Besluit Omgevingsvisie Heerlen 2050 - Een oude stad met een jong hart klein

Met name in de NOVI en NOVEX is er de komende jaren aandacht voor het wegnemen van procesmatige-, juridische-, infrastructurele- en andere grensbelemmeringen. Vanuit de samenleving wordt benadrukt dat het belangrijk is om aandacht te hebben voor het type bedrijvigheid dat we willen aantrekken. Bedrijven waar veel vraag is naar specifiek personeel, wat niet ingevuld kan worden door onze inwoners, draagt niet bij aan de brede welvaart van onze samenleving. Ook is het belangrijk om te focussen op de jeugd, omdat hier veel potentie ligt. Jongeren trekken nu vaak weg als ze gaan studeren en komen vervolgens (vooralsnog) te zelden terug (terwijl dat in andere gemeenten vaak wel het geval is). We moeten ervoor zorgen dat Heerlen aantrekkelijk blijft voor jongeren zodat ze na hun studie ook hier kunnen werken. Ruimtegebrek op en veroudering van bedrijventerreinen We zien dat op bestaande bedrijventerreinen ruimte is voor revitalisering en herontwikkeling, omdat veel panden niet meer geschikt zijn voor een nieuwe invulling. Naast personeelstekorten kampen bedrijven ook met ruimtetekorten. Met name bedrijven in de MedTech en hoogwaardige logistiek zoeken extra ruimte ter versterking van hun bedrijfsvoering, onder andere om de gewenste transitie op het gebied van energie en circulaire economie mogelijk te kunnen maken.

Tot 2030 wordt een vraag verwacht in heel Parkstad van 50 tot 70 hectare, waarvan een deel in bestaande bedrijfspanden geaccommodeerd kan worden (veelal revitalisering, sloop en nieuwbouw). Voor de periode 2030-2040 verwachten we een aanvullende ruimtevraag van 40 hectare. Het bieden van voldoende ruimte is van groot belang voor het vitaal houden van deze bedrijven en daarmee het bieden van werkgelegenheid en het wegwerken van de sociaaleconomische achterstanden. Zowel vanuit de gemeente als de regio is er aandacht voor deze ontwikkeling en wordt er gekeken hoe bestaande bedrijven geherstructureerd kunnen worden, zodat het ruimtegebruik efficiënter wordt. Kantoorlocaties

24

In en rondom Heerlen-Centrum liggen verschillende grootschalige kantoorlocaties. De vraag naar dit type kantoren neemt daarentegen al jaren af en sinds de coronapandemie veranderd dit nog steeds. Daarnaast moeten kantoorgebouwen energiezuinig zijn van de wetgever: een deel van onze kantorenvoorraad is zodanig verouderd, dat die geen toekomst meer heeft. Tegelijkertijd willen we voldoende aanbod houden voor nieuwe kantoorgebruikers of voor vervangende kantoorbehoefte van ondernemers. Vanuit de samenleving is er wel een toenemende vraag naar nieuwe en flexibele werklocaties, zoals kantoorruimtes, waar functies samenkomen en synergie kan ontstaan. Met name nieuwe horecavormen in het centrum kunnen deze synergie faciliteren. Locaties waar ruimte en tijd optimaal worden benut, zoals horecazaken die overdag worden benut als werklocatie en ‘s avonds dienstdoen als restaurant of grandcafé, zijn voorbeelden van nieuwe horecavormen. Digitalisering en AI We kunnen nog niet voorspellen welke vlucht de ontwikkeling van Artificial Intelligence gaat nemen en hoe zich dat zal vertalen in de fysieke omgeving. Inwoners mogen erop vertrouwen dat we ons goed voorbereiden op dit soort belangrijke trends. Boodschappenwinkels: tegenstrijdige belangen en leefbaarheid Heerlen kent historisch een zeer fijnmazig netwerk aan (kleine) boodschappenwinkels.

De moderne consument wil daarentegen steeds meer gemak en een breed aanbod in één winkel (‘one stop shopping’). Deze winkels, met name supermarkten, hebben hierdoor te maken met een veranderende consumentenvraag, concurrentie en digitalisering. Dat leidt tot grotere winkels en met name grotere supermarkten. Het gevolg hiervan is dat supermarkten zich niet meer op buurtniveau, maar op wijkniveau of zelfs stadsdeelniveau oriënteren. Dus grotere winkels, maar minder in aantal en minder dichtbij. Bovendien kunnen grotere winkels door schaalvoordelen vaak wat lagere prijzen rekenen dan kleine buurtwinkels. citaat 8 “Een supermarkt die voor iedereen lopend te bereiken is.”

– Bewoner Zeswegen-Nieuw Husken

Heerlen-Centrum als traditionele koopstad staat onder druk citaat 9 “Er moet meer aandacht aan de stad worden besteed zoals meer horeca, uitgaansgelegenheden, leuke winkels en fijne pleintjes met groen. Maak van de stad één geheel, bijvoorbeeld door alle gebouwen in het centrum in Caribbean kleuren te schilderen. Dan komen er meer toeristen en dat is goed voor de economie en werkgelegenheid. Geef laaggeletterden een kans in dit project en betrek jongeren om hangjeugd tegen te gaan. Heerlen heeft zo veel mogelijkheden om haar slechte imago kwijt te raken en zichzelf op de kaart te zetten!”

– Bewoner uit Heerlerheide-Passart

Heerlen-Centrum heeft decennialang een duidelijk rol vervuld als koopstad voor heel Parkstad. Dit leidde lange tijd tot het bijbouwen van veel nieuwe winkelpanden, een groeitrend die niet alleen in Heerlen speelde. Deze groei is abrupt afgekapt door de bankencrisis van 2008 en de kredietcrisis van 2012. Doordat de koopkracht in die jaren instortte, werd er minder besteed. Hierdoor was het kernwinkelgebied ineens te groot. De snelle ontwikkeling van online shopping heeft de leegstand nog eens verder versterkt (zie figuur 11). Daarbovenop kwamen de effecten van de coronacrisis die (tijdelijk) tot een extra dip in het aantal bezoekers heeft geleid. Inmiddels gaat het de goede kant op wat betreft de bezoekersaantallen en zitten we inmiddels bijna op hetzelfde niveau als voor de coronacrisis.

25

Figuur 18: Leegstand

Aandeel leegstand verkooppunten Bron: Locatus 2023

citaat 10 “Wij hebben een prachtige en druk bezochte woonboulevard, maar in de stad is vooral leegloop. Heerlen centrum mag daarom wel wat meer winkels aantrekken waardoor de stad aantrekkelijker wordt voor mensen van buitenaf. Het eerste uur gratis parkeren was ook een groot succes. Soms als ik even snel iets wil ophalen in de stad dan mis ik dat wel en ga ik niet of bestel ik weer online.”

– Bewoner uit Meezenbroek-Schaesbergerveld-Palemig

Sinds 2005 is al voorzichtig ingezet op het wat compacter maken van het uitgestrekte kernwinkelgebied. Dit is in de Structuurvisie Heerlen 2035 en in de Structuurvisie Ruimtelijke Economie Zuid-Limburg (SVREZL) verder doorgezet als aanpassing op de veranderde economische situatie. Daarbij is verschil gemaakt tussen het kernwinkelgebied en de aanloopstraten. We zijn voorzichtig met het nog verder inkrimpen, omdat dit het risico vergroot dat het kernwinkelgebied onder de kritische massa terecht komt en té klein wordt om het hoofdwinkelcentrum voor heel Parkstad te zijn. De kunst is om de juiste balans te vinden tussen een voldoende robuust en aantrekkelijk kernwinkelgebied en de overige functies die een binnenstad kenmerken. Een aantrekkelijke en kwalitatief hoogwaardige openbare ruimte is niet zaligmakend, maar wel belangrijk voor het kernwinkelgebied en het horecagebied. Bovendien vormt het de verbinding met allerlei andere functies, zoals cultuur, kantoren en dienstverlening. Het wordt op deze manier ook aantrekkelijker om in de binnenstad te wonen. Wonen in de binnenstad kan een positieve impact hebben op het vergroten van de sociale controle en levendigheid, ook na winkelsluitingstijd. Horeca We hebben de afgelopen jaren gezien dat leegstaande winkelpanden in het centrum worden ingevuld door horeca.

