Rapport raadsonderzoek PFAS gemeente Helmond

van GenX-houdende stoffen waarvan op dat moment de

deel van) de voorschriften; het staat alleen niet in het verslag.

schadelijkheid niet duidelijk was. Daarnaast was de verwerking

Wij stellen vast dat de enkele keren dat er een tekortkoming

van Teflon gecategoriseerd als ‘medium-risk’ waarvan de

geconstateerd wordt, er in het algemeen navolging door de

lozingen beperkt mogen zijn. Kortom wij menen dat meer en/of

inspecteur plaatsvindt.

diepgaandere inspecties waarschijnlijk niet meer informatie zou hebben opgeleverd over de verspreiding van PFOA/GenX en de schadelijkheid voor mens en milieu.

HOOFDSTUK 5

PFAS ontdekt en wat volgde (2017-mei 2025) In dit hoofdstuk gaan wij in op de periode vanaf de ontdekking van GenX in het water in november 2017 tot mei 2025 als de gemeente aangifte doet van een milieudelict door Custom Powders. Wij gaan nader in op het handelen van de gemeente, de samenwerking met de betrokken partijen en het informeren van de raad en de bewoners. Het hoofdstuk is ingedeeld in twee paragrafen. In de eerste paragraaf beschrijven wij de gebeurtenissen die zich hebben voorgedaan. We hebben dit geordend aan de hand van elkaar te onderscheiden gebeurtenissen. Hierbij geven wij eerst een overall overzicht en daarna gaan wij in op specifieke thema’s als aansturing, samenwerking en het informeren van de betrokkenen. In de tweede paragraaf komen wij tot een analyse en beoordeling van de gebeurtenissen.

Raadsonderzoek PFAS Gemeente Helmond | RAPPORT | 34

5.1 Feiten en omstandigheden

In de loop van november 2017 vraagt de minister van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) alle drinkwaterbedrijven

In deze paragraaf bespreken wij de feiten en omstandigheden

om watermonsters te nemen. Het RIVM heeft deze resultaten

sinds PFAS werd ontdekt en wat volgde. Resumerend zijn de

geanalyseerd. Het RIVM concludeert dat het drinkwater veilig

belangrijkste gebeurtenissen:

is. Op 20 november 2017 heeft de minister van IenW de resultaten van dit onderzoek openbaar gemaakt.

• •

• • •

Het achterhalen van de bron van GenX en de zoektocht naar eerste acties (oktober 2017–half januari 2018).

Op 21 november 2017 verschijnt er een artikel in het

Het opleggen van maatwerkvoorschriften aan Custom

Brabants Dagblad over de verhoogde concentratie GenX

Powders om verdere verspreiding van schadelijke stoffen

die gevonden is in de rioolwaterzuiveringsinstallaties in

tegen te gaan (januari 2018–januari 2019)

Aarle-Rixtel en Eindhoven. Een dag later neemt het bedrijf

Het uitvoeren van diverse onderzoeken naar de verspreiding

Custom Powders contact op met de ODZOB en brengt

van de schadelijke stoffen (februari 2018–juni 2022)

een (niet openbaar) statement uit naar aanleiding van de

Het nemen van maatregelen tegen de vervuiling: het

berichtgeving in de pers over de hoge waarden GenX in de

saneringsproces (maart 2019 – heden)

rioolwaterzuiveringsinstallaties. In het statement geven ze

Zembla-uitzending met nieuwe informatie over de

aan dat Custom Powders één van de Chemours-producten

verspreiding van schadelijke stoffen door Custom Powders

verwerkt die GenX als hulpstof bevat. Het bedrijf geeft aan

en vervolgacties (april 2025 – heden)

mee te werken aan elk verzoek tot ondersteuning. Tot slot geeft het bedrijf aan geen procesafvalwater op het oppervlaktewater

5.1.1

Inhoudelijk verloop proces

Achterhalen bron GenX en zoektocht naar eerste

te lozen. Het proceswater wordt opgevangen om te worden verbrand, aldus de verklaring.

acties (oktober 2017–half januari 2018) Achterhalen bron van de emissie van GenX

De directeur van de ODZOB informeert een dag later de

Het waterschap Aa en Maas werd in oktober 2017 geïnformeerd

burgemeester en wethouder Smeulders (Algemeen bestuurslid

door drinkwaterbedrijf Evides dat er een verhoogde concentratie

van de ODZOB en portefeuillehouder milieu) dat een bedrijf

GenX in een van de spaarbekken van de Biesbosch was

zich heeft gemeld. Zij geeft aan dat er de volgende dag een

aangetroffen. In hun zoektocht naar de bron constateerde

gesprek is tussen het bedrijf, de ODZOB, het waterschap en

Evides een verhoogde concentratie GenX bij de uitstroom van

Rijkswaterstaat. Een ambtenaar van de gemeente sluit ook bij

de Dieze in de Maas. Evides heeft de resultaten vervolgens

het gesprek aan. Het doel van het gesprek is om te achterhalen

gedeeld met Rijkswaterstaat (als beheerder van de Maas),

hoe het bedrijf omgaat met het verwerken van producten

waterschap De Dommel (beheerder van rivier de Dommel;

die GenX als hulpstof bevatten. Het bedrijf geeft aan dat er

één van de twee grote voedingsbeken van de Dieze) en het

niet wordt geloosd. Procesafvalwater wordt opgevangen in

waterschap Aa en Maas (beheerder van rivier de Aa; tevens één

een container en afgevoerd naar Chemours. Tot juli 2017 is

van de twee grote voedingsbeken van de Dieze).

het schoonmaakwater geloosd op het vuilwaterriool, daarna is dit water ook opgevangen en afgevoerd naar Chemours.

Vervolgens hebben de waterschappen een meetplan opgesteld

Afgesproken is dat alle betrokkenen terughoudend zijn met

en uitgevoerd om de bron van GenX te achterhalen. Het meten

het in de openbaarheid brengen van informatie.

in rioolwaterzuiveringsinstallaties was hier een onderdeel van. Bij de rioolwaterzuiveringsinstallaties in Aarle-Rixtel en

Bron is bekend, zoektocht naar te nemen acties

Eindhoven werd vervolgens een verhoogde concentratie GenX

De gemeente is samen met de betrokken overheden bezig met

ontdekt. Uit de gegevens kon verder worden afgeleid dat de

het doorlopen van een aantal sporen om de problematiek het

bron van de verhoogde concentratie in Aarle-Rixtel zich op een

hoofd te bieden.

industrieterrein in Helmond zou bevinden. Het waterschap onderzocht samen met de Omgevingsdienst Zuidoost-Brabant

Een van de sporen die de gemeente samen met de ODZOB en

(ODZOB) welke bedrijven de stof GenX mogelijk zouden

het waterschap uitvoert is het bezoeken van Custom Powders

toepassen. Hierbij werden niet enkel de vergunningsplichtige

met als doel te inventariseren wat de (omvang van de)

bedrijven, maar alle bedrijven onderzocht.

problematiek is en hoe gehandeld kan worden om deze op te lossen. Het bedrijf wordt in de november en december 2017 drie keer bezocht. Hierbij zijn ook een keer de burgemeester en

Raadsonderzoek PFAS Gemeente Helmond | RAPPORT | 35

wethouder De Vries (als locoburgemeester) aanwezig. Concrete

acties zijn ondernomen en wat de vervolgstappen zijn. Dit is de

technische acties voor het bedrijf worden uitgewerkt, zoals het

eerste formele communicatie naar buiten. De gesprekspartners

controleren van alle procesonderdelen (leidingen, afvoergoot,

geven aan dat het een dilemma was wat je wanneer

straatkolk) op lekdichtheid en het aanleveren van technische

communiceert. Aan de ene kant is er de wens in alle openheid en

informatie aan de gemeente/ODZOB. Ook wordt het bedrijf

transparantie zo snel mogelijk informatie hierover te verschaffen

gevraagd het schoonmaakwater te analyseren. Het bedrijf werkt

om eenieder gerust te stellen. Aan de andere kant kunnen de

vrijwillig mee en beantwoordt alle vragen vanuit de overheden.

raad en de inwoners niet worden geïnformeerd over zaken die

Ook werken ze mee aan onderzoeken en het verrichten van

onduidelijk zijn met als gevolg dat er juist onrust ontstaat.

aanvullende metingen.

