde lee uwse on t g inn in gen Du n, T u ld er en L an ge G r ach t. Voor a l de ges ch ie den is v a n Tulder of Teulder gaat ver ter u g: ron d 1400 waren hie r al perce le n in c u ltuur gebr ac ht en ontsto nd h ier een p le is te r p l a a t s me t e e n b ie r b r o u wer ij en j ene ver sto ker ij. B ij de on tginnin g van he t lan d goe d zijn de ze b uu r t sc h app e n m e t h un a k ker c o mp l e x e n gro te n dee l s b e b o s t.

De huidige begrenzing van De Utrecht ingetekend op de Topografische kaart 1836-1843, bladen 179C, 179D, 180C en 189B.

1.3 Levensverzekeringsmaatschappij De Utrecht L an d goe d De Utrech t wer d on tgonnen van af 1899 en hee ft zijn n aam te danken aan de le vensver zekeringsmaatsc h app ij De Ut rech t, di e op de gren s v a n Ne der l an d en B e l g ië ee n g roo t on t g inn in gs pro jec t ond ern a m a ls g e l dbe le g g in g. Ver ze ker in gs m a a t sch a pp ij De U tr ech t, voor t ge ko men ui t he t in 188 3 o pg eri ch te b eg r afen i sfon d s ‘Le t op Uw E ind e’, h ie l d zi ch v oorn a me l ijk be z i g me t v o l ks ve r zek er in gen. He t ge l d v a n d e ver ze kerd en we rd door De Utre ch t be le gd in vastgo ed, vee lal kan toren en win ke lpanden, in h ypothe ken o p vastgo ed e n lan der ijen en in aan de len e n o b li g a t ies . S i nd s 189 9 we rd bi nnen de dir ec tie v an De U tre ch t g es pro ken o ver de moge lij khe id te be le ggen in bo saan leg en he ideon t ginning. Een d er ge l ij k proje c t a ls gel d be le g g ing v oor ver ze ker in g sm aa t s ch ap p ijen w a s in die tij d no g on ge bruike lij k. Op 18 apr i l 189 9 koch t De Utre ch t c irc a 700 hec t ar e ‘woeste’ gron d van de ge meen ten Ho oge en Lage Mie rde o m te on tginne n, er bosse n op te planten en boer der ijen te stic hten. C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

7

1.4 De Koninklijke Nederlandsche Heidemaatschappij He t o nt g inni n gs wer k wer d n ie t d oor de ver zeker in gs m a at s ch ap p ij ze lf u i t ge voer d, m a a r d oor d e Kon in k li jke Ne der l a nd s che He i de m a a ts ch api j. De He ide m aatsch appij werd in 1888 opge rich t voor h et on twikke len van lan dbo uwgron den, he t her be bossen van zan dgron den e n he t ver be tere n van we rkgele genh eid. In 18 99 gaf ver ze ker in gs maatsch app ij De Utrech t de Heidemaatschappij opdr ac ht om de wo este gron den te on tginnen. De eer s te on t gi nn in gs werk z a a m hed en bes to nden ui t he t gra v en v an hoo fd w a terle id in gen , he t a an le g gen v an w eg en en een b oo m kwe ker ij. H et ven ’ t Groo t Go or in de zuidwe ste lij ke pun t van he t lan d goe d we rd d r o o g ge le gd . D e o n t ginn in g to t b o s, d at u i t e i n de l i j k h e t g r o o t s te d e e l v an h e t l an d goe d zou b e s la a n , k w a m a a n v an ke l ijk l a n g z a am o p g a ng. In d e eer ste j ar en we rde n er slech t s en ke le h ec t aren on tgon nen. In de h iero p vo lgen de j aren n am de bosaan leg ster k toe. Uite inde lij k zo u ron d 1940 zo ’n 140 0 hec tare bin nen het lan dgoed zijn bebo st en r u im 5 00 he ctare to t gr asen bouwland on tgonnen. He t re steren de dee l van he t landgoed bleef ono ntgo nnen.

Aan vanke lij k wer d he t ploe gwer k bij de on tginningen v err ich t door o s sen sp anne n. V a n af 190 6 de ed d e s to om p loe g h a ar int re de, w a ar doo r de on t g inn ings wer k z a am he den a an z ien l ij k s ne l ler ve r liep en. He t terre in werd gestaag uitge bre id. In de periode tussen 1899 e n 1910 n am de o m v an g v an he t l an d goe d he t s ter k st to e. T ien j a ar n a de a a n koo p was de o m van g van he t lan d goe d bijn a ver dubbe ld. In 1901 werd een terr ein van 325 hec t aren van de gemeen te Hilvaren bee k ge koc ht. In 1910 wer d De He rtgan g be staande uit 500 h ec t aren bo s en he ide aan het lan dgoed t oe ge voe g d. D a arn a w er d be s lo ten o m a l leen no g k le ine s t u k ken gron d te kopen of door r u ilver kave lin g aan he t lan d goe d toe te voe gen om he t g ehee l a f te ron den . Voor h et u it bre ken v an de T wee de Were l door l og w ar en de on tginnin gen n age noe g vo ltoo id en h ad het lan dgoed een omvang van on ge vee r 2500 hec t aren. In de n aoor lo gse periode groe ide de o m vang van he t lan d goe d n aar r uim 2600 h ectaren.

Het ontginnen van het landgoed. Bron: Souvenir aan het landgoed De Utrecht, jaar onbekend

C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

8

De jonge bomenaanplant met in de verte de brandtoren.

1.5 Infrastructuur De on tsluitin g van he t gebie d wa s b i j d e a an v a n g v an d e on t g inn in gs wer k z a a mhe den vr ij g eb re kk i g. He t d ich t stb ij z ijn de s poo rwe g sta t i on l a g in T i l bur g, o p c irc a 15 ki lo me ter af s tan d van he t lan d goe d. Bij de aan van g van de on tginningswe rkzaamhe den vor m de de in 189 1 a an gele g de pr ovinc i a le we g T i l bur g -H i l va ren bee k -Re use l de e ni g e verh ar de we g binn en he t lan d goed. De ze weg f un geer de als on tginn in gsbasis en vor m de een ce nt r ale as door he t lan d goe d. Ver der we rd h et gebie d door sne den door een aan t al ouder e on verh ar de l a n dw e gen , z o a l s d e T u l d e n sed ij k, d e Po ppe lse di jk, de We lds che di jk, de R a ve l se di jk en de Mi erds che d ij k in he t w es te l ijk d ee l v an he t l an d goe d, de Ne te rse lse dij k, Dun se dij k en de Beer sch e dij k in he t oo stelij k de e l. Tijden s de on tginnin gen wer d he t tr ac é van de ze wegen e nigszins gewij zigd. Ge duren de de on tginnin g van he t geb ie d we rd a a n he t ree ds be s t a and e we ge nne twer k ee n aantal n ieuwe we ge n toe ge voe gd. De Pr in s He ndriklaan v o r md e de b e l an gr i j k s te Oos t - We st v e r b in d in g b in n e n h e t l a n d goe d.

