Bijlage I Omgevingsvisie-Heumen - augustus 2023
Tekst van het document
recreatiedruk beter spreiden. Specifiek
route(s) tussen het vennengebied, de
ter versterking van onze watersport- en
oeverwal (Maasbandijk) en de stuwwal
recreatieve voorzieningen verkennen we
(onder andere Heumensoord). Met het
bij de transformatie van de Kanaalzone
versterken van deze routes verbinden we
de ontwikkeling van een kleinschalige
deze gebieden onderling met elkaar en
(passanten)haven.
willen we de recreatiedruk verspreiden.
Onze gemeente kent verschillende pleisterplaatsen, waarvan het zweefvliegveld in Malden een bekende is.
5. Visie op de gebieden Onze gemeente heeft vele gezichten. Daarom werken we in deze omgevingsvisie met verschillende deelgebieden die ieder eigen kenmerken, kwaliteiten en ambities hebben. Voordat de verschillende gebieden besproken worden, wordt hierna het totale visiebeeld voor de gemeente gepresenteerd.
(Klik op de kaart om direct naar het gebied te gaan)
46
Het visiebeeld voor Heumen
48
49
5.1 Maas en uiterwaarden
Historische ontwikkeling vanaf 1900
Waar op veel plekken de meanderende loop van de Maas is aangepast en De uiterwaarden van de Maas zijn de
van meidoornhagen. Ook opvallend zijn
gronden tussen de dijk en de bedding
de bakenbomen langs de Maas. Deze
van de rivier. Bij hoog water kunnen deze
bomen zijn aangeplant op de oever van de
gronden onder water lopen. Het was van
rivier en markeren de grens tussen land en
oorsprong een afwisselend landschap,
water. Ze staan in een rij met onderlinge
met meanderruggen en -geulen. De zeer
afstand van ongeveer 100 meter. De bomen
vruchtbare gronden zijn aantrekkelijk voor
zijn in de jaren ‘30 van de vorige eeuw
de landbouw; het gebied wordt daarom
aangeplant, bij de kanalisatie van de Maas,
gebruikt om verschillende gewassen te
ter begeleiding van het scheepvaartverkeer.
telen. Door de uiterwaarden lopen enkele
Tegenwoordig hebben de bomen hun
(struin)paden, begeleid door struweelhagen
oorspronkelijke functie echter verloren.
en boomgroepen.
Vanuit landschappelijke en belevingswaarde
afgesneden, is de loop van de Maas tussen Heumen en Nederasselt relatief ongewijzigd gebleven. Wel is op de historische kaart te zien dat de Bandijk tussen Nederasselt en Overasselt is omgelegd, nadat hier in 1925 de dijk doorbrak. De uiterwaarden zijn vanwege de vruchtbare grond al lang in gebruik als weide en akkergrond. De verkaveling was destijds veel kleinschaliger dan tegenwoordig. Er waren nog geen bruggen aanwezig over de Maas. De veerpont bracht mensen naar de overzijde, vanaf Grave en Overasselt.
verlengen we de levensduur van bestaande In de uiterwaarden zijn enkele bijzondere
bomen en zorgen we voor jonge aanplant
elementen te vinden, zoals het voormalige
op lege plekken. In de uiterwaarden,
Kroonwerk Coehoorn, dat onderdeel was van
bij Heumen, stond van oorsprong een
de verdediging van de vestingstad Grave aan
kasteel daterend uit de 11e eeuw. Het
de andere kant van de Maas. Tegenwoordig
werd uiteindelijk gesloopt in de 19e eeuw.
zijn de contouren van het Kroonwerk nog
Tegenwoordig is het terrein opgehoogd om
in het landschap te herkennen in de vorm
het herkenbaar te maken.
Agrarisch landschap
Veerpont
Verloop dijk aangepast
Voormalig kasteel
Veerpont
Kroonwerk Coehoorn
Kaart van 1900 (topotijdreis)
Veerpont met op de achtergrond de Maasbrug bij Nederasselt die in 1929 gebouwd werd (brabantbekijken.nl)
50
Gebiedsreservering vanuit het Rijk voor toekomstige rivierverruiming lange termijn Maas (paars)
Kroonwerk Coehoorn, met aan de bovenzijde de vestingstad Grave (beleefhistorischgrave.nl)
51
Bodem- en watersysteem
+ 8,8 m NAP + 7,9 m NAP
+ 10,3 m NAP
Ooivaaggronden; zware zavel en lichte klei + 9,9 m NAP
Bodem (PDOK)
+ 9,7 m NAP
Hoogteverschillen (AHN)
Vlakte van rivierafzettingen
Meanderruggen en -geulen
Geomorfologie (PDOK)
Geen data
Grondwatertrappen (PDOK)
Het landschap van de uiterwaarden is
Op de bodemkaart is te zien dat dit
Door het van oorsprong meanderende
Ook dijkdoorbraken hebben invloed gehad
ontstaan onder invloed van de Maas.
ooivaaggronden zijn, een naam die is
verloop van de Maas zijn er meanderruggen
op het hoogteverloop van de uiterwaarden:
Iedere keer als de Maas overstroomt,
afgeleid van het woord ooi: natte terreinen
en -geulen ontstaan. Hierdoor zijn er binnen
sterke stromingen zorgden ervoor dat het
worden kleideeltjes afgezet, waardoor
nabij de rivier. De bodem bestaat uit zware
de uiterwaarden lokaal hoogteverschillen
landschap lokaal uitsleet en er laagtes
er zeer vruchtbare gronden ontstaan die
zavel en lichte klei.
aanwezig.
ontstonden. Bij hoog water in de Maas
aantrekkelijk zijn voor de landbouw.
kunnen de uiterwaarden nog altijd onder water komen te staan. Door de fluctuerende waterstanden zijn gegevens over de grondwatertrappen niet bekend.
52
53
Ambities De uiterwaarden vormen een belangrijk (en
We vinden het belangrijk deze
vruchtbaar) landbouwgebied. Daar moet ook
cultuurhistorische elementen te behouden in
ruimte zijn voor de landbouw. Tegelijkertijd
het kader van eventuele maatregelen in het
zijn er ook ruimteclaims te verwachten in het
kader van de Ruimte voor de Rivier opgaven
kader van (hoog)waterveiligheid.
en zoeken daarbij naar koppelkansen. Verder zetten we in dit gebied in op
Weids landschap van de uiterwaarden
Als gemeente volgen we deze
het versterken van landschappelijke,
ontwikkelingen op de voet, waarbij wij
biodiversiteits- en natuurwaarden door
het Heumens belang zo goed mogelijk
middel van de aanleg van passende
behartigen. Dit willen we onder andere doen
landschapselementen, bijvoorbeeld
door de bijzondere cultuurhistorische en
langs perceelgrenzen en watergangen.
landschappelijke relicten, zoals Kasteel
Voorwaarde daarbij is dat het passend is
Heumen, de Maasdijken Maasheggen,
met het waterveiligheidsbelang in dit gebied.
bakenbomen en Kroonwerk Coehoorn, beter
Als gemeente streven we naar een zo’n klein
zichtbaar en beleefbaar te maken.
mogelijke landelijke ruimteclaim voor de Maas en Uiterwaarden. We zien in het gebied kansen om de
De Bandijk als grens tussen uiterwaarden en oeverwal
recreatieve waarden te versterken.
De uiterwaarden bij Heumen, met opvallende bakenbomen langs de oever van de Maas
Daarom zetten we in op de Maasbandijk als recreatieve (fiets)route in combinatie met het versterken van de uiterwaarden als wandelgebied en onderdeel van het knooppuntennetwerk. Dit willen we
Kernkwaliteiten •
bijvoorbeeld doen door ruimte te bieden voor kleinschalige horecavoorzieningen langs de Maasbandijk en bijvoorbeeld de aanleg van
Kleiige bodem, waardoor de grond vruchtbaar is en het gebied intensief gebruikt
een strandje en een aanlegsteiger ter hoogte
wordt door boeren;
•
van Overasselt.
Weids en open landschap, vanaf de hoger gelegen dijk ver zicht over het landschap en de Maas;
• •
Recreatief landschap, met wandelpaden; Ecologisch waardevol gebied, vanwege de ligging aan de maas en de waardevolle landschapsstructuren;
• •
Opvallende bakenbomen, die de Maas markeren in het landschap; Kroonwerk Coehoorn, dat ter verdediging bij de vestingstad Grave is aangelegd. Meidoornhagen markeren tegenwoordig de wallen van de voormalige vesting.
