Bijlage bij raadsvoorstel 8.1 - Rekenkameronderzoek HiA rapportage
Tekst van het document
Brede School
kantoor
coach*
coach*
seniorencoach
Hattrick
Hattrick
Hattrick
Blije Borgh
2016
€ 11.232
€ 76.712
€ 20.000
2017
€ 10.559
€ 47.705
€ 25.000
2018
€ 10.750
€ 76.322
€ 25.250
2019
€ 10.907
€ 67.749
€ 17.096
€ 25.629
2020
€ 11.082
€ 78.625
€ 26.295
Bron: Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2021. Bewerking: Mulier Instituut. * Genoemde bedragen voor inzet van de sportcoach na schooltijd zijn incl. 9% btw.
Tot slot zijn er in 2020 ook inkomsten en uitgaven voor de gemeente voor de uitvoering van het lokaal sportakkoord. Dit betrof 35.000 euro uitgaven voor een lokale formateur en aan de inkomstenkant het
Sportief Hendrik-Ido-Ambacht! | Mulier Instituut
41
uitvoeringsbudget 2020. ICS-adviseurs was betrokken als lokaal formateur, Hi5Ambacht heeft de coördinerende rol in de uitvoering en qua allocatie van budgetten. Coronacrisis en de gemeentebegroting Op het moment van rapportage zijn de jaarstukken van 2020 nog niet beschikbaar. Vanwege de uitbraak van het coronavirus ligt het echter in de lijn der verwachting dat de realisatie voor 2020 erg zal afwijken van de begroting. Doordat de sport enige tijd stil heeft gelegen, konden geplande activiteiten veelal niet doorgaan. De hieraan verbonden baten en lasten kunnen daardoor (deels) zijn weggevallen. Daarnaast kondigde het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) op 18 mei 2020 aan 110 miljoen euro beschikbaar te stellen voor sportverenigingen. Gemeenten konden voor de periode van 1 maart tot 1 juni 2020 de huren kwijtschelden en zouden hier later voor gecompenseerd worden. Hierdoor liepen gemeenten in eerste instantie inkomsten mis, waarvoor later via de regelingen weer compensatie zou komen. Deze compensatie werd uiteindelijk verwerkt in de regeling Tegemoetkoming verhuurders sportaccommodaties COVID-19 (TVS)7. De TVS gold in eerste instantie voor het tweede kwartaal van 2020, maar is inmiddels verlengd voor het vierde kwartaal van 2020 en het eerste en tweede kwartaal van 2021.
Verder is een regeling aangekondigd voor ijsbanen en zwembaden: de Specifieke Uitkering IJsbanen en Zwembaden (SPUK IJZ). Deze regeling kan alleen door gemeenten worden aangevraagd en zal voor 2020 en de eerste helft van 2021 compensatie bieden voor de financiële gevolgen van de coronamaatregelen 8. De financiële gevolgen van de coronamaatregelen en de compensatieregelingen TVS en SPUK IJZ zullen voor afwijkingen in het sportbudget van de gemeente Hendrik-Ido-Ambacht zorgen. Deze afwijkingen kunnen gezien worden als incidentele baten en lasten, maar gezien de unieke situatie zijn deze gestuurd door externe factoren.
5.2
Directe en indirecte subsidies aan sportverenigingen Sportverenigingen kunnen directe en indirecte subsidies ontvangen van de gemeente. In deze paragraaf beschouwen we in hoeverre hiervan sprake is in Hendrik-Ido-Ambacht en of de raad hierover op adequate wijze wordt geïnformeerd. Directe subsidies Voor de directe subsidies baseren wij ons op de Uitvoeringsprogramma’s Subsidies van de gemeente Hendrik-Ido-Ambacht. In tabel 5.4 is te zien welke subsidies hierin worden beschreven voor het thema sport. Daarbij worden in de uitvoeringsprogramma’s de volgende doelstellingen vermeld: - het faciliteren van binnensport; - het bevorderen van beweging en deelname aan sport; - het bevorderen van participatie, ontplooiing en een gezonde leefstijl; - het stimuleren en mogelijk maken van bewegen en sportbeoefening voor mensen met een beperking; - duurzame verbetering van het lokale sportaanbod.
7
Zie: https://www.dus-i.nl/subsidies/tegemoetkoming-verhuurders-sportaccommodaties-covid-19
8
Zie: https://www.dus-i.nl/subsidies/specifieke-uitkering-ijsbanen-en-zwembaden
42
Sportief Hendrik-Ido-Ambacht! | Mulier Instituut
Tabel 5.4 Subsidies binnen het thema sport volgens de Uitvoeringsprogramma’s Subsidies, 2016-2020 De exploitatie van de Sophia- en Ridderhal De exploitatie van zwembad de Louwert Een lokaal sportaanbod voor een brede doelgroep*
Totaal
2016
2017
2018
2019
2020
€ 917.073
€ 926.244
€ 944.769
€ 958.941
€ 983.873
€ 229.738
€ 232.035
€ 236.676
€ 240.226
€ 126.445
€ 14.468
€ 14.613
€ 14.905
€ 15.129
€ 26.522
€ 1.161.279
€ 1.172.892
€ 1.196.350
€ 1.214.296
€ 1.136.840
* incl. subsidie aangepast sporten; 2020 Bron: Uitvoeringsprogramma’s Subsidies 2016-2020, gemeente Hendrik-Ido-Ambacht. Bewerking: Mulier Instituut.
Zoals in tabel 5.2 te zien is, worden de subsidies voor sport jaarlijks opgedeeld in drie subsidies. Allereerst ontvangt stichting Cascade een exploitatiesubsidie voor de exploitatie van de sporthallen Sophiahal en Ridderhal. Hier is jaarlijks een bedrag van meer dan 900.000 euro mee gemoeid, dat elk jaar wordt geïndexeerd9. Ten tweede wordt een exploitatiesubsidie verstrekt voor de exploitatie van zwembad de Louwert. Tot en met 2019 ging deze naar Optisport, maar sinds de oplevering van het nieuwe binnenbad heeft Sportfondsen de exploitatie overgenomen. Met de overgang naar Sportfondsen nam de bijdrage voor het zwembad flink af, van ruim 240.000 euro naar ruim 126.000 euro. Deze daling was gebaseerd op de lagere begrote exploitatielasten van de nieuwe exploitant van het zwembad voor 2020. Hierbij wordt in de beschrijving wel de kanttekening geplaatst dat het bedrag mogelijk met 60.000 euro zal moeten worden verhoogd naar aanleiding van een discussie tussen de nieuwe exploitant van het zwembad en de belastingdienst over btw-afdracht. Tot slot beschrijft de gemeente een subsidie voor lokaal aanbod aan activiteiten en projecten op het terrein van sport voor een brede doelgroep.
Dit bedrag is in 2020 met 11.000 euro verhoogd door een verschuiving van het Wmo-budget voor belangenbehartiging, informatie, Beleidsadviesraad Jeugd/Wmo en projecten naar dit budget ter bevordering van aangepast sporten voor inwoners met een beperking. Deze drie subsidiestromen komen niet direct (als directe subsidie) ten goede aan sportverenigingen in de gemeente. De eerste twee subsidies komen ten goede aan de exploitanten van de sportaccommodaties. Van deze sportaccommodaties maken tevens sportverenigingen gebruik, die hiervoor huur betalen aan de betreffende exploitant. Deze huurtarieven kunnen, mede door de exploitatiesubsidie, niet-kostendekkend ingezet worden. In dat geval betreft dit voor de sportverenigingen een indirecte subsidie vanuit de gemeente. De gemeente draagt bij aan de exploitanten middels de exploitatiebijdragen, waardoor deze exploitanten vervolgens niet-kostendekkende huren in rekening kunnen brengen.
9
Naast de sporthallen vinden volgens de ambtelijke organisatie ook sportactiviteiten in het cultureel centrum Cascade zelf plaats, zoals Beter Bewegen, ballet, dans, yoga en denksporten. Deze activiteiten worden gefaciliteerd vanuit de exploitatiebijdrage aan het cultureel centrum, wat in zekere zin ook een sport gerelateerde subsidie betreft. Echter geeft de ambtelijke organisatie aan dat niet na te rekenen is welk bedrag van de totale exploitatiesubsidie is toe te rekenen aan het aanbod van deze sportactiviteiten.