Hierdoor heeft de binnenstad, meer dan voorheen, een verblijfsfunctie gekregen: mensen gaan naar de stad voor een totaalbeleving. Toch is de marktruimte voor horeca min of meer verzadigd. Dit neemt niet weg dat we in Heerlen bepaalde gebieden hebben aangemerkt als horecaclusters die elkaar kunnen versterken doordat ze elk een net ander karakter hebben. Zowel overwegend anders in het type horeca (brasserie, lunchroom, restaurant of nachtcafé) als de plek in de stad die verschilt. In de wijken zien we een afname van de traditionele buurtcafés, snackbars en cafetaria’s. Kansen voor de vrijetijdseconomie citaat 11 “In mijn vrije tijd is er weinig te doen in Heerlen, met name na sluitingstijd van de winkels. Ook is er weinig aanbod voor kinderen en jongeren.”

– Bewoner uit Molenberg

Het verbeteren en versterken van de vrijetijdseconomie is op verschillende schaalniveaus als belangrijke opgave benoemd. Heerlen, maar ook de omgeving, heeft een rijke historie en beschikt over verschillende gebieden met hoge natuurwaarden en unieke landschappen. Hier liggen kansen om de landschappelijke

26

kwaliteiten en de rijke historie van Heerlen, zowel voor onze inwoners als voor onze bezoekers, beter te benutten en beter beleefbaar te maken. Het ontsluiten en geschikt maken van groengebieden voor inwoners en bezoekers is werk dat aantrekkelijk en eenvoudig is, maar wel verantwoordelijk en dus in regie en samenhang moet worden uitgevoerd. Daarbij kunnen gebieden een thema krijgen waarmee een doelgroep extra wordt aangesproken. Door de verspreide ligging van deze natuurplaatsen aan elkaar te verbinden met nieuwe natuur (dus niet met wegen) van tenminste zo’n 100 meter breed, ontstaan routes die alle thema's aan elkaar vlechten en er voor vele soorten mensen vele bestemmingen en belevingssferen ontstaan. Als deze verbindingen strategisch worden gemaakt, worden daarmee ook wijken aantrekkelijker. Dit zal op meerdere plaatsen een verandering van de verkeersstructuur vragen, hetgeen een mooie gelegenheid is om het oude stedenbouwkundige model te corrigeren. Groevegebieden vormen een uniek en uitzonderlijk mooi decor dat nergens in Nederland te vinden is en bieden de bezoeker datgene, dat Heerlen mist: open water. Verbind deze elementen met nieuwe werkgelegenheid i.s.m. de bovengrondse praktijkschool, het techniekcollege en Yuverta en dagjesmensen worden door tal van initiatieven van alle gemakken voorzien.

Onze cultuurhistorie is goed voelbaar in de mijnkoloniën, waarvan een aantal de status van beschermd stadsgezicht hebben. Maar ook in andere rijksmonumenten zoals de diverse voormalige watermolens langs de beken is dit goed zichtbaar. Op cultureel gebied is Heerlen ook een voorloper. Het culturele aanbod, inclusief evenementen en cultuurhistorie, is volop aanwezig, maar wordt nog niet in de volle breedte door iedereen even sterk beleefd. In een samenleving die sterker het accent legt op beleving, kan het cultuuraanbod een onderscheidende rol spelen. Een sterke concentratie aan cultureel aanbod is te vinden in en rondom Heerlen-Centrum. Uniek is het Thermenmuseum langs de Via Belgica, evenals het voormalige Landsfort Herle rondom de Pancratiuskerk. De bekendheid en de beleefbaarheid zijn echter nog niet optimaal. Hier is dus nog iets te winnen om ook bezoekers van verder weg aan te trekken als onderdeel van de vrijetijdseconomie. [1] Parkstad in cijfers, economie; https://parkstad.incijfers.nl/dashboard/economie

3.5 Afstemmingskader Parkstad Veel van de in dit hoofdstuk geschetste uitdagingen gelden voor de hele regio Parkstad en zijn in dat verband ook al eerder onderkend. Daarom heeft Parkstad het Regionaal Afstemmingskader GOVI’s Parkstad ‘PARKSTAD 2040; een grenzeloos perspectief’ opgesteld (zie bijlage voor een uitsnede). De Versie: 1.0 – Bouwsteen voor de Gemeentelijke Omgevingsvisies is vastgesteld door de Bestuurscommissie Ruimte & Mobiliteit en de Gemeenteraden. Dit regionaal afstemmingskader bevat het toekomstperspectief voor de leefomgeving van Parkstad richting 2040 en is de regionale bouwsteen voor de zeven gemeentelijke omgevingsvisies. Het is geen hard kader met strikte planologische sturingsprincipes, maar juist een inspirerend vergezicht gericht op het samenbrengen van kwaliteiten en opgaven op alle schaalniveaus. Met dit vergezicht schetsen de zeven gemeenten ook de belangrijkste ambities en ontwikkelingen waar ze samen mee aan de slag gaan in de omgevingsvisies. Aan de hand van dit vergezicht is het afwegingskader gemaakt. Dit helpt bij het bepalen of nieuwe ontwikkelingen met een regionaal belang passen in het overkoepelende doel. Parkstad Limburg Stadsregio Parkstad Limburg is een bestuurlijke samenwerking van zeven gemeente. Onze gemeente werkt hier samen met de gemeente Beekdaelen, Brunssum, Kerkrade, Landgraaf, Simpelveld en Voerendaal.

De regio zet zich in voor een duurzame economische, fysieke en sociale ontwikkeling, waardoor welvaart, welzijn, werkgelegenheid en voorzieningen zowel nu als op de langere termijn worden bevorderd en gewaarborgd. Dat wordt gedaan door: a. Het realiseren van een duurzaam economisch groeipotentieel door het creëren van nieuw perspectief en het verzilveren van kansen, ook grensoverstijgend. b. Het realiseren van leefbare en gezonde wijken en kernen door het integreren van een sociale en fysieke aanpak op gebiedsniveau.

4 Visie op Heerlen 4.1 Inleiding In hoofdstuk 2 en 3 hebben we gezien dat Heerlen vele kwaliteiten heeft om trots op te zijn en die we koesteren, maar ook dat er veel opgaven op de gemeente afkomen waar we iets mee moeten. Dit doen

27

we op een Heerlen-eigen manier die past bij onze inwoners en ondernemers. Dat kan soms afwijken van ‘hoe we het altijd doen’. Daarom is het goed om los van de dagelijkse praktijk na te denken over de (verre) toekomst van Heerlen. Wij zien Heerlen in 2050 als ‘een oude stad met een jong hart!’. Hieronder beschrijven we onze visie op Heerlen, de wenselijke situatie, in 2050. Daarbij geven we ook aan welke opgaven we daarvoor hebben aangepakt. Hoe we dat gaan doen beschrijven we in de thematische uitwerking in het volgende hoofdstuk (5).

