RN 058 Cultuurverkenning Helmond 2024 - Bureau Blueyard

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

29

6.

Cultuur en bereik

6.1.

Cultuurparticipatie Afhankelijk van wat precies wordt meegeteld, beoefenen tussen de 43 en 60 procent van de Nederlanders ook zélf actief een vorm van kunst, of is met cultuur en cultuurhistorie aan de slag16. Denk aan zingen, rappen, een instrument bespelen, fotograferen, films maken, street art, dansen, tekenen. Maar denk ook aan carnaval. Of de lokale (cultuur)historie. We zien wel een dalende trend in de live-activiteiten. Steeds meer zijn mensen met kunst en cultuur ook digitaal actief; online, in communities of alleen. En hoewel er geen gedetailleerde cijfers over de cultuurparticipatie in Helmond beschikbaar zijn, zal ook hier een aanzienlijk deel actief met kunst en cultuur zijn. De ‘Cultuurpeiling’ van de gemeente uit 2022 laat voor Helmond het volgende beeld zien. En ook daar zien we een groot deel online-activiteiten.

Bron: Cultuurpeiling gemeente Helmond 2022

6.2.

Bezoek aan cultuur In Helmond zien we – net als op veel andere plekken in het land – een dubbelbeeld wat betreft de bezoeken aan culturele instellingen en evenementen. Na de enorme corona-dip is ook in Helmond het bezoek aan de grotere culturele instellingen weer opgeveerd. Sterker, ook hier zijn de bezoekerscijfers opgeteld boven het niveau van 2019.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

30

Aantal bezoeken per jaar

Bron: Helmond In Cijfers, april 2024

Het aantal bezoeken bij kleinere instellingen laat een heel wisselend beeld zien, we hebben geen cijfers om deze in een trend te zetten.

6.3.

Specifieke groepen, specifieke kansen Ondanks de mooie beweging van de totale bezoekerscijfers, hebben we geen cijfers over de specifieke doelgroepen die worden bereikt. Wel kunnen we uit de gesprekken met de instellingen en andere kenners opmaken dat veel van het cultuuraanbod van de stad relatief veel groepen inwoners van Helmond niet of zeer beperkt bereikt. Voor de verschillende groepen bewoners gelden wel andere redenen voor hun lage cultuurparticipatie: van tijdgebrek, levensfase en interesse, tot aan geldgebrek, vervoer en je er niet thuis voelen. Vanwege deze diversiteit aan redenen lopen we een aantal inwonersgroepen langs die relatief weinig deelnemen aan cultuur. Mensen met lage inkomens maken weinig gebruik van culturele voorzieningen. Dat ligt deels aan de financiële drempel, maar ook aan de sociale positie waarin zij zich bevinden Ze ervaren het aanbod als niet voor hen, en niet van hen. “Ik pas daar niet”. Gezinnen in de nieuwe wijken wonen daar vooral vanwege het woonplezier. Ze hebben drukke levens en de afstand tot het centrum wordt groot ervaren. De meesten komen maar een enkele keer voor cultuur naar het centrum, bijvoorbeeld naar het Kasteel van Sinterklaas. Helmonders met een migratieachtergrond zijn er in allerlei soorten en maten.

Van eerste generatie arbeidsmigranten, statushouders en koopkrachtige IT’ers die de Nederlandse taal minder goed beheersen; tot tweede en derde generaties met een plaatselijke tongval. Ook hebben zij verschillende behoeften wat betreft cultuurconsumptie en -participatie. Sommigen hechten weinig belang aan hun roots en de bijbehorende culturele uitingen, anderen omarmen deze graag of zoeken naar een nieuwe identiteitsbeleving. Helmond is een officiële 'regenboogstad'. Het behoort tot een van de 55 Regenbooggemeenten die een intentieverklaring hebben ondertekend voor actieve bijdrage aan verdere emancipatie en acceptatie van lhbtiqa+ inwoners. Het

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

31

regenboogbeleid in Helmond wordt samen met Eindhoven uitgevoerd en zich richt voornamelijk op de jeugd, maar ook op ouderen en mensen met een niet-westerse achtergrond. Veel jongeren met een dubbele culturele achtergrond voelen zich aangetrokken tot ‘stedelijke cultuur’ in het algemeen en de mengelmoes die daarin voorkomt. In grotere steden zoals Eindhoven, maar ook in Helmond en online zoeken zij cultuuruitingen op met een prominent divers karakter. Tegelijkertijd behouden verschillende generaties ook culturele tradities ‘in eigen kringen’, en worden culturele activiteiten georganiseerd die wel gebonden zijn aan een specifieke etniciteit of het land van herkomst. Gemene deler is dat ook Helmonders met een migratieachtergrond een aansprekend cultuuraanbod willen, en dat is nu lang niet altijd het geval. Dit punt is opvallend vaak genoemd in de gesprekken, door gesprekspartners met en zonder migratieachtergrond. De lokale Marokkaanse, Turkse, Poolse of Molukse gemeenschappen weten sociaalcultureel aanbod in de wijkgebouwen in Helmond goed te vinden. Echter zijn dit is veelal niet gekoppeld aan het door de gemeente gefinancierde cultuuraanbod en heeft mogelijk ook niet de kwaliteit die we ook voor deze groepen wensen. We concluderen op basis van de gesprekken dat de (grotere) culturele instellingen een te beperkte etnisch-culturele diversiteit van het publiek weten te bereiken.

Maar ook de instellingen zélf zien dat het diverser moet. Ze willen er graag voor álle Helmonders zijn, maar bereiken mensen met een niet-Nederlandse, en met name een niet-Westerse migratieachtergrond nog te weinig. Er zijn (pilot-)projecten om hier verbetering in aan te brengen gaande en in ontwikkeling.

6.4.

Kwetsbare groepen Een opvallend groot deel van inwoners kunnen als ‘kwetsbaar’ getypeerd worden. “Onder “kwetsbare groepen” verstaan we: groepen mensen, woonachtig in de gemeente Helmond, die in een (potentieel) kwetsbare positie verkeren. Een kwetsbare inwoner is een persoon die niet zelfredzaam is en daardoor niet in staat tot maatschappelijke participatie. Niet zelfredzaam is iemand wanneer deze niet zelfstandig (niet op eigen kracht) of niet met behulp van zijn omgeving (eigen sociale netwerk) actief kan meedoen in de samenleving of onvoldoende draagkracht heeft om de daarvoor benodigde voorziening(en) aan te schaffen. Kernbegrip in deze definitie is "zelfredzaamheid" (het lichamelijke, verstandelijke, geestelijke of financiële vermogen om voorzieningen te treffen dan wel te laten treffen die deelname aan het normale maatschappelijke verkeer mogelijk maken.” Uit: Ken uw doelgroep: kwetsbare groepen, Gemeente Helmond 2014

Kwetsbare groepen zijn kwetsbaar om verschillende redenen. Een van de redenen die aan de orde kan zijn is ‘laaggeletterdheid’. Zo’n 20 procent van de bevolking van Helmond is laaggeletterd. De laaggeletterdheid zegt iets over de kwetsbaarheid van mensen. En als er veel kwetsbare mensen bij elkaar wonen, zegt dat ons iets over de wijken. De wijken Helmond-Oost en Helmond-Noord kunnen als zeer kwetsbaar worden aangemerkt. Op vrijwel alle indicatoren scoren deze twee wijken met een hoog risico. De wijken Binnenstad en Helmond-West hebben een iets minder grote kans, maar ook hier is de kwetsbaarheid hoog. Voor de Binnenstad spelen vooral een hoge gemiddelde leeftijd,

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

32

veel mensen met allochtone achtergrond en veel mensen met een uitkering een belangrijke rol. Bij Helmond-West ligt het accent op het hoge aantal laagopgeleiden, relatief veel allochtone mensen en veel mensen met een uitkering. De kans op laaggeletterde inwoners in Warande en Rijpelberg is relatief klein. In Dierdonk en Brandevoort is deze kans zelfs zeer klein.