Sportief Hendrik-Ido-Ambacht! | Mulier Instituut
43
Indirecte subsidies Indirecte subsidies voor sportverenigingen kunnen lopen via niet-kostendekkende huurtarieven. Sportverenigingen maken gebruik van gemeentelijke sportaccommodaties en betalen daar huur voor. De huur compenseert doorgaans niet alle kosten die de gemeente maakt voor de exploitatie en het beheer van deze sportaccommodaties. Daarmee zijn de huurtarieven dus niet-kostendekkend. Het deel van de kosten die de gemeente maakt voor de sportaccommodaties dat niet gedekt wordt door de huurinkomsten, komt voor de rekening van de gemeente zelf. Hierdoor compenseert de gemeente sportverenigingen indirect, waardoor deze tarieven gezien kunnen worden als een indirecte subsidie. Niet alleen gemeenten, maar ook andere exploitanten kunnen niet-kostendekkende huurtarieven hanteren, zoals hierboven beschreven. De focus van dit onderzoek ligt echter op de gemeente, dus wij richten ons op de niet-kostendekkende huurtarieven van sportaccommodaties in beheer van de gemeente zelf. Om deze sportaccommodaties in kaart te brengen zijn in tabel 5.5 de formele sportvoorzieningen in Hendrik-Ido-Ambacht weergegeven die door sportverenigingen (kunnen) worden gebruikt. De gemeente Hendrik-Ido-Ambacht is eigenaar van alle binnensportvoorzieningen en het zwembad.
De exploitatietaken van de sporthallen heeft de gemeente overgedragen aan Stichting Cascade, en die van het zwembad aan Sportfondsen De Louwert. De gymzalen exploiteert zij zelf. De gemeente is eveneens eigenaar en exploitant van de korfbal- en voetbalvelden. De beachvolleybalvelden en tennisbanen zijn in eigendom van de desbetreffende verenigingen. Tabel 5.5 Aanbod sportvoorzieningen in Hendrik-Ido-Ambacht in 2020 Accommodatie
Voorziening(en)
Eigendom
Exploitatie
De Ridderhal 1
Sporthal van 42x28x7 m
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Stichting Cascade
De Ridderhal 2
Sporthal van 47x29x7 m
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Stichting Cascade
Sophiahal
Sporthal van 48x28x7 m
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Stichting Cascade
Gymzaal Bekestein
Gymzaal van 21x12 m
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Gymzaal De Bron
Gymzaal van 21x12 m
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Binnensport
Buitensport Sportpark Schildman
Beachsport Twee beachvolleybalvelden
Volleybalvereniging Vollido
Volleybalvereniging Vollido
Korfbal Drie kunstgrasvelden van 40x20 m
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Tennis Tien smashcourtbanen Eén minibaan
Tennisvereniging Hiaten Tennisvereniging Hiaten
Tennisvereniging Hiaten Tennisvereniging Hiaten
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Overdekt Eén wedstrijdbad Eén instructiebad
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Sportfondsen De Louwert Sportfondsen De Louwert
Onoverdekt Eén wedstrijdbad Eén recreatiebad
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Sportfondsen De Louwert Sportfondsen De Louwert
Voetbal Vijfenhalf natuurgrasvelden Vier kunstgrasvelden Zwemsport De Louwert
44
Sportief Hendrik-Ido-Ambacht! | Mulier Instituut
Gezien de eigendoms- en exploitatieconstructies in de gemeente zijn er alleen indirecte subsidies via nietkostendekkende tarieven voor de gymzalen (Bekestein en De Bron) en voor de korfbal- en voetbalvelden op sportpark Schildman. De indirecte subsidie bedraagt dan het niet door de huurinkomsten gecompenseerde deel van de kosten: 𝑇𝑜𝑡𝑎𝑙𝑒 𝑘𝑜𝑠𝑡𝑒𝑛 𝑣𝑎𝑛 𝑑𝑒 𝑠𝑝𝑜𝑟𝑡𝑎𝑐𝑐𝑜𝑚𝑚𝑜𝑑𝑎𝑡𝑖𝑒 − 𝐻𝑢𝑢𝑟𝑖𝑛𝑘𝑜𝑚𝑠𝑡𝑒𝑛 𝑣𝑎𝑛𝑢𝑖𝑡 𝑣𝑒𝑟𝑒𝑛𝑖𝑔𝑖𝑛𝑔𝑒𝑛 = 𝑁𝑒𝑡𝑡𝑜𝑙𝑎𝑠𝑡𝑒𝑛 𝑣𝑎𝑛 𝑑𝑒 𝑔𝑒𝑚𝑒𝑒𝑛𝑡𝑒 = 𝐼𝑛𝑑𝑖𝑟𝑒𝑐𝑡𝑒 𝑠𝑢𝑏𝑠𝑖𝑑𝑖𝑒 𝑣𝑜𝑜𝑟 𝑠𝑝𝑜𝑟𝑡𝑣𝑒𝑟𝑒𝑛𝑖𝑔𝑖𝑛𝑔𝑒𝑛 Dit betekent dat inzicht nodig is in de totale kosten en inkomsten per gemeentelijke sportaccommodatie. Op basis van opgevraagde uitdraaien vanuit de gemeentelijke financiële huishouding worden deze in tabel 5.4 in kaart gebracht. De totale kosten van de sportaccommodaties betreffen de kosten die volgens de verkregen informatie toe te rekenen zijn aan de gymzalen en de korfbal- en voetbalvelden (in de registraties verwoord als de groene velden). Het gaat hierbij om de volgende kostenposten: - gymzalen; - onderhoud sportpark Schildman; - overige lasten/baten sportpark Schildman; - afschrijvingslasten gymzalen en groene velden; - rentelasten gymzalen en groene velden. Hierin ontbreken de salarislasten die eventueel gerelateerd zijn aan de betreffende sportaccommodaties. Binnen het taakveld Sportaccommodaties wordt echter voor de salarislasten geen uitsplitsing gemaakt naar type accommodatie.
Deze kostenpost omvat hierdoor tevens de salarislasten voor het zwembad en de sporthallen die niet in beheer zijn van de gemeenten. De salarislasten worden daarom buiten beschouwing gelaten. De huurinkomsten omvatten inkomsten uit verhuur van de gymzalen en de groene velden. Hierbij is voor gymzalen helaas geen uitsplitsing te maken naar type huurder. Het gaat dus niet alleen om de huurinkomsten vanuit sportverenigingen, maar ook vanuit particuliere huurders of het onderwijs. Idealiter worden deze niet meegenomen, omdat deze compenseren voor het niet-kostendekkende gedeelte. De indirecte subsidie voor sportverenigingen, die in tabel 5.6 wordt berekend, is dus in werkelijkheid (mogelijk) hoger. De groene velden (buitensportaccommodaties) worden volgens de gemeente niet particulier verhuurd. Hierdoor betreffen de huurinkomsten bij deze categorie wel alleen de inkomsten vanuit sportverenigingen. De mogelijke onderschatting van de indirecte subsidie voor sportverenigingen komt dus alleen voort uit de gymzalen. Tabel 5.6 Doorrekening indirecte subsidie sportverenigingen die gebruikmaken van de sporthallen, korfbalvelden en voetbalvelden, 2016-2020 Totale kosten van de
Huur-
Indirecte subsidie sportverenigingen
Kosten-
sportaccommodaties
inkomsten
(nettolasten gemeente)
dekkendheid
2016
€ 398.175
€ 74.672
€ 323.503
19%
2017
€ 325.270
€ 79.167
€ 246.103
24%
2018
€ 298.038
€ 73.037
€ 225.001
25%
2019
€ 296.373
€ 89.624
€ 206.749
30%
2020*
€ 289.945
€ 65.835
€ 224.110
23%
* Na aftrek van SPUK-inkomsten Bron: Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht (uitdraaien uit financiële huishouding), 2021. Bewerking: Mulier Instituut.
Sportief Hendrik-Ido-Ambacht! | Mulier Instituut
45
De totale kosten van de gemeente voor de gymzalen en de groene velden zijn sinds 2016 afgenomen en liggen de afgelopen drie jaar onder de 300.000 euro per jaar (tabel 5.4). De totale huurinkomsten lagen tot en met 2018 tussen de 70.000 en 80.000 euro. In 2019 lagen deze aanmerkelijk hoger, waarvoor niet direct een duidelijke verklaring is. In 2020 zijn ze weer aanzienlijk gedaald, maar hier speelt hoogstwaarschijnlijk de coronacrisis een grote rol. De totale kosten min de huurinkomsten geeft het niet-kostendekkende deel van de betreffende sportaccommodaties voor de gemeente. Zoals eerder aangegeven wordt dit idealiter uitgesplitst naar de huurinkomsten vanuit sportverenigingen, om de indirecte subsidie voor sportverenigingen te kunnen berekenen. Doordat dit niet mogelijk is, geeft de berekening het minimale bedrag aan indirecte subsidie voor sportverenigingen. Deze indirecte subsidie lag in 2016 nog ver boven de 300.000 euro en is daarna richting de 200.000 euro gedaald. Kijken we naar de kostendekkendheid op basis van de huurtarieven – het aandeel van de huurinkomsten ten opzichte van de totale kosten – dan zien we dat deze fluctueert rond de 25 procent.