4.2 Heerlen in 2050; een oude stad met een jong hart! Heerlen in balans Anno 2050 is Heerlen een sociale en groene stad in balans, met een stralend centrum te midden van goed verbonden vitale buurten. We hebben een balans getroffen tussen samenleving en natuur, tussen materiële welvaart en immaterieel welzijn, tussen trots op een roemrijk verleden en zin in een lonkende toekomst. Na een opwaartse spiraal in de eerste helft van de 21e eeuw staat de stad gemiddeld tot hoog in landelijke lijstjes op het gebied van leefbaarheid, veiligheid, gezondheid en sociaaleconomische status. De rigoureus vergroende én verduurzaamde wijken van Heerlen worden stuk voor stuk bewoond door een veerkrachtige mix van jonge en oude inwoners, van huishoudens met dikke én smalle beurzen. Heerlen heeft haar positie als bruisend hart van Parkstad bestendigd en is uitgegroeid tot bloeiend Euregionaal knooppunt dat zich onderscheidt op tal van thema’s, van cultuur tot circulariteit. De rond de eeuwwisseling voorspelde demografische krimp is uitgebleven. Heerlen is meebewogen met de gematigde groei van de Nederlandse bevolking, en is mede dankzij groeimagneten als het Medtech cluster en de Brightlands Service Campus geleidelijk doorontwikkeld tot een stad van ruim 100.000 inwoners.

Identiteit, van nul tot nu Vandaag de dag zijn de vier belangrijke cultuurhistorische periodes die, zoals beschreven in hoofdstuk 2, medebepalend zijn geweest voor de ontwikkeling van Heerlen goed zichtbaar. De komst van het Maankwartier, dat bekend staat als de vierde en daarmee de jongste belangrijke cultuurhistorische periode, aan het begin van de 21e eeuw was na de zware en turbulente tijden van de mijnbouwperiode een eerste moderne stap in de transitie van de stedelijke identiteit van Heerlen. De stationsomgeving is een symbool voor het vermogen van de stad om zichzelf steeds weer opnieuw uit te vinden. Dat geldt ook voor het zwembad in de Sint Franciscus van Assisikerk waarmee Heerlen een pagina in de Lonely Planet veroverde. De slagzin van het in 2050 met succes afgeronde Nationaal Programma Heerlen-Noord “Trots, als brandstof van onze inhaalrace”, benadrukt de kracht van de identiteit die is voortgekomen uit deze vier belangrijke bloeiperiodes. Een stad met een gouden rafelrand Begin twintiger jaren van de 21e eeuw werd Heerlen beschreven als een stad met een gouden rafelrand. Aan de ene kant was Heerlen een stad met heel veel sociaaleconomische uitdagingen en een getroebleerd verleden. De sociale structuur van de stad stond onder enorme druk en Heerlen prijkte bovenaan alle negatieve lijsten.

De armoedecijfers waren hoog, en Heerlen was nationaal koploper in energiearmoede, wat betekende dat veel mensen in slechte huizen woonden, met hoge energierekeningen en weinig middelen voor de nodige verduurzamingsslag. Aan de andere kant en desondanks was het een stad met het vermogen om de bladzijde om te slaan en zichzelf opnieuw uit te vinden. In dat proces zat – en zit nog steeds – veel creativiteit, energie en lef om erbovenop te komen. Door middel van pionieren en een vechtersmentaliteit slaagde de stad er in op een solidaire manier de energietransitie vorm te geven en stapje bij beetje de sociaaleconomische achterstanden achter het fenomeen energiearmoede in te halen. Diezelfde mentaliteit zorgt ervoor dat Heerlen ook nu gewoon nog steeds beschikt over een hoogwaardig, volwaardig ziekenhuis dat heel Parkstad bedient. Trendbreuk begon bij de jeugd Voor Heerlen is een betere toekomst altijd bij haar jeugd begonnen. Niet voor niets investeren we al decennia lang in de best mogelijke omstandigheden voor kinderen. Wie in een liefdevol en veilig gezin opgroeit, heeft later de grootste kans op een gelukkig, liefdevol en succesvol leven. Daarom ondersteunen we nog altijd via onder andere ‘Kansrijk van Start’ jonge ouders vanaf het moment van een kinderwens tot het moment dat kinderen naar school gaan en laten we ook daarna niet los.

We zien het onderwijs als dé plek om gelijke kansen te bevorderen en behandelen scholen en kinderen daarom juist ongelijk: kinderen die meer ondersteuning nodig hebben, krijgen extra hulp en aandacht. We zijn blij met iedereen die op eigen kracht kan zorgen voor veiligheid, gezondheid en ontplooiing, maar voor wie dat niet vanzelfsprekend is, staan we klaar om te helpen. Via Familiescholen ondersteunen we kinderen en gezinnen met onder meer armoedebestrijding en zorg. Apetrots zijn we bovendien dat alle Heerlense scholen een Rijke Schooldag bieden, met volop aandacht voor gezond eten, bewegen, cultuur en samenwerking met de buurt.

28

Vitaal, gezond en leefbaar Heerlen Ruimte voor positieve gezondheid In 2050 zijn de mensen uit Heerlen gezonder dan het gemiddelde van Nederland omdat, mede dankzij het succes van het Nationaal Programma Heerlen-Noord, de sociaaleconomische achterstanden zijn ingelopen, de basis op orde is en de basisvoorwaarden voor een gezonde leefomgeving altijd al aanwezig waren. Het groen is zoals gezegd altijd dichtbij: de beekdalen, de Brunssumerheide en de groene inrichting van de wijken en buurten dragen bij aan de positieve gezondheid en brede welvaart. Wel zijn die identiteitsdragers vanaf begin twintiger jaren versterkt door ze een duidelijker profiel mee te geven en ze aan elkaar te verbinden. Ook laten we in het groen het erfgoed, kunst en cultuur goed zien. Sociaal veilig Heerlen is anno 2050 ook een heel veilige stad. Dankzij grote inspanningen, ook in de landelijke lobby, zijn er extra politieagenten en BOA’s ingezet. Daarnaast is er strak gehandhaafd op diverse terreinen, waaronder in de fysieke leefomgeving via het goed inregelen van het omgevingsplan. Na een aantal jaren, toen de integrale aanpak van het Nationaal Programma Heerlen-Noord zich begon uit te betalen en meer mensen aan het werk gingen, nam de criminaliteit gaandeweg af tot een in Nederland gemiddeld tot laag niveau. Vertrouwen Anno 2050 is het vertrouwen tussen de inwoners en het gemeentebestuur relatief groot.

Zo is de opkomst bij verkiezingen al jaren gemiddeld tot hoog vergeleken met de rest van Nederland en weten inwoners uit alle lagen van de bevolking de gemeente goed te vinden. Inwoners worden structureel betrokken bij de ontwikkeling van beleid en plannen voor de toekomst. Hier krijgen ze de gelegenheid om mee te praten en mee te denken over de toekomst van Heerlen zodat er een breed gedragen verhaal ontstaat waar zowel de stad als haar inwoners en ondernemers achter staan. Het gestructureerd werken in de beleidscyclus geënt op de Omgevingswet die in 2024 in werking is getreden, biedt hiertoe ook volop de gelegenheid. Het betrekken van de samenleving bij onderwerpen zoals klimaatverandering is ook succesvol gebleken. Hier zijn innovatieve ideeën uit voort gekomen waar Heerlenaren al jaren met elkaar de vruchten van plukken. Dé tuinstad van Parkstad Groen tot in het hart van de stad Door de ontstaansgeschiedenis van Heerlen, waarin diverse dorpen en mijnwerkerswijken aan elkaar zijn gegroeid, konden bezoekers zich aan het begin van de 21e eeuw soms nog moeilijk oriënteren. Anno 2050 vormen de beekdalen en andere groengebieden de juiste begeleiding om de weg door de stad te vinden. Ook de wijken en buurten zelf zijn zo rigoureus vergroend, met een fijnmazige dooradering, dat ze bijdragen aan biodiversiteit, gezondheid, klimaatadaptatie en bestrijding van hittestress.