• •
Voormalig Kasteel Heumen, vanuit de lucht nog enigszins herkenbaar. Veerponten, van oudsher is de pont tussen Grave en Nederasselt een belangrijke schakel in het handelsverkeer tussen ‘s-Hertogenbosch en Nijmegen geweest. Uitsnede visiekaart deelgebied uiterwaarden
54
55
5.2 Het Neder- en Overasseltse broek
Historische ontwikkeling vanaf 1900
Rond 1900 was het gebied in gebruik als agrarisch gebied. Het landschap was
Het Neder- en Overasseltse broek is een
Naast de agrarische percelen, die het gebied
komgebied, gelegen tussen de hoger
een weids karakter geven, zijn er enkele
gelegen oeverwal van de Maas en de hoger
karakteristieke landschapselementen
gelegen Hatertse en Overasseltse vennen.
aanwezig, zoals de bomenlaan langs de
Een broekgebied kenmerkt zich als nat
Spellingsestraat, bossages en een natuurlijk
gebied, vanwege de lagere ligging en het
infiltratiegebied.
kleinschalig, en bij de natste delen werd het land in stroken verkaveld. Bebouwing bevond zich alleen op de hoger gelegen randen van het gebied. Door het gebied liep één grotere ontsluitingsweg, die als noord-zuidverbinding tussen Overasselt en Nijmegen / Wijchen functioneerde.
kwelwater (opwellend grondwater) dat hier omhoog komt.
Bebouwing in het laagstgelegen gebied bestaat uit enkele boerderijen. Een
De bodem bestaat uit klei, een dichte
uitzondering daarop vormt het in het oosten
bodem waar water langzaam infiltreert.
gelegen buurtschap de Hamelberg, dat op
Om de gronden toch geschikt te maken
een hoger gelegen landduin is gebouwd.
voor landbouw, zijn weteringen en sloten
Hier was van oorsprong een cluster van
gegraven. Dat is hier ook het geval; centraal
woningen aanwezig, met daar naast ook een
in het gebied ligt een brede watergang die
korenmolen.
van oost naar west stroomt.
Wetering
Weg met karakteristieke laanbeplanting Buurtschap met korenmolen op hoger gelegen landduin
Strokenverkaveling
Kaart van 1900 (topotijdreis)
Gebiedsreservering vanuit het Rijk voor toekomstige rivierverruiming lange termijn Maas (paars)
56
57
Bodem- en watersysteem + 7,3 m NAP
Poldervaaggronden; zware klei + 6,8 m NAP
+ 12,1 m NAP
Poldervaaggronden; zware klei
Hoge bruine enkeerdgrond; grof zand
+ 9,4 m NAP + 7,3 m NAP
Ooivaaggronden; lichte zavel
Bodem (PDOK)
Hoogteverschillen (AHN) Restgeul
Dekzandwelvingen
VIII
IV
Landduinen
Terrasrestrug
VII Terrasvlakte
IV
Geomorfologie (PDOK)
Het broekgebied is een komgebied, dat
Door het van oorsprong meanderende
Met name de randen van het komgebied liggen
ontstaan is onder invloed van de Maas.
verloop van de Maas zijn er terrasvlaktes en
hoger, als overgang naar de oeverwal en vennen.
Voordat de Maas werd bedijkt, kon de rivier
-ruggen ontstaan. Hierdoor zijn er binnen
Het grondwater staat relatief hoog, maar de
in deze lager gelegen delen kleideeltjes
de het komgebied lokaal hoogteverschillen
gemiddeld hoogste grondwaterstand is wel meer
afzetten die langzaam bezinkten, waardoor
aanwezig.
dan 40 cm onder maaiveld.
er zware kleigrond ontstond.
58
Grondwatertrappen (PDOK) Grondwatertrap
GHG (cm -mv)
GLG (cm - mv)
I
-
< 50
II
-
50-80
III
< 40
80-120
IV
> 40
80-120
V
< 40
> 120
VI
40 - 80
> 120
VII
> 80
> 120
59
Ambities
De Spellingsestraat met laanbeplanting
Bredere wetering door het gebied
Retentievijver langs de Spellingsestraat
Het broekgebied is van oorsprong een
middel van de aanleg van passende
lager gelegen en nat gebied en vormt
landschapselementen, bijvoorbeeld langs
een belangrijk landbouwgebied in onze
perceelgrenzen en watergangen. Daarbij
gemeente. We blijven de landbouwsector
benutten we kansen om het netwerk van
in dit gebied de ruimte geven om te
wandelpaden in het gebied te behouden
ontwikkelen. Het bodem- en watersysteem
en waar mogelijk te versterken. Dat geldt
vormt een belangrijk vertrekpunt voor
ook voor de wetering als ecologische
ontwikkelingen in de landbouwsector.
verbindingszone.
Daarbij geldt dat we de voorkeur hebben voor ontwikkelingen richting een circulaire
De Teerse Sluispolder is aangewezen als
landbouw en zien we geen ruimte voor de
ons energielandschap. Mocht blijken dat
uitbreiding en nieuwvestiging van intensieve
er in de Teerse Sluispolder onvoldoende
veehouderijen. Wel moet er voor bestaande
mogelijkheden zijn voor onze grootschalige
grondgebonden agrarische bedrijven ruimte
duurzame energieopgave, dan zal een deel
zijn voor schaalvergroting en uitbreiding.
van de energieopgave moeten landen in
Woningen kunnen alleen gerealiseerd
het Neder- en Overasseltse broek. Voor de
worden door middel van de transformatie
langere termijn is het gebied daarom een
van (agrarische) bedrijfspercelen.
zoekgebied voor grootschalige duurzame energie opwekking.
Agrarisch landschap
Verder zetten we in dit gebied in op het versterken van landschappelijke, biodiversiteits- en natuurwaarden door
Kernkwaliteiten •
Kleiige bodem, waardoor de grond vruchtbaar is en het gebied intensief gebruikt wordt door boeren (voornamelijk grasland voor begrazing);
• • • • •
Weids en open landschap, met vergezichten; Recreatief landschap, met fietsroutes en wandelpaden; Laanbeplanting, ter begeleiding van de Spellingsestraat; Ecologisch waardevolle bossages en infiltratiegebieden, langs de wetering; Kleinschalig buurtschap, met oude boerderijen bij de Hamelberg.
Uitsnede visiekaart deelgebied Neder- en Overasseltse broek
60
61
5.3 Overasseltse en Hatertse vennen
Historische ontwikkeling vanaf 1900
Vanwege de bijzondere waterhuishoudkundige situatie in het gebied bestond het gebied van oorsprong voornamelijk uit onontgonnen heide, drassige laagtes, vennen en enkele hakhoutpercelen. In het oostelijk deel van het gebied waren
De Overasseltse en Hatertse vennen
Het waterpeil kan dus op het duincomplex
vormen een prachtig recreatiegebied
hoger zijn dan aan de randen en omliggende
met bos, heidevelden en vennen. De
gebieden. Langs de randen stroomt het
ontstaansgeschiedenis van het gebied is
water af naar de lager gelegen delen. Ook
complex. Eerst hebben de rivieren Rijn en
de aanwezige sloten en greppels binnen
Maas, toen hun loop nog anders was, een
het gebied en watergangen buiten het
dikke laag klei en rivierleem achtergelaten.
gebied zorgen ervoor dat het water sneller
Later is er door de wind zand afgezet,
wegstroomt.
destijds wel percelen ontgonnen als bouwland, met enkele boerderijen. Nieuwe greppels zorgden daar voor ontwatering van het gebied. Ook in de jaren daarna zijn er rondom het gebied veel nieuwe, bredere watergangen gegraven, onder andere in de Teerse Sluispolder. Vanwege de verdroging werd het open landschap met heide en vennen op een gegeven moment langzaam overgenomen door naaldbos. Nadat het gebied in eigendom kwam van Staatsbosbeheer, is gestart met het herstel van de natuur.
bovenop de kleiige laag. Zo ontstond het rivierduincomplex. Door de wind zijn er
Ecologisch is het gebied erg interessant
hogere duinruggen en diepere duinpannen
vanwege de bijzondere en zeldzame dier-
gevormd. In die diepere duinpannen zijn de
en plantensoorten die er voorkomen. De
vennen ontstaan.
verdroging van de vennen die gaande is, heeft echter wel tot gevolg dat het
Het gebied heeft een unieke
leefgebied van deze soorten afneemt.
waterhuishouding, vanwege de
Daarnaast speelt de overmaat aan
ondoorlatende laag in de ondergrond. Het
nutriënten en verzuring een rol. Als
duincomplex wordt gevoed door regenwater,
oplossing daarvoor vindt er bosomvorming
dat als een soort waterbel blijft staan boven
en het dempen van greppels en sloten
de ondoorlatende laag van klei en leem.
plaats, waarmee er minder verzuring
Heide
Ontgonnen bouwland met enkele boerderijen
plaatsvindt en de grondwaterstand verhoogt. Productiebos
Hoofdweg door het vennengebied
Het gebied heeft een grote recreatieve waarde voor fietsers en voetgangers Kaart van 1900 (topotijdreis)
62
63
Bodem- en watersysteem Vorstvaaggronden; grof zand
Veldpodzolgronden; grof zand
+ 20,3 m NAP + 7,6 m NAP
Loopodzolgronden; grof zand
+ 8,7 m NAP + 19,4 m NAP
Holtpodzolgronden; grof zand
Hoge bruine enkeerdgronden; grof zand + 9,5 m NAP Haarpodzolgronden; grof zand
Gooreerdgronden; grof zand
Bodem (PDOK)
Hoogteverschillen (AHN)
Landduinen VIIId
Dekzandwelvingen
VIIIo
Restgeul
Laagte zonder randwal
Geomorfologie (PDOK)
Grondwatertrappen (PDOK) Grondwatertrap
GHG (cm -mv)
GLG (cm - mv)
I
-
< 50
II
-
50-80
III
< 40
80-120
IV
> 40
80-120
V
< 40
> 120
Het landschap van de Overasseltse en
Deze podzolgronden kennen een relatief
Hoogteverschillen zijn relatief groot. Enkele
Hatertse vannen is ontstaan onder invloed
hoge grondwaterstand. De eerdgronden
delen liggen op circa 20 meter boven NAP,
van de rivieren en door het verstuiven
aan de randen kennen een lagere
terwijl andere delen rond de 8 meter boven
van zand. De rivieren hebben een kleilaag
grondwaterstand. De gemiddeld hoogste
NAP liggen.
afgezet, waar vervolgens zand als een
grondwaterstand ligt meer dan 80 cm
landduin overheen is ontstaan.
onder maaiveld. Dit staat echter los van
VI
40 - 80
> 120
het regenwater dat blijft staan in de vennen
VII
> 80
> 120
vanwege de ondoorlatende onderlaag in de bodem.