Bron: Ken uw doelgroep: kwetsbare groepen, Gemeente Helmond 2014

Wij geven dit overzicht van de grote verschillen in kwetsbaarheid, omdat het heel veel zegt over Helmond. Het zegt ook heel veel over de opgaven die er liggen. En over de opgaven die juist ook kunst en cultuur hebben. Zonder een bewustzijn van deze gedeelde stad, kan geen weloverwogen cultuurbeleid gemaakt worden.

Wat zien wij als kansen? De vier grote cultuurinstellingen, het Speelhuis, de Cacaofabriek, Kunstkwartier en Museum Helmond zijn eigenlijk allemaal latent in staat om een grotere diversiteit aan publiek te bereiken en te bedienen. Niet alleen etnisch-divers, maar ook divers in leeftijd, levensstijl en sociaaleconomische positie; in de mate van kwetsbaarheid. Bij de bibliotheek komt die verbinding al enigszins tot stand. En ook de andere grote instellingen ‘zijn bezig…’. Maar alle instellingen zouden nog meer in de wijken en met (soms kwetsbare) bewoners van die wijken kunnen en moeten realiseren. Dat betekent in veel gevallen werken vanuit een ander bewustzijn en een andere houding. Het betekent ook intensief en goed samenwerken met andere partijen in het sociale domein. Door meer op te trekken met vertegenwoordigers van gemeenschappen met een migratieachtergrond kan er een veel steviger verbinding ontstaan tussen die instellingen en die gemeenschappen. En daarmee ook tussen de wijken waar zij wonen en het centrum van de stad.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

33

6.5.

Waardering In 2022 zijn de inwoners van Helmond bevraagd over hun waardering van de kunst en cultuur in Helmond. Ook is gevraagd naar wat de inwoners missen; waar ze behoefte aan hebben.17 De inwoners van Helmond waarderen het cultuuraanbod, zoals tentoonstellingen, concerten, films, festivals e.d. met een gemiddeld rapportcijfer van 6,8. Mensen die daadwerkelijk naar het cultuuraanbod gaan, waarderen het aanbod substantieel hoger. Vaak met een 8 of meer. De bewoners hebben behoefte aan meer theater, meer (pop)concerten, meer alternatief/heavy muziekgenre, meer aanbod voor jongeren (Nederhop/Techno/House) meer aanbod voor bewoners met ander culturele achtergrond, schouwburgzaal met voldoende gelegenheid om te parkeren en bereikbaar met openbaar vervoer, aanbod van concerten/dansshow moderne jazz. Kunst en cultuur moet je ook vooral zelf doen: cultuurparticipatie, het deelnemen aan culturele, creatieve en kunstzinnige activiteiten. Inwoners van Helmond waarderen activiteiten zoals zangkoren, fanfares, workshops, muziek- en toneellessen en dergelijke met een gemiddeld rapportcijfer van 7,2.

De bewoners hebben behoefte aan meer buitenactiviteiten, meer betaalbare faciliteiten voor beeldend kustenaars, zoals werkruimtes en woonateliers, meer aanbod van muzieklessen, meer aanbod creatieve activiteiten, zoals workshops en kookcursussen, aanbod van schilderlessen, aanbod van danslessen.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

34

7.

De culturele ruimte In Helmond is in de achterliggende jaren in de basis een bij de stad passende ‘fysieke culturele infrastructuur’ ontwikkeld met onder meer een theater, een museum, een gecombineerd centrum voor popmuziek, film en expositie, een centrum voor de kunsten (cultuureducatie in de vrije tijd) en een bibliotheek. En hoewel er nog zaken beter kunnen, constateren we dat deze basis van reguliere cultuurgebouwen volstaat voor een stad met de schaal, positie en regiorol van Helmond. Daar waar de reguliere basis infrastructuur in Helmond min of meer op orde is, valt er in de stad juist nog een wereld te winnen voor kleinere instellingen, broedplaatsen, werkplaatsen, cultuur en sport combinaties, urban locaties, productiehuizen. Juist de kleinere initiatieven en de makers hebben behoefte aan een eigen infrastructuur. Het zijn deze initiatieven die niet zelden worden opgepakt door en voor de minder participerende doelgroepen. Zo is er voor amateurkunst in Helmond grote behoefte aan repetitie- en uitvoeringsruimten.

7.1.

Musea Helmond beschikt over een bijzonder museum: Museum Helmond. Het museum is verdeeld over twee locaties: het Kasteel en de Kunsthal. De vaste collectie van het Museum richt zich op drie thema's: Stadshistorie, Mens en Werk en Moderne en Hedendaagse kunst. In het Kasteel wordt onder andere het historische verhaal van de stad verteld. Dit wordt door bezoekers en bewoners hoog gewaardeerd, in 2021 ontving het Museum Helmond locatie kasteel de Museumkids award. Het kasteel wordt ieder jaar in november omgetoverd tot het Kasteel van Sinterklaas. Dit evenement geniet regionale en bijna landelijke bekendheid. Het kasteel is in de zomer het centrum waaromheen de Kasteeltuinconcerten worden gehouden, waar alle lagen van de Helmondse bevolking op afkomen en daarnaast bezoekers trekt vanuit de omliggende gemeenten, inclusief Eindhoven. Het andere onderdeel van Museum Helmond is de landelijk gewaardeerde Kunsthal Helmond. Deze kunsthal is op dit moment een nationaal uithangbord voor Helmond waar het gaat om kwalitatieve (beeldende) kunst- en cultuurprojecten. En daarmee heeft het een bijzonder betekenis voor de stad. Beide locaties trekken in totaal zo’n 40.000 bezoekers. Deze bezoekers komen voor meer dan de helft van (ver) buiten Helmond. En daarmee is het museum eigenlijk het enige cultuurgebouw dat bovenregionaal publiek trekt.

Het uiterlijk, de omgeving en de publieke toegankelijkheid van met name De Kunsthal Helmond worden minder positief beoordeeld. Ook is de betrokkenheid van de Helmondse bevolking bij dit onderdeel van het museum is nog niet op het gewenste niveau. Het staat niet, zoals het kasteel, midden in de samenleving. De nieuwe directie werkt echter aan projecten om de verbinding met de inwoners te verdiepen. Ook wordt gewerkt aan een laagdrempelige en verbeterde entree voor het gebouw.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

35

Wat zien wij als kansen? Blueyard heeft Museum Helmond leren kennen als een culturele organisatie die opvallend veel voor elkaar krijgt. Met regelmatig tentoonstellingen op een landelijk en zelfs internationaal niveau, met ook landelijke aandacht en publiek. Het museum – de beide locaties – kunnen een belangrijke rol spelen voor enerzijds de promotie van de stad naar het land, maar anderzijds kunnen de instellingen juist intern ook voor trots en verbinding zorgen. Als het museum deze balanceer act goed uitvoert, is er veel te winnen voor Helmond. Daarbij zal dan wel het uiterlijk en de toegankelijkheid van de Kunsthal entree en omgeving snel moeten worden verbeterd. Wat betreft de rol van de Kunsthal zien we zeker kansen. Wanneer het uiterlijk, de huisvesting en de omgeving van de Kunsthal worden verbeterd en ‘open gemaakt’ voor publiek, zal dit zeker helpen om een breder publiek aan te spreken. Met een programmering die meer verbinding legt met de verschillende bewonersgroepen, neemt ook de maatschappelijke betekenis van het museum verder toe.

Kleine musea Helmond kent een aantal kleine musea die ingaan op verschillende cultuurhistorische thema’s en collecties, zoals Loods 20 met het EDAH-Museum en Draaiorgelmuseum, het Jan Visser Museum en het Industrieel Atrium. Deze kleine musea draaien op vrijwilligers, vaak betrokken ouderen die er met hart en ziel werken. Voor hen betekent het vaak een betekenisvolle tijdsbesteding, het geeft verantwoordelijkheid en een sociaal netwerk. Daarnaast is het doorgeven van kunde, kennis en vaardigheden aan jongere generaties een belangrijk doel. Het EDAH-museum en Draaiorgelmuseum zijn sinds enkele jaren met een fraaie opstelling gehuisvest in een monumentaal overslagpakhuis van Van Gend en Loos: Loods 20, nabij het centrale NS-station. Met name het EDAH museum trekt landelijke bezoekers, vanwege de nostalgische herkenbaarheid van kleine kruidenierszaken. Het draaiorgelmuseum trekt bezoekers die naast de complexe techniek ook muzikale waarde hechten. Het Jan Visser Museum in het noorden van Helmond, nabij Binderen, beheert, naast een grote collectie landbouwwerktuigen en ambachtelijk gereedschap, de vroegere brandweerwagens en -uitrusting van Helmond. Hier wordt het verhaal verteld van de makers en het leven in Helmond van vóór de grootschalige industriële ontwikkelingen.