In de crisissituatie die was ontstaan, was er aanvankelijk veel onduidelijk. Daarom is er ervoor gekozen tot half januari te

Een tweede spoor is de zoektocht door de overheden naar

wachten om breder te communiceren over zaken die toen

normen voor de emissie van GenX in de lucht, bodem en

duidelijk waren. Gesprekspartners geven ook aan dat het in de

het (oppervlakte)water. In dit kader doet de burgemeester

communicatie zoeken was naar een balans tussen het aanwijzen

eind december een beroep op de minister van IenW om de

van Custom Powders als de veroorzaker en het ondertussen ook

gemeente een handelingsperspectief te bieden. In antwoord

laten zien dat Custom Powders constructief meewerkt.

zegt de minister alle steun toe. Ook zij stelt vast dat er nog geen normen voor GenX-stoffen zijn vast te stellen. Wel

Aansturing en samenwerking

zegt zij toe er alles aan te doen de normeringsprocedure te

Bestuurlijk zijn de burgemeester (openbare orde en

versnellen en te proberen GenX aan te wijzen als een zeer zorg

veiligheid), wethouder Smeulders (als AB-lid ODZOB

wekkende stof. Dit gebeurt uiteindelijk in het najaar van 2018.

en portefeuillehouder milieu) en wethouder De Vries

Daarnaast reikt de minister nog enkele handelingsperspectieven

(locoburgemeester en portefeuillehouder handhaving)

aan. Deze worden verder besproken in een breed bestuurlijk

betrokken. In eerste instantie worden de burgemeester en

overleg met de waterschappen Aa en Maas, de Dommel,

wethouder Smeulders betrokken bij het dossier. Kort daarna

Brabantse Delta en Rijkswaterstaat, het ministerie van IenW,

wordt wethouder De Vries de eerst verantwoordelijk bestuurder.

de ODZOB en de gemeente. Hoofdzaak is het opleggen van

Dit vanwege het feit dat hij handhaving in zijn portefeuille had

maatwerkvoorschriften, het versnellen van het proces rondom

en omdat hij eerste locoburgemeester was.

de normstelling en het uitvoeren van nader onderzoek. Tussen november 2017 en januari 2018 was aanvankelijk één Als derde spoor gaat de gemeente samen met de ODZOB (en

van de directieleden van de gemeente ambtelijk het eerste

andere relevante overheden) op zoek naar mogelijkheden

aanspreekpunt vanwege eerdere betrokkenheid bij verschillende

om acties te nemen richting het bedrijf om de verwerking

crises. In deze crisisperiode sluiten ad hoc ambtenaren aan met

van nieuwe batches van Chemours te voorkomen om

diverse disciplines.

zo de verdere verspreiding van GenX te voorkomen. De gemeente en de ODZOB komen op het idee om het bedrijf

Begin januari 2018 wordt er een ambtelijk kernteam opgericht.

maatwerkvoorschriften op te gaan leggen (zie verderop in deze

Het kernteam staat onder leiding van eerder genoemde

paragraaf).

directielid. In het kernteam zitten ambtenaren vanuit de disciplines milieu, bodem, veiligheid, communicatie,

Ten slotte voert het waterschap nog aanvullende metingen/

bestuursadvisering en juridische zaken. Ook zijn er vanuit de

onderzoeken uit naar de milieugevolgen. De resultaten van

ODZOB en het waterschap Aa en Maas vertegenwoordigers

de metingen worden gedeeld met de betrokken overheden.

afgevaardigd in het kernteam. Het kernteam legt

Mede als gevolg hiervan worden er een aantal verkennende

verantwoording af aan wethouder De Vries. Het kernteam is

en verdiepende onderzoeken uitgevoerd (zie verderop in deze

verantwoordelijk voor de afhandeling van het gehele dossier:

paragraaf).

van de communicatie met betrokkenen, de inwoners en de raad tot het opleggen van maatregelen richting het bedrijf en

Informeren van de raad en bewoners

het aansturen van de onderzoeken. Het kernteam komt in de

Halverwege januari 2018 wordt de eerste raadsinformatiebrief

periode vanaf de start vrijwel dagelijks bijeen totdat de acute

uitgestuurd. In de brief geeft het college aan dat er in het water

crisissituatie voorbij was (begin februari 2018). Leden van het

een verhoogde hoeveelheid GenX is gevonden en dat dit leidde

kernteam stemmen geregeld af met andere organisaties zoals

tot Custom Powders. Het college schetst op hoofdlijnen welke

het ministerie van IenW, het RIVM, de NVWA en de GGD.

Raadsonderzoek PFAS Gemeente Helmond | RAPPORT | 36

Naast het kernteam waren er diverse gremia waarin werd

Voor wat betreft de andere relevante partners wordt aangegeven

afgestemd.

dat de samenwerking naar wens verliep. Bestuurlijk gezien gaf het kernteam de portefeuillehouder voldoende comfort

•

•

Op ad-hoc basis was er een bestuurlijk overleg tussen

om te handelen. De verbinding tussen ambtelijke organisatie

de gemeente, de ODZOB en het waterschap. Het doel

en college verliep goed. Gedurende de crisisperiode zijn er

van dit bestuurlijk overleg was het bespreken van de

meerdere bestuurlijke overleggen geweest. Gesprekspartners

stand van zaken en bijbehorende vervolgacties en het

geven aan dat er geen vaste structuur was voor deze overleggen;

handelingsperspectief.

ze waren meer op afroep. Dit werkte volgens hen prima. In de

Ook wordt er op dezelfde wijze een directieoverleg tussen

bestuurlijke overleggen was er bij elke partij de drijfveer en de

de gemeente, de ODZOB en het waterschap belegd. Het

wens om te werken richting een zo goed mogelijke oplossing.

doel van dit directieoverleg was het bespreken van de

Volgens de gesprekspartners namen de organisaties hun

stand van zaken en de bijbehorende vervolgacties en het

verantwoordelijkheid en trokken ze voldoende samen op.

handelingsperspectief. •

•

Daarnaast is er een enkele keer een breed bestuurlijk overleg

Opleggen van maatwerkvoorschriften

geweest. De deelnemers zijn de gemeente Helmond, de

( januari 2018–januari 2019)

ODZOB, de waterschappen Aa en Maas, de Dommel en

Eerste maatwerkvoorschriften

Brabantse Delta, de provincies Noord-Brabant en Zuid-

Het kernteam heeft onderzocht hoe de gemeente/ODZOB het

Holland, Rijkswaterstaat en het ministerie van IenW. Vanuit

bedrijf (juridisch) kon laten stoppen met het be- en verwerken

deze organisaties zijn zowel bestuurders als ambtenaren

en/of emitteren van stoffen als PFAS/GenX, om zo de gevolgen

aanwezig. Het doel van dit overleg is om de stand van zaken

voor het milieu en de volksgezondheid te beperken. Er was

te bespreken en landelijk af te stemmen met het oog op

geen mogelijkheid om de vergunning van Custom Powders in

handelingsperspectief voor de verschillende organisaties.

te trekken of te veranderen, aangezien het bedrijf viel onder

Ook is er een enkele keer een meer regionaal bestuurlijk

het algemene regels van het Activiteitenbesluit en daarmee niet

overleg met bestuurlijke partners uit Noord-Brabant. Het

meer vergunnings-, maar meldingsplichtig was (zie hiervoor

doel van dit overleg is om de situatie voor het gebied in de

ook sub paragraaf 3.1.5). Handhaving was op deze wijze

provincie nader te bespreken, zaken af te stemmen en om te

niet mogelijk. Daarnaast waren er ook nog geen landelijke

kijken wie wat oppakt en kan oppakken. Daarnaast worden

normen voor de emissie van GenX in de lucht, bodem en het

de landelijke overleggen voor besproken.

(oppervlakte)water op basis waarvan de verwerking van GenXhoudende stoffen kon worden verboden.

Terugblik op de samenwerking Bestuurlijk gezien waren er drie bestuurders betrokken in het

De gemeente en de ODZOB zagen wel een mogelijkheid om

begin. Na verloop van tijd werd wethouder De Vries naar voren

maatwerkvoorschriften (aanvullend op het Activiteitenbesluit)

geschoven als eerst verantwoordelijk bestuurder. Wij hebben

op te leggen. De maatwerkvoorschriften geven een nadere

begrepen dat dit in goed overleg is gegaan. Uit de gesprekken

invulling van of aanvulling op de algemene voorschriften uit

blijkt dat er goed wordt teruggekeken op de samenwerking en

het Activiteitenbesluit. In deze maatwerkvoorschriften gaat het

afstemming in het college. In het college was er eenduidigheid

om het zoveel mogelijk beperken van nadelige gevolgen die een

over hoe te handelen in deze periode.

activiteit heeft voor het milieu.