64
65
Kernkwaliteiten • •
Uniek gebied in de omgeving, vanwege hoger gelegen ligging op landduin; Bijzondere waterhuishoudkundige situatie, waardoor er drassige gebieden en vennen aanwezig zijn;
• • •
Afwisselend landschap, met open en besloten delen (doorzichten); Recreatief landschap, met fietsroutes en wandelpaden; Leefgebied voor zeldzame planten en diersoorten, vanwege de bijzondere bodem- en watersituatie.
biodiversiteits- en natuurwaarden door
druk. In dit kader willen we de verbinding
middel van de aanleg van passende
tussen het Vennengebied en het Heumens
landschapselementen, bijvoorbeeld langs
Bos versterken en het Heumens Bos zo een
perceelgrenzen en watergangen. Woningen
meer recreatieve functie geven. Verder zien
kunnen alleen gerealiseerd worden door
we geen ruimte voor nieuwvestiging van
middel van de transformatie van (agrarische)
grootschalige en/of intensieve recreatieve
bedrijfspercelen.
voorzieningen. Nieuwe kleinschalige recreatieve voorzieningen kunnen mogelijk
Het vennengebied staat ook bekend om z’n
wel een plek krijgen in het gebied, mits deze
recreatiemogelijkheden. Deze mogelijkheden
bijdragen aan een betere spreiding van de
hebben z’n weerslag op het gebied. De
druk over het vennengebied en het per saldo
recreatiedruk is hoog. Dit zorgt er onder
niet leidt tot een (nog) grotere recreatiedruk.
meer voor dat het sprake is van sluipverkeer.
Dat geldt ook voor de uitbreiding van
De problematiek rondom het sluipverkeer
bestaande recreatieve voorzieningen,
heeft onze aandacht en gaan we nader
waarvoor daarnaast geldt dat ze goed
bestuderen. Om de recreatieve druk in
ruimtelijk en landschappelijk ingepast
het gebied het hoofd te bieden, zetten we
moeten worden en een kwaliteitsimpuls
in op het versterken van het fijnmazige
moeten doormaken als gevolg van de
wandelnetwerk in omliggende gebieden,
beoogde uitbreiding.
zodat spreiding ontstaat van de recreatieve
Unieke waterhuishoudkundige situatie, met drassige delen en vennen
Ambities De bijzondere natuurwaarden van het
zullen we onder meer doen aan de hand
vennengebied willen we zo veel mogelijk
van nog op te stellen beleidsregels rondom
behouden, beschermen en ontwikkelen.
dit thema. Vooruitlopend daarop bieden
Tegelijkertijd beseffen we dat we geen
we experimenteerruimte voor circulaire
invloed hebben op de klimaatverandering
vormen van landbouw, mits deze het gebied
en we periodes van langdurige droogte
versterken. Daarbij moet rekening worden
zullen moeten accepteren. Als gevolg van
gehouden met eventuele uitstralingseffecten
de verdrogingsproblematiek hebben we
op de omgeving. Voor de uitbreiding,
aandacht voor het bijkomende brandgevaar.
schaalvergroting en/of intensivering van
Afwisseld open en besloten landschap
traditionele landbouwbedrijven zien we in
66
Om het gebied te beschermen zetten we in
dit gebied geen ruimte. Wel liggen er kansen
op het verweven van landbouw en natuur
om nevenactiviteiten te ontplooien, mits
in de zoom rondom het vennengebied. We
dit de recreatieve druk in het gebied niet
willen daarbij de transformatie richting
vergroot. Verder zetten we in dit gebied in
natuurinclusieve landbouw faciliteren. Dit
op het versterken van landschappelijke, Uitsnede visiekaart deelgebied Overasseltse en Hatertse Vennen
67
5.4 Oeverwal
Historische ontwikkeling vanaf 1900
Op de historische kaart is goed te zien hoe afwisselend het landschap van De oeverwal van de Maas is gelegen
De Erpewaai is zo’n wiel of waai, die
tussen Heumen en Nederasselt. Het is
tegenwoordig een natuurfunctie heeft.
van oorsprong een zandige rug langs de Maas, ontstaan door sedimentatie tijdens
Op de oeverwal liggen naast de dorpen
overstromingen. De gronden zijn vruchtbaar
Overasselt, Nederasselt en Heumen ook
en daarom werd hier al vroeg landbouw
enkele buurtschappen, zoals Worsum, Ewijk,
bedreven.
Schoonenburg en Molenhoek. Opvallende
oorsprong was. Bebouwing was slechts verspreid langs de linten aanwezig, met name langs de hoofdweg over de oeverwal, de huidige N846. Na 1900 heeft er schaalvergroting plaatsgevonden en zijn veel kleinere kavels samengevoegd tot grote kavels, waardoor het kleinschalige karakter van het landschap is afgenomen. De dorpen Nederasselt, Overasselt en Heumen zijn na 1900 in omvang toegenomen, terwijl de buurtschappen qua omvang nauwelijks zijn veranderd.
bouwwerken op de oeverwal zijn de oude Karakteristiek voor het gebied is het
molens. Er zijn er nog drie aanwezig,
kleinschalige landschap, waar verschillende
waarvan er twee nabij de dijk staan.
functies als wonen, werken en landbouw met elkaar verweven zijn. De blokvormige
Het gebied heeft een grote recreatieve
kavels worden afgewisseld door bossages,
waarde. Niet alleen kan er goed gefietst
laanbeplanting en enkele fruitboomgaarden.
worden over de Maasdijk, ook biedt
Wegen lopen slingerend tussen de
de oeverwal mooie fietsverbindingen
blokvormige kavels door.
naar andere (natuur)gebieden, zoals
Molen
Blokvormige verkaveling met kronkelende wegen
Buurtschap
het vennengebied. Op de oeverwal Daar waar de dijk van de Maas is
zijn daarnaast ook veel recreatieve
doorgebroken, zijn doorbraakwielen of
voorzieningen te vinden, zoals campings,
-waaien ontstaan: laagtes die zich hebben
Bed & Breakfast’s en een landwinkel.
Wiel of waai
gevuld met water, waar de dijk vervolgens omheen is gelegd.
68
Gebiedsreservering vanuit het Rijk voor toekomstige rivierverruiming lange termijn Maas (paars)
Kaart van 1900 (topotijdreis)
69
Bodem- en watersysteem Hoge bruine enkeerdgronden; grof zand
Kalkloze poldervaaggronden; lichte zavel
+ 8,3 m NAP + 10,3 m NAP + 7,7 m NAP
+ 7,5 m NAP Ooivaaggronden; lichte zavel
+ 9,6 m NAP
+ 7,2 m NAP + 9,4 m NAP + 8,3 m NAP
Kalkloze poldervaaggronden; zavel en lichte klei
Vorstvaaggronden; grof zand
+ 10,1 m NAP
Bodem (PDOK)
Hoogteverschillen (AHN)
Stroomrug en stroomgordel
Terrasvlakte
Terrasrest-rug
IV VII IV
Rivierduin
Plateau-achtige storthoop
Vlakte van doorbraakafzettingen
Dekzandwelvingen
Stroomrugglooiing
Kolk/wiel
Geomorfologie (PDOK)
VIII
VIII
Grondwatertrappen (PDOK) Grondwatertrap
GHG (cm -mv)
GLG (cm - mv)
I
-
< 50
II
-
50-80
III
< 40
80-120
IV
> 40
80-120
V
< 40
> 120
Het grondwater zit vrij diep, op meer
VI
40 - 80
> 120
dan 80 cm onder maaiveld. Richting het
VII
> 80
> 120
De bodem van de oeverwal bestaat uit
De oeverwal van de Maas is op de
Hoogteverschillen zijn beperkt in het gebied.
zandgrond. Daar waar de gronden overgaan
geomorfologische kaart niet heel
De zone langs de dijk ligt het hoogst in het
in het achterliggende broekgebied is een
eenduidig. De invloed van de rivieren en het
landschap, vervolgens loopt het af richting
meer kleiige bodem aanwezig.
verstuivende zand hebben er in verschillende
het lager gelegen broekgebied.
tijdsperiodes voor gezorgd dat er een divers landschap is ontstaan.
broekgebied zit het grondwater minder diep.