Gemeentelijke taken en bijdrage aan sportverenigingen Naast de bovengenoemde (in)directe subsidies voor sportverenigingen doet de gemeente Hendrik-IdoAmbacht tevens andere investeringen waarvan sportverenigingen profiteren, zoals onderhoud en vervanging van de velden. Aangezien de gemeente eigenaar en exploitant is van een aantal sportaccommodaties, ligt deze taak bij de gemeente en is het daarmee redelijk vanzelfsprekend dat zij deze investeringen doet. Desondanks kunnen deze investeringen in zekere zin ook gezien worden als een bijdrage van de gemeente aan sportverenigingen.
5.3
Normenevaluatie Op basis van de bevindingen die in dit hoofdstuk zijn gepresenteerd kan antwoord gegeven worden op de subnormen uit het normenkader. In deze paragraaf zal dit puntsgewijs gedaan worden aan de hand van de individuele subnormen. Zijn de beleidsdoelen die het college sinds 2016 in ontwerp heeft vastgesteld en die de gemeenteraad door middel van besluitvorming heeft vastgelegd, uitgevoerd binnen het daarvoor gereserveerde budget? In de planning- en controldocumenten van de gemeente zijn de baten en lasten toegerekend aan taakvelden, niet specifiek aan beleidsdoelen. Daardoor is het niet mogelijk om direct antwoord te geven op de eerste subnorm binnen de doelmatigheid. Op basis van de bevindingen kan enkel bepaald worden of het begrote sportbudget weinig verschil vertoonde met het werkelijke sportbudget aan het einde van het jaar. Tussen 2016 en 2019 bleven de realisaties grotendeels in lijn met de begrotingen. In 2017 en 2019 ontstond er wel een voordeel ten opzichte van de begroting (na wijziging), vanwege de afboeking van de boekwaarde van het binnenzwembad van zwembad de Louwert. Deze stond gepland voor 2017, maar werd doorgeschoven naar 2019. Dit leverde logischerwijs een flink voordeel op in 2017.
In 2019 vond de afboeking daadwerkelijk plaats, maar door lagere afschrijvingslasten en een restant uit het onderhoudsbudget ontstond alsnog een voordeel voor de gemeente. Naast de inkomsten en uitgaven die geregistreerd staan onder de sport gerelateerde taakvelden Sportbeleid en activering en Sportaccommodaties heeft de gemeente tevens uitgaven aan sport en bewegen die onder andere taakvelden worden geregistreerd. Het gaat hierbij om de categorieën schoolzwemmen, brede regeling combinatiefuncties en breedtesport/brede school. Deze uitgaven zijn op basis van de planning- en controldocumenten van de gemeente niet in kaart te brengen. Het is daarom
46
Sportief Hendrik-Ido-Ambacht! | Mulier Instituut
lastig te bepalen hoe deze financiële stroom loopt en daarmee niet mogelijk om de doelmatigheid van deze uitgaven te beoordelen. Zijn de (noodzakelijke) ad-hoc investeringen in sport, sportaccommodaties en sportvoorzieningen of de sportsubsidies in de periode 2016-2020 beperkt gebleven tot een minimum? De ad-hoc investeringen in sport bleven in de periode 2016 tot en met 2019 beperkt in de gemeente Hendrik-Ido-Ambacht. Zoals eerder besproken kwamen de voornaamste afwijkingen van de begroting voort uit het afboeken van het oude binnenzwembad. Daarnaast vond in 2016 een incidentele uitgave plaats in verband met de vervanging van hockeyvelden. Deze werden middels de Winternota van 2016 verwerkt in de begroting na wijziging. Wat zijn de directe en indirecte kosten die de gemeente betaalt voor ondersteuning aan de sportverenigingen? De gemeente Hendrik-Ido-Ambacht versterkt sportverenigingen niet met directe subsidies. Wel lopen er enkele indirecte subsidiestromen. Allereerst geeft de gemeente jaarlijks een exploitatiebijdrage aan de exploitanten van de sporthallen en het zwembad. Door die bijdragen kunnen de betreffende exploitanten een niet-kostendekkend huurtarief hanteren voor de sportverenigingen in de gemeente. Zelf hanteert de gemeente ook niet-kostendekkende huurtarieven voor de sportaccommodaties die zij exploiteert.
Via deze indirecte subsidies heeft de gemeente de afgelopen jaren tussen de 200.000 en 250.000 euro bijgedragen aan de sportverenigingen die gebruikmaken van de gemeentelijke sportaccommodaties.
Sportief Hendrik-Ido-Ambacht! | Mulier Instituut
47
6.
Uitnodigend bestuur Voor het formuleren en bij de uitvoering van het sportbeleid is de gemeente Hendrik-Ido-Ambacht afhankelijk van sportstakeholders. Tussen de gemeente en sportstakeholders bestaat een wederkerige relatie. De voordelen voor samenwerking en afstemming met sportstakeholders voor de gemeente zijn evident: expertise kan worden gedeeld, het organiserende vermogen neemt toe, er kunnen gezamenlijke activiteiten op het sportpark en in de verenigingshallen worden georganiseerd, en op sporthal- en sportparkniveau kunnen afspraken worden gemaakt met maatschappelijke organisaties. In dit hoofdstuk staan we stil bij de norm ‘uitnodigend bestuur’. Uitnodigend bestuur houdt in dat de gemeente initiatief aanmoedigt in de samenleving en haar agenda door zinvolle verbindingen weet af te stemmen op de drijfveren van partijen in het veld. In het kader van het sportbeleid zijn dat sportaanbieders en verenigingen.
Op basis van een documentanalyse en interviews met sportstakeholders wordt een antwoord gezocht op de vragen: heeft de gemeente Ambachtse sportverenigingen (en andere sportstakeholders) in de periode 2016 tot en met 2020 structureel betrokken bij de ontwikkeling en evaluatie van het sportbeleid? En heeft zij op adequate wijze verslag gelegd of een terugkoppeling gegeven van wat zij met de input van sportverenigingen (en andere sportstakeholders) uit participatieprocessen heeft gedaan? Specifiek gaan we in op vijf beleidstrajecten waaraan sportaanbieders en -verenigingen hebben deelgenomen: - vaststelling kader nieuwbouw zwembad de Louwert; - opstellen van het Lokaal Sportakkoord; - afstemming Wmo-raad over Uitvoeringsprogramma Subsidies; - opstellen van het nieuwe Speelruimteplan; - maatschappelijke initiatieven en het opendeurenbeleid. Aan het einde van het hoofdstuk worden uitspraken gedaan over de mate van uitnodigend bestuur van de gemeente in het kader van het sportbeleid.
6.1
Vaststelling kader nieuwbouw zwembad de Louwert In maart 2016 zijn gesprekken gevoerd met verenigingen die gebruikmaken van het zwembad de Louwert. Deze dienden als input voor het vaststellen van het kader ‘nieuwbouw zwembad de Louwert’ (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2016a). Dit kader is op de raadsvergadering van 3 oktober 2016 vastgesteld. Met de gesprekken wilde de gemeente Hendrik-Ido-Ambacht inzicht krijgen in wat de verschillende verenigingen nodig hebben om hun sport te kunnen beoefenen (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2016b). Er is gesproken met duikvereniging Making Bubbles, duikvereniging Seahorse Diving, partijen die het schoolzwemmen organiseren en de reddingsbrigade. Tijdens deze gesprekken passeerden verschillende onderwerpen de revue. Hierbij valt te denken aan de diepte van het zwembad, de capaciteit, de afmetingen van het grote bad, douchegelegenheden, opslagfaciliteiten, duurzaamheid, parkeerplaatsen, ruimte voor de compressor, horeca, tribunes voor het afzwemmen en een haak of takelsysteem en grote deuren of (het liefst) schuifdeuren, zodat de reddingsbrigade kan oefenen met onderdelen als ‘auto te water’ of wakzwemmen. Van de gesprekken is een samenvatting gemaakt, die vervolgens als bespreekstuk is toegevoegd aan de eerdergenoemde raadsvergadering. De memo heeft zodoende een directe invloed gehad op de besluitvormingsprocessen.