D e weg loo p t van de Flae s to t o ver de Be lgi sc he grens , on der de zu i de lij ke ui t loper v a n De U trech t ten we st en v an de p ro vin ci a l e we g. De ze la a n w erd in v er sch i l lend e e t ap pe s a a n ge le g d. He t o u ds te, we s te l ij ke g e dee l te wer d in de j aren 1899 -19 03 aan ge le gd en hee f t een dee ls gebogen we gbe loo p. He t l a t er a an ge le g de oo s te li j k g ede e lt e hee f t een overw eg end re ch t be lo op . A nd ere ti jden s de on t gi nn in g ni euw a an ge l egd e we gen bi nnen h et l a n d goe d zijn de K in der l a an, de IJ zer ber g l a an, d e To ren l aan, de Sche i di jk, de G age llaan, de Sch ie tber glaan, de L an ge B aan, de Bu i tend ij k e n d e S lin ge rdi j k. E en a ant a l v a n d e ze w eg en wer d l a ter ( dee l s ) verh ar d.

1.6

Inrichting van het landgoed

He t ter rein was vlak en o ver h et alge meen laag ge le gen. He t r e lië f en de v er sch i l lend e bo de m typ en w are n s t er k be p a len d voor de i nr ich t in g v a n he t lan d goe d. D e laags t ge le gen , n att e gron den we rde n be bo uw d me t g r a s l an d , d e w a t h o g e r g e le gen gro n d en me t a k k e r s. D e h o o g s te e n m e e st d ro ge grond en w ar en g e sch i kt voor bo sbo uw. Er we rde n o ver we gend g ro ve dennen bo ssen aan ge legd, een ho utsoor t d ie bi j u i ts te k ges c h i kt w as v o o r he ide gron den. Den nenho ut wer d in Nede r land hoof dzake lij k gebr uikt als mij nhout. Op de be tere gron den wer d oo k loof bo s aan geplant, me t n ame de in landse e i k, die voorn ame lij k we rd ver koch t als timmerho ut. He t wes te l ijk e dee l v an he t l an d goe d, b es t a and e u i t W u lpeno ord , de Appe len burg, Slingerbo s en de len van de Tulderhe ide en Aalster heide, C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

9

we rd h oof dza k e l ij k be st e md voo r p rod uc t iebo s, af ge wi ss e ld me t l a n dbo uw gron den. Conce nt r at ie s van l an db ouw gro nde n be von den z ich in he t no ordwe s te lijke dee l van he t lan d goe d, ron d he t Goor, ‘t Aanr ijt en Het Bo lgoor . He t o os te l ijk e dee l v an D e U tre ch t b es t a an de u i t de Her tg a n g en de M i sp e lei nd sch e He id e, o m v at te n aa s t nie uw pro du c tie bo s en l a n dbo uw gron d oo k o ud er b os, geco ncen tre er d i n de Hert g a n g en l an g s de b ee kd a le n v a n de r iv ier tje s de Re us e l en de S troo m. He t zu i doo s te li jke ge dee lte bestaat n og voor een groo t dee l uit ono ntgo nnen h eide landsch ap, ron do m de v enne n ‘ t Goor en d e F la e s. Dit ge bied wer d ontsloten door de Ne te rse l se di j k en de i n he t ver le ngd e v an d e Pr in s Hen dr ik l a a n ge le gen G o o r w e g. Oo k in h e t w e s te li j k de e l v a n de U tr e c h t b le ve n s t u kj e s h e id e g eh an dh a afd , zo a l s in d e u i ter s te z u i dp un t v an he t l an d goe d ge le gen Moer blee k.

Topografische kaart, circa 1905. Bladnummers 667 en 688.

1.7 Verkaveling en ontginningspatronen K le ine de len van he t lan d goe d werden vo lgens een r ationee l patroon o n t go n n e n ; m e t n am e i n de o ude re d e len, in de z ui dwe s teli j ke p un t van he t lan d goe d, on der ’ t G oor, i s een s trak k e, r as terach t i ge p erce leri ng te zi en. Ook de Goor bossen in he t oo ste lijk d ee l v an he t l an d goe d tonen e en der ge lij ke str ak geor den de perce ler in g. De hoof dlijnen van de ze v er k a ve l in gen s ton den h a a k s op de Pr in s He ndr i klaan, die ge dure nde de on t g inn in gs wer k z a a mhe den wer d a a nge le gd. Daar tuss en we rde n de af zo nde r lij ke perce len ge sche iden door smallere zan d paden o f b r and s in ge ls . D e o ver ige de len v an he t l an d goe d tonen e en meer onr ege lm a ti g e per ce leri n g, w a ar bi j d e kave ls overwegend h aaks op de we ge n en pad en in he t l a n d goe d zijn geo rië nteer d. C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

10

De ontginning van het landgoed gebeurde in de begintijd met de hand.

1.8 Exploitatie en verpachting E en groo t dee l v an de g ron den o p l a n d goe d D e U tre ch t we rd v an a f he t begin van de on tginn ingswer kzaamhe den geë xploitee rd door de He i de m a at sch a pp ij. Een a an z ien l ijk g ed ee l te v a n he t l and g oed wer d ver p ach t aan boeren . De lo kale boere n wer den ge zien als o ude rwe t s en h un bedr ij fsvoer in g zou niet pr oduc tief zijn. Daarom wer den er pach ter s van e l der s a an ge tro k ken, on der an dere ui t Zee l and , d ie n ie uwe l a n dbo uw ku nd i ge ide eën o p he t l an d goe d in tro du ceer den. De mee st e v a n de ze boeren waren prote stant. Met een ge midde ld land van c ir c a 23 h a h a dd en d e p a ch tbo eren ee n we l v aren der a a n zi en d an d e o ver i ge boer der ijen in de omgeving. De dage lij kse leidin g o ve r de on tginn ingen en l a t e r de e xp l o i t at i e v an h e t l an d goe d w e r d gev o e r d do o r d e h o u t ve s te r v an d e He i dem aat s ch ap p ij.

1.9 Architectuur De ho utve ster h ie ld ver b lij f op he t lan d goe d, in ee n in 1905 ge bouwde ho u tv es terwo nin g. De ho u tv es ter swo nin g me t b r and to ren we rd o nt wor pen door de Amsterdamse arc hite cten A.J. Kr opho ller e n J. F. Staal jr. Voor de pach tboeren wer den pachtbo erderijen ge bouwd. He t mere ndee l v a n de bo erd er ijen l i gt a a n de hoo fdwe gen binnen he t landgoed. N a a s t bo erd er ijen w erd op h et l an d goe d een g roo t a an ta l d ie ns tw on in gen gere aliseerd voor he t bij de on tginn in gen betro kken personee l. De o udste twee , een voor wer ker swo nin g aan de L age Mier dsewe g en Prin s He ndr i klaan, dateren uit 190 0. Naast bo swach ter swo ningen kwamen er een ho utvester swo nin g, opzich ter swon in gen en ar beider swon in gen. He t m eren dee l v a n de ze dien s twon in gen h a d ee n g oe d be rei kb a re li g g ing a a n d e p r o v in c ia l e w e g . A a n d e L a ge Mi e r d se w e g w e r d o o k de me er mar kan te arch itec tuur ge situeer d. Voor al de ho utve ster ij m e t b r an d to r e n i s e e n o p v a l l e n d e le men t langs de ze weg. Voor de ho utvester swo nin g werd een par k in lan dsch apsstij l in ger ich t. Het par k hee f t een gr asplan tsoen en een kle ine vijver.