De collectie van het Industrieel Atrium omvat vooral gereedschappen en machines van de vroege Helmondse industrie en bedrijvigheid. Deze kleine musea zijn van grote educatieve waarde voor kennisbehoud over de vroegere ‘makers’ van de stad. De ervaren vrijwilligers hebben vaak een nauwe band en persoonlijke herinneringen bij de collecties van deze kleine musea Het HomeComputerMuseum is een potentiële bloem voor Helmond, maar zit grotendeels nog in de knop. Met een indrukwekkende collectie homecomputers, heeft het museum alles in zich om – aansluitend op het DNA van de regio, zich door te ontwikkelen tot een museum waarvan er in Nederland geen gelijke is. Mede door de combinatie met zijn maatschappelijke functie (inloop, reparatie, advies, ontmoeting, vrijwilligers) is dit initiatief voor Helmond een uniek cadeau. Dit moet dan nog wel worden uitgepakt en professioneel door ontwikkeld worden. Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

36

Een andere (potentiële) culturele parel is de collectie van Vlisco. De meeste objecten zijn gerelateerd aan de productie van batik en de door het bedrijf geproduceerde stoffen. Vlisco heeft enige tijd terug plannen ontwikkeld voor een echt museum rondom de collectie en het bedrijf, maar deze zijn tot op heden om verschillende redenen nog niet gerealiseerd. Vlisco toont nu delen van de collectie in de eigen winkel. De collectie omvat ook de bibliotheek en het bedrijfsarchief. De collectie is vooralsnog niet openbaar toegankelijk. Deze kleine musea (behalve Vlisco) worden door de gemeente in meer of mindere mate ondersteund.

Wat zien wij als kansen? Meer doen met de geschiedenis en het DNA van de stad zien wij als een kans voor de musea in Helmond. Met een betere huisvesting en een professionaliseringsslag is het HomeComputerMuseum uit te bouwen tot een plek die past in de Brainportregio en uniek is in Nederland. Ook het Industrieel Atrium kan doorontwikkeld worden, mits er ook professionaliteit voor beschikbaar komt. Maar anders dan bij het HomeComputerMuseum zal de collectie van het Industrieel Atrium niet op zichzelf grote aantrekkingskracht op bezoekers uitoefenen. We zien bij andere, vergelijkbare initiatieven in het land, dat er dan méér nodig is. Dat wil bepaald niet zeggen dat het industriële verleden geen aandacht zou behoeven. In tegendeel! Juist Helmond zou deze thematiek moeten uitlichten en verbinden met een stevige culturele infrastructuur. Eventueel gecombineerd met het bestaande Museum Helmond. In dat licht is ook Vlisco een kans. De collectie is op zich museumwaardig, maar zal in onze ogen altijd onderdeel moeten zijn van een groter en aantrekkelijker concept om ook echt van grote betekenis te kunnen zijn voor de stad. Bijvoorbeeld door een verbinding op te zoeken met ‘fashion’. Dat kan een eigen concept zijn, maar ook een aansluiting bij een ander initiatief.

Wanneer ooit gebouwen op het Vlisco-terrein her ontwikkeld zullen worden, is het culturele industriële erfgoed van Helmond beslist een element dat nieuw leven in het gebied kan stimuleren. Enkele jaren geleden is voor de Graveerderij al een plan bedacht voor het samenbrengen van verschillende collecties.: ’De Collectiefabriek’.

7.2.

Grotere podia Helmond heeft de beschikking over twee grotere podia op bijzondere (erfgoed)locaties. Theater Het Speelhuis in de voormalige Onze Lieve Vrouwe kerk en De Cacaofabriek in de voormalige cacaofabriek.

7.2.1.

Het Speelhuis Het Speelhuis programmeert een redelijk breed theateraanbod aan voorstellingen, met een accent op het lichtere en goed lopende genre van cabaret, humoristisch theater, kindervoorstellingen en de kleinere musicals en muziekproducties. Ook de lokale (amateur)producties doen het goed in Het Speelhuis. Grote theaterproducties kunnen er niet terecht, maar Eindhoven is met onder andere Schouwburg het Parktheater letterlijk en ook mentaal dichtbij (zie ook hoofdstuk 4.2).

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

37

Ondanks de beperkingen van het theater, heeft Het Speelhuis ook landelijk gerenommeerde gezelschappen over de vloer. Een deel gesubsidieerd aanbod zoals klassieke en wereldmuziek van het Nederlands Blazers Ensemble of moderne dans van het Scapino Ballet. Door te kiezen voor een bij Helmond en de regio passende programmering is de zaal over het algemeen goed bezet. Toch is dit niet de enige graadmeter voor succes. We krijgen uit verschillende hoeken van de stad het signaal dat voor belangrijke doelgroepen Het Speelhuis te weinig te bieden heeft en ook dat hier te weinig verbinding mee is. Met name jongeren en migrantengroepen komen te weinig in Het Speelhuis. Van deze tekortkoming is de directie zich bewust. En er wordt een aanpak ontwikkelt om hierin verandering te brengen. Recent zijn er projecten geweest waar bijvoorbeeld jongeren actief meewerkten aan de programmering of aan een productie. Dan lukt het wel om jonge groepen te bereiken. Onder meer in samenwerking met stichting Lambertus Concerten wordt ook klassieke muziek geprogrammeerd in Helmond, maar voor orkestmuziek is de Helmonder voor een belangrijk deel aangewezen op Eindhoven, of elders.

Wat zien wij als kansen? We zien dat Het Speelhuis een balans heeft gevonden tussen het zijn van lokaal theater en het programmeren van landelijke producties. We denken echter dat de verbinding met de bewoners de komende jaren moet worden versterkt. Door meer met bewonersdoelgroepen op te trekken en hen meer te betrekken bij de programmering en organisatie/marketing, zijn (zo zien we elders) flinke successen te boeken.

7.2.2.

De Cacaofabriek In 2013 werd het pand van De Cacaofabriek verbouwd tot een groot cultureel centrum waarin ruimte werd gemaakt voor exposities (van Stichting De Nederlandsche Cacaofabriek), filmzalen (van Filmhuis Helmond), en een poppodium (Lakei). Ook werden er creatieve bedrijven, horeca en een winkel in hetzelfde pand ondergebracht. De Cacaofabriek is visueel een geslaagde herbestemming van relevant industrieel erfgoed. Het is een bijzonder concept met ook de nodige potentiële betekenis voor de stad. We constateren echter dat de formule met meerdere ingrediënten nog niet over de volle breedte een succes is en dat de totaal-exploitatie van het concept nog moeilijk is. Wij hebben zelf geen nader onderzoek gedaan naar de moeilijke exploitatie, maar mogelijk heeft het te maken met de veelheid van formules met een te specifiek (niche) profiel die men in 2013 in één concept wilde stoppen. De onderdelen trekken deels sterk verschillende doelgroepen met sterk verschillende wensen. Iets wat voor de profilering en de exploitatie van de horeca weer lastig is. Wat opvalt is dat in onze gesprekken vaak wordt gezegd dat de Cacaofabriek voor jongeren eigenlijk niet zo relevant is. De programmering (van met name muziek) is met name op 40 plus gericht, zo is de kritiek.

Op dit moment wordt er hard gewerkt aan bijstelling van het concept, zodat een gezonde de exploitatie beter te realiseren valt. Er wordt een plan ontwikkeld en er wordt al anders en voor andere doelgroepen geprogrammeerd. Recent is gestart om in de programmering

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

38

een betere aansluiting te zoeken met jongere doelgroepen, onder andere met een aanbod van niche-programmering onder de noemer ‘The Culture Club’.