Ondanks de groei die Heerlen heeft doorgemaakt, vinden groen en bebouwing nog altijd een mooie, natuurinclusieve balans, waardoor het goed toeven is voor mensen én alle dieren. Nieuwe en verbeterde fiets- en wandelverbindingen door de groene aders maken de grote groenstructuren in en om de stad goed bereikbaar voor bewoners en recreanten. Vanuit het centrum en de wijken ben je in mum van tijd op de Brunssummerheide die zijn weg vindt tot in het hart van de stad. Heerlen kent ook vele prachtige groene, soms nog onbekende, plekken, meerachtige vijvers en beken. De natuurgebieden, de Caumerbeek en de Geleenbeek zijn volledig hersteld en beter zichtbaar gemaakt. Ook het groevegebied is na de exploitatie van zilverzand volledig getransformeerd tot een uniek groen- en waterrijk gebied met prachtige natuur, volop recreatiemogelijkheden en een sterke verknoping met de omliggende wijken. Door de verbeterde verbindingen tussen de stad en de omgeving is ook Kasteel Hoensbroek goed bereikbaar wat een positief effect heeft op de beleving van het groen en de cultuurhistorische waarden van Heerlen. Groen wordt hét verbindend element en daarmee tevens unique selling point van heel Heerlen! Cultureel brandpunt Voor kunst en cultuur ben je in 2050 in Heerlen aan het juiste adres. Dit vormt een groot deel van de identiteit van de stad.

Door het brede culturele aanbod is Heerlen in de loop der jaren uitgegroeid tot culturele hoofdstad van zuidelijk Nederland. Er zijn culturele festivals, een drukbezocht theater en een poppodium dat bekend staat om zijn kwaliteit. Dankzij SCHUNCK, de stadsschouwburg, de Royal, het Maankwartier – en de gewaagde bouwwerken die volgden – is Heerlen een geliefd uitje voor liefhebbers van (moderne) architectuur. Het herontdekken van de culturele kwaliteiten van de stad en het centrum

29

heeft ertoe geleid dat de unieke uitstraling overal zichtbaar en voelbaar is. Zo wordt de graffiti in de stad omarmd en als kunst beschouwd en is er op het gebied van kunst en cultuur invulling gegeven aan het voorheen ‘lege canvas’ van Heerlen. Daarnaast heeft Heerlen zich de afgelopen decennia verder ontwikkelt tot dé hiphop stad van de brede (Eu)regio. Internationale netwerkstad Nieuwe sociale netwerken Pioniersstad Heerlen heeft de capaciteit om zichzelf opnieuw uit te blijven vinden – een eigenschap die haar ook anno 2050 blijft vormen. Bijzonder daarbij is dat de situatie nu in veel opzichten ook weer elementen heeft van de situatie van vóór de mijnsluitingen: het gevoel van sociale cohesie, elkaar helpen en aangesloten zijn bij het verenigingsleven is in de loop van de jaren gebleven bij en gedragen door oudere inwoners en mede dankzij hen sterk gegroeid bij jongeren en relatieve nieuwkomers. Buurtvoorzieningen zijn teruggekeerd naar buurten en wijken die er eerder van verstoken waren en hebben eveneens bijgedragen aan de sociale cohesie. Ook zijn er energiecoöperaties opgebloeid, waarin Heerlenaren samen zorgdragen voor het onderhoud en de verbetering van volledig duurzame energievoorzieningen. De strijd tegen klimaatverandering en voor vergroening heeft gezorgd voor verbondenheid.

Nieuwe fysieke netwerken Door de aanleg van nieuwe en logische verbindingen is de oriëntatie in de stad anno 2050 verbeterd, waardoor mensen zowel van binnen als van buitenaf nu gemakkelijk op de fiets of te voet de stad kunnen verkennen. Dankzij nieuwe overkluizingen vormt het spoor geen barrière meer en zijn de stadsdelen Heerlen-Noord en Heerlen-Zuid (fysiek en sociaal) naar elkaar toegegroeid. Grensoverstijgend samenwerken Heerlen ligt aan de rand van Nederland maar centraal in een grotere internationale regio met het Ruhrgebied en de omgeving Luik om de hoek, waarbinnen in totaal meer dan 30 miljoen mensen wonen. Die ligging wordt inmiddels optimaal benut door de uitstekende verbindingen en grensoverstijgende samenwerking. Er vindt uitwisseling van kennis en samenwerking met andere overheden over de grens plaats met Aken voorop. Dankzij de bloei van onder andere grensoverstijgende bedrijventerreinen en de dépendance van de RWTH in Heerlen, vindt er een sterke uitwisseling van kennis en mensen plaats. Hoogwaardige, snelle aansluiting op een Euregionaal (en vanuit de Euregio zelfs Europees) spoornetwerk biedt talloze mogelijkheden voor verdere samenwerking. Internationale kenniseconomie Heerlen onderwijsstad Anno 2050 heeft Heerlen alle kansen op het gebied van innovatie met beide handen aangepakt en gecombineerd met scholing en onderwijs.

Ook hier zijn we begonnen bij de jeugd. Vanaf jonge leeftijd hebben we talentontwikkeling gestimuleerd, achterstanden bestreden en ondersteuning geboden daar waar dat nodig was en dit doen we nog steeds. We zetten daarmee maximaal in op het succesvol afronden van een schoolperiode met een startkwalificatie. Zo nemen alle jongeren volwaardig, zelfbewust, zelfstandig en in goed welbevinden deel aan de Heerlense samenleving en arbeidsmarkt en blijven ze zich doorontwikkelen. Daarom is het mbo, hbo en wo niet alleen meer voor studenten. De scholen zijn ook ontmoetingsen leerplekken voor volwassenen, bedrijven en maatschappelijke instellingen. In Heerlen zijn we al jaren voorlopers op het gebied van techniek, stedelijke transformatie, duurzaamheid, zorg, brede welvaart en veiligheid op alle niveaus. Dit gaat van mbo, hbo tot wo en van wetenschappelijk onderzoek tot het verzilveren van kennis en techniek. Onze internationale context en het gegeven dat we hier pionieren met transformaties op vele vlakken zorgt ervoor dat ook onderwijsinstellingen van over de grens onze regio en onze vraagstukken interessant vinden. De komst van de RWTH Aachen naar Heerlen begin twintiger jaren is wat dat betreft een opmaat gebleken. Vlak na de komst van de Akense universiteit, vonden ook de OU (Open Universiteit), de UM (Universiteit Maastricht) en Zuyd Hogeschool de weg naar het centrum van de stad.

Tot op de dag van vandaag vindt er een succesvolle samenwerking en uitwisseling van kennis plaats tussen deze verschillende universiteiten en komen er jaarlijkse honderden studenten naar Heerlen. In de nabijheid van Heerlen, in de euregio, zijn aanvullend op de in Heerlen gevestigde (onderdelen van) onderwijsinstellingen nog onder andere de RWTH, Brightlands Maastricht Health en Chemelot campus Sittard gelegen. Hiermee is het beschikbare onderwijsaanbod zeer divers en compleet te noemen.