Ver der is hierin een aantal beslo te n bomen groe pen aan ge br ach t, waar tussen een dr ietal zichtlijnen vanuit de vij ver uitstr alen. De midde lste h ier van ligt in he t ver len gde van een gro t e zic h t a s, z i c h u i t st r e kk e n d v a n af

C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

11

de Kinde r laan in he t oo ste lijk de e l v a n h e t l an d goe d t o t d e ho utvester swo nin g. Aan o ver zijde van de Lage Mie rdseweg wer d in 1922 vakan t iehuis Rustoor d g e re alise e rd . D it v ak an t i e h ui s wa s beste m d voor de me dewe rkers van ver ze ker in gs maatsch app ij De Utrech t. Rondom Rusto ord wer d door t u in ar chi tec t D. F. T ers tee g ui t N a ar den ee n p ar k in l an ds ch a ps s ti j l me t een vijver, diverse bo men groe pen en een aan t al zich tlijne n. Later werden o p he t terr ein een te nnisbaan en een zwe m bad gere aliseer d.

Boven: foto’s van de bebouwing op het Landgoed. Bron: ‘Souvenir aan het landgoed “De Utrecht”.

Onder: ansichtkaart van het vakantiehuis Rustoord, zonder jaar

C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

12

1.10 Arboretum Arnoldspark Ro nd 1 941 we rd be gonnen me t de aan le g van een par k me t ar bore tum, he t A r n o l ds p ark . H e t p ar k w a s dir e c t ten zui den van de ho u tve s ter ij aan d e p ro vin ci a l e we g ge s it ueer d, o p de p l a a t s v an een voo rm a l ig e boomkwe ker ij. Het on twe rp voor he t park in lan dsch apsstij l werd in 1940 door tu inarchitect P.H. Wattez ge le ver d. Pas n a de Tweede Were ldoor lo g kw am he t par k vo lle di g geree d. Een be lan gr ijk u i tgan gs pu nt van he t o n tw e r p w as de ve r b ind in g t us se n h e t w e s te l i j k e n h e t o o s t e lij k dee l v a n he t lan d goe d. Onde r he t ce ntrum van he t vierkan te park is een o v a a l vor mige vi jver a an ge le g d, v an waaruit een dr ietal diagonaal aange le gde lanen uitstr alen. De Prins Hendr iklaan, die het park aan de zu i d zi jde be gren s t, bui gt o p een zu i dwe s te l i j k e e n z u i do o s te li j k e h o e k me t een kn ik n aar he t zuiden af . De diag on ale laan in he t zuidwe sten van he t A rno l ds p ark l i g t in he t v er len g de v a n de Pr ins Hen dr i k l aan ten wes ten v an d e pr ovin cia l e w eg , de z u i doo s te li jk e l a an s lu it a a n een bre de st roo k gr asplan tsoen, aan weer szijde n omge ven door dich te bo men - en s t ru i ken groe pen.

De ze o pen st roo k v or m t een b e l an gri jke z i ch t a s n a ar he t a a n de oo s te l ij ke v an de pro vi nc i a le w eg ge l eg en v a k an tieh ui s R u st oor d. E en o ver de noo rd z ui d as l ope nde la a n in he t par k s lu i t a an o p d e l a an a ch te r de ten n oor den v a n he t p ark g e le gen ho ut ve s ter swo nin g.

Het Arnoldspark op een ansichtkaart.

1.11 Nooit uitgevoerde plannen van de Heidemij In 1927 werd do or de He idemij he t ide e geopper d o m on der Esbee k, bij de k ru i si ng v an de p ro vinc i a le w eg en de Pr in s He ndr i k l a an ee n cen tral e ne der ze tting te stich ten, waarin een sch oo l, wo nin ge n voor “ner in gdoen den en ambach tslie den ”, een c afé me t on tspann in gslo kaal en mo ge lijk zelf s een ke rk zo ude n wor den ge bouwd. We llicht hee ft een planmatig on tginn in gsdo rp als De Rips, bij Bake l als voor bee ld voor een der ge lij ke opzet ge diend. De plannen zijn e ch ter n ooit vo lle dig to t uitvoer in g ge ko men.

C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

13

1.12 Recreatie en toerisme Al van af het be gin was he t lan d goe d voor ee n groo t dee l publie k t o e g an ke l i j k . I n de l o o p der t i j d n a m de recreat i eve fu nc ti e s te rk to e. Kor t n a 19 00 wer d er ee n aan t al r ijwie lpaden in h et lan dgoed aan ge le gd. In he t oo ste lij k de dee l van De Utrech t wer d in 1938 voor wandelaar s en f ie tser s de uitspannin g ‘In den Boc ke nrey der’ ge opend me t e en tapper ij in een o m gebo uwd v ees t a l le tje. De n a a m hee f t g een b et re kk in g o p de ber uch te b e n d e d ie L i m bur g o n ve i li g m a a k te, m a ar is af ge le i d v an h e t o o s te l ijk e r v an g e le gen geb ie d De Hert g a n g: Her t ( B o k ) – G ang ( r ijd er ). Oo k we rd v an af de j ar e n t w i n t i g e e n a an t al terre ine n beschikbaar ge ste ld voor kampe erder s. Op he t ven De Flaes wer d in 1933 een ij sc lub geo pen d. Deze re cre atieve voor zien in gen zijn voo ral in he t ooste lij k dee l van he t landgoed geco ncen treer d.

1.13 De Utrecht in de publiciteit D e U tre ch t b r ach t ver sch i l len de pu b l ic ati es ui t w aar in wer d ver me ld d at de on t g inn in gen v an gro te be te ken is w ar en voor d e we l v a art en voor u itga n g i n d e s tre ek; w oes te heid e gron den w ar en a ls ge vo l g v an de on t g inn ingen o m ge vor md t o t vru ch tbare a k ker s en de b ewerki ng v an de n ieu we l a n dbo uw gron den e n de bos bo uw l e ver den n ie uwe w er kge le gen hei d o p in de re gio. Van af de j aren twin tig n am ech ter ook de aandach t voor h et b ehou d en d e be sc herm in g v an he t wo es te, o ude K em pen l an d sch ap to e: d e o ude ve nnen he t Flae s en He t Goor en h et omrin gen de he ide lan dsch ap we rde n in tac t ge laten.

Vanaf het begin had De Utrecht al een belangrijke recreatieve functie. Er werden diverse publicaties uitgegeven waarin het landgoed onder de aandacht werd gebracht.

C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

14

2. Beschrijving huidige ruimtelijke structuur 2.1 Algemeen karakter He t o ors pron ke l ij ke k arak t er v an Lan d goe d De Ut rech t is g oe d be w aa r d gebleven. On dan ks de enor me o m van g ver toon t he t lan dgoe d een eenh eid i n i n r i c h ti n g . H e t l an dg o e d w o r d t g e k ar akter iseer d door de afwisse lin g van o pen a k ker s en be s lo ten bos per ce len. De o nt gi nn in gs l an en ver bi nden de v er sch i l lend e d e len v an he t l an d goe d me t e l ka a r. He t oo st en v an he t l a n d goe d wi j kt a f en bes t a a t ui t e en ge dee l te oor s pron ke li j k he ide lan dsch ap me t venne n. Naar ver sch ijn ingsvo rm kan L an d goe d De Utr ech t globaal in dr ie gebie den wor den ver dee ld: ee n we ste lijk deel, ee n noo rde l ij k d ee l en e en oo s te l ij k dee l.