70
71
Ambities Het oeverwallenlandschap binnen onze
van landschappelijke, biodiversiteits- en
gemeente heeft momenteel al een mooie
natuurwaarden van het gebied hebben.
recreatieve functie. We zien mogelijkheden
Dit kan bijvoorbeeld via het aanleggen van
om het gebied nog aantrekkelijker te maken.
passende landschapselementen.
Zo kunnen we onder meer de recreatiedruk
Historische boerderijen
Molens
vanuit bijvoorbeeld het vennengebied
Op het gebied van de landbouw zien we geen
meer over onze gemeente spreiden.
ruimte voor uitbreiding, schaalvergroting en/
Daarom faciliteren we initiatieven in dit
of intensivering van traditionele agrarische
gebied die voorzien in de nieuwvestiging
bedrijven. Wel bieden we agrariërs meer
of uitbreiding van bestaande horeca- en
ruimte om nevenactiviteiten in het gebied te
recreatievoorzieningen. We zien hierbij
gaan ontplooien. Voor stoppende agrariërs
koppelkansen met het versterken van
of andere ondernemers in het gebied geldt
de landschappelijke kwaliteiten en het
dat we transformatiemogelijkheden bieden
versterken van de Maasbandijk als
richting wonen. Als gemeente streven we
recreatieve route. In meer algemene
naar een zo’n klein mogelijke landelijke
zin zetten we in op het stimuleren van
ruimteclaim in het kader van toekomstige
maatregelen die als doel het versterken
rivierverruiming voor het gebied Oeverwal van de Maas.
Bochtige wegen
Oud kerkje
Besloten landschap
Kernkwaliteiten •
Van oorsprong kleinschalig landschap, waarin verschillende functies als wonen, werken en landbouw met elkaar verweven zijn;
• •
Vruchtbare gronden, die zeer geschikt zijn voor akkerbouw; Kenmerkende landschapselementen, zoals bossages, laanbeplanting en wielen;
•
Bijzondere historische bebouwing, zoals kerkjes, molens en oude boerderijen;
•
Verhoogd in het landschap liggende dijk, als recreatief lint door het landschap met vergezichten;
• •
Buurtschappen, met oude boerderijen; Recreatief landschap, met voorzieningen als campings, B&B’s en winkeltjes.
72
Uitsnede visiekaart deelgebied oeverwal
73
5.5 De Teerse Sluispolder
Historische ontwikkeling vanaf 1900
Van oorsprong was het gebied een broekgebied, natte polders die met name als De Teerse Sluispolder is gelegen tussen
Ten behoeve van de landbouw is er één
het Maas-Waalkanaal en de Overasseltse
hoofdwetering gegraven, de Leigraaf /
en Hatertse vennen. Het is een overwegend
Tochtsloot, die parallel aan het kanaal en de
open en agrarisch gebied.
snelweg ligt.
Het gebied wordt gekenmerkt door (infra)
Voor recreanten is het gebied met name
structuurlijnen die het landschap domineren.
goed te beleven vanaf de dijk langs het
Zo wordt het gebied begrensd door het
kanaal. Langs deze dijk liggen enkele
Maas-Waalkanaal en loopt de A73 door het
recreatieve voorzieningen.
weide voor vee werden gebruikt. Om het gebied beter te ontwateren is de Leigraaf, aangelegd. Voor het scheepvaartverkeer is in de periode tussen 1920 en 1927 het Maas-Waalkanaal gegraven, een nieuwe verbinding tussen de Maas en de Waal. De polder werd daarmee gesplitst in een oostelijk en westelijk deel. De A73 is in de periode van 1980 -1990 aangelegd tussen het vennengebied en het kanaal. Met de aanleg van de snelweg is er een tweede fysieke onderbreking in de polder ontstaan.
gebied. Zowel het kanaal als de snelweg vervullen een belangrijke transportfunctie
De percelen ten westen van de A73 grenzen
op regionale schaal, maar zorgen op meer
aan het vennengebied. Deze percelen zijn
lokaal niveau voor een barrière in het gebied
onderdeel van het Gelders Natuurnetwerk.
Strokenverkaveling Blokverkaveling
en tussen de verschillende gebieden in de gemeente. Verder loopt er nog infrastructuur ten behoeve van energievoorziening door het
De Leigraaf
gebied, het hoogspanningstracé tussen Cuijk en Nijmegen, dat ruimtelijk ook zijn impact heeft.
Kaart van 1900 (topotijdreis)
74
75
Bodem- en watersysteem + 9,1 m NAP Poldervaaggronden; klei
+ 8,6 m NAP
+ 13,5 m NAP Poldervaaggronden; zware zavel
+ 8,3 m NAP
+ 9,4 m NAP
Poldervaaggronden; lichte zavel Ooivaaggronden; lichte zavel
Bodem (PDOK)
Hoogteverschillen (AHN) Restgeul
IV
Plateau-achtige storthoop
Terrasvlakte VII
Terrasrest-rug
Geomorfologie (PDOK)
Het landschap van de Teerse Sluispolder
De aanwezige poldervaaggronden
Daar waar de restgeulen aanwezig zijn
is onder invloed van de rivieren ontstaan.
kenmerken zich door zavel- en kleigronden
is het maaiveld het laagst, echter is het
Door het meanderende verloop van de rivier
waar periodieke hoge grondwaterstanden
gebied nagenoeg vlak in vergelijking met het
ontstonden terrasvlaktes, terrasrest-ruggen
kunnen voorkomen. Het grondwater zit in
naastgelegen vennengebied en de stuwwal.
en geulen. De bodem bestaat dan ook uit
het gebied redelijk diep, grotendeels op meer
klei en zware zavel: deeltjes die door de
dan 80 cm onder maaiveld.
rivier zijn afgezet.
76
Grondwatertrappen (PDOK) Grondwatertrap
GHG (cm -mv)
GLG (cm - mv)
I
-
< 50
II
-
50-80
III
< 40
80-120
IV
> 40
80-120
V
< 40
> 120
VI
40 - 80
> 120
VII
> 80
> 120
77
een onlosmakelijke koppeling hebben met de grootschalige opwekking van duurzame energie. In algemene zin geven we in het gebied de voorkeur voor initiatieven die het opwekken van duurzame energie koppelen met grondgebonden vormen van landbouw. Een andere ambitie voor het gebied is het versterken van de langzaam verkeersverbinding tussen het vennengebied en Malden. We onderzoeken in het kader Weids landschap met op de achtergrond de bosrand van het vennengebied
van de herontwikkeling van de Kanaalzone in Malden de mogelijkheid voor een nieuwe
Maas-Waalkanaal als recreatieve as
langzaam verkeersverbinding over het kanaal.
Kernkwaliteiten • • • •
Voor de gronden binnen de Teerse
Maas-Waalkanaal, als recreatieve as door het landschap; Weidsheid van het landschap, met vergezichten tot aan de bosrand van het vennengebied;
Sluispolder die ten westen van de A73 liggen, gelden de ambities zoals beschreven bij de Overasseltse en Hatertse Vennen.
Functioneel landschap, met snelweg, kanaal en hoogspanningstracé.
Ambities De Teerse Sluispolder is in het kader
komt de opwekking van windenergie ook
van onze opgave rondom de opwekking
hier in beeld. Vanwege de aanwezigheid
van duurzame energie aangewezen als
van het zonnepark de Teerse Sluispolder
energielandschap. We zetten hier in
is de combinatie met windenergie zeer
op zonne-energie. De realisatie van het
aantrekkelijk (cable-pooling).
energielandschap wordt gecombineerd met andere beleidsdoelen. Zo gaan we hierbij
Naast onze energie-ambitie in het gebied
de landschappelijke structuur in het gebied
willen we ook de landbouw ruimte geven.
versterken en willen we de biodiversiteit en
Schaalvergroting en uitbreiding is daarom
natuurwaarden in het gebied behouden en
in het gebied mogelijk voor bestaande
versterken. Op kleinere schaal stimuleren
grondgebonden agrarische bedrijven, mits
we maatregelen die als doel het versterken
dit niet in strijd is met de energieopgave die
van landschappelijke, biodiversiteits- en
in het gebied moet landen.
Uitsnede visiekaart deelgebied De Teerse Sluispolder
natuurwaarden van het gebied hebben.
78
Dit kan bijvoorbeeld via het aanleggen van
Daarnaast geven we ruimte voor de
passende landschapselementen. Wanneer
nieuwvestiging van grondgebonden
blijkt dat onze opgave niet haalbaar is
agrarische bedrijven, waarbij we als
met alleen zonne-energie en waterkracht,
voorwaarde hanteren dat deze bedrijven 79
5.6 Landschapszone Malden-Noord
Historische ontwikkeling vanaf 1900
Malden-Noord is onderdeel van een groot gebied van open landbouwgronden tussen de op de flank van de stuwwal hoger gelegen bossen van Heumensoord en de lage natte gronden van het Maldense broek. Dit is een noord-west structuur
De landschapszone Malden-Noord is een
oude boerderijen met erven en erfbeplanting.
groene buffer tussen Nijmegen en Malden.