Gesprekspartners geven aan dat het kernteam in algemene

De ODZOB stelt in overleg met de gemeente de

zin naar behoren functioneerde. Vanuit de gemeente en de

maatwerkvoorschriften op. Deze maatwerkvoorschriften zijn

andere betrokken organisaties zaten de juiste mensen, met de

vastgesteld op 23 januari 2018 en gelden voor zes maanden. Er

juiste kennis aan tafel. De portefeuillehouders geven aan dat

wordt gekozen voor een periode van zes maanden, zodat er een

het kernteam hen voldoende zekerheid bood om het dossier

redelijke verhouding is tussen het beoogde doel, een adequate

voortvarend te behandelen, dankzij de aanwezige kennis,

bescherming van het milieu en de kosten of inspanningen

kunde en het duidelijke inzicht in de te nemen stappen. Ook

die het bedrijf moet maken om een gedegen onderzoek te

de leden van het kernteam bevestigen dat de samenwerking

verrichten naar de exacte bronnen van de emissies van GenX-

met het bestuur goed en doelgericht verliep. Ook wordt prettig

stof (en op basis daarvan eventueel te nemen maatregelen).

teruggekeken op de aanwezigheid van de ODZOB en het

Uit de gesprekken blijkt dat hierbij ook rekening gehouden

waterschap in het kernteam.

werd met het bedrijfsbelang van Custom Powders; de gevolgen

Raadsonderzoek PFAS Gemeente Helmond | RAPPORT | 37

van de maatwerkvoorschriften zouden niet moeten leiden tot

Op 1 mei 2018 bevestigt het bedrijf nogmaals dat het in

drastische economische gevolgen voor het bedrijf.

de toekomst geen GenX-houdende producten meer zal verwerken. Om deze reden ziet het bedrijf ook geen reden

Er worden drie bepalingen in de maatwerkvoorschriften

om het rapport verder aan te vullen. Ze verzoeken om de

opgelegd, te weten:

maatwerkvoorschriften in te trekken. De ODZOB geeft per brief aan de beslistermijn te verlengen (conform de wet),

•

binnen twee maanden na inwerkingtreding moet het bedrijf

omdat ze meer helderheid willen verschaffen om zo tot een

onderzoeken waar GenX-emissies vandaan komen en hoe

gedegen en overwogen besluit te kunnen komen.

deze voorkomen of minimaal gehouden kunnen worden.

•

•

Het onderzoeksrapport wordt ter goedkeuring voorgelegd

Tweede maatwerkvoorschriften

aan de gemeente.

Begin juli 2018 wordt Custom Powders bezocht door de

totdat het college een beslissing heeft genomen en er

ODZOB en de gemeente. Aanleiding hiervoor is dat het bedrijf

een nieuw maatwerkvoorschrift geldt, mag er geen be- of

heeft aangegeven een nieuwe batch van Chemours te willen

verwerking plaatsvinden van producten die mogelijk GenX-

verwerken. Het bedrijf geeft aan een GenX-vrije batch te willen

emissies veroorzaken.

verwerken; de ODZOB wilde hier zeker van zijn.

het tijdelijke maatwerkvoorschrift vervalt zodra een nieuw voorschrift over GenX-emissies in werking treedt, maar in

Uit een onderzoek van de Inspectie Leefomgeving en Transport

ieder geval zes maanden na de inwerkingtreding van het

(ILT) van juni 2018 bij Chemours blijkt dat het bedrijf geen

huidige besluit.

maatregelen heeft genomen om kruisbesmetting te voorkomen. Dit betekent dat alle teflonproducten die afkomstig zijn van

De ODZOB heeft het mandaat van het college van de gemeente

Chemours (sporen van) GenX kunnen bevatten. Aangezien

Helmond gekregen om maatwerkvoorschriften op te leggen. Bij

er mogelijk een nieuwe batch van Chemours verwerkt gaat

de ODZOB bereiden een vergunningverlener, jurist en stoffen-

worden kunnen er in deze batch sporen van GenX zitten. De

expert het maatwerkvoorschrift voor. Het maatwerkvoorschrift

ODZOB geeft aan zich daarom genoodzaakt te voelen om

wordt afgestemd met een jurist bij de gemeente.

nieuwe maatwerkvoorschriften op te leggen in het belang van het milieu. Ze willen voorkomen dat er nog grote hoeveelheden

Opvolging eerste maatwerkvoorschriften

met GenX bevattende producten worden verwerkt zonder dat

In maart 2018 wordt de raad voor de tweede keer

er maatregelen zijn genomen. Uit de gesprekken blijkt dat het

geïnformeerd. Specifiek wordt ingegaan op het opleggen

voor de opstellers van de maatwerkvoorschriften zoeken was

van de maatwerkvoorschriften en over de resultaten van de

tussen het milieu- en bedrijfsbelang. Milieutechnisch zou het

verschillende metingen.

beste passend zijn om geen enkele batch met GenX bevattende producten te verwerken. Dergelijke vergaande maatregelen

In maart 2018 levert het bedrijf zijn onderzoeksresultaten

zouden mogelijk het bedrijf in een economisch moeilijke positie

op. Ze verklaren sinds november 2017 geen GenX bevattende

brengen. Dit zorgde voor een complexe afweging waarbij zowel

producten meer te hebben verwerkt en dat ze voornemens zijn

emissiebeperking als de continuïteit van bedrijfsprocessen

om dat ook niet meer te doen in de toekomst. De ODZOB

centraal stonden.

reageert namens het bevoegd gezag op het rapport. Ze geven aan dat de mededeling van het bedrijf om geen GenX-

De ODZOB heeft het mandaat van het college om

houdende-producten te verwerken tegenstrijdig lijkt te zijn

maatwerkvoorschriften op te leggen. Bij de ODZOB

met de inhoud van het rapport (waarin wordt ingegaan op

bereiden een vergunningverlener, jurist en stoffen-expert het

maatregelen om de emissie te verminderen). De ODZOB vraagt

maatwerkvoorschrift voor. Het maatwerkvoorschrift wordt

om een schriftelijke bevestiging dat er geen GenX-houdende-

afgestemd met een jurist bij de gemeente. Daarnaast is bij

producten be- of verwerkt worden. Daarnaast stelt de ODZOB

het waterschap Aa en Maas, Rijkswaterstaat, de GGD en

nog enkele inhoudelijke en technische vragen over het rapport.

het RIVM om informeel advies gevraagd inzake de tweede

Ze geven aan dat ze geen beslissing kunnen nemen over het

maatwerkvoorschriften.

rapport, als deze gegevens ontbreken.

Raadsonderzoek PFAS Gemeente Helmond | RAPPORT | 38

Op 3 augustus 2018 worden de nieuwe maatwerkvoorschriften

In oktober en november 2018 controleert de ODZOB vier keer

opgelegd aan Custom Powders. In het maatwerkvoorschrift

bij het bedrijf of er producten met GenX en of andersoortige

wordt in de kern gesteld dat:

PFAS worden verwerkt. Dit blijkt niet het geval. Daarom wordt in december 2018 het verzoek van Custom Powders

•

Het verboden is producten te verwerken, waarvan

om de bedrijfsactiviteiten te wijzigen gehonoreerd. Als gevolg

redelijkerwijs kan worden aangenomen dat deze GenX

hiervan worden per 14 januari 2019 de maatwerkvoorschriften

bevatten, zonder maatregelen te hebben genomen om de

ingetrokken.

emissie daarvan naar lucht zo veel als mogelijk te beperken

• •

•

door toepassing van de best beschikbare techniek (BBT)-

Terugblik op aansturing en samenwerking

maatregelen of -voorzieningen. Een aantal BBT-bepalingen

in het dossier rondom maatwerkvoorschriften

wordt vervolgens nader uitgewerkt.

Bestuurlijk wijzigt de portefeuillehouder in deze periode.