2.2

Het westelijk deel

He t weste lijke ge dee lte van he t landgoed is re latief een vor mig. Karakteristiek voor dit deel is h e t o n r e g e lm a ti g e r as te r van o n t s lu i ti n g sw e ge n e n br an d g an gen w a ar binnen perce len produc tiebo s zijn aan ge le gd van af wisselen d loo f- en n aaldbomen. He t gebied wor d t door sne den door en ke le on tsluitin g s we gen me t een l a a nb ep l an t in g v a n b eu k en e i k. Ken mer ken de on t s lu it i ng sw eg en i n d i t ge dee l te v an he t lan d goe d zijn de P rin s He ndr i klaan, de Toren laan, de Tu ld en sed ij k, d e Ro over tse ba a n, de G a ge l l a an e n de H oo ge i n ds e s tr a a t. De P o pp e lse d ij k e n d e S lin ge rdi j k zij n t wee be l an gr ij ke o u d e r e w e gen . Een m a r k an t e le m e n t i s de lan ge Sche idij k, vr oe ger de gren s tussen de We llen se in dsche Heide en de Te ulder He ide, n u ge meen te gren s tussen Hilvarenbee k en Reuse l-De M ie rde n. B ov en di en li gt d e on t ginn in g T u ld er i n d i t ge dee l te v an he t landgoed.

C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

15

2.3 Het noordelijk deel He t aan zien van he t noor de lij k gedee lte wo rdt ge ken merkt do or een af wisse ling van bossen, gr aslanden en akker comple xen . De ho utvester ij me t d e o p v a l le n d e , me t zin k g e d e k te b r andtoren vor mt een opvalle nd e le men t. Ro ndo m de ho u tv es ter ij l i gt een par k me t w a ter p ar ti j in lan ds ch ap s st i j l. T en zu i den v a n de ho utv e st eri j li gt he t Arno ldspar k, e en ar bore tum aan ge le gd in 19 41. B ij de ho utve ster ij zijn versch illen de gebouwen gere aliseerd. He t vakan t iehuis Rustoor d (1922 ), o ntwor pen door arch itec t J. W. Hanr ath, is een omvangrij k tw e e l a ag s ge bou w d a t w a s b es te md v oor he t per sonee l van de ver ze ker in gsmaatsc h appij e n ligt evenee ns in een p a rk. A an de ze z ij de v an de we g be v ind en zi ch te ven s de ar beider swon in gen de Ze s Wo nin gen e n De Vier Winden. In he t noorde lijke g e dee l te v an he t l an d goe d b ev in den z ich meer dere l an en en we gen d ie t e ven s a ls zi c h t a sse n f u n g e e r den . M e t u i t zo n d e r i n g v a n h e t mer e n de e l v an d e b o e r d e r ij e n l i g t d e b e b o u w in g d ir ec t a an of in de n a bijhe i d v an de pro vin ciale of L age Mier dsewe g. Ro nd vakantiehuis Rustoor d en de ho utvester ij wordt h et patr oon g e dom ine erd do or p ar kl a n ds ch ap .

D e s to ffer ing v a n d e zi ch t l ijnen in d e h ier a an we zi g e p ar ken v er s ter ken d e be l ev in g v a n de ru im t e lij ke s tru c tu ur en de s am enh an g v an v er sch i l lend e d e len v an he t l an d goe d. Oo k op a nde re plaatsen binne n he t gezich t on derstrepe n zich tasse n, bijvoor bee ld lan gs de lan ggere kte lanen , de on der lin ge samenh an g.

C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

16

2.4 Het oostelijk deel I n he t oo s teli j k de e l v an he t l an d goe d is e en g e dee l te v an he t oor s pron ke li j ke he id e l an ds ch ap bew a ar d ge b le ven. He t bee l d v an het l a n d goe d wor d t h ier b ep a a l d door he t bee kd a l v a n de Re us e l, de Her tg a n g en de vennen de Flae s, de K le ine Flae s en he t Go or. Dat he t bee kdal van de Re use l, de He rtgan g en he t ge bied ro n d d e ven n e n n i e t i s i n ger i c h t m e t p rod uc t iebo ss en h in g n a uw s amen me t een cu l t uur om s la g v a n d e ver ze ker in gsmaatsch appij o m streeks 1920. Beh alve ee n lucr atief b e le ggin g so bjec t w i l de z ij te ven s he t n a t uur l ij ke bee l d van he t o u de K e mpe n l and s ch ap bewaren en te ge l ij ker tijd een fr aai recre atie gebied cr eëren; een en ande r h in g n auw same n me t public itaire doe le in den. Hier door kree g he t landgoed een twee ledige beste m ming, ene r zij d s ec ono misch en an der zijds r ecre atief, die een ruimte lijke we erslag h ad. He t groo tste dee l van he t lan d goe d wer d tussen 189 9 en 1940 aan ge koch t, on tgonn en en in ger icht, de huidige ver sch ijn in gsvorm is kor t n a 19 45 to t stand ge komen toen oo k de laatste ge dee lten we rde n ontgonnen .

C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

17

3. Planologische kenmerken S a m en v at ten d zi jn d e vo l gen de p l ano lo g i sche k en mer ken k a r a k ter is t ie k voor L andgoe d De Utrech t. De ze ken mer ken zijn bepalend voor he t h i s to r i s c h -ru i m te li j k k ar a k te r v an De Utre ch t en dienen daaro m plano lo gisch te worden bescher md, bij voor ke ur in een eigen beste m mingsplan voor he t lan d goe d. De ze waar den wor den door de provinc ie Noo rd-B r aban t geno emd in de beschr ij ving van c u ltuurhistor i sch vl a k ‘ L an d go e d De U tr e c h t’ o p de p r o vin c i a l e c u l tu ur h is tor i sch e w a ar den k a ar t. 1 D e c u lt u u r h i s tor i s c h e vla k k e n kenne n een doorwer king in de Veror den in g r uimte Noor d-Br abant 2011. Dat b et ek en t d at d e g enoem de w a ar den e n k enmer ken in e en bes te m min g sp l an moe ten worden o pgenomen. 2 • • • • • • • • • • • •

1 2

He t bee kdal van de Re us e l D e vennen en h eir es t an ten in he t oo s te l ij k dee l v an he t lan d goe d De bo ssen o p r abatten lan gs de Re use l D e l an e n s tru c tu u r D e Sch e i dijk De midde lee uwse grenswal L an ge Gr ach t De mi dde lee uw se lan db ouw enc lave s Tulder en Dun me t bo lle e sd ek ke n De ho utve ster swon in g me t br an dtore n R us to o r d D e l an ds chap s p ar ken (m e t zi ch t lijnen ) ron d de ho u t ves ter tore n en R us to o r d A r b o r e tu m A r n o l ds p ark De bo erderijen en dienstwon in gen

Cultuurhistorische Waardenkaart 2010. Verordening ruimte Noord-Brabant 2011, artikel 7.3 en artikel 7.4.

C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

18

4. Waardering M onu men tenh ui s B r a b an t h an tee rt v oor h et beoor de le n en w a a rde ring v a n c u ltu urh is tor i sche w aar den de w aar der in gs s tan d aar d van de R ij ksd ien s t voor h et Cultur ee l Erf goe d. De ze cr iter ia zij n: I II I II IV V

C u l tu ur h is tor i sch e w a ar den A r ch i te c t uur - e n k un s th is to r i sch e w a ar den Sit u atio ne le e n e n s e mb l e wa ar den Gaafhe id e n her ke nbaarhe id Z e l d z a amh e i d

I Cultuurhistorisch e waarden L an d goe d De Ut rech t is v a n b e l an g a l s b ij zon dere u it dr u kki ng v an een s oc i a a leco no mi sc he ont w i kke lin g v a n af h et ein de v an de ne gen t ien de ee uw t oen de w oe s te he id egron d voor he t eer s t o p g ro te sch a al we rd o mge vormd t o t p ro d uct i e g r on de n . H e t l an d goe d o n t le e n t z i j n c u l tu u r h istorisc he en soc i aaleco nomische w a ar de a an d e s a men h an g tu s sen de h i st ori sc h- ru i m te li jk e s t ruc t uur van we ge n, bo sperce le n, akkerbouwgron den e n we i l an den en d e a anwe z ighe id v a n p a rkl a nd s ch ap e n ono nt go nnen n a t uur l an ds ch ap . II Architectuurhistorische waarden In zijn algemeenheid is De Utrecht van bij zonder be lan g als voorbeeld van een gr ote on tginning me t een uiter s t f unc tione le en we lo ver wo gen b ebo uw in g d ie ge d uren de een h a lve ee uw to t s t a nd kw am . De architectuur manifesteer t zich als ambach te lij k en lande lijk me t tr aditione le e le men ten , zo als ven ster s me t roeden ver de ling en ho uten l u i ken.