Oost-west zijn enkele (halfverharde)
Het gebied heeft aan de noord- en zuidkant
wandelpaden, zoals de Jufferstraat
een duidelijke begrenzing en vormt een
en Elleboog, waardoor het gebied een
van de twee oost-west lopende groene
aantrekkelijke recreatieve functie heeft.
zones tussen de stuwwal en het open landschap naar het kanaal. Het is een oud
Ten westen van de Rijksweg is het gebied
ontginningslandschap (kampen) waarin de
nog vooral agrarisch in gebruik met daarin
historische elementen zoals landgoed Elshof
verschillende bedrijven die zich richten
en enkele laanbeplantingen nog aanwezig
op stadslandbouw zoals een pluktuin,
zijn.
voedselbos en zelfoogsttuin. Aan de
van essen en kampen tussen Nijmegen en Mook. Nog verder naar het westen ligt de Heumense Heide. Naast de landbouw waren er in dit gebied verschillende heerlijkheden en landgoederen, zoals de Heikamp, Berkenbosch en het Elshof aanwezig met laanstructuren en bos- en parkgebieden. Het Elshof bestaat nog steeds met woonhuis, tuinen, bosgebieden en boomgaard. Door de aanleg van het Maas-Waalkanaal (en de A73) is de verbinding met Het Broek en het verder gelegen heidegebied verdwenen. Tussen Hatert en Malden lag een scheidingswal, vaak een element om de verschillende eigendommen van elkaar te scheiden. Enkele restanten zijn nog in de omgeving van het kanaal aanwezig.
westzijde van de Rijksweg is het gebied Aan de westzijde vormt het in 1927
meer verstedelijkt met verschillende
aangelegde en in 1970 verbrede Maas Waal
bedrijfsgebouwen en sportvelden met aan
kanaal de begrenzing. De Rijksweg is niet
de zuidzijde ook enkele woonkavels. Hier
de begrenzing aan de oostzijde, hoewel
is ook nog een grote open ruimte waar het
het wel zo ervaren wordt, het bosgebied
voormalige vliegveld Airstrip B91 (door de
van Heumensoord vormt deze grens.
Britten in 1945 aangelegd) was. Door de
Naast de Rijksweg is de Hatertseweg de
ligging staat het gebied ook onder druk van
verbindingsweg tussen Malden en Nijmegen
verstedelijking, zowel vanuit Nijmegen als
waarbij dit vooral een recreatieve route is.
Malden.
Ter weerszijde van de weg zijn nog enkele
De Elshof
Heumensoord
Heumense heide
Het Maldense broek
Heikamp
Kaart van 1900 (topotijdreis)
80
81
Bodem- en watersysteem + 16,6m NAP
Loopodzolgronden; grof zand + 12,7 m NAP
Hoge bruine enkeerdgronden; grof zand
Poldervaaggronden; lichte zavel
Holtpodzolgronden; grof zand
+ 9,9 m NAP + 8,5 m NAP
Bodem (PDOK)
Hoogteverschillen (AHN) Smeltwaterwaaier VIIId
Daluitspoelingswaaier
Restgeul
Droogdal
Terrasvlakte
VIIo Glooiing van sneeuwsmeltwaterafzettingen
Grondwatertrappen (PDOK)
Geomorfologie (PDOK)
Grondwatertrap
GHG (cm -mv)
GLG (cm - mv)
I
-
< 50
II
-
50-80
III
< 40
80-120
IV
> 40
80-120
V
< 40
> 120
Er is een heldere gebiedsindeling aan te
Zo is in Malden-Noord een nat en lager
Het overige gebied van Malden-Noord is
geven die in zowel de bodemopbouw, het
gelegen deel wat ten westen van de
wisselend in bodem en ondergrond. Hierbij
onderliggende landschap (terrasvlakte/
Haterseweg ligt. Dit gebied maakte deel uit
is het gebied met de hoge enkeerdgronden
restgeul) als hoogte en grondwater zichtbaar
van het Maldense Broek; een nat gebied.
vruchtbare gronden en aantrekkelijk voor
is.
Dit komt tot uiting in het sortiment van
landbouw. Hoe hoger het gebied ligt (meer
de beplanting. Het landgebruik is vooral
richting de stuwwal) en hoe dichter bij het
VI
40 - 80
> 120
agrarisch.
Heumense bos, des te droger de gronden
VII
> 80
> 120
zijn. Dit geeft meer mogelijkheden voor andere functies in het gebied.
82
83
Kernkwaliteiten • • • • • • •
Deels vruchtbare bodem, waardoor het gebied goed bruikbaar is voor agrarisch
Zo kan het gebied letterlijk en figuurlijk
gebruik;
een proeftuin worden. De aanwezige
Centrale ligging, gebied als uitloopgebied voor de stad en het dorp met
landgoederen kunnen hierbij als
langzaam verkeersverbinding tussen beide;
vliegwiel fungeren. We beseffen
Ecologische potentie, door de overgang van hoge stuwwal naar natte zone
ons dat de kleinschalige horeca- en
langs het kanaal;
recreatievoorzieningen en de circulaire
Historische boerderijen en erven, waarbij recreatief medegebruik mogelijk is;
vormen van landbouw mogelijk vragen om
Landgoed Elshof, centraal gelegen met kwaliteiten in bosgebied en
het toevoegen van bebouwing. Omdat dit
boomgaarden;
niet mag leiden tot verdere verstedelijking
Bospercelen en laanbeplantingen, met daartussen de open akkers, geeft
van het gebied willen we deze bebouwing
schaal en afwisseling aan het gebied;
tot een minimum beperken en moet
Open groene zone, tussen stuwwal en kanaal.
daarbij aandacht zijn voor een passende
Historische boerderijen
beeldkwaliteit en landschappelijke inpassing. Voor het toevoegen van deze nieuwe bebouwing gaan we een beleidsregel
Ambities
opstellen om dit verder te concretiseren. Dat betekent niet dat we inzetten op het inperken
Als groene zone tussen Malden en Nijmegen
Verdere verstedelijking van het gebied
staat de Landschapszone Malden-Noord
vinden we onwenselijk. Daarom geven we
onder grote druk. Als gemeente hebben we
geen uitbreidingsmogelijkheden aan de
de ambitie om het gebied een groene buffer
bestaande stedelijke functies in het gebied.
tussen beide plaatsen te laten blijven. Om de
Alleen via de transformatie van bestaande
landschapszone als recreatief uitloopgebied
agrarische erven of bedrijfspercelen zijn er
van Malden (en Nijmegen) te behouden en
mogelijkheden om nieuwe woningen in het
verder te versterken zetten we in om het
gebied te realiseren.
van bestaande agrarische bedrijven. Aan de bestaande planologische mogelijkheden wordt dan ook niet getornd. Om deze ambities waar te kunnen maken gaan we aan de slag met een gebiedsgericht programma voor het gebied: Gebiedsplan Landschapszone Malden-Noord.
landschappelijk raamwerk in het gebied te versterken.
Het gebied kenmerkt zich op dit moment al door de aanwezigheid van initiatieven op
Zo kunnen we de groene en landschappelijke
het gebied van circulaire landbouw. Voor
kwaliteiten in het gebied behouden en
dit soort vormen van landbouw bieden we
versterken. We stimuleren maatregelen die
experimenteerruimte in Malden-Noord. We
als doel het versterken van landschappelijke,
zien daarbij kansen voor korte ketens van de
biodiversiteits- en natuurwaarden van
boer tot aan de consument (stadslandbouw).
het gebied hebben. Dit kan bijvoorbeeld
Initiatieven voor boerderijwinkels (korte
via het aanleggen van passende
ketens) en kleinschalige horeca- en
landschapselementen. Samen met de
recreatievoorzieningen (zoals een
gemeente Nijmegen willen we onderzoeken
kleinschalige camping en het hobbymatig
wat de mogelijkheden zijn en haalbaarheid is
houden van dieren) faciliteren we.
van een hoogwaardige fietsverbinding langs
Bij voorkeur koppelen we dit aan vormen van
het Maas-Waalkanaal.
circulaire landbouw. Uitsnede visiekaart deelgebied Landschapszone Malden-Noord
84
85
5.7 Heumensoord
Historische ontwikkeling vanaf 1900
Het bosgebied van Heumensoord is als eerste aangelegd, het Maldens vlak Heumensoord is een circa 160 jaar
Grenzend aan de kern van Malden is een
oud bosgebied dat vooral uit naaldbos
aantal stadsrandfuncties in de rand van
en droge heide bestaat. Het is een
het bosgebied zoals een begraafplaats,
heideontginningslandschap, waarbij op dit
een heemtuin, dagkampeerterrein en de
deel een productiebos is aangelegd. Hierbij
locatie van de scouting. Midden in het
zijn kenmerkend de rechte lijnen; zoveel
bosgebied is een grote open ruimte voor
mogelijk rechte wegen en percelen. Langs
het zweefvliegveld van Malden met een
de paden zijn gedeeltelijk beuken geplant
recreatieve uitspanning. Ten zuiden hiervan
waardoor de functie van het bos niet alleen
ligt het bosgebied Maldens vlak.
was langere tijd nog heideveld. In het bosgebied is dit ook zichtbaar doordat de padenstructuur in het deel Maldens vlak wat losser is en begeleid wordt met een laanstructuur. In het bos zijn nog restanten uit de Romeinse tijd aanwezig zoals een wachttoren die aan de Romeinse weg van Cuijk naar Nijmegen lag. Hiervan zijn geen restanten aanwezig, maar is de locatie gemarkeerd middels een verhoging. Daarnaast zijn er - nog deels zichtbaar - twee scheidingswallen uit circa 1778 en 1842 in het bosgebied aanwezig.
houtproductie is maar ook een recreatieve functie heeft.