30

Slimme hoofden en handige handen In de technologie en logistiek hebben we gewerkt en werken we nog steeds aan vraagstukken op allerlei niveaus. Van Artificial Intelligence (AI), robotisering en digitalisering als wetenschapsgebieden, tot de toepassingen ervan in de maatschappij en het bedrijfsleven, tot het onderhouden en het bedienen van dit soort toepassingen in de fabrieken. Daarnaast is de sector in medische technologie en medische logistiek, dankzij de internationale ligging, toenemend zorggebruik en verbeterde technologie, het afgelopen decennia een groeibriljant gebleken die voor de hele regio economisch stuwend is. Excellent onderwijs en onderzoek zijn van levensbelang om de kenniseconomie draaiende te houden en de regio door te blijven ontwikkelen. Met de komst van de ‘Einstein Telescope’ maar ook vragen vanuit ASML en onze financieel administratieve clusters hebben bijgedragen aan dit belang. De economische as De economische as, die vanaf de woonboulevard tot in het zuidelijkste punt van de gemeente loopt, huisvest naast de nog steeds bloeiende woonboulevard meerdere grote bedrijven binnen de Brightlands Smart Services Campus, een uitgebreide onderwijsboulevard met onderwijsinstellingen op verschillende niveaus, een hoogwaardig technologisch bedrijventerrein, een moderne zorgvallei, een industrieel cluster en tot slot de grote concentratie van medische logistiek.

Deze as heeft Heerlen economisch op de kaart gezet. De digitalisering heeft hier een grote bijdrage aan geleverd door de nieuwe mogelijkheden op het gebied van medische technologie, smart services en AI. Het aantal hoogwaardige banen, alleen al in de medische sector, is door de jaren heen zo sterk gestegen, dat de stad veel meer kenniswerkers aan zich heeft kunnen binden. Deze ontwikkeling heeft daarnaast ruimte geboden voor de verduurzaming van bedrijven en processen en draagt bij aan de energietransitie. De energietransitie heeft gezorgd voor een nieuwe ‘groene economie’ en veel nieuwe groene banen. In deze ’bedrijfstak’ zijn we koploper in heel Nederland en zelfs Europa. Ook de groei van het toerisme en de vrijetijdssector is flink doorgezet. Toekomstbestendige woonomgeving Divers en inclusief woningaanbod Begin twintiger jaren werd de krimpgedachte ten grave gedragen en gaf de gemeente samen met maatschappelijke partners gestalte aan een nieuwe sociaal-ruimtelijke dynamiek in de stad. De woningvoorraad is nu, in 2050, kwantitatief en kwalitatief op orde. Door de ontwikkeling van de economische as zijn er niet alleen veel nieuwe banen bij gekomen voor Heerlenaren, maar ook voor mensen van buiten de gemeente.

De woningvoorraad is behalve volledig duurzaam en klimaatadaptief daardoor ook groter en inclusiever geworden om de ruim 100.000 Heerlenaren in al hun verscheidenheid te accommoderen. Anno 2050 is niet alleen de woningvoorraad op orde, maar is ook de balans in het woonklimaat teruggekeerd. Dit werd bereikt met stevig volkshuisvestelijk beleid dat geen ruimte liet voor huisjesmelkers, en dat aanzette tot structurele verbetering van de samenstelling van wijken. De belangrijkste opgave hierbij was het ongedaan maken van de stelselmatige concentratie van kwetsbare groepen op dezelfde plekken in de stad, in samenwerking met de rest van de regio. Zo werden er in focuswijken woningen in het hogere segment gebouwd en in veerkrachtigere wijken juist sociale en betaalbare woningen. Een effectief instrument hiervoor bleken de zogenaamde “(Park)stadshuwelijken” – verbindingen tussen méér en minder veerkrachtige wijken in Parkstad waarin parallel werd ontwikkeld om overal tot een gezondere sociale mix te komen. Nu, in 2050, hebben alle wijken een evenwicht gevonden tussen betaalbare woningen en woningen in het hogere segment en alles wat daar tussenin zit. Dit heeft samen met het hoge maatschappelijke voorzieningenniveau geleid tot een sterke sociale cohesie in de wijken en buurten.

Innovatieve woningbouw Heerlen beschikt anno 2050 over diverse woonmilieus: van hoog stedelijk wonen in het centrum tot ruim opgezet wonen in het groen. Daarnaast is er voldoende keuze tussen kwalitatief goede woningen, appartementen en eengezinswoningen en is ook hybride wonen mogelijk in Heerlen. De kwaliteit vertaalt zich ook naar de levensloopgeschiktheid van de woningen. Er zijn grote veranderingen en innovaties op het gebied van wonen en woningbouw doorgevoerd. Zo heeft de gemeente een grote rol gehad in het herstel van de woningmarkt. Bovendien is de gemeente voortvarend aan de slag gegaan met een brede herstructureringsslag. De leefbaarheid ging in herstructureringsgebieden zichtbaar vooruit doordat rotte plekken weg werden gewerkt, groenstructuren op grote schaal werden hersteld of nieuw werden aangelegd, en doordat er slim gemixt werd met woonsegmenten. Bij deze vernieuwingsslag werd zo veel mogelijk ingezet op innovatieve woon- en bouwvormen die energieneutraal en hittebestendig zijn. Het in Heerlen gevestigde Europees Centrum voor Circulaire Bouw en Transformatie vervulde een aanjagersrol tot ver in de Euregio. Optimale woonkwaliteit werd systematisch gekoppeld aan maximaal identiteitsbehoud in karakteristieke wijken als mijnkoloniën.

31

Samenwerking boven marktwerking in de zorg Anno 2050 is Heerlen, meer dan ooit, een inclusieve stad. Dat ouderen, zorgbehoevenden en mensen met een beperking (langer) thuis blijven wonen, is ten opzichte van in de begin twintiger jaren, onder meer de gewenste uitkomst van de samenwerking in het zorglandschap. Het motto van deze samenwerking luidt: ‘Geen marktwerking, maar samenwerking in de zorg’. Dit is tot uitdrukking gebracht door de zorg en ondersteuning, waarvoor de gemeente verantwoordelijk is, zo veel mogelijk te organiseren via samenwerkingsverbanden. Hierbij wordt er met één contractpartner voor het zorg- en ondersteuningsaanbod gewerkt en wordt de samenwerking met ketenpartners veelvuldig gestimuleerd. Ook zijn er – met het oog op de vergrijzing, het streven naar inclusie en de wens dat mensen lang thuis blijven wonen – veel sociale en ruimtelijke aanpassingen in de omgeving gedaan en is het aantal levensloopbestendige woningen enorm gegroeid. Gelukkig ouder worden Iedereen wil gelukkig ouder worden en waar kan dat beter dan in de eigen omgeving. De samenwerking in het zorglandschap werd gekoppeld aan vooruitstrevend ouderenbeleid, met warme aandacht voor onze oudere inwoners.