B ij zon der v an be l an g w eg en s d e hoo gw a ar d i ge e st he t is che kwaliteite n van he t on twe rp zijn de ho utvester swon in g me t br andto ren, Rusto ord, De Mere l, de twee vo orwer ker swonin gen e n de boer der ijen De Koe koe k, Bo schh oe ve, De Kievit, Kro m sch utten, De Poor thoe f, Nuy dt en E u ss e l. D e ho ut ve s ter swo nin g i s bo ven d ien van bij z ond er be l an g a ls on der dee l van he t o eu vre v an de arch i tec te n A.J. K roph o l ler en J. F. S t aal . W a t b e tre f t m a t e r i a a l geb r u i k i s e r sp r ake van een e enhe id in diver s iteit. Wan t on danks ty po lo gische e n stilisti sche ve rsch illen worden de gebo uwen ge ken mer kt door sober en ambachte lij k materiaalgebr uik; ro de baksteen , r ie ten daken, r ode dakpannen en ho ut. I I I S i tua ti on el e en e n se m b l ew a a rd en Landgoe d De Ut re c h t be s t a at ui t e e n dr ie tal par ken in land s ch ap s stij l, bosbouwperc e len me t daar tussen en c lav es me t gr as- en akkerperce len e n een aantal ono ntgo nnen ter reinen me t he idelan dsch ap en venn en. He t g e b ie d b e s ta a t h o o f d z ak e l ij k u i t bos pe r c e len , w a ar v an e e n k le in ge dee l te binn en een r ationee l ver kave lin gspatroon is gele gen.

Voo r he t o ver ige dee l tonen de bo spe rce len en de groo tsch alige gras- en akkerperce le n een onr ege lmatig ve rkave lin gspatroo n, geor iën teer d o p lich t slin ge ren de p a den en l anen . Ro nd vakantiehuis Rustoor d en de ho utvester ij wordt h et patr oon g e dom ine erd do or p ar kl a n ds ch ap . D e s to ffer ing v a n d e zi ch t l ijnen in d e h ier aan we zi g e p ar ken v er s ter k t de b e le vin g van de r ui m te l ij ke st ruc tu ur en d e s a men h an g v an ver sch i l len de de len v an het l a n dg oed . O ok op and ere plaatsen binne n he t gezich t on derstrepe n zich tasse n, bijvoor bee ld lan gs de lan ggere kte lanen , de on der lin ge samenh an g. De gebo uwen o p he t lan d goe d hebb en een grote en se mblewaarde als s a me nh an gen d on der dee l v an h et co m p le x.

C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

19

I V G a af he id en h e rken ba a rh eid D e h is tor i sch -r ui m te l ij ke s tru ct uu r v a n l an d goe d D e U tre ch t is goe d bewaar d en her ke nbaar gebleven. In ho of dlij nen ko mt de struc t uur overee n m e t de oor sp ron ke l ij ke o p ze t v a n he t l an d goed . Zowe l h et g ron d gebr ui k, de infr astruc tuur, als de ver kave lin gspatron en en overige structuren zijn in gro te lijnen o vere en komstig de situatie van 1940 . In de naoor logse per io de he bbe n s lech t s ger in ge w ij z i gi ngen p l a a ts gevon den. Dez e be tref fen hoo fdzake lij k he t grondgebr uik en de b e p l ant i n g . De h e id e gr o n de n i n d e M oer b lee k, g e le gen in d e zu i dp unt v a n he t l an d goe d, wer den ge dee lt e l ij k on tgonn en en als bouwlan d in gebr uik geno men. De ar ch itec ton i sche e le men ten v a n he t l and g oed z ijn geen van allen meer gaaf, maar de her ke nbaarhe id is groot, me t uitzon der in g van en ige n ieuwbouw (een aan tal n ieuwe boer der ijen aan de Tulden sedijk en woon - en vakan t ieh uize n a a n de Pr ins Hen dr i k l aan ), me t n am e i n he t we s te li jk ge dee l te v an he t lan d goe d. De inrich ting van he t Arno ldspar k en h et par k bij de ho u tv es ter swo nin g z ijn on a an ge t as t . We l i s de si t u a tie ron d he t vakan tie huis Rustoor d gewij zigd.

De voor ge ve l van he t vakan tiehuis kee k uit o p he t oo sten. De hoo fdtoe gangswe g to t he t – he den ster k verwaar loosde , par k wer d aan de ze zij de ge vor m d do or een zandpad me t ro do den dronh aag, die uitkwam op de Dun se dij k. Dit pad is tegenwoor dig n ie t m eer in ge bru i k en de a an s lui t in g o p d e D un se di jk is g ehee l verdwenen. V Ze l d za amh ei d Lan d goe d De Utrech t is een waar de vo l en un ie k c u ltuurhistor i sch e le men t i n d e re gi o, v a nwe ge de o ud ere en jon ge re ont g in nin g s ges ch ie den is. D e U tr ech t vert e genw oord i g t een z e ld z a a mh ei d sw a ar de v anwe ge de gro te o m v an g v an he t l an d goe d, en de s ch a a l w a a ro p v a n de on tginn in gswer kzaamhe den.

C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

20

5. Bronnenlijst Literatuur • • •

C. J.G. Si ss ingh,‘ On tgin ni n gen van de L evens ve rze ker in gm aat s ch appij “Utre ch t” te Hilvaren bee k’, 1 917, over druk uit tijdsch rift Nee r land s Welvaart G e s c h ie d e n is e n b e sc hr i j v i ng v a n h e t l a ndg oe d “D e U tre c h t ” t e E sb e e k, 193 3. S ou ve ni r aan he t l an dgo ed “De U t rec h t” , cir c a 192 5.

Archieven • • •

A rch ief van ver ze ker in gs maatsch app ij De Utrech t te Es beek. A rch ief van ver ze ker in gs maatsch app ij De Utrech t te U tr ech t. Fo toco llec tie van de Neder lan dsche H eide m aatsch appij in he t Nationaal Archief te Den Haag.

Overige bronnen •

Topo gr afische Militaire kaar ten van c a. 1850 en c a. 1905, via Wat WasW aar (h t tp: //www. wa twa sw a ar . n l )

C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

21

Landgoed De Utrecht Stijlengids

C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

22

1.