Een groot deel van Heumensoord is eigendom van de gemeente Nijmegen
Binnen dit bosgebied is een aantal functies
en in gebruik als waterwingebied
opgenomen. Aan de noordzijde waren hier
waarbij het gebied wordt beheerd door
vooral militaire functies. Hiervan zijn er nu
Natuurmonumenten.
Heumensoord
nog een aantal zichtbaar onder andere een schietbaan op niet-ontgonnen heideterrein,
Aan de westzijde vormt de spoorlijn de
waarbij een deel van de heide is omgevormd
begrenzing waarbij het heidegebied aan de
tot grasvlakte ten behoeve van een militaire
zuidzijde nog binnen de gemeentegrens
accommodatie tijdens de Nijmeegse
ligt. Dit heidegebied heeft een rijke
4-daagse.
biodiversiteit en is van belang in relatie met de heidegronden ten zuiden hiervan.
Maldens vlak
Kaart van 1900 (topotijdreis)
86
87
Bodem- en watersysteem Holtpodzolgronden; grof zand
+ 21,5 m NAP
+ 26,1m NAP
+ 40,2m NAP + 13,5 m NAP Loopodzolgronden; grof zand
+ 19,3 m NAP
Bodem (PDOK)
Hoogteverschillen (AHN) Smeltwaterwaaier
Stuwwal
VIIId
Glooiing van sneeuwsmeltwaterafzettingen
Droogdal
Geomorfologie (PDOK)
Grondwatertrappen (PDOK)
Het gebied ligt op de spoelzandwaaier aan
Er is een gemiddeld hoogteverschil van
Omdat een groot deel van het gebied een
de westzijde van de stuwwal van Nijmegen.
meer dan 10 meter tussen de oostelijke
waterwingebied is, zijn er door de provincie
Enkele droogdalen oost-west lopend
en westelijke rand. Het heidegebied
drinkwaterbeschermingszones aangegeven. Hier
weerspiegelen de uitspoeling die vanaf de
in de zuidoosthoek (zogenoemde
valt het hele gebied onder met uitzondering van
stuwwal plaatsvond.
sprinkhanenreservaat) ligt op het hoogste
enkele zuidelijke kavels van het Maldens vlak en dit
niveau binnen de gemeentegrens. De bodem
bepaalt mede de kwatsbaarheid van het gebied.
bestaan uit grof zand waarbij het water snel
Grondwatertrap
GHG (cm -mv)
GLG (cm - mv)
I
-
< 50
II
-
50-80
III
< 40
80-120
IV
> 40
80-120
V
< 40
> 120
VI
40 - 80
> 120
VII
> 80
> 120
intrekt en het gebied droogtegevoelig is.
88
89
Ambities
Groesbeekseweg als verbinding tussen Malden en Groesbeek
Recreatieve wandelpaden
Het Heumensoord is een belangrijk natuur-
aansluitende stedelijke gebied willen we
en recreatiegebied binnen onze gemeente.
bewegen in groene gebieden stimuleren,
De recreatieve aantrekkingskracht van het
maar ook de recreatieve druk over onze
gebied levert ook een zekere spanning op.
gemeente spreiden. We stimuleren ook
We vinden het belangrijk om de natuur-
maatregelen gericht op het versterken van
en belevingswaarden van het gebied te
de landschappelijke, biodiversiteits- en
behouden, te beschermen en te ontwikkelen.
natuurwaarden in het gebied, bijvoorbeeld
Om de recreatieve druk in het gebied niet
door het aanleggen van passende
verder op te laten lopen zien we geen ruimte
landschapselementen.
voor de nieuwvestiging of uitbreiding van intensieve recreatieve voorzieningen. Met
Het gebied heeft te maken met verdroging.
goede recreatieve verbindingen met het
Hiervoor hebben we aandacht, mede in relatie tot een potentieel groter brandgevaar en de functie van het gebied als drinkwaterwinningsgebied. Ook de kwaliteit van het grondwater in dit gebied is van belang voor de drinkwaterwinning. In ons op te stellen omgevingsplan zullen we de drinkwaterbeschermingszones met bijbehorende regels van de provincie
Zweefvliegveld
Fietsinfrastructuur
overnemen.
Kernkwaliteiten • • • •
Natuurgebied, door de afwisseling van heide en bos; Recreatief medegebruik, door een dicht padennetwerk; Ecologische potentie, met het omzetten van sortiment van bomen; Historische relicten, die recreatief medegebruik stimuleren.
Uitsnede visiekaart deelgebied Heumensoord
90
91
5.8 Het Lierdal
Historische ontwikkeling vanaf 1900
Langs de weg tussen Malden en Molenhoek lag een lint van boerderijen en Het Lierdal is grotendeels een oude
Het bedrijventerrein Sluisweg heeft een
broekontginning. Het is een lage zone in
stevige groen zone richting het open
het dekzandgebied en is redelijk vlak en
landelijk gebied. In het deel ten noorden
nat. De gronden zijn ontgonnen in begin
van de Molenstraat heeft het landschap
19e eeuw toen er een verbeterde manier
een inrichting met hagen en boomvakken
van afwatering mogelijk was. Het is een
waardoor er een kamerstructuur ontstaat.
open landschap met beperkte en verspreide
Dit is een eerste aanzet voor de nieuwe
bebouwing.
visie van het gebied om dit tot een
bijzondere bebouwing. Het lag op de overgang van de uitloper van de stuwwal en de nattere gronden van het Heumense broek. De erven waren beplant en langs de kavelgrenzen waren houtsingels en hagen. Bij de kruising met de Molenstraat was Molenhoek. Er was vanuit Molenhoek een directe verbinding met Heumen en de landschappelijke structuren waren met elkaar verbonden. Na de aanleg van het Maas-Waalkanaal is de relatie tussen deze gebieden verdwenen. Het karakteristieke maasheggenlandschap was vooral in het zuidelijk deel achter de dijk aanwezig. Door het verloop van de Maas was deze zone hier smal.
landgoederenzone te ontwikkelen met De noordoosthoek is onderdeel van het
referenties naar het Maasheggen landschap.
hoger gelegen kampenlandschap. Dit deel bestaat nu vooral uit grote kavels en
Ten zuiden van de Molenstraat is het gebied
erfbeplantingen met daarbij nog enkele
voornamelijk agrarisch en als bouwland
kavelgrensbeplantingen. Vanuit het gebied
in gebruik. Beplanting ontbreekt hier
is er deels nog zicht op de stuwwal. Dit is
waardoor het landschap grootschalig oogt.
waardevol, want dit is nog maar op enkele
De Oosterkanaaldijk vormt de begrenzing.
plekken binnen de gemeente mogelijk.
De begeleidende boombeplanting ter
Lintbebouwing
Molenstraat
weerszijden van het kanaal en de Maas benadrukt het tracé van het kanaal en de rivier.
Kaart van 1900 (topotijdreis)
92
93
Bodem- en watersysteem Loopodzolgronden; grof zand + 14,5 m NAP + 9,6 m NAP Hoge bruine enkeerdgronden; grof zand
Leek-/woudeerdgronden; lichte zavel
Ooivaaggronden, lichte zavel + 10,0 m NAP
Bodem (PDOK)
Hoogteverschillen (AHN)
Glooiing van sneeuwsmeltwaterafzettingen Droogdal VIIId
Terrasvlakte Terrasrest-rug
Geomorfologie (PDOK)
Grondwatertrappen (PDOK)
Er is een hele heldere gebiedsindeling aan
Het gebied direct langs de Rijksweg heeft
te geven die in zowel de bodemopbouw,
door de vruchtbare bodem in samenhang
het onderliggende landschap (terrasvlakte/
met de ligging aan het lint een andere
restgeul) als hoogte en grondwater
ruimtelijke opbouw en ook een ander
zichtbaar is.
sortiment van beplanting.
Het gebied ten westen van de Rijksweg is
VIIo
Grondwatertrap
GHG (cm -mv)
GLG (cm - mv)
I
-
< 50
II
-
50-80
III
< 40
80-120
IV
> 40
80-120
V
< 40
> 120
VI
40 - 80
> 120
VII
> 80
> 120
een natter en lager gelegen deel. Dit gebied grenst aan de Maas.