Er maximaal 0,43 kilogram GenX op jaarbasis mag worden

Tot en met mei 2018 was wethouder De Vries de eerst

uitgestoten.

verantwoordelijk bestuurder vanuit zijn portefeuille

Het verboden is om water, dat op welke wijze dan

handhaving en als eerste locoburgemeester. Na de installatie

ook vrijkomt bij de verwerking van producten of bij

van het nieuwe college in mei 2018 werd wethouder Maas

reinigingswerkzaamheden, waarvan redelijkerwijs kan

de eerst verantwoordelijk bestuurder als portefeuillehouder

worden aangenomen dat dit GenX bevat, te lozen op het

milieu. Wij hebben begrepen dat zij deels nog gezamenlijk

riool, oppervlaktewater of bodem.

hebben opgetrokken. In het college was er in deze periode

Het verboden is producten te verwerken waarin de

eenduidigheid over het afhandelen van het dossier.

aanwezigheid van PFOA is aangetoond. •

Het verboden is producten te waarin THPFOS7 en

Tot februari 2018 komt het kernteam zeer frequent bij elkaar.

perfluorverbindingen aanwezig zijn te verwerken zonder

Na het opleggen van de eerste maatwerkvoorschriften wordt de

voorafgaande toestemming van het bevoegd gezag.

coördinatie van het kernteam begin februari 2018 overgedragen van de directeur aan het hoofd van de afdeling Veiligheid en

De CEO van het moederbedrijf van Custom Powders in Engeland

Naleving. Het kernteam komt in de periode daarna minder

verklaart in de loop van augustus 2018 aan wethouder De Vries

frequent bij elkaar. Hierdoor zijn er ook minder bestuurlijke

telefonisch dat Custom Powders het contract met Chemours

overleggen. De positie en meerwaarde van het kernteam

heeft opgezegd. Later wordt dit per mail bevestigd. Op 20

wordt af en toe ter discussie gesteld en of er niet weer via de

augustus 2018 is het contract daarmee opgezegd, de opzegtermijn

reguliere lijn moet worden gewerkt. Wij hebben niet vastgesteld

is nog negen maanden. Hierdoor zal Custom Powders geen

dat er een besluit is genomen om de crisisprojectstructuur te

PFAS/GenX bevattende producten meer be- of verwerken,

beëindigen en de werkzaamheden weer terug te brengen in de

waarbij mogelijk PFAS/GenX uitgestoten wordt.

lijn. In de praktijk gebeurt dit wel steeds meer zo blijkt uit de gesprekken.

Conform het Activiteitenbesluit doet het bedrijf een melding bij de ODZOB voor het wijzigen van deze bedrijfsactiviteiten

Het opstellen van de maatwerkvoorschriften was primair

op 5 september 2018. Het bedrijf verklaart geen GenX

de verantwoordelijkheid van de ODZOB. Dit werd

en andersoortige PFAS te be- en verwerken. Daarnaast

volgens gesprekspartners goed opgepakt, waarbij er tevens

tekent het bedrijf bezwaar aan tegen de gestelde tweede

voldoende afstemming was met de gemeente. Inzake de

maatwerkvoorschriften. Het bedrijf geeft aan geen GenX en

tweede maatwerkvoorschriften was er ook afstemming met

andersoortige PFAS meer te gaan be- en verwerken. Hierdoor

andere partijen waaronder het waterschap. Bij de eerste

dient volgens het bedrijf de maatwerkvoorschriften ingetrokken

maatwerkvoorschriften was er geen afstemming met het

te worden.

waterschap. Gesprekspartners geven aan dat ze tevreden terugkijken op het

7

Het bedrijf was voornemens om een batch te verwerken met de betreffende hulpstof met handelsnaam Capstone™ FS-10. Dit is ook een perfluorverbinding die chemisch verwantschap vertoond met FRD 902/903 en PFOA. De stof wordt verder aangeduid als THPFOS. Door de ODZOB is aan het RIVM gevraagd om in relatie met het opstellen van de maatwerkvoorschriften een beoordeling van deze stof uit te voeren. In de memo wordt geadviseerd om vanwege de mogelijk vergelijkbare eigenschappen (vooral chemisch) van de stof THPFOS en de uit THPFOS in het milieu gevormde afbraakproducten met stoffen als PFOS, PFOA en GenX voor deze stof vergelijkbare maatregelen te treffen.

proces van de totstandkoming van de maatwerkvoorschriften. De juiste personen waren betrokken en het beoogde doel van de maatwerkvoorschriften werd behaald.

Raadsonderzoek PFAS Gemeente Helmond | RAPPORT | 39

Het uitvoeren van diverse onderzoeken

Na het afronden van de eerste fase wordt in een tweede fase

(februari 2018–juni 2022)

onderzoek gedaan naar mogelijk relevante verspreidingsroutes.

Parallel aan het opleggen van de maatwerkvoorschriften werkt

Het onderzoek wordt in maart 2019 opgeleverd. Samengevat

het kernteam aan het laten verrichten van onderzoeken naar de

komt daar het volgende uit:

verspreiding van de schadelijke stoffen en de mogelijke risico’s. •

Moestuinen. Uit berekeningen van het RIVM blijkt dat

Metingen op diverse plekken

gewassen uit moestuinen veilig gegeten kunnen worden.

Tot maart 2018 worden er regelmatig metingen uitgevoerd

Er is geen risico voor consumenten.

door het waterschap (soms in samenwerking met het ODZOB)

•

Grond en grondwater. De verontreiniging boven

over de hoeveelheid PFOA/GenX. Gesprekspartners geven

de toetsingswaarde beperkt zich tot het industrieterrein

aan dat het meten van PFOA/GenX een ingewikkelde zaak

rondom Custom Powders. Bij de zwemplas Berkendonk

was. Normaliter worden bepaalde hoeveelheden in het water

is ook een structureel verhoogde waarde vastgesteld.

gemeten in microgrammen, terwijl GenX werd gemeten in

•

Oppervlaktewater. Hogere waarden zijn gemeten nabij

nanogrammen. De resultaten van de metingen worden gedeeld

Custom Powders, terwijl verder gelegen wateren onder de

met de betrokken overheden.

toetsingswaarde blijven. Dit bevestigt een lokaal effect. •

Regenwater. Metingen tonen aan dat er nog steeds

Ook maakt de ODZOB met hulp van het RIVM een

afspoeling van GenX en PFOA vanaf het dak van

verspreidingsberekening van PFOA/GenX via de lucht.

Custom Powders naar het omliggende milieu

Bevestigd werd dat ter hoogte van de nabijgelegen woningen bij

plaatsvindt. Dit vraagt om aanvullende maatregelen.

het bedrijf de veilige grenswaarde voor PFOA/GenX in de lucht niet overschreden werd.

In fase drie wordt precies in kaart gebracht op welke plek PFAS in Helmond in de grond en in grondwater aanwezig is. Deze

Groot verkennend onderzoek

fase wordt in juni 2019 opgeleverd. Ook volgt er een aanvullend

Naast deze metingen en berekeningen start in maart 2018 een

bodemonderzoek naar PFOA en GenX in de gemeente Helmond

verkennend onderzoek naar PFOA en GenX in het milieu in

en directe omgeving in 2020 (zie voor relevante uitkomsten

Helmond uitgevoerd door het Expertisecentrum PFAS. Het doel

volgende paragrafen).

van dit verkennend onderzoek is om een eerste inventarisatie te krijgen van de omvang van de verontreiniging in de grond,

Op 20 november 2020 presenteert het Expertisecentrum PFAS

het grondwater, het oppervlaktewater en het slib. Uit de eerste

hun eindrapportage. Samengevat is de conclusie dat de omvang

fase (opgeleverd in oktober 2018) van dit onderzoek blijkt dat

van de PFAS-verontreiniging goed in beeld is gebracht en dat

PFOA en GenX vooral benedenwinds (dus met de wind mee)

er geen risico’s zijn voor mensen (volksgezondheid). Er is wel

van de inrichting van Custom Powders worden gevonden. De

sprake van een forse verontreiniging in het grondwater. Er

aanname dat de verspreiding voornamelijk via de schoorsteen

bestaat het risico dat de stoffen zich verder verspreiden via

heeft plaatsgevonden klopt. Rondom het bedrijf worden de

het grondwater. Ook wordt geconcludeerd dat GenX en PFOA

hoogste concentraties GenX en PFOA gevonden. Hoe verder

nog steeds worden gevonden in het oppervlaktewater en in het

bij het bedrijf vandaan hoe minder van de stoffen er terug

riool. Het waterschap houdt dit goed in de gaten en neemt waar

te vinden zijn in de grond, het grond- en oppervlaktewater

nodig maatregelen.

en het slib. Met het onderzoek is er een goed beeld ontstaan van de verspreiding. De concentraties in de grond en het

Gedurende de uitvoering van het verkennende onderzoek

grondwater die zijn gevonden, geven geen aanleiding om direct

worden enkele specifieke onderzoeken gedaan. Dit betreft

maatregelen te nemen ter bescherming van mensen of het

de zwemplas Berkendonk, de moestuinen Sluisdijk en het

milieu. Geadviseerd wordt om een risicobeoordeling uit te

moestuinencomplex Delta).

voeren als de omvang van de verontreiniging verder in beeld is. Ook wordt aangegeven dat er aanvullend onderzoek nodig is om in alle windrichtingen de grenzen van de verontreiniging nauwkeuriger in beeld te brengen. Over deze eerste resultaten wordt de raad begin november 2018 geïnformeerd.