De stijl van De Utrecht

1.1

Karakterschets bebouwing

Ver spre i d over he t vanaf 1 899 aange le gde landgoed De Utrec ht wer d een groot aantal gebouwen opgericht, i e d e r m e t e e n e i gen f u n c t i e i n h e t gehee l. De o bjec ten wer den n ie t on tworpe n vo lgen s een voor opgeze t plan en h et bo uwe n gebe urde n aar behoe fte, n ie t o p één momen t. Aan en in de bu ur t van de L age Mier dsewe g be vindt zic h d e gro o t st e b ebo uw in gs con cen tr ati e, die onder an dere bes t aat ui t de h o u tv e s te r swo n in g me t b r and to r e n , he t vakan tiehuis Rustoor d, lan d arbeider swon in gen en bo swach ter swo ningen. Diepe r in he t lan dgoe d ligge n de ge bouwen meer ve rspre id. He t gaat dan o m een en ke le d ie ns tw onin g, m a ar me t n a me o m b oer der ijen. T yp ol og ie D e He i dema a t s ch ap p ij h a d een ui tge spro ke n m en in g o ver he t soor t boer der ijen dat op he t lan d goe d wer d gebouwd. Aanvanke lij k moesten ze in geen ge val lij ken o p de Br abantse boer der ij, wan t (o nder an dere ) wat betreft boerderijbouw von d m en de s tree k acht er l ij k.

‘ De Br a b an ts che b o e r d e r i j mag n o g zoo g e ze l l i g zij n en no g zoo vee l sch i lder ach tige i n tér ieur tj es b ie den, a ls won in g is z e mi nde r ge sch i k t….’ ‘L ich t e n luch t wo rde n in on ze Br a b an ts che boer der ijen s le cht s s p a ar z a am t oe ge l a ten en daardoor is he t er be domp t en vuil, voor al vuil, al zal de bewoner dit n ie t t o e s tem me n , o m d a t h i j z i c h den toe s t an d niet an der s kan voor ste llen.’ 3 Bo ven d ien w ar en n ie t Br a b an tse , m a a r Zeeuw se boeren i n be e ld a ls de eer ste pachter s van he t lan d goe d. Hier mee h ad me n zowel een economisch als een maatsch appe lijk doe l voor o gen: ‘…een f lin ke won in g, bewoon d door ee n pach te r, die zijn vak ver s taat en die zijn vee kan plaatsen in een d oe lm at i gen gr up s t al, zal, n aar gehoo p t wor dt , meer no g d an d e boer der ij in e igen e xploitatie een gunstigen in vloe d hebben o p de bevo lkin g. De b ev o lkin g zal he t n u no g eer der wi l l en ge loo ven, d a t ’ t zoo k an en d at ne the i d en or de n ie t alleen is we gge le gd voor de menschen me t kapitaal.’ 4 D e He i dema a t s ch ap p ij w a s v an men in g d at de ty po lo gi e v a n een boer der ij gro ten dee ls we rd bepaald do or het soor t bo eren be drijf.

De groo tte van he t b e dr ij f b e p a a l d e d e afm e tin ge n van de b er gru i m te, terwi j l d e groo tt e van d e s t alr u imte afh anke lij k w as van he t aan t a l h e c t ar e w e i la n d e n d e k w a l i t e i t van de grond. 5 B lij ken s he t door de maatsch appij ge schre ve n boe k Boerde rije n in N ede rland w a s men b ek en d m et s tree ke i gen Ne der l an d se b oer der ij typ es. U it de boer der ijen die to t h et e in de van de j ar en 1930 o ver Ne der lan d ver spre i d, n a ar o nt wer p v a n bo uw k und i gen v a n de m a at s ch ap p ij wer den ge bou wd , b l ij k t d at bew u st z ijn ech te r ni et alt i jd e ve n zeer. De t a lr ijk e voor bee ld en v a n He i de ma a t s ch ap p ij- bo erd eri jen di e in he t b oe k wor den ge too nd he bbe n soms e en str ee ke i gen hoof dvor m en min of meer stree ke i gen de taille rin gen. In de mee s te ge vallen gaat he t ec hter o m een o p ze t en hoo fd vo rm d ie in de bet ref fen de stree k in he t g ehee l nie t g eb ru i ke li jk w a s. Zo verrezen op landgo ed De Utrecht v ee l ver sch i l len de b oer der ijen , m a a r geen e nke le die wat be tre ft hoofdvorm en de tailler in g verwant was aan de voor Br aban t zo kar akter istie ke h allenh uis- o f lan gge ve lboer der ij.

Inspir atie voor de boer der ijen ui t d e eer s te dec enn ia was o ver duidelij k af ko mstig van voor bee lden uit Utrecht, Ge lder land en meer noor de lij ke pro vin cies.

3

C.J.G. Sissingh,‘Ontginningen van de Levensverzekeringmaatschappij “Utrecht” te Hilvarenbeek’, 1917, overdruk uit tijdschrift Neerlands Welvaart, p. 13 4 C.J.G. Sissingh, p. 14 5 Heidemaatschappij (red.), Boerderijen in Nederland, Amsterdam 1941, p. 44

C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

23

V oor der ge li j ke bo erd er ijen i s t eg enwoor dig de ter m ‘on tginningsty pe’ gan gbaar , waar mee door gaan s een kor t ge velboer der ij me t vaak e en bre der (en h oger ) b edr ij fs ge dee lte wor dt b edo e ld. Oo k in op dr ach t van an dere ‘ bu i ten st a an der s’ ( zo a ls de pro te s tan t se M a a t sch a pp ij v an W e ls t an d ) we rde n de ze boer der ijen in Br ab an t geb ouw d. L ate r wer d he t boer der ij typ e oo k door Brabantse boere n o ver geno men. Van af 19 40 we rd o p De Utr ech t (in de buur t van Tulder ) een aan t al lan gge ve lboer der ije n geb ouw d waar voor de in sp ir atie we l ui t de direc te o m ge vin g kw a m. De ze o pv a l l end e w ij z i gin g van ty po lo gie v a l t s a men me t he t ver sch ijnen van he t boe k Boerde rije n in N ede rland . De Heidemaatschappij lij kt zi ch van af d at mo ment m eer b ewu s t van lo kale t r a di t i e s e n t y p o lo gie ë n . H e t e xt e r i e ur v an de b o e r der ij e n p a s t p e r f e c t i n de Br ab antse tr aditie, waar bij ze lfs wer d ter ugge grepen n aar e lemen ten uit d e ne gen t ien de ee uw. D e b inne n zij de w a s (u i ter a ar d ) w e l v oor z ien v an ee n m od erne s ta l en der ge li j ke. De He idemaatsch appij re aliseer de zich dat arbeider s o p gro te en afge le gen on tginn in gen e en on der ko men moe s t wor den ge boden.

‘ We liswaar is voor d e on geh uw den in de m ee st e g eval l en inw oni n g op de boer der ije n m o ge li jk, ech te r v oor d en geh uwd en l an d arb ei der i s het noo d z a ke li j k, d a t v oor de zen en z ijn ge z in ee n won in g in d e n ab ijh ei d a anwe z i g is’ . 6 De b ouw ko s ten v an de won in gen wer den bew ust l a a g g ehou den , om d at m en wist dat de ar beider s geen ho ge huur kon den betalen. Daar bij wer d in 1918 d e zo gen a am de L an d arb ei der swe t i n ge voer d, w a ar mee de o verh ei d f in an cië le steun ver leen de aan ar be iders, zodat ze een won in g me t een stukje grond konden ko pen. Het stukje gr ond moe st vo lgen s de Heidemaatschappij niet zo groot zijn dat de ar beider gee n tijd meer had voor zijn wer k in loondie nst, maar groo t genoe g o m en ige in komsten als aan vullin g o p he t loon te gen ie ten. 7 Afwerk ing D e He i dema a t s ch ap p ij w a s v an men in g d at de boer der ijen e n a r bei der swon in gen o p een on tginn in g hoo fdz a k e l ij k so l id e en ee nvo ud i g van af werking moesten zijn. Overto llige luxe was onn odig en diende uit he t oo gpun t van ko stenbesparin g te wor den ver me den. 8 V ee l geb ouw en o p he t l a n d goe d ken mer ken zi ch d an oo k d oor ee n doe l m a ti g e n s obe r on twer p.