94
95
Ambities Het Lierdal is één van de groene (en
het gebied door middel van de aanleg
verkoelende) longen van Malden (en
van passende landschapselementen,
Molenhoek). De groene en landschappelijke
bijvoorbeeld langs perceelgrenzen en
kwaliteiten van het gebied gaan we
watergangen.
behouden en versterken. Daarom houden
Zicht vanaf Kanaaldijk
Enkele recreatieve voorzieningen
Kernkwaliteiten • • •
Open gebied, tussen Malden en Molenhoek waarbij er zicht op de stuwwal is; Lint, langs rijksweg met enkele bebouwing en stevige beplantingsstructuren; Fijnmazige structuur, als aanzet Maasheggen landschap met heggen, houtsingels en knotbomen;
• •
Kanaaldijk, als grootschalige landschappelijke beleefbare structuur; Open, recreatief gebied.
we vast aan het eerder genomen besluit
We willen de functie van het Lierdal als
om in het gebied geen woningen en/of
recreatief uitloopgebied van Malden
sportcomplex te bouwen. We zien geen
behouden en versterken. Dit willen we
ruimte voor grootschalige stedelijke functies
onder meer doen door ruimte te geven voor
in het gebied. Op regionaal niveau wordt
kleinschalige recreatieve activiteiten. Hierbij
gekeken naar overstapmogelijkheden van
kan gedacht worden aan een kleinschalige
auto naar OV (hubs). Hiervoor is er een
camping, het hobbymatig houden van
zoekgebied voor een locatie ten zuiden
dieren of een proeflokaal als onderdeel van
van Malden op het oog, waarvan de
een boomgaard, groentetuin, kruidentuin
haalbaarheid, het nut en de noodzaak in
of natuurtuin. We faciliteren dit soort
regionaal verband nader wordt onderzocht.
initiatieven op het gebied van kleinschalige
Een dergelijke hub moet landschappelijk en
horeca- en recreatievoorzieningen alleen als
ecologisch worden ingepast. De voorkeur
ze ondersteunend zijn aan de ontwikkeling
gaat uit naar een locatie die nu al bebouwd
en versterking van het landschap. Daarnaast
is. Incidentele ontwikkelingen op het gebied
geven we ook experimenteerruimte voor
van woningbouw blijven in de zone langs
circulaire vormen van landbouw. Omdat dit
de Rijksweg mogelijk. Daarbij geldt wel de
niet mag leiden tot verdere verstedelijking
voorwaarde dat sprake moet zijn van een
van het gebied willen we deze bebouwing
bijdrage aan het versterken van de natuur- en
tot een minimum beperken en moet
belevingswaarden van het landschap en de
daarbij aandacht zijn voor een passende
ruimtelijke voorwaarden uit de structuurvisie
beeldkwaliteit en landschappelijke
Lierdal (zie paragraaf 4.4 uit deze visie).
inpassing. Voor het toevoegen van deze
In meer algemene zin stimuleren we
nieuwe bebouwing gaan we een beleidsregel
het versterken van de landschappelijke,
opstellen om dit verder te concretiseren.
biodiversiteits- en natuurwaarden van
Uitsnede visiekaart deelgebied Het Lierdal
Maasheggen landschap met fijnmazige structuur
96
97
5.9 Nederasselt Nederasselt is gelegen op de oeverwal van de Maas. Het dorp is ontstaan op een verhoogd in het landschap liggende rivierduin, waar de kans op overstroming van de Maas daar kleiner was dan in de lager gelegen uiterwaarden of broekgebieden. In Nederasselt is een school en dorpshuis aanwezig.
In 1929 was de bouw van het
Vanaf 1970 zijn de open akkers tussen
sluizencomplex Grave en de John S.
de linten bebouwd met planmatige
Thompsonbrug gereed. Beiden werden als
woningbouw. Hierdoor is er een compact
één geheel gebouwd. Naast de oude sluis is
dorp op de rivierduin ontstaan dat begrensd
in 1974 een nieuwe sluis gebouwd, waarna
is tussen de dijk, N324, N846 en het
de oude sluis buiten bedrijf is gesteld. De
waterrijke gebied bij de Maasmolen.
aanleg van het sluizencomplex en brug
De molen die in dit gebied staat dateert
hebben hun impact gehad op het dorp
uit ongeveer 1700, maar is in de jaren ‘70
Nederasselt. Zo is de bereikbaarheid van het
verplaatst om plaats te maken voor een
dorp wel vergroot, maar vormt de verhoogd
distributiecentrum. Sindsdien staat de
in het landschap liggende opgang naar de
molen bij het Molenwiel, een plek waar een
brug sindsdien wel een harde begrenzing
dijkdoorbraak is geweest en een ‘wiel’ is
van het dorp.
ontstaan. Het is een bijzonder groen en mooi uitloopgebied voor de inwoners van het dorp.
Broekstraat met lintbebouwing
Oorspronkelijke locatie molen
Kerk
Dijk
Kaart van 1900 (topotijdreis)
Historische ontwikkeling vanaf 1900 Nieuwe locatie molen
Rond 1900 bestond de bebouwing in het
Ten noorden van deze rivierduin, lagen de
dorp voornamelijk uit lintbebouwing langs
nattere broekgronden, die als weidegrond
de Broekstraat (de huidige N846) en de
gebruikt werden en ongeschikt waren voor
Nederasseltse Dijk (de huidige Maasdijk). De
bebouwing. In het dorp waren verschillende
bebouwing concentreerde zich daarbij op de
voorzieningen aanwezig, zoals een school,
hoger gelegen rivierduin.
twee kerken, een brouwerij aan de dijk en een molen. Kaart van de bouwjaren van de bebouwing
98
99
Kernkwaliteiten
Bodem- en watersysteem
Kalkloze ooivaaggronden; lichte zavel
+ 8,7 m NAP
• • • •
Ligging op de rivierduin, hoog en droog; Ligging aan de Maasdijk, als recreatief lint; Oude bebouwingslinten, met karakteristieke gebouwen; Stuw en sluizencomplex Grave en John S. Thompsonbrug, een Rijksmonument met grote cultuurhistorische waarde;
•
+ 9,4 m NAP
Vorstvaaggronden; grof zand
Bodem (PDOK)
Hoogteverschillen (AHN)
VII
Rivierduin
Ligging nabij het Molenwiel, bijzonder groen gebied, met historische molen.
Ambities Het dorpse karakter van Nederasselt willen
We voorzien op dit moment geen
we richting de toekomst behouden. Daarom
uitbreidingslocaties in Nederasselt. Wel
willen we de bestaande groene plekken
is er op bestaande versteende locaties
binnen de bebouwde kom behouden, net
ruimte voor het incidenteel toevoegen
zoals het behoud van doorzichten en
van woningen in het bestaand stedelijk
uitzichten. De relatie tussen het dorp en
gebied (inbreiding). We bouwen dan binnen
de Maasbandijk en uiterwaarden willen
en aansluitend op het dorpse karakter,
we versterken. Met het koesteren van de
waarbij we gestapelde woningen niet direct
groene plekken in het dorp houden ook
uitsluiten.
rekening met aspecten als gezondheid en klimaatverandering (hittestress). Het groen
Als gemeente zetten we in op het behoud
levert immers een positieve bijdrage aan
van levensvatbare basisvoorzieningen.
de mentale gezondheid van onze inwoners,
We hebben het dan over een basisschool,
zorgt voor verkoeling en nodigt uit tot
dorpshuis en een vitaal verenigingsleven.
beweging.
Tot slot hebben we aandacht voor de verkeerssituatie op de Broekstraat. Deze
Geomorfologie (PDOK)
problematiek heeft al onze aandacht
Grondwatertrappen (PDOK)
en zullen we ook in de toekomst verder bestuderen.
Nederasselt ligt op een hoger gelegen
Het dorp ligt wat hoger dan zijn omgeving.
rivierduin, waar de kans op overstroming
De Maasdijk ligt het hoogst in het landschap
kleiner was dan in het omliggende gebied.
op circa 12,5 meter boven NAP. Het dorp
De bodem bestaat dan ook uit grof zand, dat
zelf ligt gemiddeld op 8,5 meter boven NAP.
goed het water doorlaat. Het grondwater
Ter vergelijking met de ten noorden gelegen
zit relatief diep, op meer dan 80 cm onder
broekgronden: deze liggen op circa 6,5
maaiveld.
meter boven NAP.
100
Uitsnede visiekaart deelgebied Nederasselt
101
5.10 Overasselt
Historische ontwikkeling vanaf 1900
Bebouwing bestond voornamelijk uit lintbebouwing langs de hoofdwegen. Ter Overasselt is al sinds de Middeleeuwen bewoond. Het was een geschikte plek om te wonen, op de oeverwal van de rivier, met vruchtbare gronden rondom het dorp. Overasselt is samen met Malden één van de kernen binnen de gemeente waar de dagelijkse boodschappen worden gehaald. Daarnaast is een aantal sportvoorzieningen, een dorpshuis en een school terug te vinden in het dorp.
hoogte van Overasselt bevond zich ook de veerpont over de Maas, onderdeel van een belangrijke handelsverbinding tussen Cuijk en Nijmegen. Van oudsher diende de boerderij ‘De Tempel’, daterend uit de 18e eeuw, als veerhuis bij de pont. Na 1900 verdichten de bebouwingslinten geleidelijk. Het is pas vanaf de jaren ‘70 dat de tussengelegen akkers bebouwd worden met planmatige woonbuurtjes. Na 2000 is Overasselt verder uitgebreid naar het westen. Ten westen van de kern is er een versnipperd gebied met verschillende (niet) stedelijke functies door elkaar.
