RN 058 Cultuurverkenning Helmond 2024 - Bureau Blueyard

Helmond Cultuurverkenning 2024

Helmond Cultuurverkenning 2024 Blueyard, in opdracht van Gemeente Helmond 17 april 2024

© Blueyard Coöperatief UA Keizersgracht 100 1015 CV Amsterdam info@blueyard.nl

Adviseurs Geert Boogaard Frans van Dooremalen Diana Hoilu Fradique Met medewerking van Thijs van Mierlo, Helmond

Gebruik Informatie en tekst zijn vrijelijk te gebruiken door derden mits deze daarbij helder verwijzen naar dit document en daarbij de titel van het document, de opsteller Blueyard en opdrachtgever Gemeente Helmond vermelden.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

1

Inhoud INLEIDING.......................................................................................................... 3 1.

KRACHT EN KANSEN: SAMENVATTING ............................................... 5

2.

CULTUUR .................................................................................................. 7

3.

TRENDS EN ONTWIKKELINGEN .......................................................... 11

4.

PROFIEL VAN HELMOND ......................................................................14

5.

DE OPGAVEN VAN HELMOND ............................................................. 25

6.

CULTUUR EN BEREIK ........................................................................... 30

7.

DE CULTURELE RUIMTE ...................................................................... 35

8.

DE CULTURELE INGREDIËNTEN ........................................................ 45

9.

WAAR STAAT HELMOND? .................................................................... 59

10.

DE WERKWIJZE VAN DE GEMEENTE ................................................. 62

BIJLAGEN JONGEREN EN CULTUUR IN HELMOND ..................................................... 70 GESPREKSPARTNERS ..................................................................................... 72 BRONNEN ..........................................................................................................75

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

2

Inleiding Helmond staat aan de vooravond van een schaalsprong. De gemeente groeit de komende jaren van 95.000 naar 115.000 inwoners. Dit heeft niet alleen consequenties voor de woningbouw, de ruimtelijke inrichting, de werkgelegenheid of de leefbaarheid in de stad, maar ook voor het aanbod en gebruik van culturele voorzieningen. De gemeente ontwikkelt daarom een toekomstvisie op de rol en betekenis van kunst en cultuur voor de stad: de Cultuurvisie 2040. De gemeente heeft ons adviesbureau Blueyard is gevraagd te ondersteunen bij het ontwikkelen van die Cultuurvisie. Concreet betekent de vraag het realiseren van een 1.

Cultuurverkenning (hierin verkent het team van Blueyard de stad, de staat van de cultuur en de kansen voor de toekomst. De Cultuurverkenning geeft de input – de ondergrond – voor de Cultuurvisie). 2. Cultuurvisie (hierin geeft de gemeente haar visie op de rol, betekenis en ontwikkeling van cultuur richting 2040) 3. Cultuuragenda (hierin worden concreet beleid geformuleerd in lijn met de Cultuurvisie en hieraan worden ook budgetten gekoppeld) Het hier nu voorliggende document betreft de Cultuurverkenning. In deze verkenning is het Blueyard die de stad en haar cultuur verkent. Dat doen we vanuit een onafhankelijke positie. De uitspraken die wij doen, doen we dan ook uit eigen naam, en niet uit naam van de gemeente. De Cultuurverkenning is ook echt een verkenning. Het is geen gedetailleerde of wetenschappelijke analyse. We beoordelen culturele instellingen ook niet zoals dat bij bijvoorbeeld een subsidieaanvraag gebeurt. We proberen vooral een totaalbeeld te schetsen van the state of the art in Helmond. Dus vaak hoog-over, gericht op de grote lijnen, ontwikkelingen, opgaven en kansen.

De aanpak van Blueyard Om samen met de gemeente te komen tot een Cultuurvisie en een Cultuurverkenning, heeft Blueyard een aanpak ontwikkeld. Deze gaat niet primair uit van (het aanbod van) cultuur, maar van de betekenis die cultuur heeft in de stad; in de samenleving. Om zicht op te krijgen op die betekenis van cultuur moet juist met de samenleving worden gesproken. Daarom heeft Blueyard breed in Helmond gesprekken gevoerd, met culturele instellingen, in de wijken, op scholen, met jongeren, met politici, in de regio. We hebben zelfs een serie televisieprogramma’s met jongeren over cultuur laten maken door de stedelijke omroep Dit is Helmond. En verder zijn er veel documenten bestudeerd. Een nieuwe visie moet zich immers verhouden tot andere visies en beleidsvoornemens, zoals het Ambitieakkoord en alles rondom de schaalsprong (waaronder Ontwikkelperspectief Schaalsprong Helmond 2040).

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

3

Alles wat is opgehaald uit de gesprekken en documenten komt samen in deze Cultuurverkenning, die daarmee een belangrijke basis vormt voor het schrijven van de Cultuurvisie. De verkenning is enerzijds een weerslag van wat wij (Blueyard) hebben waargenomen, opgehaald bij de vele gesprekspartners en wat wij in documenten en onderzoeken zijn tegengekomen. Anderzijds benoemen we in de Cultuurverkenning de kansen die wij voor cultuur in Helmond zien. In die zin is de Cultuurverkenning een advies aan de gemeente.

Leeswijzer Deze Cultuurverkenning beginnen we met een samenvatting van de belangrijkste conclusies van onze verkenning. We schetsen bondig waar Helmond met cultuur sterk in is en waar nog opgaven en kansen liggen. Vervolgens start onze verkenning. Waarbij we eerst naar het begrip cultuur kijken. Vervolgens naar de stad, haar opgaven en haar positie. Om dan uit te komen bij een verkenning van de cultuur van Helmond. Wat zien we hier en welke kansen zien wij hier liggen?

Geert Boogaard Frans van Dooremalen Diana Hoilu Fradique

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

4

1.

Kracht en kansen: samenvatting Met deze Cultuurverkenning brengt Blueyard heel wat aspecten van Helmond en haar cultuur in beeld. Dat doen we om de gemeente te helpen om tot een weloverwogen visie op cultuur te komen. Om de lezer niet te laten verdwalen in de veelheid van waarnemingen, conclusies en adviezen, geven we om te beginnen een samenvatting van de analyse die we in deze verkenning hebben gemaakt. Een analyse van de sterke en de uitdagende kanten van de cultuur in Helmond. De aanpak van Blueyard kenmerkt zich doordat wij uitgaan van de betekenis die kunst en cultuur hebben voor de samenleving. Die betekenis is het handvat voor de indikking die we in dit hoofdstuk doen. We starten bij alles wat al goed gaat in Helmond en brengen dat terug tot de acht onderwerpen die volgens ons al krachtig zijn er waar energie zit. Vervolgens komen we tot twaalf kanskaarten waarmee Helmond haar visie kan gaan bouwen.

1.1.

Waarin ligt de culturele kracht? Waar is Helmond goed in? Waar ligt onze kracht en zijn kunst en cultuur van optimale betekenis voor de stad? Wij komen in deze Cultuurverkenning uit op acht domeinen waarin de stad sterk is en waar in de visieontwikkeling op kan worden voortgebouwd. We vatten ze samen in acht krachtkaarten. Let wel, dit is een samenvatting en er zijn uiteraard meer domeinen die sterk zijn, maar deze springen er echt uit.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

5

1.2.

Waar liggen de uitdagingen, de kansen? In deze Cultuurverkenning hebben we de vele uitdagingen en kansen geschetst die wij zien voor Helmond om met de versterking van kunst en cultuur méér betekenis voor de stad te realiseren; méér impact op het leven van mensen. We geven hier de belangrijkste uitdagingen en kansen weer in 12 kanskaarten. En ook hier geldt dat er uiteraard méér kansen en uitdagingen zijn. Maar deze vinden wij er uitspringen.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

6

2.

Cultuur De gemeente Helmond maakt een ‘Cultuurvisie’. Zij schetst daarin haar ideeën en ambities over de toekomstige rol en betekenis van cultuur in Helmond. Maar wat ís cultuur eigenlijk? En wat dóet het? Blueyard vindt het belangrijk om – voordat we beginnen – deze vragen te beantwoorden.