Naast consultaties met watersportverenigingen is voor het nieuwbouwkader ook via enquêtes aan bezoekers gevraagd wat zij graag terug zouden zien in het nieuwe zwembad. Hierbij is expliciet aandacht
48
Sportief Hendrik-Ido-Ambacht! | Mulier Instituut
besteed aan senioren en kinderen (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2016c; 2016d). Ook raadsleden werden, naast de gebruikelijke besluitvormingsprocessen, gevraagd naar hun wensen voor het nieuwe zwembad (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2016e). Deze stakeholderbijdrages hebben zich vertaald naar een uitgangspuntennotitie met de titel ‘Wat kies jij?’, waarbinnen de kaders en uitgangspunten werden geschetst voor het nieuw te bouwen binnenzwembad en een aangepast buitenzwembad (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2016f). In deze uitgangspuntennotitie werd ook aangegeven waar de gestelde kaders en uitgangspunten op gebaseerd waren (d.w.z. op welke inzichten uit de stakeholderconsultaties).
6.2
Stakeholderparticipatie Lokaal Sportakkoord Op 18 juni 2020 presenteerde de gemeente Hendrik-Ido-Ambacht (de conceptversie van) haar Lokaal Sportakkoord. Dit akkoord is een invulling van het Nationaal Sportakkoord dat het ministerie van VWS, de gemeenten (VSG) en de sportbonden (NOC*NSF) in 2018 hebben opgesteld. Het Nationaal Sportakkoord bestaat uit zes pijlers. Vijf van deze pijlers worden in Hendrik-Ido-Ambacht lokaal ingekleurd. De pijler ‘Topsport inspireert’ is niet van toepassing in de gemeente Hendrik-Ido-Ambacht. Het ‘Ambachts Sportakkoord’ is tot stand gekomen via uitgebreide stakeholderparticipatie. In totaal hebben 41 partijen 10 uit Hendrik-Ido-Ambacht zich aangesloten bij het sportakkoord. Die partijen zijn op enige wijze betrokken geweest bij de totstandkoming ervan. Opvallend is de gevarieerdheid van de partijen. Zo zijn er sportverenigingen, scholen, kinderopvangcentra, zorginstellingen en commerciële sportaanbieders betrokken bij het opstellen en uitvoeren van het lokale sportakkoord. Om alle partijen gelijkwaardig te laten participeren werd er een tijdelijke, onafhankelijke, procesbegeleider aangesteld, ook wel een ‘sportformateur’ genoemd. De sportformateur had als taak om diverse partijen aan tafel te krijgen en het gesprek over de invulling van een sportakkoord en de afspraken daarin te faciliteren.
De sportformateur heeft nauw samengewerkt met Hi5Ambacht, dat als lokale partij ruime ervaring heeft als intermediair in het lokale netwerk van sport, overheid en maatschappelijke partners (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2020b). Het aanstellen van een sportformateur is ook besproken in de gemeenteraad, tijdens de gemeenteraadszitting van 11 maart 2020, zodat onder alle raadsfracties voldoende draagvlak was voor de neutrale procesbegeleider bij het opstellen van het lokaal sportakkoord. Hierbij werd het streven geuit om voor de zomer 2020 met een lokaal sportakkoord te komen. Deze planning is gehaald. Het participatieproces is anders verlopen dan op voorhand gedacht. De coronacrisis heeft de samenkomst van grote groepen onmogelijk gemaakt. Daarom zag de sportformateur zich genoodzaakt een andere route
10
Sportverenigingen: Volleybalvereniging Vollido, voetbalvereniging IFC, voetbalvereniging ASWH, korfbalvereniging DSV’69, tennisvereniging Hiaten, jeu-de-boulesclub Boulistica, gymnastiekvereniging Souplesse, basketbalvereniging Flax Field Fighters, basketbalvereniging Helmink Heroes, reddingsbrigade, tafeltennisvereniging Serve 71, Inner Circle Runners, hockeyclub Derby, badmintonvereniging Silver Shuttle, ABC Swindregt, zaalvoetbalvereniging AZV, aikidovereniging Bushi Dojo, Tang Soo Do-vereniging Mudjeok e Yong, hartpatiëntensportvereniging Weer bewegen, volleybalvereniging Revo 80, schietvereniging Sagittarius, waterscouting de Vikings, Dus Dans, Ellis Sport, Fit for Life, Muilwijk Judo, Vief Sportief, Stichting Cascade (verhuur zalen), zwembad de Louwert, duikvereniging Seahorse. Sportscholen/commerciële sport: Cardio Boxing Ambacht, Cross fit. Welzijn/zorg: Zorgorganisatie De Blije Borgh (met intramurale en extramurale beweegcoaches), GGD Zuid-Holland. Onderwijs: Openbaar Onderwijs (SOPHIA), Christelijk Onderwijs (PIT), Katholiek Onderwijs (SKOBA), Reformatorisch Onderwijs. Kinderopvang: Yes Kinderopvang, Kinderopvang Ambacht, PIT kinderopvang.
Sportief Hendrik-Ido-Ambacht! | Mulier Instituut
49
te volgen en zoveel mogelijk digitaal overleg met partijen te voeren. Om tot een (conceptversie van het) lokale sportakkoord te komen zijn de volgende stappen doorlopen: - ophalen van ambities voor sport en bewegen uit bestaand beleid van de gemeente Hendrik-IdoAmbacht; - ophalen van ambities voor sport en bewegen vanuit de projectgroep op basis van een-opeengesprekken (fysiek); - plenaire bespreking van het conceptsportakkoord met een projectgroep; - toetsing van het conceptsportakkoord door een klankbordgroep. Ook hebben er in 2021 twee bijeenkomsten plaatsgevonden. Op 6 januari 2021 is er een webinar georganiseerd. Hierbij waren 16 organisaties aanwezig. Op 25 januari 2021 heeft een grote digitale bijeenkomst plaatsgevonden waar vertegenwoordigers van de 15 organisaties in deelsessies hun mening hebben gegeven over de voorlopige plannen van het Ambachts Sportakkoord (respondent 1). Het lokale sportakkoord betreft, op grond van de doorlopen stappen, een akkoord op hoofdlijnen. Na vaststelling van dit akkoord op hoofdlijnen wordt in werkgroepen verder gesproken over de vertaling naar concrete acties. In het lokale sportakkoord staat hierover: ‘…de betrokken partners gaan per thema aan de slag om uitvoering te geven aan ambities en doelen.’ (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2020c: 16).
Voor het doorvertalen van de ambities wordt een gehele organisatiestructuur opgezet bestaande uit een kernteam, werkgroepen en een procesbegeleider. Vanuit het Rijk kan de gemeente aanspraak maken op een jaarlijks uitvoeringsbudget van 20.000 euro, in ieder geval voor 2020, 2021 en 2022. Deze middelen kunnen onder andere ingezet worden voor deskundigheidsbevordering, workshops, trajectbegeleiding, interventie, bijscholing of training. De gemeente is als ondertekenaar een van de partijen die bijdragen aan het succes van de uitvoering en zoveel mogelijk initiatieven ondersteunen en waar mogelijk proberen te faciliteren (respondent 3 en 4). In het sportakkoord worden geen uitspraken gedaan over hoe de gemeenteraad controle kan houden over het verloop van de uitvoering van het sportakkoord of over de wijze waarop de progressie van het samenwerkingsverband en de daaruit volgende acties en initiatieven worden gevolgd en gemonitord. Er staat enkel beschreven: ‘…gezamenlijk voelen [alle partijen] zich verantwoordelijk. Belangrijk is dat iedereen zelf verantwoordelijk is voor zijn of haar eigen acties.’ Zodoende moet ervoor gewaakt worden dat het sportakkoord, ondanks de mooie ambities en de grote betrokkenheid van sportverenigingen en andere organisaties, geen vrijblijvende samenwerkingsopdracht wordt.
6.3
Afstemming adviesraad over Uitvoeringsprogramma Subsidies Ieder jaar stelt de gemeente Hendrik-Ido-Ambacht een Uitvoeringsprogramma Subsidies vast, dat ook wordt besproken in de commissie- en raadsvergaderingen. In de periode 2016-2020 is elk Uitvoeringsprogramma voorgelegd aan de Wmo-adviesraad. Het advies is telkens ook naar de gemeenteraadsleden gestuurd. In het advies van de Wmo-adviesraad zijn weinig tot geen aanbevelingen gedaan voor de sportsubsidies die worden verstrekt met het jaarlijkse Uitvoeringsprogramma. In de adviesraad zitten geen sportverenigingen of -aanbieders. In 2019 is de Wmo-adviesraad omgevormd naar een nieuwe Beleidsadviesraad Jeugd/Wmo. Daaraan zijn in 2020 onder meer het Uitvoeringsprogramma 2020 en de Subsidieplafonds 2020/2021 voorgelegd. Tijdens de vergadering van de Beleidsadviesraad van 18 september 2019 is gesproken over de rol van de Beleidsadviesraad. Het Uitvoeringsprogramma Subsidies is een weergave van de structurele subsidies, en de subsidieplafonds vloeien hieruit voort. Het gaat daarbij om de weerslag van bestaande besluitvorming en de bijbehorende financiering. De Beleidsadviesraad heeft het Uitvoeringsprogramma 2020 en de Subsidieplafonds 2020/2021 ter kennisgeving aangenomen.