Lintbebouwing
Dijk
Veerhuis
Kaart van 1900 (topotijdreis)
Kernkwaliteiten • • •
Ligging op de oeverwal, hoog en droog; Ligging aan de Maasdijk, als recreatief lint; Oude bebouwingslinten, met karakteristieke gebouwen.
Kaart van de bouwjaren van de bebouwing
102
103
Bodem- en watersysteem
Ambities
+ 9,3 m NAP
Hoge bruine enkeerdgronden; grof zand
+ 11,3 m NAP
Net zoals voor de andere kernen geldt dat
We bouwen in Overasselt voor de lokale
we in Overasselt de bestaande groene
behoefte op versteende inbreidingslocaties
plekken binnen de bebouwde kom willen
in het dorp en op de uitbreidingslocatie
behouden. Dit doen we om de kwaliteiten en
Zilverbergweg/Kruisbergsestraat. We
kenmerken van de kern te beschermen, maar
bouwen dan binnen het dorpse karakter,
ook door rekening te houden met aspecten
waarbij we gestapelde woningen niet direct
als gezondheid en klimaatverandering
uitsluiten.
(hittestress). Het groen levert immers + 9,3 m NAP Vorstvaaggronden; grof zand
Bodem (PDOK)
Hoogteverschillen (AHN)
een positieve bijdrage aan de mentale
Als gemeente zetten we in op het behoud
gezondheid van onze inwoners, zorgt voor
van levensvatbare basisvoorzieningen.
verkoeling en nodigt uit tot beweging. Verder
We hebben het dan over een basisschool,
zetten we in op vergroening van het dorp en
dorpshuis en een vitaal verenigingsleven.
de verweving van de westzijde van het dorp
Tot slot hebben we aandacht voor de
met het landschap. Er liggen kansen om de
verkeerssituatie op de Schoonenburgseweg/
(recreatieve) verbinding met de Maasbandijk
Hoogstraat. Deze problematiek heeft al onze
te versterken.
aandacht en zullen we ook in de toekomst verder bestuderen.
VIIId
Dekzandwelvingen
Laagte ontstaan door afgraving
Geomorfologie (PDOK)
Grondwatertrappen (PDOK)
Overasselt is gelegen op de oeverwal van de Maas. Meer specifiek op een dekzandwelving, dat door de wind is afgezet. Het dorp ligt iets hoger in het
Uitsnede visiekaart deelgebied Overasselt
omliggende landschap. Het grondwater zit relatief diep, op meer dan 80 cm onder maaiveld.
104
105
5.11 Heumen Heumen is gebouwd op de oeverwal van de Maas. Het dorp ligt ten noordwesten van het punt waar de Maas en het Maas-Waalkanaal samenkomen. Aan de noordzijde wordt het dorp begrensd door de Jan. J. Ludenlaan, aan de oostzijde door het Maas-Waalkanaal, aan de zuidzijde door de maas en aan de westzijde door de A73. Het maakt dat de kern goed ontsloten is met de auto, maar zorgt er ruimtelijk gezien wel voor dat het dorp ingeklemd ligt tussen de verschillende structuren. In Heumen is een school, dorpshuis en veldsportcomplex aanwezig.
Historische ontwikkeling vanaf 1900 De bebouwing was van oorsprong aanwezig
Voor het scheepvaartverkeer is in de periode
in de vorm van bebouwingslinten. Rondom
tussen 1920 en 1927 het Maas-Waalkanaal
de bebouwing lagen akkers. Aan de
gegraven, een nieuwe verbinding tussen de
westzijde werden die akkers begrensd door
Maas en de Waal. Heumen kwam daarmee
het Heumense bos, aan de oostzijde door
op de splitsing van het kanaal en de Maas
een natter broekgebied.
te liggen. Over de sluis in het kanaal lag nu
Vlak bij de Maas zijn restanten van Kasteel
de verbinding naar Malden. De A73 is in de
Heumen aanwezig. In de huidige situatie is
periode van 1980 -1990 aangelegd, evenals
dit echter alleen nog herkenbaar doordat
de Jan. J. Ludenlaan. Daarmee kwam
het terrein enigszins opgehoogd is om het
Heumen aan vier zijden tussen grotere
herkenbaar te maken.
(infra)structurele verbindingen te liggen.
Lintbebouwing
Dijk
Dijk
Voormalig kasteel
Kernkwaliteiten Kaart van 1900 (topotijdreis)
• • • • •
Unieke ligging, op de splitsing van de Maas en het Maas-Waalkanaal; Oude bebouwingslinten, met karakteristieke gebouwen; Voormalig kasteel Heumen, als bijzondere plek in het landschap; Jachthaven, voor recreatie op het water; Goede bereikbaarheid, vanwege de ligging aan de A73.
Kaart van de bouwjaren van de bebouwing
106
107
Bodem- en watersysteem
Ambities
+ 10,2 m NAP
Poldervaaggronden; lichte zavel
Ooivaaggronden, lichte zavel
+ 11,3 m NAP
Bodem (PDOK)
+ 10,3 m NAP
Hoogteverschillen (AHN)
In Heumen behouden we de bestaande
naar kansen om de relatie van het dorp met
groene plekken binnen de bebouwde kom.
de Maas te versterken.
Daarnaast hebben we de ambitie op het dorp verder te vergroenen. De bestaande
We bouwen in Heumen voor de lokale
groene plekken behouden we onder meer
behoefte (en eventueel voor de behoefte
om de gezondheid van onze inwoners
vanuit de rest van de gemeente) op
te bevorderen. Groen levert immers
versteende inbreidingslocaties in het dorp.
een positieve bijdrage aan de mentale
We bouwen dan binnen het dorpse karakter,
gezondheid van onze inwoners en nodigt
waarbij we gestapelde woningen niet direct
uit tot beweging. Tegelijkertijd is het groen
uitsluiten. Heumen-West is een potentiële
belangrijk vanuit klimaatadaptie, omdat het
locatie die al langer op het oog is voor
verkoelend werkt en een waterbergende
woningbouw. Wellicht bieden ontwikkelingen
functie heeft. Door de hoge grondwaterstand
op deze locatie kansen om de ervaren
is het afvoeren van hemelwater bij een
geluidsoverlast van de A73 te verminderen.
hevige regenbui een uitdaging. We
VII
Terrasrest-rug
Geomorfologie (PDOK)
zullen moeten proberen het water via
Als gemeente zetten we in op het behoud
groen-blauwe aders af te voeren. Om de
van levensvatbare basisvoorzieningen. We
dorpse kenmerken verder te beschermen,
hebben het dan over een basisschool en
behouden en beschermen we de bestaande
een vitaal verenigingsleven. Tot slot hebben
doorzichten en uitzichten. We willen
we aandacht voor de verkeerssituatie op de
daarbij de (recreatieve) verbinding met de
Looistraat. Deze problematiek heeft al onze
Maasbandijk versterken en in het kader van
aandacht en zullen we ook in de toekomst
de Ruimte voor de Rivier opgaven zoeken we
verder bestuderen.
Grondwatertrappen (PDOK)
Heumen ligt op een terrasrest-rug, ontstaan onder invloed van het meanderen van de rivier. De bodem bestaat uit zavel, de bodem is dus niet puur zand, zoals bij Overasselt en Nederasselt. Vanwege de ligging op een terrasrest-rug, ligt Heumen iets hoger in het landschap. Het grondwater zit relatief diep, op meer dan 80 cm onder maaiveld.
Uitsnede visiekaart deelgebied Heumen
108
109
5.12 Malden Malden is de grootste kern binnen de gemeente. Het beschikt over een ruim aanbod aan voorzieningen. Het dorp is gunstig gelegen, nabij de grotere stad Nijmegen en het Maas-Waalkanaal, maar ook nabij natuurgebieden zoals Heumensoord en recreatieve uitloopgebieden als het Lierdal en de Landschapszone Malden-Noord.
Historische ontwikkeling vanaf 1900 Er was al vroeg bebouwing aanwezig op
1960 werd er planmatig gebouwd en zijn er
deze plek. De naam Malden werd al in
meerdere woonwijken gerealiseerd. Eerst
de 13e eeuw vermeld. Als we kijken naar
aan de noordoostzijde, later ook aan de
de kaart van 1900, dan zien we dat de
zuidoostzijde. Daarna is de zone langs het
bebouwing in Malden zich nog beperkte
kanaal bebouwd geraakt. Tegenwoordig ligt
tot een cluster woningen rondom een
Malden tussen het kanaal en Heumensoord
aantal samenkomende wegen. Opvallend
ingeklemd. Het dorp is met de ontwikkeling
is de ligging op de scheiding tussen het
van de verschillende wijken echter nooit echt
broekgebied en de stuwwal. Na de realisatie