2.1.

Wat is cultuur? Wie een definitie van het begrip ‘cultuur’ zoekt, merkt al gauw dat er honderden verschillende definities bestaan. Van hele eenvoudige tot knap ingewikkelde. De definitie van cultuur, wordt vooral bepaald door het perspectief van de opsteller van die definitie: waar richt deze zich op? Wat moet er worden uitgedrukt? Voor de kunstenaar is het duidelijk: cultuur gaat over kunst. Voor de wethouder voor cultuur gaat het behalve over kunst ook over cultureel erfgoed, de bibliotheek en vaak ook om de lokale media. Voor de antropoloog is cultuur een veel wijder begrip waarin ook zaken als gewoonten, rituelen, geloof en wetten zijn opgenomen. Een boer ziet de cultuur van zijn land en voor een bioloog is cultuur zo’n beetje ’alles wat geen natuur is’. In het dagelijks leven hebben burgers het over vaak ‘onze’ of ‘hun’ cultuur. Ze doelen dan op kleding, muzieksmaak, eetgewoonten, sociale activiteiten en gedrag. Ook wordt cultuur vaak gekoppeld aan het geloof dat wordt aangehangen, met de daarbij horende geloofspraktijk. Al met al zijn er in de dagelijkse werkelijkheid twee soorten van definities ontstaan:

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

7

2.2.

Een instrument om cultuur te bouwen Het is heel belangrijk om te beseffen dat de verschillende kunstvormen en ons erfgoed enerzijds een uiting zijn van de manier waarop we samenleven (en in het verleden samenleefden), maar dat ze tegelijkertijd ook die manier van samenleven beïnvloeden. Kort gezegd: cultuur brengt kunst voort, maar kunst (inclusief media, film, muziek, etc.) beïnvloedt die cultuur ook weer. Met kunst kunnen we dus bouwen en sturen aan onze cultuur van samenleven. En zo bouwen we dus ook aan een stad! Met deze kennis over de betekenis van kunst en erfgoed in gedachten, richten we ons in deze verkenning op de smalle definitie van cultuur: de kunstenaars, de creatieve makers, de kunstinstellingen, de verschillende kunstvormen en cultureel erfgoed (materieel en immaterieel), vormen van (nieuwe)media, design, architectuur, ambacht en debat/dialoog.

2.3.

De betekenis van kunst We kunnen de betekenis van ‘de kunst’ eenvoudig uitdrukken. In een ‘betekenissencirkel’. Welke betekenissen wanneer van toepassing zijn, is afhankelijk van welke vorm van kunst je in het centrum van de cirkel plaatst. Een bezoek aan een museum heeft nu eenmaal een ander effect op mensen dan bijvoorbeeld het bezoeken van een urban festival, wat dus ook tot andere betekenissen leidt. We hebben in deze cirkel bewust juist ook díe betekenissen van kunst opgenomen die voor Helmond en haar bewoners van belang kunnen zijn. Dit zijn betekenissen voor het collectief (zoals sociale cohesie of de aantrekkingskracht van de stad) en betekenissen die iemand vooral individueel ervaart (zoals ontroering, plezier of de mogelijkheid om je talenten verder te ontwikkelen).

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

8

2.4.

Effecten en impact Het is belangrijk om binnen de vele betekenissen een verschil te maken tussen ‘effecten’ en hun ‘impact’. Effecten zijn veranderingen die zich door toedoen van de betreffende cultuuruiting (kunst maken of consumeren) meteen voordoen. Je kan effecten ook goed waarnemen, of meten zelfs. Effecten zijn kortdurend en veroorzaken nog geen diepgaande, blijvende verandering. Het zijn ‘kleine stapjes’. Impact is een blijvende verandering die door toedoen van de betreffende cultuuruiting via de effecten ontstaat. Impact is iets dat op de langere termijn betekenis heeft. Impact is meestal moeilijk te meten. Je kan impact wel ‘aannemelijk’ maken met behulp van grotere onderzoeken die eerder elders zijn uitgevoerd. En door te kijken naar de (korte termijn) effecten.

2.4.1.

Impactdomeinen We zien in de buitenrand van de cirkel tien domeinen waar kunst en cultuur impact hebben. Zoals we nog zullen zien, zijn het impacdomeinen die juist in Helmond van betekenis zijn. 1. Waardering en erkenning: belangrijk om mensen tot elkaar te brengen. 2. Ontplooiing: mensen kunnen hun talenten ontwikkelen en zichzelf laten zien. 3. Gezondheid: een leven met ontspanning, ontmoeting en expressie is een gezonder leven. 4. Verbondenheid: verbinding tussen mensen die zich in elkaar herkennen en vriendschap. 5. Identiteit: het zelfbeeld dat je hebt, weten wie je bent, je cultuur en je stad kennen. 6. Sociale cohesie: de mate waarin (groepen) mensen zich met elkaar en met allerlei instituties verbonden voelen. 7. Burgerschap: de manier waarop inwoners betrokken en actief deelnemen aan de maatschappij en hier ook vorm aan geven. 8. Innovatie & Ontwikkeling: creativiteit die leidt tot vernieuwing, kansen, startups, groeiende bedrijvigheid, kwartiermaken en gebiedsontwikkeling. 9. Aantrekkingskracht: levendigheid, bekendheid, aandacht, trots en toestroom van bezoekers. 10. Inkomen: als resultaat van de culturele en creatieve activiteiten in de stad; beloning voor de (gezamenlijke) inspanning.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

9

2.5.

Kwaliteit en bereik De mate van betekenis van kunst en cultuur wordt beïnvloed niet alleen door wát het is (een schilderij, film, concert of boek), maar vooral door de kwaliteit én het bereik ervan. Over het algemeen kun je stellen: hoe méér kwaliteit en bereik, hoe méér betekenis. En omdat kwaliteit en bereik zo bepalend zijn voor de betekenis van kunst en cultuur, zijn het voor ons als overheid essentiële criteria waar we op willen sturen. Zowel kwaliteit als bereik heb je in verschillen soorten of ‘sub-criteria’. Je kan ze zien als een set van schuiven die je kan bedienen. Het is steeds de uitdaging om de verschillende schuiven niet ten koste van elkaar te bedienen. Meer kwaliteit zou niet moeten leiden tot minder bereik. En meer bereik zou ook niet ten koste moeten gaan van de kwaliteit. Het doel is steeds om zowel de kwaliteit als het bereik te optimaliseren. Juist dan komt de betekenis van kunst en cultuur volledig tot haar recht.

2.6.

Onze definitie van kwaliteit Over kwaliteit heeft iedereen wel een mening. Niet zo gek ook, want kwaliteit is in veel opzichten een relatief begrip. En tóch is het van belang dat we een criterium hanteren. Want, zoals gezegd, is kwaliteit bepalend voor de betekenis. Daarom definiëren we kwaliteit in twee stappen: a. Kwaliteit is datgene wat de mate van betekenis bepaalt; b. Kwaliteit is datgene wat een relevante kennersgroep* als kwaliteit ervaart. *Een ‘relevante kennersgroep’ is steeds weer een andere groep mensen en is afhankelijk van de kunstvorm waar het over gaat. Belangrijk is dat de betreffende mensen kenners zijn van het genre. Dat kunnen frequente bezoekers of programmeurs zijn van urban festivals, maar het kunnen ook mensen zijn die alles weten van geschiedenis en musea. De gemeente zal altijd de inzichten van deze relevante kennersgroepen moeten betrekken bij de afwegingen die zij maakt. Bijvoorbeeld door advies in te winnen.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

10

3.

Trends en ontwikkelingen Helmond maakt een Cultuurvisie voor 2040. Hoe de wereld er dan precies uitziet, dat weten we natuurlijk niet. Wel kunnen we kijken naar de huidige trends en ontwikkelingen in het culturele veld zoals deze door verschillende instellingen en onderzoeken in kaart zijn gebracht. De gepresenteerde trends en ontwikkelingen spelen weliswaar ook elders, maar wij denken dat ze ook voor Helmond relevant zijn. Zij het op een eigen manier. Telkens geven we als Blueyard aan hoe wij – gezien de bepaalde trend – naar 2040 kijken. En daarbij houden we Helmond in gedachten.