Het Heerlense ouderenbeleid stelde de ouderen zelf centraal, hielp hen zo lang als mogelijk gelukkig thuis te laten wonen en hen tegelijkertijd volop in staat te stellen deel te blijven nemen aan de maatschappij. Op het moment dat ouderen niet meer zelfstandig thuis kunnen wonen, weten velen de weg te vinden naar het open Zorgbuurthuis. Het Zorgbuurthuis beschikt over een fijnmazig netwerk van zorg, begeleiding en maatschappelijke ondersteuning waar ouderen zo lang als mogelijk in hun eigen vertrouwde wijk of buurt kunnen blijven wonen. Om dit te realiseren werd in Heerlen ingezet op community building en "magic mix" in woon(zorg)complexen en wijken. Deze maatregelen en het creëren van groenvoorzieningen hebben een grote impact op de inclusiviteit en leefbaarheid van de wijken en de vitaliteit en positieve gezondheid van alle Heerlenaren. Energieneutraal, klimaatadaptief en duurzaam Energierechtvaardigheid Een belangrijke Heerlense invulling van de energietransitie is het bereiken van energierechtvaardigheid. We zijn gegroeid van energiearmoede naar een situatie, in 2050, waarin iedereen recht heeft op betaalbare energie en deze ook krijgt.

Dit heeft Heerlen samen met Parkstad bereikt door het nastreven van vier principiële doelstellingen: een betaalbare energierekening, een leefbare woonkamertemperatuur, een houdbare ecologische voetafdruk en democratisch zeggenschap over de energiehuishouding. Om deze zeggenschap te creëren en waarborgen, is halverwege de twintiger jaren een sociaal energiebedrijf opgericht. Daarnaast is er veel onderzoek verricht naar de ruimtelijke inpassing van duurzame energiebronnen en het uitrollen van een grootschalige collectieve warmtetransitie. Heerlense energie wordt anno 2050 volledig duurzaam opgewekt, nadat de stad in 2040 al energieneutraal werd. Van energierechtvaardigheid naar klimaatrechtvaardigheid Heerlen is niet gestopt bij energierechtvaardigheid, maar heeft dit verder opgewerkt tot ‘klimaatrechtvaardigheid’ door ook klimaatadaptatie, natuurinclusiviteit en circulariteit mee te nemen. Zo werd de huizenvoorraad verduurzaamd en volledig voorzien van materiaalpaspoorten om te borgen dat materialen zo veel mogelijk hergebruikt worden. Door de opgedane kennis op dit gebied is Heerlen uitgegroeid tot Euregionaal knooppunt voor circulaire bouwinnovatie. De woon- en buitenruimte zijn volledig klimaatadaptief ingericht en we hebben voorzieningen voor hoog water getroffen in de beekdalen en in nieuwe buffergebieden.

Door vooruitstrevend dierenwelzijnsbeleid is de Heerlense samenleving veel meer in balans met de Heerlense natuur, heeft biodiversiteit weer op kunnen bloeien en worden dieren erkend en beschermd als volwaardig onderdeel van het weefsel van de stad.

5 Thematische uitwerking 5.1 Inleiding Het is nog geen 2050. Er moet veel gebeuren om de ambities waar te maken. Daarom hebben we in dit hoofdstuk het wensbeeld voor 2050 terugvertaald naar de acties van morgen. Deze hebben we ingedeeld aan de hand van het afstemmingskader van Parkstad, maar in een vereenvoudigde vorm (minder thema’s) en met eigen Heerlense benamingen, die zijn gebaseerd op de identiteit, de kwaliteiten en de opgaven van de stad.

32

Figuur 19: Afwegingskader omgevingsvisie

Het wensbeeld van Heerlen in 2050 mede gebaseerd op het Afstemmingskader Parkstad Bron: KuiperCompagnons

5.2 Vitaal, leefbaar en gezond Heerlen 5.2.1 Inleiding Met een vitaal, leefbaar en gezond Heerlen (en Parkstad) zorgen we voor een betere sociaalmaatschappelijke situatie, een omgeving die veiligheid en positieve gezondheid centraal heeft staan en een voorzieningenaanbod dat past bij de regio. Figuur 20: Afwegingskader omgevingsvisie

Het wensbeeld van Heerlen in 2050 mede gebaseerd op het Afstemmingskader Parkstad; vitaal, leefbaar en gezond Heerlen Bron: KuiperCompagnons

5.2.2 Het kind voorop Inleiding

33

Zoals gezegd worden de achterstanden vaak van generatie op generatie overgedragen. Om die spiraal te doorbreken leggen we de focus op kinderen en jongvolwassenen. We stellen ‘het kind voorop’, want de kinderen van nu zijn de toekomst. Figuur 21: Vitaal, leefbaar en gezond Heerlen

Impressies van de gemeente Bron: Beeldenbank gemeente

Doorbreken van de sociaaleconomische en maatschappelijke achterstanden Het doel van het jeugdbeleid is dat alle kinderen en jongeren gezond en veilig kunnen opgroeien, hun talenten kunnen ontwikkelen en naar vermogen kunnen participeren in de samenleving. Hierbij ondersteunen we jeugdigen en hun gezinnen zoveel als mogelijk preventief, en bieden we hulp dicht bij huis en samen met andere partners in het jeugddomein zoals voorschoolse opvang, onderwijs en huisartsen. De aanpak van ‘het kind voorop’ betekent letterlijk en figuurlijk ruimte aan kinderen bieden. Alle kinderen en jongeren willen we maximale ontwikkelkansen bieden. Wij werken aan een zo optimale zorginfrastructuur door te zorgen voor een bereikbaar aanbod van sterke voorzieningen voor onderwijs, opvang en zorg, gericht op ontwikkelen, opvangen, zorgen en uitdagen van kinderen. Het doorbreken van de sociaalmaatschappelijke achterstanden vraagt om acties achter de voordeur, passend onderwijs, gelijke kansen, het vergroten van de kansen op werk, het tegengaan van armoede en het vergroten van (positieve) gezondheid (zie ook paragraaf 5.2.4.). Er zijn echter ook minder zichtbare factoren die bijdragen aan het terugdringen van achterstanden, zoals de bereikbaarheid van voorzieningen.

De samenleving heeft deze opgaven en ambities ook aangestipt en verwoord in de volgende kernthema’s die van belang zijn voor de toekomst van Heerlen. ‘Zorgen van nu, kansen voor de toekomst’ De samenleving legt de nadruk op het aanpakken van de huidige uitdagingen van Heerlen als vertrekpunt voor verbetering. Deze problemen, zoals rommel op straat, leegstand, gebrek aan betaalbare woningen, sociaaleconomische verschillen en gevoelens van onveiligheid, worden gezien als kansen om de stad positief te veranderen en de basis te leggen voor een betere toekomst. ‘Verkleinen van achterstanden’ Vanuit de samenleving wordt het verminderen van de sociaaleconomische verschillen in de stad benadrukt. Ideeën om dit aan te pakken zijn het vergroten en verstevigen van verbindingen binnen en tussen wijken, een betere spreiding van de bevolking over verschillende gebieden, inzet van buurtvaders en -moeders, en het bevorderen van werkgelegenheid en vakopleidingen. Clustering van maatschappelijke voorzieningen

34

Versnippering van maatschappelijke voorzieningen willen we voorkomen. We willen ook een goede bezettingsgraad en toegankelijkheid waarborgen. Daarom is clustering noodzakelijk, zodat deze voorzieningen ook levensvatbaar blijven. Er is al sprake van clustering in Brede Maatschappelijke Voorzieningen. Het is nu van belang dat voorzieningen multifunctioneel worden gebruikt en ruimten flexibel worden benut. Momenteel is echter nog sprake van tegengestelde belangen in de uitvoering. Daarom is het noodzakelijk om een balans te vinden tussen levensvatbare en goed bereikbare lokale voorzieningen enerzijds en clustering en modernisering anderzijds. Zuid-Limburg Als er niets verandert, wordt het aantal inwoners steeds lager (zie ook de Scenarioschets Narratief Parkstad op de volgende pagina). Ook neemt het aantal ouderen toe en het aantal jongeren af. Dat is een bedreiging voor de levensvatbaarheid van winkels en dus de leefbaarheid. Om dit tij te keren, hebben we twee actielijnen ingezet: enerzijds de ambitie om het aantal inwoners weer te laten toenemen, en anderzijds het herstructureren van de winkelvoorraad. Met de Structuurvisie Ruimtelijke Economie Zuid-Limburg (SVREZL) streven de gemeenten in Zuid-Limburg naar een balans tussen de behoefte aan winkels in de wijk en de trend van schaalvergroting, waarbij winkels meer concentreren.