Raadsonderzoek PFAS Gemeente Helmond | RAPPORT | 40

Onderzoeken Zwemplas Berkendonk

Door een extern bureau worden er aanvullende metingen

Uit metingen (in mei 2018) door zowel het Expertisecentrum

gedaan in december 2018. Het doel van deze metingen is

PFAS (in het kader van het verkennende onderzoek) als door

om vast te stellen of er een verhoogde concentratie PFOA/

het waterschap wordt PFOA gevonden in het oppervlaktewater

GenX gevonden kan worden in de gewassen, de grond en het

van zwemplas Berkendonk. Het gehalte PFOA komt boven de

beregeningswater. In de onderzochte groenten zijn lage gehaltes

grenswaarde uit. Deze stof staat op de lijst van zeer zorgwekkende

PFOA/GenX gevonden. Op basis van deze gegevens vraagt de

stoffen. Dit leidt tot een ambtelijke en bestuurlijke discussie wat

gemeente het RIVM om een advies uit te brengen. Het RIVM

te doen met de zwemplas: helemaal afsluiten voor recreatie of

heeft de waarden getoetst via een zogenaamd worst-case-

niet? Om hierover uitsluitsel te kunnen geven wordt in juli 2018

scenario. Het RIVM adviseert dat de gewassen veilig geteeld en

nader advies gevraagd aan het RIVM.

geconsumeerd kunnen worden. Zowel de raad als de gebruikers van de moestuinen worden hiervan op de hoogte gebracht.

Het RIVM adviseert het kernteam in augustus 2018 dat

Voor de gebruikers van de moestuinen wordt een inloopavond

zwemmen mogelijk is in de zwemplas. Volgens het RIVM is de

georganiseerd waar ze hun vragen kunnen stellen aan de

belangrijkste blootstellingsroute bij contact met water dat PFAS/

gemeente, het RIVM en de GGD.

PFOA bevat het inslikken van water. Uit de risicobeoordeling van zwemmen in Berkendonk blijkt dat de hoeveelheid PFAS/

Eind 2020 wijzigt de Europese autoriteit voor voedselveiligheid

PFOA die recreanten binnenkrijgen ruim onder de toegestane

de grenswaarden inzake de hoeveelheid PFAS/GenX-stoffen.

dagelijkse hoeveelheid ligt. Blootstelling via de huid en via het

Deze gewijzigde grenswaarde hebben ook gevolgen voor de

inademen van lucht met PFAS is verwaarloosbaar en vormt geen

Nederlandse regelgeving omtrent PFAS in het milieu. Zo zijn de

relevant risico. Wel waarschuwt het RIVM voor een langdurig

normen voor bodemkwaliteit mede gebaseerd op de maximaal

hoge blootstelling aan PFAS/PFOA, omdat dit mogelijk wel

toelaatbare blootstelling van mensen aan PFAS. Het RIVM

gezondheidsrisico’s kan opleveren. Concreet betekent dit dat er

neemt deze nieuwe grenswaarden over.

gezwommen kan worden in de zwemplas. Vanwege de structurele gemeten hoge waardes blijft het waterschap frequent metingen

Op basis van de in 2018 aangetroffen hoeveelheden PFAS in

uitvoeren. De raad wordt in juli 2018 geïnformeerd over de

gewassen en de verwachte inname bij consumptie van groenten

situatie en de onderzoeken.

uit de moestuin, adviseert het RIVM in het voorjaar van 2021 om geen gewassen meer te eten afkomstig uit deze moestuinen.

Eind 2020 wijzigt de Europese autoriteit voor voedselveiligheid

De gemeente volgt het advies en raadt het gebruik van het

de grenswaarden inzake de hoeveelheid PFAS/GenX-stoffen.

moestuincomplex en het eten van daar geteelde gewassen per

Deze gewijzigde grenswaarde hebben ook gevolgen voor de

direct af. De gebruikers zijn hierover direct geïnformeerd, in

Nederlandse regelgeving omtrent PFAS in het milieu. Zo zijn de

overleg met de Stichting 1e Helmondse Volkstuinencomplex

normen voor de bodemkwaliteit mede gebaseerd op de maximaal

waarin de tuinders verenigd zijn. Het betreft een dringend

toelaatbare blootstelling van mensen aan PFAS. Het RIVM neemt

advies en geen formeel verbod; gebruikers blijven zelf

deze nieuwe grenswaarden over. De gemeente ziet aanleiding

verantwoordelijk voor hun keuzes.

om opnieuw onderzoek te doen naar de zwemplas Berkendonk. In juni 2021 wordt geconcludeerd dat de grenswaarden in en

De gemeente gaat vervolgens onderzoeken of sanering van

rondom de zwemplas Berkendonk niet overschreden worden. Dat

de bodem van de moestuinen nodig is. Na nadere metingen

betekent dat er veilig gezwommen kan worden in de zwemplas.

en onderzoek besluit de gemeente om het terrein rondom de

De raad wordt hierover geïnformeerd.

Sluisdijk te gaan saneren (zie voor het proces van sanering verderop in dit hoofdstuk).

Onderzoeken moestuinen Sluisdijk In de eerste fase van het verkennende onderzoek (opgeleverd

Onderzoeken Moestuinencomplex Delta

in oktober 2018) worden er ook metingen gedaan in en

Door de wijziging van de grenswaarden van PFAS/GenX

rondom de moestuinen aan de Sluisdijk. De grenswaarden

(in 2020) en de gevonden verhoogde concentratie rondom

voor de vervuiling van de bodem worden niet overschreden.

de moestuinen Sluisdijk adviseert het RIVM om het

Het Expertisecentrum PFAS adviseert voor de zekerheid om

moestuinenonderzoek uit te breiden. De gemeente besluit

de gewassen ook zelf te onderzoeken.

in juni 2021 om het onderzoek uit te breiden naar het moestuinencomplex aan de Deltaweg.

Raadsonderzoek PFAS Gemeente Helmond | RAPPORT | 41

Eind 2021 worden aanvullende metingen gedaan in de grond,

De portefeuillehouder wordt geregeld op de hoogte gehouden.

het regenwater en het kraanwater van het volkstuinencomplex

Eerst was dit wethouder De Vries, van mei 2018 – juli 2021

Delta. Ook worden in 2022 aanvullend gewassen bemonsterd.

wethouder Maas, vanaf juli 2021 tot juni 2022 wethouder

In juni 2022 komt er een advies van het RIVM. Het onderzoek

Harijgens en vanaf juni 2022 wethouder Bonte.

was complex en heeft daardoor relatief lang geduurd. Dit kwam onder andere doordat bij langdurige dagelijkse inname

Over het algemeen blikken de gesprekspartners positief terug

zeer lage concentraties PFAS mogelijk een nadelig effect op de

op de samenwerking tussen de ODZOB, het waterschap en

gezondheid kunnen hebben. Hierdoor was het noodzakelijk

de gemeente. De meeste gesprekspartners gaven aan dat deze

om met extreem lage detectiegrenzen te meten, op een manier

overheden gezamenlijk voldoende afstemden en in die zin ook

die nog niet eerder in Nederland is toegepast. Daarnaast is

handelden als één overheid. Enkele geïnterviewden vinden wel

de kennis over de gezondheidseffecten van PFAS nog volop in

dat het RIVM veel tijd nodig heeft om tot conclusies te komen.

ontwikkeling. Het RIVM concludeert dat groenten en fruit uit

Zij vinden het begrijpelijk vanuit het oogpunt van complexiteit

deze tuinen veilig gegeten kunnen worden en dat de bodem niet

en zorgvuldigheid. Anderzijds wilde de gemeente sneller tot

hoeft te worden gesaneerd. De raad wordt geïnformeerd over

actie overgaan.

het onderzoek en de voortgang. Voor wat betreft informatie naar de raad wordt aangegeven Overige onderzoeken

dat de raad actief geïnformeerd werd over de uitkomsten van

Naast bovengenoemde metingen en onderzoeken worden er

diverse onderzoeken via raadsinformatiebrieven waarbij ook

nog enkele aanvullende onderzoeken uitgevoerd die betrekking

een nadere duiding werd gegeven aan de eventuele gevolgen

hebben op mogelijke gevolgen voor de volksgezondheid en

van de onderzoeken.

het milieu door de NVWA. In februari 2018 stelt de NVWA na onderzoek bij Custom Powders vast dat vermenging van