Wat zien wij als kansen? De Cacaofabriek is in onze ogen in fysieke zin een geslaagde herbestemming van industrieel erfgoed. En dat erfgoed is juist in Helmond op verschillende manieren van betekenis. We vinden het daarom belangrijk dat het gebouw een formule krijgt die werkt en langjarig is vol te houden. Mogelijk moeten daarbij wat rigoureuze keuzes gemaakt worden. We vermoeden dat een filmhuis en poppodium redelijk te combineren is. Wellicht moeten voor enkele andere ruimtes nieuwe concepten ontwikkeld worden. We zijn hoopvol gestemd over de acties die nu worden ondernomen. De directie en de gemeente zijn doordrongen van de noodzakelijke aanpassingen. Wij zijn van mening dat de Cacaofabriek alles in zich heeft om tot een succes te worden, met een veelheid aan betekenissen voor Helmond.

7.3.

Kleinere podia Naast de twee grotere podia, is er een aantal kleinere podia. Deze podia programmeren specifiek aanbod of zijn gericht op specifieke doelgroepen (bepaalde wijkbewoners bijvoorbeeld). Onder kleinere podia rekenen we ook de podia zoals die in de Bibliotheek en in de Kunsthal. Het Annatheater (in de voormalige Annakerk) heeft een ruime vlakke vloer. Behalve podium zijn ze ook een educatieplek en een broedplaatsfunctie (gecombineerd met een sociaal gezicht), gericht op zowel jong talent als (professionele) theatermakers. Een recent initiatief is POST#5700. In het voormalig postsorteercentrum is POST#5700 een broedplaats voor vooral jonge makers. Met een mobiel podia wordt ook aan muzikanten de mogelijkheid geboden om podiumervaring op te doen, te experimenteren en samen te werken met andere muzikanten of makers. Het pand van het Theo Driessen Instituut is van belang voor de liefhebbers van muziek, met name kamermuziek en jazz. Het gebouw van het instituut is niet up to date. Er worden kleinschalige concerten gehouden. Daarnaast zijn er nog diverse cafés die muziek (laten) programmeren zoals Lokaal 42 en Muziekcafé. Ook is er nog zaal Traverse die (commercieel) ingezet kan worden.

7.3.1.

Podia en repetitieplekken voor amateurkunst In Helmond worstelen amateurkunstorganisaties (verenigingen) met de betaalbaarheid en beschikbaarheid van podia, repetitieplekken en opslagplekken. Er is volgens veel gesprekspartners een chronisch gebrek aan podia in Helmond. En dat zien we ook bevestigd in de benchmark die we voor deze verkenning hebben gemaakt. Een paar verenigingen hebben een eigen gebouw en het Theo Driessen Instituut biedt ook ruimte, maar per saldo kan dat de krapte niet verhelpen. De zaal die eerder beschikbaar was bij Kunstkwartier is afgestoten aan een commerciële partij. Dit om financiële redenen en in de veronderstelling dat ook de theaterzaal van het Speelhuis voldoende ruimte zou zijn. Dat laatste blijkt niet het geval en zal met een groeiende stad ook niet snel wel het geval worden. Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

39

Kortom, we zien een dringende behoefte aan een goed podium en bijbehorende zaal voor (amateur)podiumkunst in de stad. Op de reguliere (professionele) podia is te weinig capaciteit – of het moet ten koste gaan van het geprogrammeerde aanbod.

Wat zien wij als kansen? De gemeente Helmond heeft op dit moment nog geen heldere beleidslijn/kader hoe om te gaan met de grote vraag naar optreed- en repetitieplekken en podia. Een goed kader is wel nodig om af te kunnen wegen wat wél en wat niet wordt ondersteund. We zien het als belangrijk voor de verenigingen en andere podiumkunstmakers om in Helmond tot een goede faciliteit (podium en zaal) te komen waar zowel gerepeteerd als uitgevoerd kan worden. Een faciliteit die toch sterk doet denken aan de afgestoten theaterzaal van Kunstkwartier. Ook voor kleinschalige initiatieven is (repetitie) ruimte nodig. En dat is goed op te lossen door te kijken hoe ze dat in veel andere steden en regio’s doen. We doen elders in dit stuk een voorstel om ook in Helmond te komen tot een stichting Werkplaatsen die de vele (tijdelijk) leegstaande gebouwen van de stad beheert en beschikbaar en betaalbaar maakt voor creatieve makers. Wij zien het Annatheater als een kans voor Helmond (ook in BrabantStad-verband) om zich te onderscheiden op het gebied van jeugdtheater. Annatheater vervult op het terrein van jeugdtheater drie functies: educatie, productiehuis en presentatie. Zij neemt daarmee een unieke positie in, niet alleen in Helmond, maar ook in Brabant. Samen met de gemeente zou een strategie kunnen worden uitgewerkt om een rol in Brabant op het gebied van jeugdtheater te verzilveren.

7.4.

Rauwe makersplekken en een urban hotspot Gek genoeg ontbreekt het de rauwe industriestad Helmond aan rauwe makersplekken in de stad. Helmond juist veel plekken die ontwikkeld zouden kunnen worden als plek voor kunstenaars of groepen die juist gedijen bij een plek die niet gepolijst is. POST#5700 past weliswaar onder deze ‘noemer’, maar in andere Brabantse steden wordt de kracht van placemaking door creatieven veel breder benut. Kijk naar Belcrum in Breda of de Tramkade in Den Bosch waar kunstenaars en creatieven de ruimte krijgen. Specifiek is er ook een roep om locaties voor urban cultuur of volgens Unesco nu beter te noemen the culture* (muziek, beeldend, dans, sport). Op verschillende plekken zijn er ‘losse snippers’ waar the culture initiatieven iets kunnen ondernemen of gedoogd worden, maar een sterke hotspot waar Helmond echt de sterk aanwezige urban cultuur permanent bijeen kan brengen en kan etaleren, zo’n plek is er niet. Kortom, we zien een stad die aan de ene kant een zekere trots ervaart bij het rauwe randje dat Helmond heeft. We zien tegelijkertijd een stad waar zich onder de radar van alles ontwikkeld wat je kan samenvatten als een urban culture. Daarnaast richt de positionering van de stad zich op de makers.

We zien echter nog niet hoe die drie aspecten in Helmond bij elkaar worden gebracht en tot strategie leiden, met een gebaar dat van grote impact is op (de positionering van) de stad. *De term urban staat ter discussie. De Nederlandse Unesco Commissie adviseert de term the culture. Aan de hand van een recent advies willen zij deze term onder de aandacht brengen bij beleidsmakers.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

40

Wat zien wij als kansen? Net als ook het positioneringsverhaal van Helmond aangeeft, vinden ook wij het belangrijk dat Helmond in het verlengde van haar eigen DNA cultuur ontwikkelt. Onder meer is dat het ruwe, het ongepolijste. Dat rauwe randje van Helmond gaat goed samen met the culture (de urban culture) waarin makers van verschillende disciplines letterlijk en figuurlijk de ruimte krijgen om hun talenten te ontwikkelen en nationaal of wellicht zelfs internationaal te etaleren. Hiphop en the culture in het algemeen spreken een brede doelgroep aan. Weliswaar vooral onder jongeren, maar ook andere generaties (het bestaat immers al ruim 50 jaar). Daarnaast brengt het mensen met verschillende etnische achtergronden bij elkaar. We zien vooral kansen in de combinatie van the culture en sport. Er zijn plannen voor een nieuw (indoor) skatepark in Helmond. We zien kansen om dit breder te trekken en geschikt te maken voor cultuurbeleving en creatie. Voeg daaraan toe: muziek- en dansruimtes en een expositieplek. Maak de ruimte geschikt voor optredens en voor opnames en produceren. Zo krijgen de jonge ‘urban’ makers de kans om zich te ontwikkelen. En dan bereik je echt de doelgroepen die nu steeds buiten beeld blijven. Belangrijke voorwaarde is wel: doe het samen. Samen met de jonge doelgroepen.

7.5.