1. Globaal versus lokaal: Terwijl culturele uitwisseling door globalisering toeneemt, zien we dat er ook een tegenbeweging ontstaat van lokalisering en herwaardering van plaatselijke culturen, tradities en talen. Blueyard verwacht dat in 2040 in Helmond er meer aandacht is voor het lokale cultureel erfgoed (materieel en immaterieel), de lokale talenten, en lokale feesten en festivals. Tegelijkertijd verwachten we dat ook de cultuuruitingen van migranten meer aandacht en ruimte vragen.

2. Diversiteit en inclusie: Veel makers en organisatoren in de culturele sector zetten zich in voor meer diversiteit en inclusie. Ze willen de verschillende stemmen en gemeenschappen in de samenleving ruimte en aandacht geven. Blueyard verwacht dat in 2040 het onderwerp van diversiteit en inclusie ook in Helmond nog steeds relevant zal zijn en aandacht ervoor nog steeds nodig. We verwachten echter dat door gericht beleid, maar ook door toegenomen bewustzijn bij de instellingen en makers het lokale cultuuraanbod in 2040 veel diverser en inclusiever (toegankelijker) is geworden ten opzichte van 2024. Meer verschillende groepen bewoners maken gebruik van het aanbod.

3. Kunstmatige intelligentie, digitalisering en technologische innovaties: De voortdurende opkomst van nieuwe technologieën zoals kunstmatige intelligentie (A.I.), virtual reality en augmented reality stimuleert de ontwikkeling van nieuwe vormen van artistieke expressie en culturele ervaringen. Blueyard verwacht dat in 2040 veel van de nieuwe technologieën gebruikt worden door zowel cultuurmakers als cultuurconsumenten, ook in Helmond. Maar in welke mate en intensiteit en in welk tempo, daar is in onze ogen nauwelijks iets over te voorspellen. Daarmee hebben we wel wat aarzelingen over de impact en het tempo van de innovaties. We zien namelijk grote verschillen tussen ‘innovatie-dromen’ en ‘innovatie-experimenten’ aan de ene kant, en het daadwerkelijke op enige schaal toepassen en adaptatie van de technologische innovaties aan de andere kant (in bijvoorbeeld theaters of bij poppodia – daar blijft het toch vooral gewoon een voorstelling of concert bezoeken).

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

11

4. Veranderende consumptiepatronen: De manier waarop we cultuur consumeren blijft waarschijnlijk evolueren, met een mogelijk grotere nadruk op digitale platforms, streamingdiensten en interactieve ervaringen. Mensen gaan daardoor deels anders hun cultuur consumeren. Blueyard verwacht dat in 2040 de cultuurconsumptie vooral is uitgebreid met digitale ervaringen die je thuis, persoonlijk of met anderen beleeft. Tegelijkertijd verwachten we dat juist door de digitalisering de vraag om ‘the real thing’ blijft bestaan en misschien wel toeneemt. Ook in Helmond. Mensen willen echte ervaringen en echte ontmoetingen. En die vind je niet achter een scherm, maar voor (of op) een podium, of in een museum, of in een dansstudio. Mensen blijven ‘live’ waarderen.

5. Grenzen genres vervagen: De trend waarbij grenzen tussen verschillende kunstvormen onderling en tussen kunst en andere disciplines (wetenschap, techniek, zorg, onderwijs, etc.) vervagen, zal waarschijnlijk doorzetten. Dat leidt tot innovatieve projecten waar het beste uit verschillende werelden wordt gecombineerd. Blueyard verwacht dat in 2040 de verschillende kunstgenres eerder meer dan minder in elkaar overlopen. Veel kunst zal ook uit meerdere genres of lagen tegelijkertijd zijn opgebouwd. Dat vergt van overheden en fondsen een andere manier van beoordelen, met name op impact (zie ook 6. Cultuur in het onderwijs en 7. Verbinding maatschappelijke opgaven). En het vraagt wat van het publiek, want met het vervagen van de genres, wordt ook de presentatie anders. Wij verwachten op basis van wat we nu al zien, dat jongere generaties publiek die verandering juist waarderen.

6. Cultuur in het onderwijs: Ook al is dat nu nog niet zo, door de verandering die het onderwijs zal doormaken (als gevolg van onder andere technologie als A.I.), wordt cultuuronderwijs waarschijnlijk steeds belangrijker. ‘De kunst van het samenleven’ leer je voor een groot deel namelijk door cultuuruitingen als films, boeken, media, games, beeld, muziek, enzovoorts. En je leert het vooral door het zelf te doen of te maken. Een leven lang. Blueyard verwacht dat in 2040 ook in Helmond creatieve en culturele vakken een stevigere plek in het onderwijs innemen. Daarbij gaat het onderwijs zowel over het leren van en over kunst en cultuur, maar ook over het toepassen van kunst en creativiteit in de wijze van kennis en vaardigheden aanleren; in de educatieve methoden.

7. Verbinding maatschappelijke opgaven: Kunst en cultuur zal zich steeds meer verbinden met grote en kleinere maatschappelijke opgaven. Dat is niet zo verwonderlijk, omdat kunst en cultuur zowel een uitdrukking van onze maatschappij zijn als dat ze er invloed op uitoefenen (zie eerdere hoofdstuk over cultuur). Denk aan de verbinding met opgaven als zorg, gezondheid, welzijn, emancipatie, omgaan met onze geschiedenis, klimaat en de menselijke relatie met de natuur. Blueyard verwacht dat in 2040 het veel gewoner is dat kunst en cultuur binnen alle denkbare domeinen actief een rol spelen. Ook in Helmond zal kunst ook met andere domeinen optrekken. Dat wordt dan ook (makkelijker) gelegitimeerd omdat de effecten en de impact van kunst en cultuur zichtbaarder zijn geworden. De veranderende positie van kunst en cultuur leidt ook tot een andere manier van beoordelen en financieren. Kunst wordt niet alleen maar uit het potje ‘cultuur’ gefinancierd omdat de betekenis ook in andere domeinen ligt.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

12

8. Community-engagement en samenwerking: Kunstinstellingen en kunstenaars werken steeds vaker samen met lokale gemeenschappen om relevante en betekenisvolle projecten of programma’s te ontwikkelen. Ze gaan daarbij samenwerkingen aan met organisaties buiten het culturele veld (zie 7. Verbinding maatschappelijke opgaven). Blueyard verwacht dat in 2040 het gemeengoed is om samen met specifieke doelgroepen kunst- en cultuuraanbod te ontwikkelen. Maar ook dat het heel gewoon is dat bepaalde doelgroepen worden betrokken bij de programmering, van bijvoorbeeld een theater, festival of museum.

9. De positie en rol van de maker: Met het veranderen van de wereld, verandert ook de positie en rol van de kunstenaar, die we steeds vaker ‘de maker’ noemen. Een maker is behalve de uitvoerder, steeds vaker ook de organisator, de aanjager, de inspirator. Hij of zij laat zich steeds minder in één discipline duwen en is in veel gevallen sterk betrokken bij de samenleving en de uitdagingen die er voor ons liggen. Een maker volgt steeds minder een specifieke creatieve beroepsopleiding, maar vindt zijn opleiding en ervaring in zijn eigen community en online. Vooral door het gewoon te doen en te leren van de (online) community en peers. Blueyard verwacht dat in 2040 er in Helmond veel meer creatieve makers zijn dan nu. Dat komt door de geografische positie van de stad en vooral door de lagere kosten voor makers ruimten dan elders in de regio. De makers spelen een belangrijke rol in het levendig maken en houden van met name het centrum van de stad en een aantal ‘moeilijke’ gebieden in bepaalde wijken.