Het nemen van maatregelen: het saneringsproces

stoffen (voedingsmiddelen met chemicaliën) niet kan worden

(maart 2019 – heden)

uitgesloten. Custom Powders laat geen betrouwbaar beeld zien,

Opstellen bodemkwaliteitskaart en beleidsregels

mede doordat een groot deel van de boekhouding niet op de

In maart 2019 wordt een bodemkwaliteitskaart voor de

locatie aanwezig was. Op basis hiervan kan de NVWA geen

gemeente Helmond opgesteld door een extern bureau. Een

maatregelen nemen omdat GenX nog niet is aangemerkt als

bodemkwaliteitskaart geeft inzicht in de kwaliteit van de bodem

zeer zorgwekkende stof en er nog geen normen zijn waaraan

in een bepaald gebied. Het wordt gebruikt om te bepalen of de

kan worden getoetst. Enkele maanden later onderzoekt de

grond geschikt is voor hergebruik, bijvoorbeeld bij grondverzet

NVWA de aanwezigheid van GenX/PFOA in gewassen en

of bouwprojecten. Het doel van een bodemkwaliteitskaart

de voedselketen. De voorlopige risicobeoordeling laat zien dat

is het vaststellen van de actuele bodemkwaliteit binnen de

de consumptie van vis uit een vijver nabij Custom Powders

gemeente voor PFAS zodat grondverzet binnen de gemeente

mogelijk een verhoogd gezondheidsrisico oplevert bij regelmatige

kan plaatsvinden, zonder dat voor iedere partij grond of

consumptie. Voor schapenmelk is het risico onzeker, terwijl

baggerspecie een bodemonderzoek of partijkeuring noodzakelijk

andere dierlijke producten geen verhoogd risico tonen.

is. Het voordeel hiervan is dat er niet altijd meer een zeer uitgebreid bodemonderzoek moet plaatsvinden, omdat het al

Terugblik op aansturing en samenwerking in het

deels in kaart is gebracht. In september 2019 stelt het college de

dossier rondom de onderzoeken

bodemkwaliteitskaart vast.

De onderzoeken worden uitgezet door het kernteam. Vanuit het kernteam zijn hier vooral de milieu- en bodemkundigen vanuit

Parallel aan het laten opstellen van de bodemkwaliteitskaart

de gemeente mee bezig. Gesprekspartners geven aan dat deze

stelt de gemeente beleidsregels op inzake PFAS-houdende

collega’s kennis van zaken hebben en daarom de onderzoeken

grond en -bodem (tweede kwartaal 2019). Aanleiding hiervoor

op een juiste wijze konden begeleiden. Om die reden wordt

is om grondverzet en sanering van PFAS-houdende grond

niet meer structureel met het hele kernteam overlegd over

weer mogelijk te maken. Landelijke normen voor sanering

de onderzoeken. De werkzaamheden worden volgens de

ontbreken en het tijdelijke handelingskader van het Rijk

gesprekspartners steeds meer in de lijn belegd.

bevat zeer strenge normen, waardoor projecten stagneren en bedrijven terughoudend zijn in het be- en verwerken van PFAShoudende stoffen. Op basis van de bodemkwaliteitskaart en adviezen van het RIVM heeft de gemeente lokale normen en

Raadsonderzoek PFAS Gemeente Helmond | RAPPORT | 42

een toetsingskader uitgewerkt. Het beoogde effect is het bieden

Starten bodemsaneringsproces: Custom Powders

van kaders voor het beoordelen van de saneringsnoodzaak,

aansprakelijk stellen

het toetsen van PFAS-houdende grond voor hergebruik, het

In het kernteam wordt in september 2020 een

beoordelen van de bodemgeschiktheid bij vergunningen

conceptontwerpbesluit besproken inzake de eventuele noodzaak

en bestemmingsplannen, het voorkomen van stagnatie bij

tot sanering. In de kern komt het er op neer dat het college

maatschappelijke projecten en het invullen van de zorgplicht

spoedige sanering noodzakelijk acht vanwege verspreiding

bij grondverzet met ruimte voor maatwerk. Deze beleidsregels

via het grondwater. In het voorgenomen besluit geeft het

(gebaseerd op de Wet bodembescherming) geven daarmee een

college alvast aan dat in zijn ogen het bedrijf de sanering moet

overzicht van de te hanteren procedure als er sprake is van een

uitvoeren. Dit houdt in dat Custom Powders vanaf het moment

bodemsaneringsproces.

van publicatie van het ontwerpbesluit weet dat het college bestuursrechtelijke handhavingsinstrumenten zal gaan inzetten

Ook wordt er een toetsingskader gemaakt over wat te doen

als het bedrijf niet conform de termijnen een saneringsplan

wanneer een bodem verontreinigd is. Het toetsingskader

indient. Het kernteam bereidt de gang van zaken voor.

bepaalt wanneer sprake is van bodemverontreiniging door PFAS. Bij concentraties boven de lokale achtergrondwaarden uit de

Het college neemt begin februari 2021 een ontwerpbesluit.

bodemkwaliteitskaart maar onder de interventiewaarden geldt

Tot 1 april 2021 hadden de betrokkenen de mogelijkheid

de bodem als verontreinigd, maar niet ernstig, tenzij specifieke

om een zienswijze in te dienen. Er dienen vier organisaties

situaties zoals bij de moestuinen leiden tot onaanvaardbare

een zienswijze in, waaronder het bedrijf Custom Powders.

humane risico’s; dit beoordeelt het college.

De gemeente gaat per zienswijze in op de ingebrachte punten. Er wordt aangegeven of het ontwerpbesluit wordt aangepast

Bij concentraties gelijk aan of hoger dan de interventiewaarden

naar aanleiding van de punten.

wordt de bodem als ernstig verontreinigd beschouwd en beoordeelt het college of spoedige sanering noodzakelijk

Op 25 mei 2021 neemt het college het definitieve besluit over

is. Degene die moet saneren moet in een saneringsplan

de saneringsnoodzaak en legt tevens vast dat er binnen zes

onderbouwen hoe de sanering wordt uitgevoerd en welke

maanden een bodemsaneringsplan (met indien nodig een

doelstellingen worden behaald.

saneringsonderzoek) moet zijn ingediend. Custom Powders weet daarmee definitief dat het college ervan uitgaat dat

De beleidsregels en het bijbehorende toetsingskader worden

het bedrijf de verantwoordelijkheid voor de sanering op

in oktober 2019 vastgesteld door het college. De raad wordt

zich zal nemen. Binnen zes maanden moet het bedrijf een

geïnformeerd over de beleidsregels.

bodemsaneringsplan indienen en binnen een jaar moet gestart worden met het saneren.

Samengevat is het college het bevoegde gezag conform de Wet bodembescherming voor de aanpak van de

Er wordt binnen zes weken door drie partijen, Custom Powders,

bodemverontreiniging met PFAS die vanaf het terrein van

een ander bedrijf en een inwoner, beroep aangetekend bij

Custom Powders is ontstaan. Het college stelt eerst vast

de Raad van State. Op 1 april 2022 vindt de zitting over het

of sanering van de verontreinigde bodem noodzakelijk is

beroep plaats. Begin april 2023 volgt de uitspraak van de Raad

(risicobeoordeling) en als dat het geval is binnen welke termijn.

van State. De conclusie is dat de beroepen ongegrond zijn

De saneerder moet vervolgens een saneringsplan (en indien

verklaard. Dit betekent impliciet dat Custom Powders alsnog

nodig met bijbehorend saneringsonderzoek) opstellen. Het

een bodemsaneringsplan moet gaan indienen dat het na

college moet eerst instemmen met dat saneringsplan voordat

goedkeuring door het college moet uitvoeren.

kan worden gestart met de sanering. Saneren moestuinen Sluisdijk In juli 2023 worden de beleidsregels aangepast op basis van

Gedurende de beroepsprocedure blijkt uit onderzoeken dat de

de nieuwe interventiewaarden, nieuwe toetsingsmethodieken,

grond van de moestuinen Sluisdijk gesaneerd moet worden (zie

nieuwe inzichten van het RIVM en voortschrijdend inzicht.

eerder). Aanleiding hiervoor zijn de strengere grenswaarden

Het proces blijft verder gelijk.

voor PFAS/GenX waardoor uit onderzoek blijkt dat het eten van gewassen sterk wordt afgeraden. Op basis van dit potentiële gevaar voor de volksgezondheid besluit de gemeente om de procedure van de Raad van State niet af te wachten en zelf te

Raadsonderzoek PFAS Gemeente Helmond | RAPPORT | 43

gaan saneren. Het alternatief is het sluiten van het complex,

rondom de sanering van de moestuinen bij de Sluisdijk. De

dat wordt niet ervaren als een geschikte proportionele optie.

gemeente heeft middelen van het Rijk gekregen voor onderzoek

Daarom wordt besloten tot saneren. De gemeente hoopt de

en sanering voor zover de gemeente die niet kan verhalen

kosten later te kunnen verhalen op Custom Powders.

op het bedrijf. De gemeente is momenteel nog bezig met het aansprakelijk stellen van het bedrijf, om zo de kosten op hen te

Uit de kernteamstukken blijkt dat de voorbereidingen voor

verhalen.

het saneringsproces in september 2021 in gang worden gezet. Door het kernteam wordt een conceptaanpak voor het proces

Procedure rondom saneren omgeving

gemaakt. Eerst dient er een principebesluit door het college te

Custom Powders

worden genomen. Dit gebeurt op 21 juni 2022.