Het Kunstkwartier Kunstkwartier is het centrum voor de kunsten in Helmond en richt zich op cultuureducatie en cultuurmakers die zich bezighouden met kunst en cultuur in de vrije tijd. Het gebouw kent een veelheid aan les- en repetitieruimten, die voornamelijk overdag (volwassenen) of aan het einde van de dag (jeugd) worden gebruikt. De bezettingsgraad is niet optimaal. Tot voor enkele jaren had Kunstkwartier een eigen podium, De Scala zaal, maar deze is in het kader van bezuinigingen afgestoten en heeft inmiddels – helaas – geen echte culturele functie meer (zie ook paragraaf 6.3.1). Wij hebben zelf geen diepgaand onderzoek kunnen doen naar het functioneren van de instellingen; naar de rol en betekenis. En ook bij Kunstkwartier hebben we dat dus niet gedaan en gaan we af op wat ons is verteld door onze vele gesprekspartners. Daaruit ontstaat een beeld dat Kunstkwartier een beetje klem zit tussen twee werelden. Enerzijds wil het kunstencentrum voldoen aan de verwachtingen van een flinke groep inwoners met meer traditioneel aanbod van cultuureducatie en participatie en anderzijds wil men beantwoorden aan een groeiende vraag nieuwe initiatieven, nieuwe subculturen en andersoortige manieren van leren en maken.

Uit de gesprekken krijgen wij de indruk dat het eerste (het meer traditionele aanbod voor de daarmee bekende doelgroepen) goed op orde is, maar dat er juist wat betreft het bereik van de bredere stad nog een wereld te winnen is. Ook Kunstkwartier zelf ziet dat en onderneemt de nodige stappen. De organisatie zoekt daarbij ook steun en middelen. Niet in de laatste plaats van de gemeente. Zo heeft Kunstkwartier vrij recent geïnvesteerd in een studio, waar amateurs en semiprofessionals kunnen mixen en opnames maken. Vanuit het bewustzijn dat de organisatie moet meebewegen met de ontwikkelingen in de samenleving en met de groei van de stad, worden steeds meer activiteiten buiten het centrale gebouw organiseert.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

41

Samen kom je verder Op verzoek van de gemeente – om jaarlijks zo’n 500.000 euro te bezuinigingen – heeft Kunstkwartier samen met de Bibliotheek onderzocht of beide instellingen samen verder zouden kunnen in één van de twee huidige panden. De conclusie was in 2023 helder: “Samen huisvesten van de Bibliotheek en Kunstkwartier in het pand van de Bibliotheek óf dat van Kunstkwartier is niet mogelijk.” Kunstkwartier en de Bibliotheek geven aan dat ze de visie van de gemeente onderschrijven dat het intensiveren van de samenwerking tussen Kunstkwartier en de Bibliotheek een kansrijke en begaanbare weg is. Met een multifunctionele organisatie in een gemeenschappelijke huisvesting zouden besparingen te realiseren zijn op de huisvestingskosten van beide organisaties. Echter dit is volgens de instellingen niet mogelijk binnen de bestaande panden en niet mogelijk zonder flinke investeringen: “Het is enerzijds praktisch gezien niet haalbaar omdat panden redelijkerwijs niet geschikt zijn en/of geschikt te maken zijn, en omdat de oppervlakte onvoldoende is om het huidige aanbod van voorzieningen op peil te houden. Een gedwongen samenwonen binnen een van de huidige panden zal leiden tot een versnelde en substantiële verschraling van het culturele voorzieningenniveau.”

Wat zien wij als kansen? Het is een kans voor de stad, wat betreft toegankelijkheid, diversiteit en inclusie, wanneer Kunstkwartier zich zowel ruimtelijk als functioneel verder opent naar de stad. We zien de samenwerking met andere beleidsdomeinen (welzijn, onderwijs) als kansrijk. Bijvoorbeeld concreet vertaald naar samenwerking met wijkcentra. Met bijvoorbeeld een samenwerking met ROC ter AA kan het een “open huis” voor de stad worden. De studio is een kans om ook groepen met een andere culturele achtergrond en jongeren naar Kunstkwartier en dus de binnenstad te trekken. Een samenwerking van het kunstencentrum met de bibliotheek zien wij in theorie als kans. We zien echter (in het land) ook dat er tussen ‘een bibliotheek’ en een ‘centrum voor de kunsten’ vaak een enorm cultuurverschil zit – soms zelfs een kloof. Dus samen optrekken lijkt inhoudelijk voor de hand te liggen, maar vergt ook flinke stappen over en weer.

7.6.

Bibliotheek Bibliotheek Helmond-Peel werkt voor de gemeenten Helmond, Deurne, Asten en Someren. In iedere gemeente is een vestiging. Wij hebben het nu over het gebouw van de vestiging in Helmond. In het volgende hoofdstuk gaan we in op de betekenis en activiteiten van de bibliotheek. Hoewel de bibliotheek gevestigd is in een modern en ruim bibliotheekgebouw in het centrum van Helmond, wordt dit niet optimaal benut. Dat heeft veel te maken met de (hoge) huur en een (bezuinigings)opdracht vanuit de gemeente om delen van het pand aan derden te verhuren, dan wel samen te gaan met andere instellingen. Opgeteld is daardoor het goeie gebouw niet functioneel ingedeeld en wordt het niet optimaal benut. Dat belemmert de bibliotheek om optimaal in te spelen op de landelijke trend waarin bibliotheken zich steeds meer presenteren als huiskamer van de stad, een “third place”.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

42

In een bezuinigingsronde heeft de bibliotheek in 2016 de 2e etage formeel afgestoten, deze is kortstondig verhuurd geweest door de gemeente en nadien nooit meer. Van tijd tot tijd komen er potentiële huurders in beeld, alle inhoudelijk verbonden huurders zijn afgehaakt omdat ze met een gemeentelijke subsidie het huurtarief niet konden bekostigen. Dit zorgt voor veel onduidelijkheid bij de bibliotheek over de toekomst van deze verdieping en daarmee de functionaliteiten in het hele gebouw.

Leegstand Bij de Bibliotheek Helmond-Peel staan al een flinke tijd ruimtes leeg. Het gaat om een deel van de bovenverdieping en de winkelplint. Een deel van die plint is momenteel wel in gebruik als casino. De ruimte bevindt zich in casco-staat. Ook de vroegere locatie van de Bibliotheek (aan de Markt) heeft ook jaren leeg gestaan, alvorens het pand een nieuwe bestemming heeft gekregen. Hoewel er vast redenen voor zullen zijn, vinden wij het op zijn zachtst gezegd opmerkelijk hoe in Helmond met (cultureel)vastgoed wordt omgegaan. Daarbij vinden wij het ook opmerkelijk dat de in hetzelfde pand van de Bibliotheek – waar je de met name ook kwetsbare groepen wil ondersteunen – een casino laat neerstrijken, dat juist een gevaar oplevert voor kwetsbare groepen. Méér ruimte voor de stad De bibliotheek heeft vooruitlopend op het definitief afstoten van de tweede etage een plan opgesteld waarmee deze tussengelegen ruimte aan de begane grond van de bibliotheek kan worden toegevoegd. Hiermee kan de bibliotheek haar maatschappelijke rol in de toekomst met een loket-, podium en ontmoetingsfunctie beter invullen. Met een groei van het aantal bewoners van met name het centrum, lijkt ons dat geen overbodige luxe. We zien in Helmond dat er veel cultuurbudget naar de huisvesting van instellingen gaat (zie ook hoofdstuk 6.7). Dat geldt ook voor de bibliotheek.

In 2022 bedroegen de totale huisvestingskosten van de bibliotheek 731.674 euro excl. BTW. Naast de huurkosten zullen de overige huisvestingskosten (o.a. energie) de komende jaren toenemen en een druk leggen op de begroting van de bibliotheek.