Daarbij heeft de Beleidsadviesraad wel aangegeven in het vervolg enkel te willen adviseren over inhoudelijke vraagstukken in het sociaal domein, zoals het Preventieplan, en niet meer op de uitvoering van het beleid te willen reageren. Tegen die achtergrond heeft de gemeente Hendrik-Ido-Ambacht besloten dat het Uitvoeringsprogramma Subsidies voortaan ter informatie naar de
50
Sportief Hendrik-Ido-Ambacht! | Mulier Instituut
Beleidsadviesraad wordt gestuurd, maar dat deze niet meer om advies wordt gevraagd (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2019b). Desalniettemin laat een van de respondenten weten dat het goed zou zijn om vanuit de sport ook een jaarlijkse terugkoppeling te geven op het Uitvoeringsplan, omdat het om meer dan 1,2 miljoen aan lokale subsidie voor sportdoeleinden gaat. Een alternatief zou volgens respondenten de oprichting kunnen zijn van een Sportadviesraad die als klankbord bij sportgerelateerde beleidsprocessen wordt betrokken.
6.4
Stakeholderbetrokkenheid bij opstellen nieuwe Speelruimteplan Op 15 juni 2020 heeft de gemeenteraad zich positief uitgesproken over het nieuwe Speelruimteplan. Het speelruimteplan is vastgesteld voor de periode 2020 tot 2030. De huidige openbare speel- en sportruimte was verouderd. Een nieuw speelruimteplan was nodig om te zorgen dat toekomstige veranderingen zouden aansluiten bij de behoeften van de inwoners. In 2019 is Bureau Speelplan daarom gevraagd samen met de gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, basisscholen en jongerenwerk een uitgebreid onderzoek uit te voeren naar de huidige openbare speel- en sportvoorzieningen en de verwachtingen en noodzakelijke investeringen voor de toekomst. Om een goed beeld te krijgen zijn alle speelplaatsen bezocht en zijn bewoners, waaronder kinderen en jongeren, op verschillende manieren geraadpleegd. Zo is er veldonderzoek gedaan op alle 126 openbare speel- en sportterreinen. Tijdens deze rondgang is gekeken naar onder andere ligging en spreiding, doelgroep, diversiteit, speeluitdaging en huidige staat (optisch). Daarnaast is gekeken naar speelmogelijkheden in de hele openbare ruimte. In het najaar van 2019 is tijdens een pizzaoverleg in het Jongerencentrum met jongeren besproken hoe zij de openbare (speel)ruimte ervaren en wat hun ideeën zijn. Hieraan hebben veertien jongeren tussen de 13 en 23 jaar deelgenomen.
In het najaar van 2019 is er een online vragenlijst over de openbare speelruimte verspreid. Deze is via de gemeentelijke kanalen verspreid en door 163 bewoners ingevuld: 126 volwassenen en 37 kinderen. Op 26 november 2019 heeft in het gemeentehuis een inloopavond plaatsgevonden voor bewoners om hen te bevragen over de openbare speelruimte. Een twintigtal bewoners heeft deze avond bezocht. Uit de bijlage van het Speelruimteplan blijkt dat de sfeer positief was tijdens deze sessie waar de voorstellen werden onderbouwd. De input uit de participatieprocessen is gebruikt voor het opstellen van het Speelruimteplan. In de bijlage van het beleidskader zijn ook de verslaglegging van alle bijeenkomsten en de uitkomsten van de enquête te vinden, met daarbij de belangrijkste punten die volgden uit het participatietraject of -instrument. Deze punten zijn ook terug te vinden in de beleidsnota. Het betrekken van inwoners heeft dus ook een doorwerking gehad in het beleidsplan.
6.5
Maatschappelijke initiatieven en het ‘opendeurenbeleid’ De gemeente Hendrik-Ido-Ambacht voert een ‘opendeurenbeleid’ om sportverenigingen te faciliteren bij maatschappelijke initiatieven, zo geven respondent 2 en 3 aan. Er is een aantal belangrijke maatschappelijke initiatieven vanuit verenigingen, zoals het ‘auti-team’ van voetbalvereniging IFC. Een teamsport kan voor kinderen met autisme lastig zijn. Bij IFC wordt gekeken hoe spelers met autisme hierin begeleid kunnen worden. Zo maakt trainer Patrick Baggerman, die voor het initiatief de NVA autismevriendelijkheidsprijs 2020 ontving, foto’s van de locaties waar het team zijn wedstrijden moet spelen, om zo de spelers goed voor te bereiden op uitwedstrijden (IFC-Ambacht, 2020). IFC is niet de enige sportvereniging die zich maatschappelijk actief inzet. Bij ASWH wordt voor de seniorendoelgroep ‘wandelvoetbal’ georganiseerd, Vollido wilde aan de slag gaan met een jeugd-ggz-groep en turnvereniging Souplesse heeft bij de gemeente laten weten dat er moet worden nagedacht over hoe een veilige sportomgeving voor transgender sporters geborgd kan worden (respondent 2). Deze maatschappelijke initiatieven worden niet opgelegd vanuit de gemeente, maar bloeien op vanuit de verenigingen. ‘Dat is
Sportief Hendrik-Ido-Ambacht! | Mulier Instituut
51
ook de kracht van het Ambachtse sportbeleid, dat zulke initiatieven intrinsiek worden opgepakt door actieve verenigingsbestuurders’, aldus respondent 2. Wanneer er behoefte is aan ondersteuning, een gesprek of meedenken, kunnen verenigingen aankloppen bij de gemeente. Volgens respondent 3 doen ze dat ook. Zo helpt de gemeente Hendrik-Ido-Ambacht sportvereniging IFC bij het organiseren van het ‘autiteam’. Ondanks dat Hendrik-Ido-Ambacht veel sportverenigingen kent hebben deze zich niet ‘sterk’ georganiseerd (respondenten 7, 8, 9 & 10). Respondent 1 geeft aan dat er geen ‘sportcafé’ of ‘sportraad’ bestaat waar verenigingen elkaar ontmoeten. Er was vroeger wel een Commissie Sportpark Schildman waar regelmatig overleg over accommodatievraagstukken plaatsvond tussen verenigingen die actief zijn op het sportpark en de gemeente (respondent 2, 7, 8, 9 & 10). Dit overlegorgaan is echter ‘…een stille dood gestorven’, aldus respondenten 7 & 8. Sportverenigingen ervaren een afstand tot de gemeente en de gemeenteraad. Zo geven verschillende respondenten aan dat er, buiten enkele bezoeken aan verenigingen, de afgelopen jaren weinig contact is geweest met gemeenteraadsleden.
Stichting Hi5Ambacht wordt door alle respondenten geroemd om haar netwerkrol in het onderhouden van contact met verenigingen, zeker ook als het gaat om de coronamaatregelen en de impact daarvan op de mogelijkheden van sportverenigingen.
6.6
Normenevaluatie Op basis van de analyse van de stakeholderparticipatie kan uitspraak worden gedaan over de mate van uitnodigend bestuur van de gemeente in de periode 2016 tot en met 2020. Hiervoor worden de volgende twee subnormen (en bijbehorende vragen) uit het normenkader gebruikt: stakeholderparticipatie en maatschappelijke terugkoppeling. Stakeholderparticipatie Heeft de gemeente Ambachtse sportverenigingen (en andere sportstakeholders) in de periode 2016 tot 2020 structureel betrokken bij de ontwikkeling en evaluatie van het sportbeleid? In de periode 2016-2020 heeft de gemeente een heel open houding gehad tegenover het betrekken van sportstakeholders, inwoners en organisaties bij het opstellen van beleidskaders of het bepalen van de behoeften bij grote losse dossiers (zoals de nieuwbouw bij het zwembad de Louwert). Hierbij is ook innovatief bedacht hoe verschillende doelgroepen het best benaderd konden worden. Een goed voorbeeld is het ‘pizzaoverleg’ met jongeren in de leeftijd van 13 tot 23 jaar. Het lokale sportakkoord is een uniek participatieproces geweest, waarbij tot dusver 41 partijen van plan zijn de komende jaren gezamenlijk te werken aan een duurzame sportinfrastructuur in Hendrik-Ido-Ambacht, met oog voor activiteiten voor verschillende doelgroepen en een veilig sportklimaat.