Na de uitspraak van de Raad van State in april 2023 wordt van Custom Powders verwacht dat het een plan van aanpak opstelt

Vervolgens worden het bestuur van de Stichting 1e Helmondse

voor de sanering van de gehele bodemverontreiniging. In juni

Volkstuinencomplex, individuele tuinders, het waterschap Aa

en juli 2023 volgen er diverse overleggen tussen de gemeente

en Maas, Tennet en eigenaren en gebruikers van aangrenzende

en het bedrijf inzake het saneringsproces. Er worden zowel

bedrijven geïnformeerd over het principebesluit en gevraagd om

technische aspecten over de sanering besproken, alsook zaken

een zienswijze in te dienen. Op 12 juli 2022 besluit het college

rondom de communicatie richting de betrokkenen. Ook wordt

om, na weging van alle zienswijzen, het volkstuinencomplex

er door de gemeente aangegeven aan welke randvoorwaarden

definitief te gaan saneren.

het saneringsonderzoek moet voldoen.

De gemeente is eigenaar van de grond van de moestuinen. De

Custom Powders vraagt in september 2023 uitstel aan voor het

grond wordt gehuurd door de stichting. In gezamenlijkheid met

saneringsplan. Op 13 december 2023 volgt een eerste versie van

de stichting wilde de gemeente het saneringsplan opstellen. De

het saneringsplan en het saneringsonderzoek. Het plan komt

gemeente gaat in eerste instantie in overleg met het bestuur van

op het volgende neer:

het volkstuinencomplex om de hoofdlijnen van het proces te bespreken en afspraken te maken die voor alle tuinders gelden.

•

Het bestuur is tegenstander van het saneren. De tuinders zijn verdeeld over het wel of niet saneren.

Custom Powders gaat geen actieve sanering uitvoeren om PFAS te verwijderen uit de bodem.

•

Custom Powders adviseert om het periodiek meten van PFAS in grond- en oppervlaktewater te continueren.

Het doel van de sanering is een leeflaag van plusminus 70 centimeter aan te brengen met een afdekdoek eronder, zodat

Uit de gesprekken blijkt dat de gemeente vervolgens met het

de tuinders niet dieper in de (daaronder besmette) bodem

bedrijf om tafel gaat. In eerste instantie is de gemeente niet

zouden graven. De gemeente legt de actuele staat van de

tevreden met het plan van het bedrijf. Het bedrijf zou hun

tuinen en (veelal niet vergunde) opstallen vast in verband

conclusies onvoldoende hebben onderbouwd. Er volgt een

met de herinrichting na de sanering en de compensatie voor

periode waarin de gemeente en het bedrijf afstemmen over

eventueel geleden schade als gevolg van de bodemsanering.

hoe te komen tot een versie waarmee de gemeente akkoord

De resultaten van de terreinopname worden per tuinder ter

kan gaan. Custom Powders maakt een aantal nieuwe versies

goedkeuring voorgelegd. Met ieder van de 54 tuinders maakt

van het saneringsplan. De gemeente heeft niet het idee dat het

de gemeente individuele maatwerkafspraken. Hiertoe zijn

plan verbetert. Op 28 mei 2024 stuurt Custom Powders het

zowel groepsgesprekken als huiskamerbezoeken georganiseerd.

verzoek om in te stemmen met het plan dat dan voorligt bij

Het maken van deze maatwerkafspraken was een intensief en

de gemeente. De gemeente geeft aan de beslissingstermijn uit

tijdrovend proces. Dit gebeurde in de periode van augustus

te stellen vanwege de complexiteit en omvang. De gemeente

2022 tot en met februari 2023.

vraagt aanvullende informatie op bij het bedrijf en stelt het zo in de gelegenheid om het plan aan te vullen. Een aantal

Uiteindelijk wordt op 10 februari 2023 ingestemd met het

gesprekspartners geeft aan dat het bedrijf onvoldoende mee

bodemsaneringsplan en kan de sanering beginnen. Van maart

wilde werken aan het opstellen van een kwalitatief goed plan.

tot en met mei 2023 wordt de sanering uitgevoerd. Vervolgens

De gemeente heeft het bedrijf de ruimte geboden om het plan

wordt er een saneringsevaluatie opgesteld door een extern

meermaals aan te passen, omdat er geen acuut risico was op de

bureau. De raad wordt gedurende deze periode op de hoogte

volksgezondheid.

gehouden via raadsinformatiebrieven over de stand van zaken

Raadsonderzoek PFAS Gemeente Helmond | RAPPORT | 44

Op 12 september 2024 neemt de gemeente een ontwerpbesluit

deze periode. Het belangrijkste voor hen is het waarborgen van

over het saneringsplan. Ze geeft aan dat het plan niet voldoet

de volksgezondheid en het leggen van de verantwoordelijkheid

aan de verwachtingen en wettelijke kaders. Ook is het plan

voor de verontreiniging waar het hoort: Custom Powders. De

onvoldoende uitgewerkt en incompleet. De gemeenteraad

gesprekspartners geven aan dat er in het college geen discussie

wordt hierover geïnformeerd via een raadsinformatiebrief. Vier

was over de te nemen besluiten. Er was eenduidigheid in de

partijen dienen een zienswijze in, te weten het bedrijf zelf, een

afhandeling van het dossier.

ander bedrijf, het waterschap Aa en Maas en Brabant Water. Op 19 november 2024 neemt de gemeente het definitieve

In deze periode is het kernteam meermaals bij elkaar gekomen.

besluit. De gemeente gaat niet akkoord met het saneringsplan.

Voornamelijk werd er gesproken over de saneringstrajecten met

Dit betekent dat het bedrijf een geheel nieuw plan op dient te

de milieu- en bodemdeskundigen. Uit de gesprekken blijkt dat

stellen.

zij de leiding hadden in het begeleiden van het gehele proces. Gesprekspartners geven aan dat de ambtelijke afstemming

Faillissement Custom Powders: gemeente neemt

in deze periode goed verliep. Ook de afstemming met de

sanering over

portefeuillehouder verliep naar wens.

Custom Powders gaat op 10 december 2024 failliet. Er wordt door de rechtbank een curator aangesteld voor de afwikkeling

Terugkijkend op het proces geven gesprekspartners aan dat de

van de lopende zaken. De gemeente heeft bij de curator laten

keuze van de gemeente om de moestuinen bij de Sluisdijk zelf

weten het bedrijf aansprakelijk te houden voor de kosten die de

te gaan saneren een goede keuze was. Door het beroep van

gemeente heeft gemaakt en zal maken als gevolg van de PFAS-

Custom Powders bij de Raad van State liep de procedure erg

verontreiniging. Ook vraagt de gemeente de curator hoe hij met

uit, en vanwege de gezondheidsrisico’s was de keuze voldoende

de verantwoordelijkheid tot het uitvoeren en betalen van de

gerechtvaardigd. Gesprekspartners geven aan dat het vervolgens

sanering en het vergoeden van de schade van derden omgaat.

zoeken was in het maken van afspraken met de tuinders. De meningen over het saneren liepen bij hen nogal uiteen. Ook

Om te zorgen dat de sanering zo spoedig mogelijk van

het bestuur van de stichting en de tuinders leken niet altijd

start gaat, begint de gemeente zelf met het uitvoeren

op één lijn te zitten. De gemeente heeft uiteindelijk met elke

van het saneringsonderzoek en het opstellen van een

tuinder individuele afspraken gemaakt. Dit heeft veel tijd en

bodemsaneringsplan. Voor het dekken van de saneringskosten

inspanning gekost.

die niet op de het bedrijf te verhalen zijn, wordt een beroep op het Rijk gedaan. Het Rijk vergoedt een (groot) deel om het

Voor wat betreft het aansprakelijk stellen van het bedrijf geven

saneringsplan te realiseren via een specifieke uitkering (SPUK).

alle gesprekspartners aan dat de gemeente zich maximaal heeft ingespannen om de saneringskosten te verhalen op Custom

In een raadsbrief van februari 2025 wordt deze procedure

Powders. Wel wordt aangegeven dat het vanuit de zijde van

geschetst. De gemeente is van plan de standaard werkwijze

Custom Powders lang duurde voordat er een saneringsplan

te gaan uitvoeren voor het vaststellen van het saneringsplan.

kwam. Uiteindelijk was het plan kwalitatief ondermaats.