Wat zien wij als kansen? De Bibliotheek is eind 19e eeuw als nutsvoorziening ontstaan om het ‘volk te verheffen’. En hoewel dat nu misschien wat moeizaam klinkt, is in een stad als Helmond dat nog steeds een essentiële opdracht voor de bibliotheek. Mensen helpen zichzelf te ontwikkelen. Mensen kansen geven. Mensen mee laten doen in de maatschappij. Wij zijn van mening dat juist een stad als Helmond de bibliotheek enerzijds een hele stevige maatschappelijke opdracht moet meegeven, maar dat zij de organisatie met alle macht zou moeten ondersteunen bij het uitvoeren van die opdracht. Dat betekent ook letterlijk ruimte en voldoende middelen geven. Samenwerking met andere partijen in de stad, inclusief het onderwijs, welzijn en het centrum voor de kunsten, zou heel nadrukkelijk onderdeel moeten zijn van die opdracht.

7.7.

Evenementenlocaties Alle mogelijke vormen van (podium)kunst kunnen binnen de muren van een concertzaal of muziekcafé klinken, maar kunnen uiteraard ook op (openlucht) locaties plaatsvinden. Helmond heeft een lange traditie als het gaat om culturele evenementen en festivals. Helaas zijn er in het verleden een paar mooie exemplaren ter ziele gegaan. Maar

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

43

evenementen en festivals passen goed bij een stad als Helmond waar muziek van oudsher een belangrijke plaats inneemt. Het gebied rondom het kasteel wordt enkele keren per jaar benut als evenementenlocatie, maar is door zijn ligging geen echt evenemententerrein. De gemeente is voornemens om in het gebied ten zuiden van recreatieplas Berkendonk ruimte te bieden aan grotere evenementen. Het is de bedoeling om het terrein multifunctioneel in te richten en te zorgen voor voorzieningen zodat hier evenementen plaats kunnen vinden. In een basisscenario zouden hier dan evenementen kunnen plaatsvinden met maximaal 20.000 bezoekers. In een groeiscenario zou dit kunnen oplopen tot 30.000 bezoekers. We krijgen de indruk dat niet alle relevante spelers erg ingenomen zijn met de gekozen locatie. Er zou geen sfeer te maken zijn en de ligging tussen de snelwegen beperkt de mogelijkheden.

Wat zien wij als kansen? In het rapport Groots! wordt de behoefte aan een grootschalig evenemententerrein in de Brainportregio benoemd en onderbouwd. Wij zien het als passend bij de muziekstad Helmond om te onderzoeken of dit terrein in Helmond kan worden gelokaliseerd en wat dit oplevert.

7.8.

Erfgoed Helmond is trots op haar erfgoed. Erfgoed vormt de verbinding tussen het verleden, het heden en de toekomst. Het vertelt het verhaal van de stad en zorgt ervoor dat mensen zich thuis voelen. Bij grote veranderingen in de leefomgeving biedt erfgoed herkenning en geeft het houvast. Erfgoed is dan ook van belang bij de groei die Helmond gaat doormaken. Historische elementen en structuren, zoals monumentale gebouwen, stratenpatronen en oude bomen, dragen bij aan de kwaliteit van de leefomgeving. En we schreven het al eerder: hoe hoger de kwaliteit, hoe groter de betekenis. Theaters in kerken, culturele voorzieningen en musea in industrieel erfgoed. Er liggen in Helmond nog veel kansen om (industrieel) erfgoed te benutten voor culturele organisaties of evenementen. Denk alleen al aan de potentie van het Vlisco terrein midden in de stad. Erfgoed draagt bij aan de identiteit van de stad. Het zorgt ervoor dat inwoners trots zijn op de stad en zich daarmee verbonden voelen.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

44

8.

De Culturele ingrediënten Vrijwel elk gesprek dat wij in de stad over cultuur voerden begon met de constatering dat er ‘veel’ is in Helmond. Maar even later werd dat dan altijd sterk genuanceerd. Er is wel veel, maar niet voor iedereen. Er is wel veel, maar niet allemaal van een hoge kwaliteit. Veel is ook gewoon een horeca-evenement met muziek erbij. Er is wel veel, maar ook veel van hetzelfde. Er is wel veel, maar weinig wordt echt door ontwikkeld en wordt volgehouden. Er is wel veel, maar weinig is echt van landelijke betekenis. Kortom, de veelheid aan cultuuraanbod in Helmond, valt door verschillende brillen te bezien. We groeperen het aanbod hier in vijf onderdelen gebaseerd op de culturele levensloop, leren, meedoen, maken en tonen.

▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Cultuureducatie Cultuurparticipatie Maken Presenteren Evenementen en festivals

→ Met deze verkenning (want dat is het) hebben wij niet geprobeerd een volledig en gedetailleerd beeld te schetsen. We geven aan wat ons als Blueyard is opgevallen en geven daarbij vooral aandacht aan onderwerpen die er wat ons betreft in Helmond uitspringen en die juist hier van belang zijn.

8.1.

Cultuureducatie In Helmond zijn, naast de scholen zelf, verschillende organisaties actief betrokken bij cultuureducatie, zowel binnen- als buitenschools. Een van de sleutelspelers zijn Kunstkwartier en CultuurContact die cultuuronderwijs aanbieden voor alle leeftijden, maar ook samenwerkingen met scholen initieert om cultuureducatie in het curriculum te integreren. Daarnaast speelt de Bibliotheek Helmond-Peel een cruciale rol in het bevorderen van lees- en mediawijsheid, terwijl het ook ruimte biedt voor culturele evenementen en activiteiten. Het Speelhuis draagt hieraan bij door het organiseren van schoolvoorstellingen en educatieve projecten die jongeren in contact brengen met professionele podiumkunsten. Verder draagt de Cacaofabriek bij aan de culturele vorming door een breed scala aan film-, muziek- en beeldende kunstprogramma’s aan te bieden, inclusief specifieke educatieve projecten.

8.1.1.

Kunstmenu Onder andere met behulp van het ‘Kunstmenu’ selecteren scholen (educatief) cultuuraanbod voor hun leerlingen. Kunstmenu richt zich op het primair onderwijs in Helmond. Elk schooljaar stelt CultuurContact, in overleg met culturele aanbieders binnen en buiten Helmond, een nieuw menu samen. Dit programma omvat alle kunstdisciplines

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

45

en garandeert dat leerlingen in hun schoolloopbaan meerdere keren met de kunstdisciplines in aanraking komen, zowel actief als receptief. Er is contact met alle basisscholen. Niet elke basisschool kan prioriteit aan geven aan het kunstenaanbod. Zij hebben soms de handen vol aan de basisvaardigheden van taal en rekenen. En hiermee komt de deling van Helmond aan de oppervlakte. In de kwetsbare wijken, met een hoge graad van laaggeletterdheid, is de ruimte om in het onderwijs aandacht te besteden aan kunst en cultuur soms laag. Ook de beschikbaarheid van gekwalificeerde (vak)leerkrachten is juist in dit soort situaties een extra uitdaging.

8.1.2.

Méér Muziek in de Klas Uit onze gesprekken komt naar voren dat op vrijwel alle basisscholen er de laatste jaren (weer) méér muziek wordt gemaakt. Dat komt onder andere door het landelijke programma Méér Muziek in de Klas. Met een programma van deskundigheidsbevordering tot en met concrete (online)lesmethoden worden de scholen in het primair onderwijs ondersteund. De komende jaren zal het landelijke programma de focus verruimen: ook de buitenschoolse activiteiten worden dan gestimuleerd. En bovendien gaat het niet meer alleen om muziek, maar om een breed pallet aan cultuur.

8.1.3.

Veel aanbod, maar toch… Het aanbod van cultuureducatie is in de kern in Helmond niet het probleem, wordt ons uit de verschillende gesprekken duidelijk. Er is voldoende te doen. Ook wat betreft de kwaliteit van de cultuureducatie in Helmond, krijgen wij een positief beeld, hoewel dit grotendeels afhankelijk is van individuele ervaringen en de specifieke programma's of initiatieven waaraan deelnemers zijn blootgesteld. De betrokken organisaties streven naar hoge standaarden in hun aanbod en werken voortdurend aan het verbeteren van hun programma's op basis van feedback en de veranderende behoeften van de gemeenschap. Toch gaan er zaken niet goed. En dat heeft vooral met de uitvoering en de capaciteit te maken. Enerzijds kunnen scholen lang niet altijd ruimte maken voor al het aanbod waaruit ze kunnen kiezen. Het ontbreekt aan menskracht of aan onderwijsruimte omdat aandacht aan de ‘basisvaardigheden’ besteed moet worden. Ook zijn fysieke ruimtes niet altijd geschikt of beschikbaar. Anderzijds horen we dat er, zeker als het buitenschoolse projecten betreft, in de uitvoering zaken niet goed lopen. Een deel van de subsidiëring vanuit de gemeente bijvoorbeeld, is te incidenteel en te kort dag. Het structurele deel is goed belegd. Met een structurele subsidie aan CultuurContact is de basis van cultuuronderwijs in Helmond gedeeltelijk geborgd.