10. Ontmoetingsplaats en leeromgeving: Culturele instellingen (en cultuurgebouwen) worden steeds meer een ‘third place’, met een publiek toegankelijke ruimte waar mensen elkaar ontmoeten, kunnen studeren, maar ook een ruimte voor rust in een drukke wereld. Blueyard verwacht dat in 2040 in Helmond verschillende gebouwen en instellingen in (met name) het centrum een gemeenschapsfunctie hebben. Niet alleen bij de bibliotheek kan je de hele dag naar binnen lopen om mensen te ontmoeten, te studeren of de krant te lezen, maar ook bij het museum en het theater. Tegelijkertijd zijn er in 2040 leegstaande gebouwen in de binnenstad die zich hebben ontpopt als een crossovers tussen een winkel, atelier, ontmoetingsplek, huiskamer, repairshop, café en restaurant.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

13

4.

Profiel van Helmond We stelden in hoofdstuk 2 dat kunst en cultuur op vele manieren van betekenis zijn voor de bewoners – de samenleving – van Helmond. Als dat zo is, dan moeten we die Helmondse samenleving wel goed in beeld hebben om te zien waar kunst en cultuur juist van betekenis kunnen of moeten zijn. Nu en straks in 2040. Daarom gaan we hier in op de Helmondse samenleving, met haar eigenheid en met haar uitdagingen. En daarom geven we hier een korte schets van het profiel van Helmond en de opgaven die de stad op zich af ziet komen. Wij houden het in deze notitie kort en hoogover, omdat in de afgelopen jaren in vele beleidsnota’s en ambitiedocumenten al het nodige geschreven is over het profiel, de opgaven en de toekomst van de stad. Wij zoeken aansluiting op deze documenten en vertellen daarom – als het goed is – niets nieuws. Wat wel nieuw is, is dat we steeds de betekenis voor kunst en cultuur in beeld brengen. En dat is van belang, willen we een zinvolle visie op de toekomstige rol en betekenis van kunst en cultuur in de stad helpen maken.

4.1.

De dubbele stad Je zou Helmond ‘een stad met twee gezichten’ kunnen noemen: een ‘dubbele stad’. Dat dubbele zit in veel aspecten van Helmond. Het is zowel een ‘makersstad’ als een ‘woonstad’, het is het hart van de groene Peel, maar ook deel van het innovatieve Brainport. De stad heeft een best welvarende kant, maar ook een kant waarin de stad onderaan de nationale armoedelijsten bungelt. In die dubbele stad is het balanceren wanneer je beleid ontwikkelt. En dat geldt ook voor cultuurbeleid, zoals we nog zullen zien.

4.2.

De makersstad Helmond wordt getypeerd door haar industriële verleden in de agrarische en landelijke omgeving van Zuidoost-Brabant. De stad kent een lange traditie van vakmanschap, ambacht en maakindustrie. Eerst was het wol en textiel, later ook metaal en voedingsmiddelen. De laatste jaren profileert Helmond zich steeds meer met techniek, zoals onder andere automotive en foodtech. Ondernemen zit Helmond in de genen. Daarvan getuigt het grote aantal start-ups en zzp’ers in de stad. Niet zelden zijn het ook weer ‘makers’. Helmond wil dit makers-DNA als uitgangspunt nemen voor haar positionering. Vanuit dat DNA profileert Helmond zich steeds meer als een “toekomstbestendige makerstad”. Een stad die ruimte en aandacht biedt aan talenten, vakmensen; de makers van de toekomst. Helmond kent van oudsher echter een bevolkingsopbouw met lager dan gemiddeld opleidingsniveau. Mede daardoor ontstond het imago van ruwe werkstad en stad van kattenmeppers. We ervaren dat Helmond voor de buitenwereld maar moeilijk van dat imago loskomt.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

14

Wat betekent dat voor cultuur? De stad van ‘waar het gemaakt wordt’ zijn en dan ook nog dat profiel willen door ontwikkelen naar een ‘toekomstbestendige makersstad’, daarin liggen uiteraard veel kansen en verbindingen met kunst, creativiteit en cultuur. Sterker, er ligt wel haast een verplichting om de twee met elkaar te verbinden: de makersstad en kunst, creativiteit en cultuur. En toch is ‘het maken’ niet het enige element waarop het cultuurbeleid voor 2040 zou moeten rusten. De opgaven van Helmond zijn groter.

4.3.

De Woonstad Helmond heeft zich de laatste jaren vooral ook ontwikkeld als ‘woonstad’. En ook de komende jaren is de schaalsprong voor een belangrijk deel op wonen gericht. De stad heeft al vaker een schaalsprong meegemaakt, waarvan Helmond Groeistad in de jaren ‘70 en ‘80 het meest in het oog springt. De oude binnenstad met de naoorlogse wijken werd uitgebreid met grote nieuwe wijken. Helmond staat tot 2040 wederom voor een schaalsprong. De stad bouwt 15.000 woningen erbij en groeit van 95.000 naar 115.000 inwoners. Daarnaast moeten er ook 15.000 arbeidsplaatsen gerealiseerd worden. Met die schaalsprong in woningen en inwonertal komt ook het ontwikkelen van werkgelegenheid en voorzieningen. Ook op het gebied van kunst en cultuur.

Wat betekent dat voor cultuur? We schreven het eerder al: meer mensen betekent niet alleen (ook) méér culturele voorzieningen of het laten groeien van de capaciteit van die voorzieningen. Meer mensen erbij betekent vooral iets voor de cultuur van samenleven. Juist hierin kunnen (en moeten) kunst en cultuur een rol van betekenis spelen.

4.4.

De gedeelde stad Al sinds het kanaal door Helmond loopt, wordt de stad ervaren als ‘een gedeelde stad’. In vrijwel elk gesprek dat wij voerden, beginnen onze gesprekspartners erover: de opdeling van Helmond. Sowieso in welvarende delen en delen waar mensen moeilijk kunnen rondkomen. Maar ook op wijken soms zelfs op buurtniveau is de stad een opgedeeld. De wijken hebben bovendien een ongeschreven, maar wel duidelijk profiel van bewonerstypen. Daarmee is de stad met name ook ruimtelijk gesegregeerd, verdeeld. Alles lijkt mede door de snelle groei van de afgelopen decennia te komen, maar het heeft ook veel te maken met de sociaalculturele en sociaaleconomische realiteit van het Helmond van vóór de groei: voor een groot deel praktisch opgeleid.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

15

In de afgelopen decennia Helmond heeft geen aantrekkelijk, bruisend stadshart ontwikkeld om je mee te verbinden, om elkaar te ontmoeten. Dit komt mede doordat het historische centrum, dat bescheiden van omvang is, verschillende schaalvergrotingen heeft doorgemaakt waardoor veel van de historische architectuur verloren is gegaan. Toch zijn er nog altijd pareltjes aanwezig. Tegelijkertijd worden Helmond uitgedaagd om nieuwe parels toe te voegen. Dit in de vorm van architectonische kwaliteit en een aangename beleving van de openbare ruimte. Helmond is vanouds een relatief klein stadje. Door annexatie, groeistadopgaven, grote uitbreidingswijken en Vinex opgaven is de stad de afgelopen eeuw enorm gegroeid. Het historische centrum is niet in omvang toegenomen. Tegenwoordig is het historische centrum slechts 0,5% van het totale oppervlak van de gemeente Helmond. Dit betekent dat het slechts gedeeltelijk ruimte kan bieden voor culturele activiteiten en beleving. Maar terwijl de stad in oppervlakte enorm is toegenomen en ontwikkeld, is het centrum steeds meer achteropgeraakt. Er is een groeiende leegstand van winkel- en horecapanden. En bezoek loopt terug. Met name in de late avond en nacht, is het centrum van deze gegroeide stad weinig bruisend.