Samengevat wordt eerst een bodemonderzoek uitgevoerd

Gesprekspartners geven aan dat er in deze periode meer

(planning gereed in juli 2025), gevolgd door het uitwerken

spanning op de lijn kwam in de relatie tussen het bedrijf en

van saneringsvarianten (planning maart-september 2025), het

de gemeente. Na het besluit van het afwijzen van het plan en

opstellen van een saneringsplan (planning oktober-november

het faillissement kon de gemeente weer haar eigen koers varen.

2025), het uitschrijven van een aanbesteding (planning

Gesprekspartners geven aan dat dit hielp in het maken van

november 2025-maart 2026) en tot slot het saneren (planning

vordering in het dossier.

start april 2026). De raad wordt deze periode meermaals via raadsinformatie­ Terugblik op aansturing en samenwerking in het

brieven geïnformeerd. Gesprekspartners en raadsleden geven

dossier rondom de sanering

aan dat de raad voldoende op de hoogte werd gehouden.

Bestuurlijk wisselt de portefeuillehouder in deze periode meermaals. Van mei 2018–juli 2021 was wethouder Maas portefeuillehouder milieu, vanaf juli 2021–juni 2022 wethouder Harijgens en van juni 2022–oktober 2025 wethouder Bonte. Bestuurlijk wordt positief teruggekeken op

Raadsonderzoek PFAS Gemeente Helmond | RAPPORT | 45

Zembla-uitzending en vervolgacties

Terugblik op aansturing en samenwerking in het

(april 2025 – heden)

dossier naar aanleiding van de Zembla-uitzending

Op 23 april 2025 is er een uitzending van het televisie­programma

Wethouder Bonte was in deze periode de portefeuillehouder.

Zembla over de milieuvervuiling door Custom Powders . Door de

Wethouder Bonte en de betrokken ambtenaren geven aan dat

uitzending kreeg de gemeente nieuwe informatie. Deze nieuwe

de samenwerking met hem goed verliep. Het doen van aangifte

informatie was tweeledig. Ten eerste werd er volgens de Zembla-

was op zijn initiatief en is ambtelijk nader uitgewerkt.

8

uitzending jarenlang doelbewust proceswater geloosd op het vuilwaterriool (middels het lekprikken van de big bags). Indien

5.1.2 Informeren gemeenteraad

dit zou kloppen was dit in strijd met de vergunning en later met

Hiernavolgend geven wij kort samengevat een overzicht

de regels van het Activiteitenbesluit. Ten tweede blijkt uit de

van wanneer de raad werd geïnformeerd middels een

Zembla-uitzending dat de directies van zowel Custom Powders

raadsinformatiebrief over het dossier. Ook geven wij aan

als Chemours weet hadden van de schadelijkheid van GenX. Ook

wanneer het onderwerp ter sprake is gekomen in de raads-

blijkt uit de Zembla-uitzending dat de directies wisten van het

of commissievergaderingen. Gedurende deze periode zijn er

lozen op het riool.

door vier fracties schriftelijke raadsvragen gesteld. De vragen waren zowel technisch-inhoudelijk als procesmatig van aard.

Voor de wethouder is dit aanleiding om te laten onderzoeken

Deze zijn conform de afgesproken procedure behandeld en

of er een juridische grondslag is om aangifte te doen tegen

beantwoord.

Custom Powders en of Chemours. Het lozen op het riool kan worden gezien als een milieudelict volgens de gemeente. Het is aan het Openbaar Ministerie (OM) om dit te vast te stellen. Vanwege het mogelijke milieudelict doet de gemeente aangifte tegen beide bedrijven. Hierover wordt de gemeenteraad geïnformeerd. Aanvullend op de gemeente doet het waterschap ook aangifte. Deze aangiftes zijn niet op elkaar afgestemd. Momenteel wordt de aangifte behandeld door het Openbaar Ministerie.

8

Wij hebben niet alle constateringen uit de Zembla-uitzending nader onderzocht, aangezien dit niet viel binnen de scope van dit onderzoek

Raadsonderzoek PFAS Gemeente Helmond | RAPPORT | 46

Informatieverstrekking aan de gemeenteraad Datum

Inhoud

12 januari 2018

Raadsbrief: de raad wordt geïnformeerd over de verhoogde gevonden concentraties GenX, de bron van GenX (Custom Powders), de ondernomen acties en de te nemen acties.

8 februari 2018

Raadsbrief: de raad wordt geïnformeerd over de opgelegde maatwerkvoorschriften. Daarnaast volgt een update over de uitgevoerde metingen en onderzoeken.

12 juli 2018

Raadsbrief: de raad wordt geïnformeerd over het vervolg op de eerdere maatwerkvoorschriften en het feit dat Custom Powders van plan is geen GenX meer te verwerken. Ook volgt een update van de aanvullende onderzoeken.

20 september 2018

Raadsbrief: de raad wordt geïnformeerd over de tweede opgelegde maatwerkvoorschriften. Ook volgt een update van de aanvullende onderzoeken.

1 november 2018

Raadsbrief: de raad wordt geïnformeerd over de uitkomsten van de eerste fase van het verkennende onderzoek naarPFAO/GenX.

29 januari 2019

Schriftelijke raadsvragen: het college beantwoordt vragen over de totstandkoming van toetsingswaarde en metingen, en het informeren van inwoners.

25 maart 2019

Raadsbrief: de raad wordt geïnformeerd over de uitkomsten van de tweede fase van het verkennende onderzoek naar PFAO/GenX.

20 augustus 2019

Raadsbrief: de raad wordt geïnformeerd over het tijdelijk handelingskader met landelijke toetsingswaarden en voorwaarden voor veilig hergebruik inzake PFAS in de bodem.

20 oktober 2019

Raadsbrief: de raad wordt geïnformeerd over de door het college vastgestelde bodemkwaliteitskaart en beleidsregels voor PFAS.

18 januari 2021

Raadsbrief: de raad wordt geïnformeerd over de nieuwe strengere grenswaarden voor PFAS en de gevolgen die dit heeft voor Helmond.

12 februari 2021

Raadsbrief: de raad wordt geïnformeerd over de het definitieve rapport van het verkennende onderzoek. Ook volgt informatie over de start van het saneringsproces.

4 juni 2021

Raadsbrief: de raad wordt geïnformeerd over de nieuwe onderzoeken naar de moestuinen aan de Sluisdijk en zwemplas Berkendonk.

20 juli 2021

Schriftelijke raadsvragen: het college beantwoordt vragen naar aanleiding van een eerdere raadsbrief over het informeren van inwoners rondom de moestuinen.

28 september 2021

Schriftelijke raadsvragen: het college beantwoordt vragen over de gevolgen van de PFAS-verontreiniging voor volkstuinvereniging Delta; voornamelijk informatievoorziening, betrokkenheid bij saneringsplannen en compensatie.

6 december 2021

Schriftelijke raadsvragen: het college beantwoordt vragen die waren ingediend over de onderzoeksresultaten en vervolgstappen rondom het volkstuinencomplex Sluisdijk.

11 januari 2022

Schriftelijke raadsvragen: het college beantwoordt vragen over het functioneren van de omgevingsdienst ODZOB bij milieuhandhaving in Helmond en de aansturende rol van de gemeente.

15 maart 2022

Schriftelijke raadsvragen: het college beantwoordt vragen over het RIVM-advies en communicatie inzake PFAS in moestuingewassen van volkstuin Delta.

21 juni 2022

Raadsbrief: de raad wordt geïnformeerd over het onderzoek naar het volkstuinencomplex Delta. De raad wordt geïnformeerd over het saneringsproces inzake de moestuinen aan de Sluisdijk.

18 oktober 2022

Schriftelijke raadsvragen: het college beantwoordt vragen over bevoegdheden en besluitvorming, communicatie richting inwoners, onderzoeksmethoden en gezondheidsrisico’s.

17 januari 2023

Raadsbrief: de raad wordt geïnformeerd over het saneringsplan inzake de moestuinen aan de Sluisdijk.

Raadsonderzoek PFAS Gemeente Helmond | RAPPORT | 47

Datum

Inhoud

4 juli 2023

Commissievergadering Omgeving: middels een agenderingsverzoek komt het onderwerp ‘PFAS’ op de agenda van de commissievergadering te staan. Aanleiding hiervoor is tegenstrijdige berichtgeving door de GGD en de gemeente over de schadelijkheid van PFAS/GenX. Een burger spreekt in. Vervolgens volgen er vragen vanuit diverse fracties en beantwoording door de wethouder.