Bestaande functies in de wijk kunnen samengebracht worden, waarbij een combinatie kan worden gemaakt van detailhandel, sociale activiteiten, sport of horeca. Door deze functies met elkaar te combineren ontstaan meerdere redenen om dit gebied te bezoeken, wat de vitaliteit ten goede komt. Scenarioschets Narratief Parkstad Figuur 22: Scenarioschets Narratief Parkstad

Scenario's bevolkingsontwikkeling tot 2040 Bron: Parkstad 2023

Scenario A: Lichte bevolkingsdaling Als we geen extra inspanning verrichten en de migratie niet (versterkt) doorzet. Sociale cohesie (met name in de zwakste) wijken, komt verder onder druk te staan. Gemengde wijken kunnen zeer waarschijnlijk niet gerealiseerd worden. We bereiken hierdoor wellicht de ondergrens van het bestaansrecht van voorzieningen. We vangen daarnaast de teruglopende beroepsbevolking niet geheel op waardoor de druk op de arbeidsmarkt toeneemt en de basis onder het faciliteren van nieuwe investeringen en initiatieven is dun. We versterken we de op het behoud van jong talent uit Parkstad. Scenario B: Forse bevolkingsdaling Dit is een reëel risico als we de daling van de beroepsbevolking niet kunnen compenseren en wat doen de grote werkgevers die niet afhankelijk zijn van locatiefactoren in dat geval en wat is de toekomst van het MKB? Dit staat daarnaast nog los van het accommoderen van de additionele economische dynamiek waaronder de toenemende ruimtevraag op bedrijventerreinen. Hierdoor is het te verwachten dat jong talent vertrekt uit de regio. Het vertrek van bedrijven die niet afhankelijk zijn van locatiefactoren zou de neerwaartse spiraal versnellen. De kans is hierdoor nog groter dat we de ondergrens van het bestaansrecht van voorzieningen bereiken (of er doorheen zakken). De negatieve impact van scenario A wordt versterkt.

35

Scenario C: Stabilisatie Om stabilisatie te kunnen realiseren moet de migratie (versterkt) doorgaan, bijvoorbeeld door hier bewust op te sturen. Daarbij denken we na over wie kan bijdragen aan onze toekomstige samenleving en is de integratie van migranten belangrijk. Een noodzakelijke bijdrage aan de arbeidsmarkt is om de netto afname van de beroepsbevolking op te vangen en daardoor een meer stabiele basis te realiseren onder het kunnen accommoderen van de economische dynamiek. Het huidige voorzieningenniveau blijft behouden en we sturen op meer menging in de wijken. We zetten ons daarnaast maximaal in om jong talent uit Parkstad te behouden. Scenario D: Parkstad groeit Om dit scenario, het gewenste scenario, te bereiken, moeten we ons vol durven in te zetten op de kansen van Parkstad. Om de groei te kunnen realiseren, moet de migratie versterkt doorgaan en moet hier bewust op gestuurd worden (net als in scenario C). We sturen op de nieuwe middenklasse door middel van gemengde wijken en het bedrijfsleven. Het aanbod en de kwaliteit van het voorzieningenniveau kan wellicht toenemen. Tot slot zetten we ons in dit scenario ook maximaal in op het behoud van jong talent uit Parkstad. (Sport)verenigingen als smeerolie van de samenleving Veel inwoners van Heerlen zijn lid van een sport- of culturele vereniging en ontmoeten elkaar bij verenigingsactiviteiten.

Doordat de vrijetijdsbesteding steeds individueler wordt staat de traditionele (sport)verenigingen onder druk. Nieuwe (individuele) sportconcepten nemen in populariteit toe en hebben een totaal andere ruimtevraag. Daarom creëren we voor alle Heerlenaren in de openbare ruimte en in moderne sportaccommodaties een beweegvriendelijke omgeving. Daarbij zoeken we de balans tussen vraag en aanbod en zorgen we voor een goede spreiding over de stad en waar mogelijk voor een clustering van verschillende voorzieningen. Het verhogen van de sport- en beweegdeelname zelf is alleen een grote uitdaging. Het vraagt om een wisselwerking tussen ondernemende en innovatieve sportaanbieders (verenigingen en anderen), de inzet van intermediairs zoals sportconsulenten en een actieve overheid die zorgt voor passend beleid.

5.2.3 Veiligheid op orde Inleiding Een veilige leefomgeving is belangrijk voor het welzijn in Heerlen. Ook inwoners benoemen gevoelens van onveiligheid en zien kansen om deze te veranderen. De omgevingsvisie spitst zich toe op de invloedmogelijkheden van de fysieke leefomgeving. Door het behouden en versterken van een aangename en veilige openbare ruimte willen we de gezondheid en het welbevinden van onze bewoners versterken. Ook hier geldt het thema ‘Zorgen van nu, kansen voor de toekomst’ als uitgangspunt.

36

Figuur 23: Veiligheid aan de orde

Impressies van de gemeente Bron: Beeldenbank gemeente

De aanpak Sociaal Veilig citaat 12 “Wat betreft sociale veiligheid: Een beter ecosysteem van veiligheidsbronnen, zoals een bewonersapp, samenwerking met politie en buurtsurveillance.”

– Bewoner uit Mariarade

Het is de uitdaging om participatie van burgers een belangrijke rol te laten spelen om overlast en leefstijl bespreekbaar te maken en samen werk te maken van de opgaven. De ‘aanpak Sociaal Veilig’ speelt hierin een cruciale rol en zorgt ervoor dat overlastsituaties vroegtijdig in beeld komen. Vervolgens kunnen we passend vanuit zorg en veiligheid reageren. Een veilige fysieke leefomgeving Een veilige fysieke omgeving is een belangrijke voorwaarde voor een leefbare stad. Daarbij richten we ons op LPG-tankstations, laadpunten voor nieuwe energiedragers en evenemententerreinen nabij risicovolle locaties. Risicobronnen op gevoelige locaties krijgen geen toestemming tot wijziging of uitbreiding. We verlenen bovendien geen medewerking aan (doorontwikkeling van) kwetsbare objecten die niet binnen onze visie passen op dergelijke locaties. In het kader van ontwikkelingsgericht denken, blijft maatwerk (onder voorwaarden) mogelijk op het gebied van verantwoording van risico’s en als het maatschappelijk of economisch belang daarom vraagt. Mocht er sprake zijn van een restrisico dan wordt dit expliciet benoemd, geaccepteerd en gecommuniceerd. Gewilde ontwikkellocaties liggen bijvoorbeeld vaak aan een drukke weg of langs het spoor. De belangrijkste risicovolle bronnen zijn: • Bedrijven die werken met gevaarlijke stoffen (o.a.

op industrieterreinen De Koumen, De Beitel); • De aardgastransportleidingen aan de noordoostkant en de zuidwestkant van Heerlen; • De snelwegen, de Euregioweg en spoorwegen; • De groei van Chemelot.