Opgeteld is het niet verwonderlijk dat bewoners zich (volgens onze gesprekspartners) vaak meer met hun eigen wijk associëren dan met Helmond als stad. Culturele initiatieven komen moeilijk de wijk uit en komen ook moeilijk een wijk binnen. Ook de stadsdelen die vroeger dorpen waren zijn nog erg op zichzelf gericht. Mede door de goede verbindingen, zijn veel inwoners van Helmond sterk op Eindhoven gericht. Dat geldt vooral voor bewoners in de nieuwe wijken. Maar ook voor jongeren. Ondertussen wil de gemeente Helmond investeren in het centrum om werkelijk een samenbindend hart voor de stad te creëren. Op alle terreinen worden plannen ontwikkelt om het centrum een impuls te geven. Enerzijds door ruimtelijke aanpassingen (vergroening onder andere) en anderzijds door in en rond het centrum zo’n 10.000 nieuwe woningen te realiseren.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

16

Wat betekent dat voor cultuur? De deling van Helmond zien we ook op een bepaalde manier weerspiegeld in het culturele beeld van Helmond. De diversiteit van de doelgroepen uit de wijken, komt niet voldoende naar voren in de diversiteit van het aanbod in het centrum. Daarmee blijven veel groepen zitten waar ze zitten: in hun wijken. Wij krijgen de indruk dat de reguliere podia (Het Speelhuis, De Cacaofabriek en de Kunsthal van Museum Helmond) met name programmeren voor hoger opgeleide mensen en daarmee ook een beperkt aantal wijken bereiken. Er is nog te weinig aanbod voor en verbinding met hele andere doelgroepen, waaronder jongeren. We zien dat cultuur in Helmond nog onvoldoende een rol van verbinder en ‘stadsmaker’ speelt. Tegelijk valt over die verbindende rol iets op te merken. Vaak wordt namelijk gemakkelijk gezegd dat cultuur ‘verbindt’, maar het tegendeel is ook waar. Cultuur zorgt ervoor dat je je met anderen kán verbinden, maar ook dat je je van anderen kan onderscheiden. En daarmee kan cultuur mensen ook uit elkaar drijven. Het is de kunst van goed cultuurbeleid om het verbindende potentieel van cultuur optimaal te benutten. Dat betekent als eerste dat alle inwoners – heel de stad – verbonden moeten zijn met een stedelijk, cultureel ecosysteem. Mensen moeten overal kunnen deelnemen aan het culturele leven – ook al is dat hun eigen culturele leven.

Aantrekkelijkheid en bereikbaarheid van het cultuuraanbod, en vooral ook samen cultureel en creatief actief zijn, helpt om elkaars grenzen over te gaan, of zelfs om grenzen uit te gummen. Het helpt om verbindingen te maken en een vitaal stedelijk weefsel tot stand te brengen.

4.5.

Cultuurhistorie Helmond heeft een lange (cultuur)historie, die her en der ook nog steeds tastbaar aanwezig is. De geschiedenis van Helmond als stad gaat zeker terug tot begin dertiende eeuw. In de omgeving van het Haagje gaat de bewoning terug tot de volle middeleeuwen: tiende en elfde eeuw. Maar ook daarvoor, vanaf de late prehistorie en Romeinse tijd werd er al in het grondgebied gewoond, geleefd, gespeeld, gewerkt en begraven. Het kasteel staat al 700 jaar als trotse vesting centraal in de stad. Het markante gebouw toont direct de verbinding met het ruime verleden. Maar in het Helmond van nu, is vooral het jongste verleden nog goed zichtbaar in de stad: de industriële periode. Die begon begin negentiende eeuw met de aanleg van de ZuidWillemsvaart en enkele jaren later de spoorlijn Eindhoven-Venlo. Grote werkloosheid en goedkope arbeidskrachten waren de voornaamste redenen voor ondernemers en kooplieden om in Helmond bedrijven te vestigen. De nadruk lag in Helmond op industriële verwerking van textiel en metaal. Het kanaal en de spoorlijn maakten aanvoer van grondstoffen en verspreiding van producten op grote schaal mogelijk. In de stad zijn de sporen van het industriële verleden nog goed zichtbaar. Nog altijd zijn de Vliscofabrieksgebouwen zeer beeldbepalend in het centrum.

Het kanaal – of “De Knaal” zoals de Helmonders zeggen – is een bepalend element in de stad en bovendien (we noemden het al even) een verdeler van de stad. Toch heeft juist De Knaal veel kansen in zich. Overal in de wereld zien we hoe steden hun ligging aan het

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

17

water herontdekken en nieuwe betekenis geven, in de vorm van recreatie en vergroening. Ook in Helmond zien we dat hiertoe de eerste stappen worden gezet.

Wat betekent dat voor cultuur? Zo zien we dat juist in de (cultuur)geschiedenis, en in de ruimtelijke aanwezigheid daarvan in de stad, kansen liggen voor de toekomst van Helmond. We zien dat de gemeente met haar recente erfgoedvisie aantoont goed in beeld te hebben waaruit het culturele erfgoed van Helmond bestaat en wat daarvan de waarde is voor de stad. We zien dat er met verschillende, succesvolle herbestemmingsprojecten het nodige is gedaan om het erfgoed te behouden en levend te houden (o.a. de Cacaofabriek en het Speelhuis). We zien ook dat met wat kleinere, educatieve projecten aandacht aan erfgoed wordt besteed. Onder andere met programma’s ‘erfgoededucatie’ voor kinderen in schoolverband. We horen in Helmond gelukkig ook geluiden die nog een stap verder gaan en het erfgoed (en de eigen geschiedenis) groots willen omarmen, om zo de stad te helpen ontwikkelen en aantrekkelijker te maken. Met name in die beweging, waarbij het erfgoed wordt gebruikt voor ontwikkeling kunnen (en moeten) kunst, creativiteit en cultuur een grote rol spelen. Bij de ontwikkeling van voormalige industriële complexen tot nieuwe, aansprekende functies zijn het vaak ‘creatievelingen uit de stad’ die deze complexen nieuwe leven in blazen. Een gerichte strategie met gericht cultuur- en erfgoedbeleid, kan de stad een enorme impuls bezorgen.

Er liggen kansen voor cultuur om aan te sluiten op de ontwikkelingen die nu in Helmond reeds in gang worden gezet, zoals de ontwikkeling van het stationsgebied, het centrum en de herbestemming van leeggekomen gebouwen. En tegelijkertijd zijn er kansen voor cultuur om aanjager of kwartiermaker te zijn van ruimtelijke ontwikkelingen die straks mogelijk voor het oprapen liggen.

4.6.

Helmond in de regio Helmond is uiteraard geen geïsoleerd gegeven. De stad ligt in een omringende regio die (net als bij elke stad) zeer bepalend is voor de positie, rol en betekenis van kunst en cultuur. Bij Helmond is die regio een dubbele regio. Die van enerzijds Brainport en Eindhoven en anderzijds die van De Peel.

4.6.1.

Brainport/Eindhoven Helmond is de tweede stad in de Brainportregio. Eindhoven is de aanvoerder van die regio en zet in op technologie, design en kennis. Brainport profileert zich als een van de slimste regio’s in de wereld. Met name het industriële cluster rond TU/e Eindhoven en ASML bindt veel innovatieve maakindustrie, veelal mkb. De prognose is dat tot 2030 nog 50.000 extra arbeidsplaatsen tot ontwikkeling komen, waarvan 30.000 op mbo-niveau1. Dit vergt

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

18

een grote vraag voor de arbeidsmarkt en druk op de woningmarkt. Nu al wordt die druk gevoeld vanwege het grote aantal expats. Helmond heeft geen ASML binnen haar grenzen, maar wel een flink deel van het innovatieve mkb in het cluster, waaronder toeleveranciers voor ASML, DAF, Philips, etc. Helmond is ook een prima plek voor “overloop” uit Eindhoven voor bedrijven en start-ups die daar moeilijk een plek vinden. Dat geldt ook voor de huizenmarkt. In Helmond vind je prachtige woonmilieus voor prijzen lager dan in Eindhoven. Helmond is met haar vier stations uitzonderlijk goed bereikbaar per trein en ook via de weg is de bereikbaarheid vanuit en naar Eindoven prima. De afstand tussen het woon-werk-voorzieningen aanbod van Helmond en Eindhoven is daarmee bijzonder klein te noemen. Je bent uit Helmond zo op je werk en zo weer terug in je woning in Brandevoort. Maar dat geldt niet alleen voor woon-werkverkeer. Een groot deel van Helmond en haar achterland richt zich ook naast de werkplek op Eindhoven als het gaat om winkelen, onderwijs, (culturele) voorzieningen en het uitgaansleven. Dat geldt zeker voor de jongere generaties.