Gedeeltelijk slaat op het feit dat de subsidie voor CultuurContact voor een deel al jaren stoelt op tijdelijke middelen (de vroegere combinatiefunctionaris regeling). Een onwenselijke situatie. Incidentele subsidies zijn er niet of nauwelijks. Soms is er subsidie beschikbaar, en wordt er vanuit de gemeente een educatieproject bij gezocht dat dan heel snel tot resultaat moet komen. Projecten als de WAH-week van de Helmondse middelbare scholen en de bijdrage voor Méér Muziek in de Klas zijn van tijdelijke aard. Het is erg optimistisch om te verwachten dat na een periode van twee jaar, de scholen dit zelf wel gaan bekostigen of dat het bedrijfsleven de kosten overnemen. Vanuit het veld wordt een helder cultuur-educatiebeleid bij de gemeente gemist. Als het mogelijk is en blijft om voor impulsen of educatieprojecten subsidie aan te vragen, dan is Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

46

beleid nodig, waarbij het duidelijk is wat er verwacht wordt, dat eenvoudig is en helder over wanneer je projecten voor subsidie kan indienen.

8.1.4.

Erfgoededucatie Erfgoededucatie laat leerlingen ervaren dat hun eigen omgeving betekenisvol is. Op deze manier leren kinderen over zichzelf en de wereld om hen heen, namelijk wat ons verleden is en wat ons bindt. Voor erfgoedonderwijs is in Helmond structurele samenwerking tussen het primair onderwijs met CultuurContact en Erfgoed Brabant. De afgelopen jaren is in Helmond met name geïnvesteerd in het ontwikkelen van erfgoedprojecten om het aanbod uit te breiden. Voorbeelden hiervan zijn een bezoek aan een museum, een archeoloog in de klas, het beleven van een traditie of een monumentenwandeling.

8.1.5.

Activiteiten van de Bibliotheek Bibliotheken zijn de laatste jaren sterk aan het veranderen. De oorspronkelijke leeszaal en boeken-uitleenfunctie zijn er nog steeds, maar het instituut heeft een hele series aan taken – en betekenissen – naar zich toegetrokken. De bibliotheek is steeds meer een ‘persoonlijk oplaadpunt’ in onze voorrazende maatschappij. Ook de bibliotheek in Helmond is steeds meer een plek waar je om verschillende redenen heen gaat: of je nu wilt lezen voor je plezier, of wilt leren, voor inspiratie, een vraag of een ontmoeting komt; het mag allemaal. Het is een (online) plek waar je antwoorden vindt en waar je jezelf kunt ontwikkelen. De bibliotheek levert als plek, maar zeker ook met de vele activiteiten die van hieruit worden ontwikkeld en georganiseerd een wezenlijke bijdrage aan welzijn en welvaart. Met werken aan ‘taalvaardigheid’ bijvoorbeeld, of ‘digitaal mee kunnen komen’. De bibliotheek zet zich in dat iedereen toegang heeft tot de informatiemaatschappij en er zijn weg in kan vinden. Dat iedereen kan kennismaken met literatuur, kunst en cultuur. En dat minder mensen eenzaam zijn. De bibliotheek is steeds meer een maatschappelijke en educatieve instelling, een positionering enkel binnen het culturele domein is daarom niet meer passend voor de bibliotheek.

Verbinding met sociaal domein en onderwijs is er ook steeds meer op gemeentelijk niveau, weliswaar nog veelvuldig middels projectsubsidies. In Helmond is de bibliotheekdienstverlening aanwezig op vrijwel alle basisscholen. Er zijn volgens de bibliotheek nog mogelijkheden om de samenwerking op programmatisch niveau te intensiveren, denk hierbij aan een themagerichte gezamenlijke programmering gekoppeld aan themaweken rondom maatschappelijke en culturele onderwerpen.

Wat zien wij als kansen? Wij zien vooral de noodzaak om scholen te ondersteunen om, ondanks de enorme druk op het onderwijs, toch ruimte te kunnen bieden aan kunst- en cultuuronderwijs. Dat kan onder ander op de volgende manieren: a. Breng het aanbod naar de scholen. Stimuleer de mogelijkheid om hoogwaardig cultuuraanbod de school binnen te halen. b. Vergemakkelijk het bezoek aan cultuur. O.a. vervoer ondersteunen/financieren. c. Faciliteer de docenten. Zorg dat zij niet alle voorbereiding zelf hoeven te doen.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

47

d. Zoek naar wegen om kunst-vakdocenten beschikbaar te krijgen voor het primair onderwijs.

8.2.

Cultuurparticipatie (amateurkunst) Kunstkwartier heeft in Helmond de rol van ondersteuner van amateurkunst initiatieven. Ook CultuurContact speelt een belangrijke verbindende rol. De combinatiefunctionarissen cultuur van CultuurContact leveren een belangrijke bijdrage aan het bevorderen van cultuurparticipatie, van jong tot oud. In Helmond ligt de nadrukkelijke inzet van deze functionarissen vooral bij sport (20 FTE) en in onevenredige mate bij cultuur (2 FTE), dit is uit balans. CultuurContact beschikt ook niet over activiteitengeld, terwijl er veel ideeën zijn om te ‘verbinden”. Helmond kent van oudsher een bloeiend verenigingsleven. Veel verenigingen hebben het moeilijk door vergrijzing en onvoldoende aanwas van jonge leden. Dit is een algemeen maatschappelijk verschijnsel. Ondanks de terugval in leden, beoefenen in Helmond nog steeds relatief veel mensen een vorm van amateurkunst bij koren, harmonieën, fanfares of toneelverenigingen. De ongeorganiseerde amateurkunst zit in de lift. Initiatieven van bewonersorganisaties, zoals een boekenclub bij een verzorgingshuis, een 70+ dans event bij De Cacaofabriek of een fashion-jongerenevent bij het Annatheater lopen goed. Als probleem wordt vaak genoemd de toegang tot podia in de stad. Dat betreft behalve beschikbaarheid vooral het financiële aspect.

Het is te duur, waardoor veel voor de stad waardevolle initiatieven in een hoek gedrukt worden.

Vrijwilligers Veel organisaties en activiteiten op het gebied van cultuur zijn afhankelijk van vrijwilligers. Ook in Helmond. De vele vrijwilligers die in Helmond mee doen vormen een belangrijke kracht. Met de vergrijzing en de terugloop in het verenigingsleven staat ook het potentieel aan vrijwilligers onder druk. Ook ontstaat er soms spanning wanneer een verdere professionalisering van organisaties of evenementen botst met de opvattingen van vrijwilligers over de wijze van werken. Zonder vrijwilligers zullen veel culturele activiteiten het moeilijk krijgen, dus het is een opdracht aan de hele Helmondse gemeenschap om de vrijwilligers te koesteren en te blijven betrekken. Wat zien wij als kansen? Cultuureducatie en cultuurparticipatie vormen de basis van cultuurbeleid met impact. Intensivering van het bevorderen van cultuurparticipatie zou gepaard moeten gaan met de versterking/uitbreiding van de combinatiefunctionarissen cultuur. Op het terrein van de amateurkunst zou de gemeente Helmond zou ervoor kunnen kiezen om de gesubsidieerde podia de (financiële) ruimte te geven om amateurkunst initiatieven te laten “shinen”. Samen met de ‘grootverbruikers’ van vrijwilligers in Helmond zou de gemeente een stimulerings- en waarderingsbeleid vrijwilligers op touw kunnen zetten.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

48

8.3.