Er bestaat wel een kans dat de toezegging van betrokkenen redelijk vrijblijvend is, omdat iedereen zelf verantwoordelijk is voor zijn of haar eigen acties. Een structurele monitoring kan de betrokkenheid wellicht borgen. De Wmo-adviesraad heeft de laatste jaren weinig een ‘sportperspectief’ gehad op verstrekte subsidies aan partijen als Stichting Cascade of Hi5ambacht. Nu de Wmo-adviesraad ook heeft besloten alleen nog inhoudelijk te reageren op discussies in het sociale domein, ontstaat er een mogelijkheid om een sportadviesraad op te richten die de gemeente als klankbord kan gebruiken bij sportgerelateerde beleidsdossiers. Verder ervaren verenigingen dat er meer contact met raadsleden mag zijn. Momenteel verloopt het contact en de afstemming met de gemeente voornamelijk via Hi5Ambacht. Maatschappelijke terugkoppeling Heeft de gemeente op structurele wijze verslag gelegd of een terugkoppeling gegeven van wat zij met de input van sportverenigingen (en andere sportstakeholders) uit participatieprocessen heeft gedaan?
52
Sportief Hendrik-Ido-Ambacht! | Mulier Instituut
De wijze van terugkoppeling en wat er met de input van deelnemers aan participatietrajecten is gedaan, is zeer goed te herleiden op basis van de documenten uit het raadsinformatiesysteem. Zeker in de trajecten rondom het Speelruimteplan en zwembad de Louwert wordt heel nauwkeurig verslag gelegd van de sessies en uitkomsten van gebruikte participatie-instrumenten. Bij het lokale sportakkoord is dit lastiger te herleiden, al wordt op basis van de documentatie wel duidelijk wie betrokken zijn bij de trajecten, de status van de gemaakte afspraken en de verwachte vervolgstappen. Richting de gemeenteraad wordt op adequate wijze, via een raadsinformatiebrief of door de participatieverslagen onderdeel te maken van het raadsdossier, een terugkoppeling gegeven over de stand van zaken van het participatieproces, ook wanneer er vertraging is aan de kant van de gemeente. Een goed voorbeeld hiervan is de raadsinformatiebrief van 11 maart 2020, waarbij de burgemeester de gemeenteraad een terugkoppeling gaf over de herziene planning en het verloop van de participatie bij het opstellen van het lokale sportakkoord.
Sportief Hendrik-Ido-Ambacht! | Mulier Instituut
53
7.
Toekomstbestendigheid In dit hoofdstuk wordt nader gekeken naar de toekomstbestendigheid van het sportbeleid van de gemeente Hendrik-Ido-Ambacht. Met toekomstbestendig beleid wordt beleid bedoeld dat is voorbereid op (voorziene) maatschappelijke veranderingen. De toekomstbestendigheid wordt aan de hand van twee graadmeters in beeld gebracht. Ten eerste wordt het lokale sportbeleid gespiegeld aan nationale beleidstrends en -programma’s: het Nationaal Sportakkoord (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2018a), het Nationaal Preventieakkoord (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2018b) en de transitie naar de Omgevingswet (Tweede Kamer der Staten-Generaal, 2012). De gemeentelijke (beleids)documenten die we hieraan spiegelen, zijn het Ambachts Sportakkoord (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2020c), het gemeentelijke preventieplan (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2020d), het integraal huisvestingsplan voor het primair onderwijs (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2020f) en het beleids- en werkplan leefbaarheid (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2020g). Ten tweede wordt een beknopte capaciteitsstudie uitgevoerd, die inzichten geeft in de verhouding tussen het aanbod en de (toekomstige) behoefte aan sportaccommodaties in Hendrik-Ido-Ambacht.
Aan het einde van het hoofdstuk gaan we nader in op het algemene beeld dat volgt uit de analyse van de toekomstbestendigheid van het beleid.
7.1
Beleidsrelevantie en -actualisatie Nationaal Sportakkoord In juni 2018 heeft een groot aantal organisaties van binnen en buiten de sport het Nationaal Sportakkoord ondertekend (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2018a). Doel van het sportakkoord is om de organisatie en financiën van de sport toekomstbestendig te maken. Het ministerie van VWS is vanuit het regeerakkoord initiatiefnemer; de sport (vertegenwoordigd door NOC*NSF), gemeenten en de rijksoverheid zijn kernpartners in het akkoord. Binnen het sportakkoord zijn zes pijlers met bijbehorende ambitie geformuleerd, die vervolgens zijn uitgewerkt in een deelakkoord: 1. Inclusief sporten en bewegen: de ambitie is dat meer mensen een leven lang sport- en beweegplezier ervaren in een inclusieve sport- en beweegomgeving. 2. Duurzame sportinfrastructuur: de ambitie is om Nederland te voorzien van een functionele, goede en duurzame sportinfrastructuur. 3. Vitale aanbieders: de ambitie is om alle typen aanbieders van sport en bewegen toekomstbestendig te maken. 4. Positieve sportcultuur: de ambitie is dat overal met plezier, veilig, eerlijk en zorgeloos gesport kan worden. 5. Van jongs af aan vaardig in bewegen: het doel is om ervoor te zorgen dat meer kinderen voldoen aan de beweegrichtlijnen en dat de motorische vaardigheden toenemen. 6.
Topsport die inspireert: de ambitie is dat Nederlandse topsporters en topsportevenementen mondiaal toonaangevend, toekomstbestendig en van maximale maatschappelijke waarde voor Nederland zijn.
54
Sportief Hendrik-Ido-Ambacht! | Mulier Instituut
Lokale aansluiting De oproep van het ministerie van VWS om afspraken uit het Nationaal Sportakkoord door te vertalen in een lokale aanpak, de vaststelling van het gemeentelijke preventieplan (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2020d) en de wens tot structurele aandacht voor de duurzaamheidsopgave waren voor het gemeentebestuur aanleiding om tot een lokaal sportakkoord voor de gemeente Hendrik-Ido-Ambacht te komen. Het Ambachts Sportakkoord is in juni 2020 (in concept) opgeleverd (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2020c). Dertig sportverenigingen, twee sportscholen/commerciële sportaanbieders, twee welzijn/zorgorganisaties, vier onderwijspartijen en drie kinderopvangcentra zijn betrokken bij of hebben een rol in het lokale sportakkoord. Aan vijf van de zes nationale pijlers is in het Ambachts Sportakkoord een lokale invulling gegeven. De topsportpijler is niet van toepassing in de gemeente Hendrik-Ido-Ambacht (Gemeente Hendrik-IdoAmbacht, 2020c: 6). Dit is in lijn met de positie die wordt ingenomen in het coalitieprogramma 2018-2022, waarin wordt gesteld dat financiering van de (semi)professionele sport geen gemeentelijke taak is (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2018a: 16). Binnen de pijlers hebben de betrokken partijen doelen opgesteld. Per thema moet een werkgroep worden opgericht, die primair verantwoordelijk zal zijn voor de uitvoering van de doelen en bijbehorende projecten.
Een kerngroep, met vertegenwoordigers uit de diverse sectoren, ziet toe op de uitvoering van het lokale sportakkoord. Een operationele vertaling van de doelen (c.q. specifieke beleidsacties) moet nog worden gemaakt, dus het is niet mogelijk expliciete uitspraken te doen over de toekomstbestendigheid van het Ambachts Sportakkoord. Wel sluiten de doelen van het lokale sportakkoord grotendeels aan bij het Nationaal Sportakkoord. In het Preventieplan sociaal domein Hendrik-Ido-Ambacht 2020-2024 (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2020d), het Integraal Huisvestingplan 2020 en verder (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2020f), het Beleids- en werkplan Leefbaarheid 2020-2021 (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2020g) en de Nota van Uitgangspunten voor de omgevingsvisie (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2020h) worden slechts in beperkte mate dwarsverbanden met de sport of het sportbeleid gemaakt. Nationaal Preventieakkoord Eveneens in 2018 is het Nationaal Preventieakkoord getekend (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2018b). Daarin staan afspraken die de Rijksoverheid met meer dan zeventig maatschappelijke organisaties heeft gemaakt. Doel is om de gezondheid van Nederlanders te verbeteren door roken, overgewicht en problematisch alcoholgebruik aan te pakken.