Wat betekent dat voor cultuur? De ligging in de Brainportregio en de ligging dicht tegen Eindhoven aan, betekent in het licht van ‘cultuur’ in ieder geval drie zaken: 1.

Helmond heeft geen culturele centrumfunctie voor de Brainport. Die wordt namelijk door Eindhoven ingevuld. Dat wil zeggen dat het een realiteit is dat in Eindhoven cultuuraanbod wordt gepresenteerd dat mensen uit de weide regio trekt. Daar kan je (om het simpel te zeggen) als Helmond niet gauw tegenop. En dat hoeft ook niet. Het is zaak om ‘bij jezelf’ te blijven.

2. Helmond moet zich primair op aanbod voor de eigen bewoners en die uit de Peelregio richten. De veranderende demografie in de stad (en regio) brengt met zich mee dat Helmond als woonstad een meer dagelijks cultuuraanbod voor de eigen (deels nieuwe) bewoners moet realiseren dat aansluit op de cultuur en vraag van die bewoners. Want, je hebt dan wel geen centrumfunctie, je hebt wel je inwoners te bedienen en voor hen een aantrekkelijke woonstad te bieden. 3. Daar waar het om grotere culturele activiteiten gaat, of om de ontwikkeling van nieuwe culturele producten of instellingen, is het goed als Helmond zich wel verhoudt tot het profiel van de Brainport-regio. Immers, met een goed op dat profiel aansluitend cultureel product komen enerzijds financiële middelen beschikbaar (om het te kunnen doen) en anderzijds ook (meer) publiek dat het betreffende cultuurproduct ook van grotere betekenis maakt. Een gedachte. Daar waar niches zijn of bijzonder aanbod, kan Helmond best mensen uit de Brainportregio of van elders trekken. Zo ben je aantrekkelijk voor de Brainport, zonder per se de centrumfunctie te vervullen. Als je aantrekkelijk bent voor mensen van buiten je stad, ben je dat automatisch ook voor mensen van binnen de stad. Bijvoorbeeld Het Kasteel van Sinterklaas, de bijzondere expo's van Museum Helmond of het HomeComputerMuseum.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

19

4.6.2.

De Peel Aan de andere kant is Helmond onderdeel van De Peel, de groene regio, met een heel ander karakter dan de geïndustrialiseerde regio rond Eindhoven. Helmond is voor de meeste inwoners van De Peel de meest nabije stad. En dat geldt ook voor de werkgelegenheid. In vergelijking met de dorpen in de regio heeft Helmond meer faciliteiten, zoals een bioscoop, een poppodium en een uitgaanscluster. Toch horen wij ook hier dat mensen uit De Peel Helmond min of meer overslaan wanneer ze grootstedelijke voorzieningen zoeken, en meteen doorreizen naar Eindhoven. We krijgen de indruk dat Helmond voor de bewoners van De Peel onvoldoende aantrekkelijk is om vanzelfsprekend naartoe te gaan als het om winkelen, uitgaan of cultuuraanbod gaat. Er is wel enige aanloop vanuit deze regio, maar het beeld overheerst dat het achter blijft bij wat het zou kunnen zijn. Bezoekers (toeristen) aan de regio kunnen in Helmond of in de regio logeren en dan de Peel bezoeken, tegelijkertijd kunnen ze in Helmond naar het kasteel, museum, theater en goede restaurants. Helmond heeft de stedelijke voorzieningen. Bezoekers van de Peelregio zoeken gezelligheid en natuur.

Wat betekent dat voor cultuur? Op het gebied van cultuur is Helmond wel een logische plek om als eerste voorstellingen en evenementen te bezoeken die in een peelgemeente niet te zien zijn. De positie als centrale stad in De Peel brengt vooral kansen met zich mee. Zeker wanneer Helmond zich hierin onderscheidt van Eindhoven en qua onderwerpen en aanbod inspeelt op ook de bewoners en cultuurhistorie van De Peel. Helmond heeft het groen om de hoek, en wellicht straks ook veel meer in de stad. Goede samenwerking met de gemeenten in de Peelregio op het gebied van programmering en agendering is een kans, evenals een meer gezamenlijke ontwikkeling van culturele evenementen in de buitenruimte.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

20

4.7.

Demografische ontwikkeling Ondanks vergrijzing en een negatief geboortecijfer, blijft het aantal inwoners en huishoudens groeien in Helmond. Vestiging van buiten de gemeente is de belangrijkste motor van de groei; er zijn meer mensen die in Helmond komen wonen dan die er vertrekken2. Dit blijft zich in de komende jaren voortzetten. Het CBS verwacht in 2035 een toename van 18,5 procent in de gemeente Helmond3. De gemeente geeft zelf steeds aan in 2040 zo’n 115.000 zielen te tellen.

4.7.1.

Huidige populatie In Helmond vormen de vijftigers op dit moment de grootste leeftijdscategorie. De komende jaren zet de vergrijzing door. Dat betekent dat in 2040 het aandeel ouderen sterk is toegenomen4. Het aandeel jeugd en jongvolwassenen neemt juist af. Zij verlaten voor bijvoorbeeld een studie de stad, maar komen (op dit moment) na hun studie niet of niet direct terug. Door de vergrijzing en het wegtrekken van jongere generaties ontstaat voor de toekomst het ‘gevaar’ van een omgekeerde bevolkingspiramide in Helmond, met veel ouderen in de top en minder jonge generaties eronder.

Bron: Gemeente Helmond, Kerncijfers 2024

Wat betekent dat voor cultuur? Met name de bevolkingsopbouw is iets waar de cultuursector voor de langere termijn rekening mee moeten houden. Meer ouderen vraagt om een meer aanbod voor ouderen. Maar tegelijkertijd wil de stad aantrekkelijk zijn voor jonge gezinnen en het aantal ‘jonge terugkomers’ vergroten. Dan zal je cultuurbeleid actief moeten inzetten om met behulp van cultuur de stad aantrekkelijker te maken en te houden voor deze groepen.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

21

4.7.2.

Helmonders van elders Met de groeispurten van de afgelopen decennia is ook de samenstelling van de bewoners veranderd, met een diverse mix van bewoners in verschillende wijken. De 'typische Helmonder' bestaat volgens velen echter niet. En dat wordt bevestigd door de grote variatie in achtergronden en levensstijlen van de inwoners. Veel van de inwoners zijn (ooit) van elders in Nederland of de rest van de wereld naar Helmond gekomen en hebben hun ‘cultuur’ mee naar hier gebracht. Veel van deze inwoners voelen zich dan ook geen ‘echte Helmonder’, de ‘wortels’ van herkomst zullen pas na enkele generaties oplossen. Het aandeel ‘Helmonders’ afkomstig uit het buitenland is iets gegroeid de laatste tijd, met recentelijk instroom uit Oekraïne, statushouders en expats. Bijna een derde van de huidige Helmonders heeft een migratieachtergrond van de eerste of tweede generatie. Het aandeel met een Westerse migratieachtergrond is iets groter dan de niet-Westerse, maar ligt dicht bij elkaar. Veel voorkomende roots liggen in Midden- en Oost-Europese landen, waaronder Polen. Daarnaast onder meer in Turkije, Marokko en (Noord) Afrika. Vanwege de ligging van Helmond in de Brainportregio hebben we ook gekeken naar de expats en kennismigranten. Uit ‘Helmond in cijfers 2024’ blijkt dat de inwonersaantallen uit deze categorieën (nog) beperkt zijn5.

Het aantal blijft in juni 2023 onder de 400 en gezinsleden meegerekend schatten wij in dat dit onder de 1000 blijft. Het merendeel van de kennismigranten en expats blijkt in eerste instantie voor Eindhoven als woonplaats te kiezen.