Makers Het aantal makers; kunstenaars, designers, creatieven is op dit moment niet al te groot in Helmond, mede door het ontbreken van creatieve opleidingen zoals beeldende kunst, muziek, mode en design. Door haar DNA en door de ligging in de innovatieve Brainport, is Helmond echter wel aantrekkelijk voor creatieve makers die zijn afgestudeerd. Van kunst en ontwerp tot ambacht en techniek. Met het duurder worden van Eindhoven, zullen meer makers ruimte en geluk zoeken in Helmond. Ondanks de ligging in een innovatieve makers regio en ondanks de kansrijke overloop van ‘creatief/design Eindhoven’, vinden creatieven in Helmond moeilijk een atelier, werkplaats of studioruimte. En dat terwijl er potentieel juist wél ruimte is in Helmond. De afwezige rol van de gemeente ten aanzien van cultureel/creatief vastgoed (hanteren van marktprijzen en niet bieden van enige zekerheid) is hier mede debet aan.

8.3.1.

Productie-instellingen In tegenstelling tot de andere grote steden in Brabant, kent Helmond geen professionele, bovenlokale, productie-instellingen voor podiumkunsten: geen theatergroep, dansgroep, productiehuis, muziekcollectief, orkest of wat dan ook. We zien mede hierdoor nog nauwelijks projecten waarbij professionals samen met getalenteerde inwoners producties ontwikkelen. En zo ook geen producties die de lokale cultuurhistorie en identiteit verkennen. De uitzondering is het Annatheater, waar toneelgroep Vreemd Beest wel eigen producties maakt. Wat zien wij als kansen? Wanneer Helmond in staat zou zijn om goede en betaalbare werkplaatsen, studio’s, ateliers aan te bieden, zou dit een enorme aantrekkingskracht op makers en creatieven uitoefenen. Van belang is er dat er een dynamisch systeem ontstaat, waar beschikbaarheid, toewijzing en doorstroom goed geregeld zijn. Wij zien het Annatheater als kans voor Helmond (ook in BrabantStad-verband) om zich te onderscheiden op het gebied van jeugdtheater (zie paragraaf over kleine podia).

8.4.

Beeldende kunst Hoewel Helmond niet primair bekendstaat als een beeldende-kunststad, heeft de stad wat dit betreft wel het nodige te bieden. Daarbij valt de rol voor de Kunsthal als eerste op. Hier worden exposities van landelijke en vaak zelfs internationale kwaliteit geprogrammeerd. En omdat de Kunsthal regionaal en nationaal publiek en waardering trekt, doet Helmond er goed aan om dit uithangbord optimaal te ondersteunen. Naast de kunsthal zien we kleinere hedendaagse exposities in de drie zalen expositieruimte van de Cacaofabriek. Het tentoonstellingsprogramma van De Cacaofabriek Expo wordt op basis van externe voorstellen, samen met een artistieke commissie vormgegeven. Het jaarprogramma bestaat uit zo’n zes tentoonstellingen, die doorgaans zes weken duren.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

49

We zien bij de Cacaofabriek echter wel de nodige zorgen rond de exploitatie en het bereik van de beeldende kunst. Op dit moment wordt de situatie tegen het licht gehouden om te zien hoe het totaalconcept van de Cacaofabriek levensvatbaar verder kan (zie ook 6.2.2). We zien een aantal festivals of evenementen rondom vormen van beeldende kunst. Het initiatief Goeikes van fotografe Tahné Kleijn zien we in dit spectrum als onderscheidend en ook kansrijk. Onderscheidend omdat het de amateurfotograaf centraal stelt in een verder niet strak gekaderd kunstfestival. Kansrijk omdat de huidige beeldcultuur enorm wordt bepaald door de amateurfotografen van de wereld, en ook omdat voor een dergelijk onderwerp en aanpak ook financiering voor te vinden is bij de fondsen (leert onze ervaring). Dat vraagt dan wel een verdere professionalisering van de organisatie van Goeikes. We zien in Helmond uiteraard nog meer beeldende-kunstinitiatieven. Onder andere ’t Huis van de liefhebber, waar professionals en amateurs werk kunnen tonen. Of het Helmond Art Festival, dat op een zondag in september een kunstmarkt en kunstfestival organiseert voor kunstenaars en andere makers uit de stad en de regio.

8.5.

Kunst in de openbare ruimte In Helmond is met name de laatste jaren iets opmerkelijks gebeurt: kunst in de openbare ruimte heeft een flinke impuls gekregen. Vooral door particulier initiatief. Inwoners en ondernemers vonden (en vinden) het centrum van de stad te weinig aantrekkelijk en hebben in overleg met de gemeente beeldhouwwerken verworven en op sokkels in (met name) het centrum geplaatst.

250 kunstobjecten In Helmond bevinden zich nu ruim 250 kunstobjecten in de openbare ruimte, zowel in de wijken als in het centrum van de stad. Een groot deel daarvan is van de gemeente (eigen aankoop of schenkingen). Er staan zowel beelden van bekende als van minder bekende kunstenaars. Enkele namen van kunstenaars zijn Aristide Maillol, André Volten, Pépé Grégoire, Irene Fortuyn, Saskia Pfaeltzer, Eugene Dodeigne en de Helmondse kunstenaar Willem van der Velden. De gemeente en de stichting Jan Verspaget Foundation hebben een samenwerkingsovereenkomst. Er is een ‘kunstroute’ ontwikkelt om langs zo’n 70 beelden in het centrum van de stad te wandelen. Online of op papier kan de ‘kunsttoerist’ verdiepende informatie krijgen over de kunstwerken. Er is ook een jaarlijkse ‘Kunstroute Warande’ die in en rond de Warande-buurt wordt georganiseerd. Onder andere bewoners van de Warande stellen hiervoor hun vaak mooie tuinen open. Deze kunstroute presenteert zowel professionele gevestigde als jonge beginnende kunstenaars.

Murals Naast de het plaatsen van beeldhouwwerken in velerlei soort, kent Helmond de laatste jaren een groeiend aantal street art-projecten: murals, of enorme geschilderde kunstwerken op gevels en wanden van huizen, bedrijven en andere objecten in de stad. De murals in Helmond zien we in de hele stad ontstaan. En daaronder bevinden zich ware pareltjes van internationaal niveau. Dit is een initiatief van ondernemersstichting Carat. Zij geven de opdracht en betalen. Ook een opmerkelijk particulier initiatief.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

50

Eclectisch geheel De komst van zoveel beeldhouwwerken op sokkels in de binnenstad valt te prijzen. Het is bewonderenswaardig hoe particulieren (o.a. de Jan Verspaget Foundation) zoveel voor elkaar hebben gekregen. En ook zoveel hebben geïnvesteerd. Tegelijkertijd horen we ook de nodig kritiek op de beelden. De bewoners hebben er vaak niets mee – vinden ze onbegrijpelijk of zelfs beeldvervuilend – en ook kenners uiten hun aarzelingen bij de inmiddels flink opgelopen collectie. Men vindt enerzijds de artistieke kwaliteit te wisselend en anderzijds wordt een visie gemist van waaruit de kunstwerken geselecteerd en geplaatst worden. Opgeteld vormen de beelden een “eclectisch geheel”, zoals iemand ons de veelheid en veelvormigheid schetste. Anders gesteld: de optelsom van verschillende stijlen en kwaliteiten leidt tot een beeld van een ‘allegaartje’. Hoe goed de bedoeling voor meer kunst in het centrum ook was.

8.5.1.

Regierol Los van de inhoudelijke beoordeling (waar wij ons verder niet over willen uitspreken omdat wij geen experts zijn op dit vlak), zien we dat in de praktijk van het verwerven en plaatsen van de verschillende sculpturen een bepaalde werkwijze is gekozen die in veel steden van enige omvang absoluut niet zou kunnen – en mogen. De verschillende stukken onderzoekend, constateren we dat in het verleden er de nodige werken zijn geplaats in een soort één-op-één afspraak met een wethouder (of college). De plaatsing vond niet altijd plaats op basis van…