De ho utve ster swon in g en Rustoord zij n hier duide lij ke uitzon der in gen o p, maar die gebouwen hebben dan oo k een bij zon dere func tie. Daken wer den mee s tal voor zien van ro de dakpanne n, die van o udsher g oe d kope r w ar en d a n g e smo ord e, o md a t ze een kor te r pro du ct ie proce s he bbe n. E en a an t a l o bjec te n h ad aan v an ke l ij k een k a p v an s t ro (of r iet ) , maar kree g later ee n panne ndak. Dit gebe ur de ver moe de lijk uit he t oo gpun t van br an dveiligheid. Een en ke le ke er we rd e en dak juist op een l a t e r mo men t ge de kt m e t r i e t , w aa r sch ijn l ij k o m e st he ti sch e re denen. D e zo ken mer ken de don ker gro en g e sch i ld erde l ui ken met roo d -w i tte d i a bo lo besch i l der in g zi jn geen o nd er dee l v an d e oor sp ron ke l ij ke o pz e t v an he t l an d goe d. De eer s te ge bou wen h a d den aan v an ke l ij k g roen e ge sch i lderde luiken met een wit veld, de luiken van de Zes Wo nin ge n h adden op te ken in g een in ge zaagd h ar t en een aan t al boer der ije n en wo nin ge n had van oor spron g he lemaal geen luiken.

Stijl N a a s t d e t y p o lo gie i s o o k de d e t a i ll er in g v an de ge bou wen ver sch i l len d, n ie t i n de l aa t s te p l a a ts o md a t de la a t s te boerd er ijen n a geno eg een h a l ve ee uw later we rde n opger ich t dan de eer ste voor wer ker swo nin ge n. Maar hoe 6

Heidemaatschappij (red.), p. 116 Heidemaatschappij (red.), p. 118 8 Heidemaatschappij (red.), p. 120 7

C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

24

ver sch illend oo k, de ge bouwen zijn door hun vor m en vor m ge vin g we l te p l a a t sen in h un e ig en ti jd . On d an ks de we zen sv ree m de typ o lo gie ën ademen de boer der ijen de sfeer van h un e i gen bouwtij d dan kzij kleine e i gen ti jd se d e t ai l s zo a ls me t se l verb a nd, roe den ver de l in g en o rn am ent en. Opvallen d is hierbij dat zon der ui tzon der in g we rd ge ko zen voo r een t r a di t i o n e le u i t st r a li n g. Ge bo uwen we rde n v oor z ien v an wo lf d a ken o f z a d e ld a ke n, r a men v an k l e ine roe den ver de l in g ( hoe we l te lken s op een e i gen tijdse manier ) en ho uten luiken, ge ve l top pen v an v lec ht in gen of v oor sch ot ten, ge ve l s v an mu i zen t an den. Oo k ro de baksteen is stee vast a a n w e zi g, h o e we l s o m s w i t ges ch i ld e r d. D e gem e n e d e ler v an de ar c h i te c tuu r o p h e t l an d goe d h o u d t i n d a t alt i j d we rd ge ko zen voo r een on twerp dat passen d was voor de lan de lij ke o m ge vin g. D e arch i tect u ur m ani fes t e e r t zi c h w a t b e tre f t v o r m ge vin g d a a ro m zond er u i t zon der in g a l s l an de lij k, amb ach te lij k en tr adi t ionee l, m a a r te l ke n s in de s ti j l v a n de e ig e n t ij d .

A rchi t e c ten E en an dere v er k l ar in g voor de gro te di ve rs i te it a a n typ o lo g ieën en d e t ai l le r i n ge n l i g t i n h e t f e i t d at de H e i de m a at s c h ap p i j i n d e e e r s te d ecen ni a v an he t l an d goe d l an g n ie t a l ti jd geb ru i k m a a k te v an e i gen arc hite cten. Voor de ontwer pen wer d te lken s een an der e arc hite ct in de ar m geno men, in de mee ste ge v a l le n i e m an d u i t U tr e c h t e n o m s tr e ken . In he t eer ste be gin ve rzor gde de Tilbur gse arch itec t J an van der Valk twee on tw erpe n v oor voo rwer ker sw onin gen. He t be tre ft de won in gen a an de Lage Mier dsewe g 16 en Prin s Hendriklaan 5 te Hoo ge Mier de. De won in g a a n de Pr ins Hen dr i k l aan l a g die p i n he t zu i dwe s te l ij ke dee l v an h et l a n d goe d, he t geb ie d dat a l s k we ker ij w erd geb ru i kt . He t in ter ie ur v an de boswach terswon in g aan de Lage Mie rdseweg we rd in 1909 alweer door de He ide m aatsch appij verbouwd. Van der Valk maakte in 1900 te ven s een on twerp voor e en opzich te rswon in g, maar h e t l i j k t e r op d a t d i t h e t p a nd is w a ar vo or de o pd r ach t u i te in de li jk n a ar de Ams t erd a m se arc hi te ct en A .J. Kro pho ller en J. F. Staal jr. gin g. Zij ver zor gden n ame lij k he t on twerp voor de ho utve ster swo nin g me t br an dtore n.

He t arch itec te nduo on twie rp van 190 3 tot 1906 kan too rpande n voor Levensve rze ker in gmaatsch appij De Utr ech t, onder an dere in Lee uwarden, Amsterdam e n Utrec ht. A n d e r e arc h i te c ten d ie o p h e t l an d g o e d a c tie f w ar e n , z i j n d e U tr e c h t s e arc hite ct G. van He erde (boer der ijco mple x achter de ho utve sterswon in g, 190 8 ) en de H i l ver su m se ar chi te c t J. W. Hanr ath (vakan tiehuis Rustoor d, 192 0 ). De oor spron ke lij ke bebouwin g van De Utr echt date er t uit de eer ste vier d ecen ni a v an he t be st aan v an he t lan d goe d, me t u i t lo per s t o t a an de Twee de Were ldoor log (de bo erderijen in de buurt van Tulder ). Me t he t stic hten van he t lan d goe d stonden er ech ter al boer der ijen e n andere geb ouw en in he t ge bi ed. Die ge bou wen he bben in de loop der j aren p laats moe ten maken voor nie uwbouw, o mdat ze te bouwvallig war en en nie t vo ldeden aan de ide eën van de Heide m aatschappij. Alleen de wo ning Dun se dijk 2 en de boerder ij bij he rber g In den Boc ke nreyder (voor malige Ho eve D un ) z i jn no g o ver v an de ou de beb ouw in g. Ver dwene n o ude re be bo uw in g: - T u l derhoe ve ( in 192 4 we rde n de la a t s te res ten ver wij derd ) - He rtgan g-Hoe ve - J ach thuisje Huy sman s (ge s loopt j aren 1950 ).