Wat betekent dat voor cultuur? Juist voor inwoners met een andere herkomst – of die nu in Nederland ligt of ver daarbuiten – is het van belang dat je je toch thuis voelt in Helmond. Dat is fijn voor de inwoner, maar ook fijn voor het collectief – de stad als geheel. Het verbonden zijn met de stad waar je woont, dat gebeurt voor een groot deel via cultuur. Een gedeelde ervaring, uitgaan, elkaar ontmoeten, leren over de lokale geschiedenis, verhalen delen, muziek maken, samen feesten vieren, andere culturen ontmoeten… enzovoorts. Allemaal cultuur. De stad doet er goed aan om alle inwoners in die cultuurbehoefte serieus te nemen. En dus in te zetten op het bereiken en laten meedoen van álle inwoners. En die inspanning mag – dat moet – de gemeente verlangen van alle cultuurpartijen waaraan zij een cultuursubsidie verstrekt.

4.7.3.

Afwijking landelijk gemiddelde Ondanks de verscheidenheid vallen een aantal sociaaleconomische kenmerken op in Helmond, in vergelijking met het landelijke gemiddelde:

▪

Structureel lager inkomen. Het gemiddelde inkomen van Helmondse huishoudens neemt echter wel al enige jaren iets toe6.

▪

Relatief meer minima-huishoudens, en iets minder huishoudens die tot de meest welvarende Nederlanders behoren.

▪ ▪

Grotere kloof in economische zelfstandigheid tussen mannen en vrouwen 7. Groter aandeel praktisch opgeleiden, en een kleiner aandeel theoretisch- of hoogopgeleiden.8

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

22

▪

Meer laaggeletterden. Dit geldt voor ongeveer 17% van de Helmonders. 9 Arme en rijke Nederlanders leven steeds meer in gescheiden werelden. Dit probleem doet zich ook in Helmond voor. Gegevens van het Sociaal Cultureel Planbureau tonen aan dat 40 tot 50 procent van de mensen in de rijkste Helmondse huishoudens in een eigen bubbel leeft10. Onder Helmonders rond het sociaal minimum is dit zelfs 50 tot 60 procent.11

Wat betekent dat voor cultuur? Het verschil tussen arm en rijk is buitengewoon relevant voor cultuur. Het is onder andere van invloed op de opgave om toegankelijk te zijn voor alle groepen mensen. Cultuur is soms best duur en mensen met een beperkt inkomen moeten tóch ook mee kunnen doen. Dat vergt gericht beleid van de gemeente én de instellingen. Tegelijkertijd kan het bezoeken of deelnemen aan cultuur veel betekenen voor mensen met een laag inkomen. We zagen daarvan verschillende mooie initiatieven in de stad, onder andere van de bibliotheek. Ook hier weer is het van belang dat je er toch bij hoort, bij de samenlevende stad.

4.8.

Jongeren Voordat we het over jeugd of jongeren gaan hebben, willen we opmerken dat dé jongere niet bestaat. Jongeren vormen een buitengewoon diverse groep, met elk hun eigen interesses, achtergronden en levenservaringen. Deze diversiteit maakt het onmogelijk om één enkel beeld of stereotype te hanteren dat alle jongeren recht doet. Bovendien evolueren de culturele, sociale en technologische contexten voortdurend, waardoor de interesses en gedragingen van jongeren ook voortdurend veranderen. Voor de werkbaarheid benoemen we hier de groep toch als een min of meer homogeen geheel. Zo’n 18 duizend Helmonders, bijna een vijfde van de bewoners, behoort tot de leeftijdsgroep van 15 t/m 29 jaar. Onder de noemer Jeugdvriendelijke Stad werkt Helmond sinds 2019 aan een aantrekkelijke leefomgeving voor kinderen en jongeren. De ambitie is om jongeren te stimuleren om in Helmond te wonen en er te blijven, zoals vastgelegd in het Ambitieakkoord 2022-202612. Die aandacht is er niet voor niets. In Helmond kampen relatief veel jongeren met sociale problemen, waaronder schoolverzuim en schulden. Helmond staat in de top 10 van gemeenten met het hoogste percentage jongeren dat een hoog risico loopt op drugscriminaliteit, vooral in Helmond West13.

De gemeente Helmond heeft 3,5 miljoen euro toegekend gekregen van het Ministerie van Justitie & Veiligheid vanuit de rijksmiddelen ‘Preventie met Gezag’ om jongeren die de verkeerde kant op dreigen te gaan perspectief te bieden14. De toegekende rijksmiddelen zet de gemeente in om de weerbaarheid van jongeren te vergroten, problematisch en grensoverschrijdend gedrag te verminderen en de voedingsbodem voor criminaliteit aan te pakken. Jong talent uit verschillende sectoren verlaat de stad. In meerdere onderzoeken komt naar voren dat veel Helmondse jongeren voor werk, studie, uitgaan en andere vormen van recreatie liever ergens anders naartoe gaan. Vooral de aantrekkingskracht van Eindhoven is groot op jongeren en studenten uit Helmond-De Peel (zie o.a. Regionaal

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

23

arbeidsmarktplan Helmond-De Peel 2023-2027, 2023). Zo gaan de meeste jongeren liever op stap in Eindhoven dan in Helmond15. Dit werd ook herhaaldelijk benadrukt in onze gesprekken. Tegelijkertijd signaleren we de trend, zowel landelijk als in Helmond, dat jongeren steeds langer thuis blijven wonen vanwege het gebrek aan betaalbare woningen. Jongeren die graag in Helmond wonen geven aan de kleinschaligheid en het hebben van vrienden in de buurt te waarderen (rapport jongeren en cultuur in Helmond door Het PON & Telos, 2023).

Wat betekent dat voor cultuur? Hier is iets bijzonders aan de hand. Het gaat met een deel van de jongeren in Helmond niet goed - of niet goed genoeg en te veel jongeren verlaten na hun studietijd de stad. Tegelijkertijd horen we dat het aanbod kunst en cultuur voor jongeren ver onder de maat is (zie volgende hoofdstukken). Kunst en cultuur kunnen een belangrijke rol spelen in het leven van jeugd en jongeren – júist in het leven van jeugd en jongeren. Voor de sociaal-emotionele ontwikkeling is cultuur essentieel. Voor het deelnemen aan de samenleving is cultuur essentieel. Voor je cognitieve ontwikkeling is het essentieel… Een stad waar jongeren een tekort aan cultuur oplopen, zal dat onherroepelijk voelen. Maar andersom is cultuur ook essentieel. Om jonge generaties naar de stad te trekken (of hier te houden) omdat we in Helmond bijvoorbeeld jonge arbeidskrachten nodig hebben, ook daarvoor moet er een sterk aanbod zijn van kunst en cultuur dat aansluit op de wensen en culturele werelden van deze doelgroepen.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

24

5.

De opgaven van Helmond Net als alle steden, heeft ook Helmond te maken met de nodige opgaven. En misschien beseffen we het niet elke dag, maar kunst en cultuur spelen een belangrijke rol bij het aangaan van die opgaven. Onder verwijzing naar de vele rapporten en beleidsstukken in de bijlage, geven we hier de belangrijkste opgaven voor de komende jaren slechts in één beeld weer. We geven daarbij (in de tekstkaders in de buitenring) telkens ook een mogelijk betekenis die kunst, cultuur en creativiteit ten aanzien van de betreffende opgave kan hebben.

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

25

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

26

5.1.

Toelichting rol kunst en cultuur bij opgaven We lichten hier de rol van kunst en cultuur bij enkele opgaven nader toe.

5.1.1.

Imago verbeteren Helmond worstelt al heel lang met een negatief imago. En hoewel er in de loop der jaren veel verbeterd is in de stad, is Helmond wat betreft imago nog niet op het gewenste niveau. De gemeente ziet juist de schaalsprong en alle daarmee samenhangende processen als een kans om een vernieuwd en bij het toekomstige Helmond passende positionering, inclusief een hierbij behorende branding- en marketingstrategie te ontwikkelen. Daartoe is onder andere een nieuw ‘verhaal van Helmond’ ontwikkelt, dat in de kern inzet op het zijn van een ‘toekomstgerichte makersstad’. Imagoversterking moet echter altijd van binnenuit komen en niet slechts een etiket zijn dat wordt opgeplakt. Beweren en bewijzen gaan hand in hand. Sociale cohesie, trots en zelfbewustzijn zijn daarvoor belangrijke elementen. En juist kunst en cultuur kunnen hier van betekenis zijn. Voor een belangrijk deel zijn het namelijk de cultuuruitingen in vele vormen die opgeteld het imago helpen vormen.