In het akkoord staat dat organisaties een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het ontmoedigen van ongezond gedrag en daarmee aan het realiseren van een gezonde generatie. Hierbij worden sportverenigingen en -accommodaties als belangrijke omgeving gezien. Expliciet worden de volgende gewenste maatregelen bij sportverenigingen en -accommodaties genoemd: • In 2025 zijn (nagenoeg) alle sportaccommodaties rookvrij. • Vanaf 2020 bieden minimaal 2.500 sportclubs hun leden en bezoekers gezondere voeding aan in de kantine. • Sportclubs en sportscholen maken hun aanbod nog beter toegankelijk voor mensen die niet genoeg sporten of bewegen. • De koppeling tussen sport en alcohol moet veranderen. Vanaf 2019 sluiten amateursportclubs bijvoorbeeld geen nieuwe contracten met drankfabrikanten meer voor alcoholreclame langs sportvelden.
Sportief Hendrik-Ido-Ambacht! | Mulier Instituut
55
•
•
Medewerkers en vrijwilligers die alcohol schenken in sportkantines moeten uiterlijk in 2025 een cursus doen, zodat ze zich kunnen houden aan de leeftijdsgrens voor alcoholverkoop en weten hoe ze om moeten gaan met dronken mensen. In 2040 bieden sportkantines geen happy hours of meters bier meer aan.
Lokale aansluiting Het Preventieplan sociaal domein Hendrik-Ido-Ambacht 2020-2024 (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2020d: 4) heeft als doel ‘inwoners zo veel mogelijk zelfstandig en volwaardig te laten deelnemen aan de maatschappij’. Het gemeentelijke preventieplan is geen afgeleide van het Nationaal Preventieakkoord. In het gemeentelijke preventieplan en het bijbehorende actieprogramma voor de periode 2020-2024 worden dan ook weinig tot geen aandacht besteed aan de mogelijkheden die de sport- en beweeginfrastructuur heeft op het gebied van roken, overgewicht en problematisch alcoholgebruik (Gemeente Hendrik-IdoAmbacht, 2020e) De gemeentelijke aanpak op de thema’s roken, overgewicht en problematisch alcoholgebruik zijn uitgewerkt in het lokale gezondheidsbeleid (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2015c). Reeds in 2016 is in de gemeente een Sportcode opgesteld om alcoholgebruik en roken door jongeren op sportverenigingen te ontmoedigen (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2016h). Niet iedere sportvereniging in Hendrik-IdoAmbacht is momenteel zo ver om te stellen dat er overal rookvrije sportaccommodaties in de gemeente zijn. In het Ambachts Sportakkoord (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2020c: 13) wordt voor maatregelen en doelen op het gebied van roken, overgewicht en problematisch alcoholgebruik verwezen naar het lokale preventieakkoord.
In het Integraal Huisvestingplan 2020 en verder (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2020f), het Beleids- en werkplan Leefbaarheid 2020-2021 (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2020g) en de Nota van Uitgangspunten voor de omgevingsvisie (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2020h) wordt geen aandacht besteed aan roken, overgewicht en alcoholgebruik. Omgevingswet De Omgevingswet is geïntroduceerd om regels voor ruimtelijke ontwikkeling te vereenvoudigen en samen te voegen. De wet roept overheden op actief en uitnodigend met belanghebbenden aan de slag te gaan om gezamenlijk ruimtelijke plannen voor een gezondheidsbevorderende leefomgeving uit te werken, bijvoorbeeld door nieuwe playgrounds of een trimpark in het bos te ontwikkelen (Buuren, 2018). De wet treedt op 1 januari 2022 in werking. Een sport- en beweegvriendelijke (openbare) omgeving is een ruimtelijk thema dat aansluit bij de ambitie van de omgevingsvisie om te komen tot een gezondheidsbevorderende leefomgeving. Uit een analyse van het Mulier Instituut blijkt dat sport en bewegen vaak geen grote thema’s zijn in de lokale omgevingsvisies (Noordzij, Schots, Prins & Stevens, 2020). Handhaving van het huidige niveau van de sportvoorzieningen blijkt vooralsnog voor veel gemeenten het belangrijkste beleidsdoel in de omgevingsvisie. Het beweegvriendelijker inrichten van de openbare ruimte wordt daarnaast relatief vaak benoemd.
Slechts een beperkt aantal gemeenten maakt de koppeling tussen de inrichting van de fysieke ruimte en sport en bewegen als middel voor actieve gezondheidsbevordering.
56
Sportief Hendrik-Ido-Ambacht! | Mulier Instituut
Lokale aansluiting Eind 2020 heeft de gemeente de Nota van Uitgangspunten voor de omgevingsvisie vastgesteld (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2020h). Daarin zijn de kaders en uitgangspunten vastgelegd voor de omgevingsvisie van Hendrik-Ido-Ambacht. In de nota wordt voor de doelen voor sport en bewegen specifiek verwezen naar het coalitieakkoord (Gemeente-Hendrik-Ido-Ambacht, 2018a), waarin als speerpunt een goede kwaliteit van de accommodaties voor binnen- en buitensport wordt benoemd. Verder wordt in de nota benoemd dat gezondheidsambities uit bestaand (sport)beleid integraal meegenomen moeten worden. Er lijken in de nota geen aanvullende mogelijkheden te zijn verkend om sport en bewegen een integraler onderdeel te maken van ruimtelijke ontwikkelingen, waarvoor de Vereniging Sport en Gemeenten (VSG) juist veel mogelijkheden ziet (Ruijgt, 2018). In het Ambachts Sportakkoord (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2020c), het Preventieplan sociaal domein Hendrik-Ido-Ambacht 2020-2024 (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2020d), het Integraal Huisvestingplan 2020 en verder (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2020f) en het Beleids- en werkplan Leefbaarheid 20202021 (Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht, 2020g) worden geen verbanden gelegd met de op te stellen omgevingsvisie.
In het Ambachts Sportakkoord zou een dergelijk verband wel op zijn plaats zijn geweest, door te benoemen welke rol sportaccommodaties in een gezondheidsbevorderende omgeving kunnen spelen, met bijbehorende maatregelen, zoals het openstellen van sportparken. Bovenstaande wil niet zeggen dat de gemeente niet investeert in de beweegvriendelijke omgeving. De afgelopen jaren realiseerde de gemeente via het CAI-fonds openbare sport- en beweegmogelijkheden. Voorbeelden hiervan zijn de ingebruikname van het fitnesspark in het Baxpark (‘Baxfit’) en de stippenroutes (5 en 10 km) in april 2020, die bedoeld zijn om hardlopen in de gemeente aan te moedigen.
Sportief Hendrik-Ido-Ambacht! | Mulier Instituut
57
7.2
Capaciteit In tabel 7.1 zijn de formele sportvoorzieningen in Hendrik-Ido-Ambacht weergegeven die door sportverenigingen (kunnen) worden gebruikt. De gemeente Hendrik-Ido-Ambacht is eigenaar van alle binnensportvoorzieningen en het zwembad. De exploitatietaken van de sporthallen heeft de gemeente overgedragen aan Stichting Cascade, en die van het zwembad aan Sportfondsen De Louwert. De gymzalen exploiteert zij zelf. De gemeente is eveneens eigenaar en exploitant van de korfbal- en voetbalvelden. De beachvolleybalvelden en tennisbanen zijn in eigendom van de desbetreffende verenigingen. Tabel 7.1 Aanbod sportvoorzieningen in Hendrik-Ido-Ambacht in 2020 Accommodatie
Voorziening(en)
Eigendom
Exploitatie
De Ridderhal 1
Sporthal van 42x28x7 m
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Stichting Cascade
De Ridderhal 2
Sporthal van 47x29x7 m
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Stichting Cascade
Sophiahal
Sporthal van 48x28x7 m
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Stichting Cascade
Gymzaal Bekestein
Gymzaal van 21x12 m
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Gymzaal De Bron
Gymzaal van 21x12 m
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Volleybalvereniging Vollido
Volleybalvereniging Vollido
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Tien smashcourtbanen
Tennisvereniging Hiaten
Tennisvereniging Hiaten
Eén minibaan
Tennisvereniging Hiaten
Tennisvereniging Hiaten
Vijfenhalf natuurgrasvelden
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Vier kunstgrasvelden
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Eén wedstrijdbad
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Sportfondsen De Louwert
Eén instructiebad
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Sportfondsen De Louwert
Eén wedstrijdbad
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Sportfondsen De Louwert
Eén recreatiebad
Gem. Hendrik-Ido-Ambacht
Sportfondsen De Louwert
Binnensport
Buitensport Sportpark Schildman
Beachsport Twee beachvolleybalvelden Korfbal Drie kunstgrasvelden van 40x20 m Tennis
Voetbal
Zwemsport De Louwert
Overdekt
Onoverdekt
58
Sportief Hendrik-Ido-Ambacht! | Mulier Instituut
In deze paragraaf worden de resultaten van een beknopte capaciteitsstudie uiteengezet. Het benodigde aantal binnen- en buitensportvoorzieningen is bepaald aan de hand van vastgelegde en algemeen geaccepteerde richtlijnen11. De richtlijnen zijn objectieve maatstaven waarmee inzichtelijk wordt welke capaciteit (bv. aantal velden) een vereniging nodig heeft om haar normale verenigingsactiviteiten, namelijk het aanbieden van trainingen en het spelen van wedstrijden, te kunnen laten plaatsvinden. De richtlijnen geven een indicatie van de werkelijke behoefte van de verenigingen. De lokale context (bv. de samenstelling van het ledenbestand of het nevengebruik van de voorzieningen) kan leiden tot een hogere of lagere behoefte dan op basis van de richtlijnen wordt geconstateerd. De verenigingen zijn niet benaderd voor deze aanvullende inzichten. De uitkomsten in deze paragraaf moeten dus nog bij de verenigingen worden getoetst. De behoefte aan sportvoorzieningen in 2030 is uitsluitend geraamd op basis van de verwachte bevolkingsontwikkeling, zoals deze in 2016 door ABF Research in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is geprognotiseerd. In bijlage 1 is de (verwachte) bevolkingsopbouw en -omvang van de gemeente in 2020 en 2030 opgenomen.