- He rber g Roo sen (bij de Dun se brug) - Ho eve L an ge Gr ach t (alleen de water put re steer t no g) - Ho eve Le uter

C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

25

Ver der was er tij de lijke bebo uwin g, waarvan in midde ls geen spoor meer is. E en voor bee l d i s ee n kee t di e t u ssen Du n en d e L an ge Gra ch t wer d o pg e r i c h t als v e r b l ij f p la a t s vo o r s e i z o e n s arb e id e r s in de zo mer m a an de n . De kee t we rd ge bouwd in 191 1 en was aan de ene kan t voorzien van een k a c h e l , l an g e t af e l met z i t b an ken e n tien twee per soon s bedden. Het an dere g e dee l te v an h e t h o u te n ge bou w w a s in ger ic h t a l s p a ar den s t a l.

Ho ewe l he t l a n d goe d no g vee l a l in d e oor sp ron ke l ij ke st aat v er keer t, he bbe n in de loo p der jaren wi j zi g in gen in de b ebo uw in g p l a a t s ge von den. Zo als ge ze gd is een aantal objec ten ge sloo pt. Op vee l plekken is ge mod ern iseer d, w aarbi j r amen met d ub be l glas zij n aan ge br ach t en o ude rwe t se e le men ten z o a l s v ar ken sd eur tje s z i jn verw ij der d. So mm ige gebouwen zijn voor zien van ee n serr e, dakkape l, of meer in grijpen de u i tb rei d in g. A nd ere geb ouw en zi jn in gr ijpe nd verbo uwd of herbeste md en h ier en daar is nie uwbo uw verre zen. B ij n ie uw ge bouwde panden wer d a a n v an ke l ijk g e ko zen voor een e i gen t ij dse bou ws t ij l (P rin s Hen dr i k la a n 1 a, 1c te Esbe ek en Lage Mier dse we g 16 a). L atere n ieuwbo uw sluit wat betref t hoo fdvo rm en mater i aal beter aan bij de o ude bebo uwin g van he t landgoed ( Pr in s He ndr i k l aan 1b , E s bee k en Ho ogein d ses t r a at 9 ). De ty po lo gi e en me t n a me de s i tu eri ng ( p ara l l e l a an de we g ) ko men e ch ter n iet t eru g bi j d e o ude re be bo uw in g. B ov en di en m is se n de won in gen ee n e i gen k ar a kt er. Een b et er voor bee l d is de ni eu wbo uwwon in g a an de Dun se d ij k 5 te L a ge Mie rde .

De situer in g h aaks op de we g sluit aan bij h et landgoed, ne t als de s y m me tr i sch e o p ze t me t de vo o r de u r in he t midden en de een vo udige materialisering.

C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

26

2.

Oorspronkelijke bebouwing

2.1

Middenas: Lage Mierdseweg

Me t de on tginning van he t lan d goe d is be gonnen van u it de cen tr ale midden as, de we g tussen Esbee k en L a ge M ierd e. V an h ieru i t tro k ken d e a r bei der s de he i de in. A a n D e L a ge Mi erd se we g b ev in den z ich me t n a me die nstwonin gen, onder an dere voor ar be iders en boswach te rs. Oo k he t vakan tie hu is Ru s toor d is aan d e ze we g ge s itueer d.

Lage Mierdseweg 5-15 Z e s d ie n s tw o n in ge n Dir ec tie de r Ne der landsch e He idemaatsch ap p ij Ge bo uwen 190 9 R ij k smo n um e n t D e s t ij l v an d e won in gen is l a nde l ijk , doch n ie t s obe r. V oor he t bou wja a r en voor de ze omgevin g is de stij l ui ter s t mo der n t e noe men . D er ge l ij ke g eb ouw en we rde n do or ar chi te c ten ui t de ze om g ev in g p as j aren l a ter on tw orpe n. He t mu urwer k is wi t ge sch i l der d, o p v l ech t ing en in de to ppen n a. He t dak is ge de kt me t ro de pannen . Ve nters zij n voor zien van kle ine roe den ve rde lin g en luiken me t diabo lobe sc hilder in g. Aan de ach ter zij de we rd voo r ie dere won in g een sc hu ur tje ge bou wd , w a ar in r ui m te w as v oor een var ke n, ge it, pr ivaat en o pslag. De schuur tjes zijn nog aanwezi g, maar er a ch ter en t e ven s n a as t he t b lo k wo nin ge n, z i jn o p v ersch i l len de m om en ten g ro tere sc hu ren / g ar a ge s b ij ge bouw d. In he t ach te rs te d ak v l a k v a n de woni n gen is e en groo t a ant a l t u im e lv en s ter s a an ge br ach t.

C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

27

Lage Mierdseweg 16 Voorwer kerswon in g, later boswach ter swo ning met sc huur anne x v a r ke n s h o k A rch i tec t J an v an der Val k 190 0 R ij k smo n um e n t D e won in g is één v an de ee rs te geb ouw en v an he t l an d goe d. H et geb ouw i s w at b e tre f t ho o f dvo r m e n de t a i l ler i n g un ie k voor he t landg o e d . H e t b e t r e f t he t en ige pan d met e lemen ten in Ch aletstij l, zo als he t ho uten voor sch ot op d e ge ve ltop. Op he t Ar t No u ve au tege lt ab le au s t aat te le zen: ‘De on tginn in g van he t Landgoed de Utrec ht is aan ge van gen 25 me i 1899’. Ven sters zijn voor zien van roe denver de lin g en luiken met d i a bo lo besch i l der in g. In 1909 werd he t interie ur alwee r ver bouwd on der le iding van de Heidemaatschappij. De v e r b o u w in g h ie l d in d at b e d s ted e n w e r de n ver van gen door ee n slaapkamer en dat een gro te r u imte die in ge bruik was als ber gplaats een n ieuwe f unc tie als keuken kree g. De schoor steen aan de voor zij de wer d o p een later mo ment verwij derd.

C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t

28

Lage Mierdseweg 16a N ie uwb ouwwo nin g XXd D e won in g is in de s ti j l v a n de e ig en t ijd op ge tro k ken e n ref ereer t o p g een en ke le wi j ze a an de oor spr on ke li jke bebo uw ing v a n he t l an d goe d. Om d a t he t ee n eenlaags won ing met een flauw he llend dak be tref t valt de b ebo uw in g n ie t er g o p i n he t l an dsch a p, m a ar w a t be tref t s t ij l e n materiaal(kle ur) past het niet op De Utrecht.

Lage Mierdseweg 17 ‘Rustoor d’ Vakantieh u is me t beheer der swo nin g A r c h i te c t J . W . H an r a th 192 0 R ij k smo n um e n t R us to o r d w e r d geb o uwd a l s v a k an ti e h u i s vo o r d e m e de w e r ke r s v an Le ve nsver ze ker in g Maatsch appij De Utre ch t. In een tijd dat op vakan t ie gaan no g he le maal n iet gebr uike lij k was bood he t bedrij f h aar me dewe rkers de moge lij khe id om in een bo sr ij ke o m ge ving to t rust te ko men. Het g eb ouw wer d on two rpen in l an de li j ke tr ad i t ion a l i st i sche s t ij l. Voo r d e bouwtij d is he t n ie t bijzon der mo dern of vooruitstre ven d. Van sobe rhe i d is g e e n sp r ake. W a t b e tre f t m a ter i a li se r i n g e n de t a i l ler i n g slu i t h e t p an d n i e t aan bij de re s t van de b ebo uw in g o p he t lan dgoe d. De lui ken met beschilder in g ko men nie t terug. He t ge bouw is tegenwoor dig in ge bruik als ho te l. Aan de lin ker zij de (noo rd) is omstre eks 1935 e en for s vo lume aangebouwd. Op he t terre in C u ltu urh is tor i sche ge bi ed s an aly se L an d goe d D e U tre ch t