5.1.2.

Verbondenheid en cohesie bevorderen We beschreven het al: Helmond is een gedeelde stad. We zien dat de stad bestaat uit wijken die als eilanden functioneren: ze zijn niet verbonden met elkaar, noch met het centrum. Ondanks veel inspanningen de laatste jaren, is het centrum nog niet aantrekkelijk genoeg om de centrale, verbindende factor te zijn. De opgave is om van Helmond meer één stad te maken met meer onderlinge samenhang. Dat betekent meer verbinding tot stand brengen tussen de bewoners, tussen de wijken en het centrum. Ook moet de aantrekkende en verbindende kracht van het centrum zelf versterkt worden. Bij dergelijke opgaven kunnen kunst en cultuur een grote bijdrage leveren. Overal in de wereld zien we dat investeringen in de culturele infrastructuur binnensteden nieuw elan en aantrekkingskracht te geven – zowel voor inwoners als bezoekers. En ook zien we mooie voorbeelden van culturele projecten die de sociale cohesie binnen en tussen wijken bevorderen. We zien in Helmond hiervan ook goede voorbeelden zoals bijvoorbeeld het project Waskracht. Waskracht was een reizende theatervoorstelling, die verschillende wijken van Helmond bezocht. Bewoners brachten hun eigen stoelen mee en deden zelf ook actief mee in de voorstellingen.

5.1.3.

Jeugd en jongeren binden De verbondenheid met Helmond is ook ten aanzien van jongeren een uitdaging. De jongeren die in Helmond zijn opgegroeid geven vaak aan dat ze de stad op zich wel waarderen, maar dat ze er toch te weinig vinden om te blijven. Veel van de jongeren verlaten na hun studietijd de stad definitief. Tegelijkertijd zien we dat Eindhoven een grote aantrekkingskracht uitoefent op de jongeren. Dat is al tijden zo, maar de indruk bestaat dat de laatste jaren Eindhoven steeds meer in trek is bij de jongeren. We horen dat terug in de verhalen van de jongeren zelf,

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

27

maar we zien het ook in de cijfers over het centrum, waar met name het nachtleven en de nachtcultuur steeds minder bruist. Kunst en cultuur kunnen bijdragen aan een betere binding met de stad, wanneer er plekken zijn waar jongeren zich thuis voelen en waar voor en vooral met jongeren activiteiten worden georganiseerd die passen. In de verbinding tussen sport en cultuur liggen kansen om de jongeren van Helmond aan Helmond te binden. Nu worden ze nog vaak als aparte domeinen benaderd. In de praktijk van de samenleving zijn de dwarsverbanden talrijk. Neem breakdance, het moderne circus of acro-gym. Voor de jeugd van nu zijn hiphop, street art, graffiti-kunst, kleding en bijbehorende festivals een geheel.

5.1.4.

Bouwen, wonen en wijken De schaalsprong 2040 gaat voor een belangrijk deel over bouwen, wonen en wijken. Dat betreft niet alleen de fysieke kant. Helmond heeft ook te maken met een grote sociaaleconomische tweedeling. Met name in de oudere stadswijken ligt er een opgave om er de leefbaarheid en bestaanszekerheid, gezondheid en kansengelijkheid van onze inwoners te verbeteren. Brede welvaart voor iedereen in de stad. Kunst en cultuur kunnen hier een bijdrage leveren aan levendige en diverse wijken, wanneer culturele instellingen beschikbaar zijn voor en gebruikt worden door alle mogelijke publieksgroepen. Ook kunnen (culturele) evenementen bijdragen aan verbinding tussen sociale groepen binnen wijken, tussen wijken en tussen wijken en het centrum van de stad. Kijk naar het belang van de Kasteeltuinconcerten, het Kasteel van Sinterklaas of carnaval voor de hele stad.

5.1.5.

Aantrekkelijke binnenstad maken Ook voor een economische impuls is het noodzakelijk om de aantrekkingskracht van de historische binnenstad van Helmond te versterken. Al enige tijd verliest de binnenstad van Helmond haar aantrekkingskracht: op bewoners van de stad én op bewoners van de Peelregio. We baseren die constatering op een aantal indicatoren: a. De toenemend en geconstateerde langdurige leegstand; Het verdwijnen van Awinkels en horeca; b. De extreme daling van de huren in het centrum (de laatste jaren met 53 procent); c. Dat wat elke gesprekspartner ons vertelt. Data uit de digital twin van Helmond lijken te laten zien dat Helmonders het centrum slecht bezoeken. Bewoners uit de binnenstad en enkele direct aangrenzende buurten, scoren nog enigszins, maar bewoners uit de wijken verder weg, gaan relatief weinig naar hun centrum. Van ervaringen in andere steden in de hele wereld, weten we dat kunst en cultuur (en dan veel meer dan alleen evenementen) bij uitstek een gebied meer aantrekkingskracht kunnen geven. Denk dan ook aan het ‘ontwerp’ van de buitenruimte: (landschaps) architectuur, parken, paviljoens, street art, en zichtbare culturele activiteiten waaraan iedereen kan meedoen. Wanneer bijvoorbeeld een ROC ter AA een dependance of een afdeling in het hart van het centrum van Helmond heeft, of beter nog, een soort werk-atelier in het centrum, dan zorgt

Helmond Cultuurverkenning 2024 | Blueyard

28

dat er voor dat verschillende groepen geregeld in het centrum zijn. Dat versterkt over en weer.

5.1.6.

Onderwijs een leven lang leren In een tijd van verregaande individualisering, digitalisering, AI en op afstand vergaderen is het actief deelnemen aan cultuur des te belangrijker. Maar dat actief deelnemen gaat niet vanzelf. Dat moet ieder mens leren. En niet één keer tijdens je schooltijd, nee, dat is eigenlijk een levenslang proces. Denk bij cultuureducatie niet alleen aan kunst op school of met je klas naar het museum. Cultuureducatie vindt ook buiten de school plaats. En ook op latere leeftijd. In de harmonie, in de bibliotheek, in de dansschool. Cultuureducatie gaat niet alleen om de welbekende ‘kunsten’, het gaat ook over taal, tradities, feesten, filosofie, moraal, cultuurgeschiedenis, enzovoorts. Cultuureducatie, ook op latere leeftijd, draagt aangetoond eraan bij dat mensen zich blijven ontwikkelen en actief blijven deelnemen aan de samenleving. Kunst maken – bijvoorbeeld muziek maken of dansen – levert een aangetoonde bijdrage aan de fysieke en geestelijke gezondheid.

5.1.7.

Ruimte bieden voor makers en innovatie Een vitale economie is voor Helmond voor een belangrijk deel een economie van de innovatieve makers. Maar de innovatieve en creatieve opleidingen zijn er maar beperkt in de stad. Een uitzondering is het cluster rond automotive kunnen of het (technisch) design aan het ROC Ter AA. In de omringende regio zijn echter juist wel de nodige scholen waar creatieve makers een opleiding vinden: kunstenaars, ontwerpers, meubelmakers, enzovoorts. We zien daarnaast – zeker ook in Helmond – dat steeds meer makers een eigen weg vinden zonder formele opleiding: Dj’s, Street Artist, muzikanten, dansers. En daar waar Helmond geen culturele vakopleidingen heeft, heeft Helmond wel wat anders te bieden. En dat is ruimte. Want wat de achtergrond van de maker ook is, al die creatieve makers zoeken een plek om te werken – en om te wonen. Met het ‘concurrerend’ toegankelijk maken van makersruimte wordt creativiteit naar de stad getrokken. Hiermee wordt een passende rol gespeeld binnen de dynamiek en het DNA van de Brainport en MRE. Wellicht is hier niet de opleiding, maar hier kan je het wel maken! Naast het letterlijk ruimte bieden aan creatieve makers, kan een aantrekkelijk en passend aanbod van kunst en cultuur bijdragen aan een creatief klimaat en het binden van creatieve en innovatieve mensen.

Dat kan door middel van evenementen of festivals, maar zeker ook door regulier aanbod op deze doelgroep af te stemmen.