Ontwikkelingen en trends in sportdeelname en sportaccommodatiegebruik, en uitgesproken ambities, kunnen van invloed zijn op de ontwikkeling van de behoefte aan sportvoorzieningen. Binnensportaccommodaties De gemeentebrede normatieve behoefte aan sportruimte voor de (georganiseerde) zaalsport in HendrikIdo-Ambacht in 2020 is vastgesteld op twee sporthallen en twee tot drie sportzalen. De verwachte bevolkingsgroei heeft slechts geringe invloed op de behoefte aan binnensportaccommodaties (tabel 7.2). De Ridderhallen en De Sophiahal voorzien ruimschoots in de behoefte aan sporthallen. In Hendrik-IdoAmbacht zijn geen sportzalen aanwezig om in de behoefte aan dit type binnensportaccommodatie te voorzien. Tabel 7.2 Gemeentebrede vraag-aanbodanalyse sporthallen en sportzalen Hendrik-IdoAmbacht (o.b.v. Planologische Kengetallen) in 2020 en 2030 (in aantallen) Behoefte Type
Jaar
Aanbod
Sporthallen 2020
Sportzalen
Min.
Overschot (+)/tekort (-)
Max.
Min.
Max.
3
2 (1,3) 2 (1,8)
+1
+1
2030
3
2 (1,6) 2 (2,1)
+1
+1
2020
-
2 (2,2) 3 (2,7)
-2
-3
2030
-
3 (2,5) 3 (3,1)
-3
-3
Toelichting: een sporthal heeft een obstakelvrije sportvloer van minimaal 40 bij 20 meter (exclusief uitloopruimte); bij een sportzaal is dit circa 28 bij 22 meter.
11
Voor de binnensportaccommodaties zijn dit de draagvlakcijfers uit de Planologische Kengetallen, voor de korfbalvelden de normen uit het Handboek Sportaccommodaties van NOC*NSF en voor de tennisbanen en voetbalvelden de richtlijnen van de desbetreffende sportbonden.
Sportief Hendrik-Ido-Ambacht! | Mulier Instituut
59
Buitensportaccommodaties In bijlage 1 zijn overzichten opgenomen van de leden-/teamaantallen van de verenigingen waarmee aan de hand van de richtlijnen de theoretisch benodigde capaciteit in de volgende paragrafen is bepaald. Korfbal Korfbalvereniging DVS ’69 is gevestigd op sportpark Schildman en maakt voor haar wedstrijden en trainingen gebruik van de op het sportpark aanwezige kunstgraskorfbalvelden. De normatieve behoefte van de vereniging is vastgesteld op maximaal twee velden, nu en in de toekomst (tabel 7.3). De aanwezige velden op het sportpark bieden de vereniging zodoende ruim voldoende ruimte om haar activiteiten te ontplooien. Tabel 7.3 Vraag-aanbodanalyse velden korfbalvereniging DVS ‘69 in 2020 en 2030 (in aantallen) Sportpark
Schildman
Vereniging
DVS ‘69
Veldaanbod Drie kunstgrasvelden van 40 bij 20 meter, met verlichting Veldbehoefte Jaar
Scenario
Aantal
2020
Minimale behoefte
1 (0,8)
Maximale behoefte
2 (1,6)
Minimale behoefte
1 (0,8)
Maximale behoefte
2 (1,7)
2030
Toelichting: De minimale behoefte is van toepassing bij een evenredige verdeling van de teams over het weekend. De maximale behoefte is van toepassing als alle teams op dezelfde weekenddag hun wedstrijden spelen.
60
Sportief Hendrik-Ido-Ambacht! | Mulier Instituut
Tennis Tennisvereniging Hiaten heeft de beschikking over tien tennisbanen op sportpark Schildman. De behoefte van de vereniging in 2020 ligt tussen de negen en elf tennisbanen. Als gevolg van de bevolkingsgroei zal de behoefte licht oplopen richting 2030 (tabel 7.4). Het huidige aanbod valt binnen de (toekomstige) behoeftebandbreedte. Mogelijk dat diverse factoren bij de vereniging, zoals demografische opbouw van het ledenbestand of het aantal deelnemende teams aan de competities, aanleiding geven om te stellen dat de maximale behoefte van toepassing is bij de vereniging (elf banen in 2020, twaalf in 2030). In dat geval zal de druk op de banen (te) hoog zijn. Tabel 7.4 Vraag-aanbodanalyse banen tennisvereniging Hiaten in 2020 en 2030 (in aantallen) Sportpark
Schildman
Vereniging
TV Hiaten
Baanaanbod Tien smashcourtbanen, met verlichting Baanbehoefte Jaar
Scenario
Aantal
2020
Minimale behoefte
9 (8,4)
Maximale behoefte
11 (10,7)
2030
Minimale behoefte
9 (8,9)
Maximale behoefte
12 (11,4)
Sportief Hendrik-Ido-Ambacht! | Mulier Instituut
61
Voetbal Op sportpark Schildman zijn 9,5 voetbalvelden aanwezig, waarvan vijf kunstgrasvelden. ASWH en IFC maken gebruik van de velden. De velden bieden in theorie voldoende capaciteit voor beide verenigingen, zowel voor de wedstrijden in het weekend als voor de doordeweekse trainingen (tabel 7.5)12. Dit is wel afhankelijk van de verdeling van de veldcapaciteit naar vereniging. Door het deelgebruik is sprake van een (minimaal) capaciteitsverlies. Het is de verwachting dat de bevolkingstoename zal leiden tot een dusdanige toename in de normatieve behoefte van de verenigingen, dat knelpunten gaan ontstaan. Zowel het aantal wedstrijdvelden zal (op zaterdag) in 2030 tekortschieten als het aantal trainingsvelden. Een meer evenredige verdeling van de teams over het weekend zou een oplossing kunnen zijn voor de verwachte knelpunten op de wedstrijdvelden. Dit leidt echter niet tot een lagere trainingsveldbehoefte. Tabel 7.5 Vraag-aanbodanalyse velden voetbalverenigingen Hendrik-Ido-Ambacht in 2020 en 2030 (in aantallen) Sportpark
Schildman
Verenigingen ASWH; IFC Veldaanbod
Vijf kunstgrasvelden, vier natuurgrasvelden, half natuurgrastrainingsveld Veldbehoefte Wedstrijdvelden
Jaar
Vereniging
2020
ASWH IFC
2030
Zondag
Trainingsvelden
- (5,4)
- (-)
- (2,7)
- (3,6)
- (0,7)
- (2,1)
Totaal
9 (8,9)
1 (0,7)
5 (4,8)
ASWH
- (6,6)
- (-)
- (3,3)
IFC
- (4,4)
- (0,9)
- (2,6)
11 (10,9)
1 (0,9)
6 (5,9)
Totaal
Zaterdag
Toelichting: De natuurgrasvelden, met uitzondering van het halve trainingsveld, worden uitsluitend als wedstrijdvelden benut. Het halve trainingsveld is niet geschikt voor wedstrijdgebruik en wordt alleen voor trainingen gebruikt. Op de kunstgrasvelden vinden zowel wedstrijden als trainingen plaats, mits goedgekeurd voor officiële wedstrijden.
12
De kunstgrasvelden op sportpark Schildman zijn in de zomer van 2018 gekeurd. Geconcludeerd is dat een van de velden dusdanige gebreken vertoont dat dit niet meer voor officiële wedstrijden kan worden gebruikt.
62
Sportief Hendrik-Ido-Ambacht! | Mulier Instituut