37

ZETA-richtlijnen als inrichtingsprincipe van de openbare ruimte Bewoners zijn de experts van hun eigen woonomgeving. Zij weten wat speelt en waar waarde aan wordt gehecht. Voor grootschalige veranderingen in de openbare ruimte betrekken we hen dan ook. Verder passen we de ZETA-richtlijnen toe, die afkomstig zijn uit de methode Sociaal Veilig Ontwerp en Beheer[1]: Z: Zichtbaarheid, E: Eenduidigheid, T: Toegankelijkheid en A: Aantrekkelijkheid. Sfeer en straatbeeld Zoals 'sfeer' is opgebouwd uit specifieke, waar te nemen elementen die een gemeenschappelijk gevoel kunnen veroorzaken, zo is de bedreiging daarvan ook opgebouwd uit elementen waaruit een algemene eigenschap gedestilleerd zal worden. Veiligheid heeft geen vorm; oogt voornamelijk als 'rust'. Onveiligheid heeft wel een vorm: zichtbare onveiligheid is een signaal; een ingebouwd alarm. Dat wat verstorend of negatief werkt op het algemene beeld zoals vuilnis, achterstallig onderhoud, een dichtgetimmerd deur, een nare geur, harde muziek, verwaarloosde situatie of wangedrag in onze nabijheid, heeft beduidend meer impact op de stemming dan elementen die een positieve kant van welbehagen veroorzaken. Visuele, negatieve signalen hebben een oorzaak die psychologisch is, te relateren aan persoonlijke sociale omstandigheden, eigenwaarde, kennis, vertrouwen en hoop.

Oplossingen daarvoor zijn geen stedenbouwkundige of logistieke opgaven, maar worden -begrijpelijkwel steeds vanuit die hoek benaderd omdat het ontstane straatbeeld zo schrijnend en verontrustend is. Het straatbeeld van Heerlen vertoont nog veel 'littekenweefsel'; cosmetische en bouwkundige ingrepen die de oorspronkelijke zorgvuldige architectuur aangetast hebben en als geheel het straatbeeld kil en verbrokkeld maken. Het met toewijding en empathie repareren en genezen van zulke oude schade, samen met bewoners, zal onmiddellijk zichtbaar resultaat opleveren om trots op te zijn. Wij zien hier een uitdaging voor aan de oorsprong dienstbare architectonische ingrepen die het bestaande onroerend goed met kleine correcties -als een soort acupunctuur- in eerste lijn ontdoen van de littekens die door onzorgvuldig en pragmatisch handelen zijn ontstaan, of het corrigeren met slimme wijzigingen waardoor vergissingen juist als karakteristiek en zorgvuldig kunnen worden gelezen. Zo wordt het straatbeeld geheeld en daarmee wordt het woon- en investeringsklimaat snel beter. Hoop en vertrouwen zijn dan het zaaibed voor verdere verbetering. Deze methode is kostenefficiënt en zeer goed faseerbaar door prioritering van het meest storende, uiteindelijk naar het verbindende. Deze aanpak levert aanstekelijke oogst op.

Vanuit milieuaspect is het behoud en de revisie van het bestaande een betere optie dan sloop en nieuwbouw. Zo behoudt men het goede en sloop alleen het hopeloze, dat vaak toch nog voor revisie interessant blijkt en de zichtbare historie wordt ermee gediend. We leren van de vergissingen van het verleden en herstellen die niet alleen, we zorgen voor een revisie, die een antwoord geeft op de uitdaging om datgene aan een pand te veranderen, waardoor het geheel een waardevollere bijdrage aan 'die plek' en straat als geheel biedt. Hier ligt een kans om van een zwak straatbeeld een kracht te maken: een nationaal voorbeeld van burgerparticipatie en zelfontwikkeling. Nodig hiervoor is: a. Collectiviteit veroorzaken: het leeuwendeel van eigenaars in een gebied moeten verleid worden om mee te werken aan straatbrede verbetering, want een enkeling gaat niet zijn pand opknappen als de buren dat niet ook doen, terwijl als de hele straat wil meewerken, de enkeling niet wil achterblijven. b. Vrijwilligers en/of mensen met een betaalde opdracht; Het vrijblijvend maken van vele ontwerpen en voorstellen die eigenaars zullen overtuigen om mee te doen en die een straat of buurt ook echt warm kunnen krijgen voor een gemeenschappelijk project. c. een groep vrijwilligers die willen meewerken om de buurt op te knappen d.

een gemeenschappelijke werkplaats waar gewerkt, gegeten, gefeest en geleerd kan worden. e. Een goed voorbeeld is geleverd door Atelier Stadsrevisie, dat deze formule met succes heeft getest. f. een subsidie structuur die bijdraagt in de kosten van herstel onder strikte voorwaarden. Een verkeersveilige leefomgeving

38

In de mobiliteitstransitie moet aandacht komen voor de (laagdrempelige) bereikbaarheid van werk-, retail en schoollocaties en de leefbaarheid, waaronder de veiligheid (zie ook paragraaf 5.3.5), rondom die gebieden. [1] Ook wel bekend als CPTED: Crime Prevention Through Environmental Design.

5.2.4 Gezonde basis Inleiding Een goede gezondheid wordt beschouwd als één van de belangrijkste factoren voor het welzijn en welbevinden van mensen. Hiertoe hebben wij als gemeente een verantwoordelijkheid t.a.v. gezondheidsbescherming en -bevordering. Wij zorgen voor onze eigen inwoners en werken, daar waar mogelijk, samen binnen Parkstad. Figuur 24: Gezonde basis

Impressie van de gemeente Bron: Beeldenbank gemeente

Langer thuis wonen Door veranderingen in het Rijksbeleid (de zogenoemde decentralisaties) zijn veel zorgtaken bij de gemeente terecht gekomen en is de inzet dat ouderen zo lang mogelijk (zelfstandig) thuis wonen. De uitdaging is daarom om zorg, welzijn en voorzieningen dichtbij en toegankelijk te houden. Derhalve willen wij meerdere Zorgbuurthuizen (laten) realiseren zodat inwoners in hun eigen wijk zolang mogelijk kunnen blijven wonen, voorzien van de juiste zorg. Daarnaast is de fysieke toegankelijkheid van de openbare ruimte (beweging stimuleren) en sociale toegankelijkheid (eenzaamheid voorkomen) belangrijk. Positieve gezondheid Positieve gezondheid staat centraal in ons gezondheidsbeleid. Dit gaat over een andere kijk op gezondheid. De focus ligt niet op de afwezigheid van ziekte, klachten of beperkingen, maar op het vermogen van een persoon om met de fysieke, mentale en emotionele uitdagingen van het leven om te gaan. Het gaat om het versterken van de veerkracht van mensen, waarbij beweging, mentaal welbevinden, zingeving en deel uitmaken van een sociale gemeenschap belangrijke aspecten zijn. Ook de leefomgeving is hierop van invloed en daarmee op de gezondheidservaring van mensen (denk hierbij aan geluid en geur). Positieve gezondheid biedt daarmee een integrale kijk op gezondheid en de leefomgeving.

We hebben de ambitie om de gezondheid en het welbevinden van onze bewoners te versterken door het behouden en creëren van een aangename en veilige omgeving die meer uitnodigt tot beweging, ontmoeting en ontspanning. Het gaat kortom om gezondheidsbescherming en gezondheidsbevordering. Een gezonde samenleving Om de gezondheid te kunnen beschermen, moeten de omgevingswaarden op orde zijn. In Heerlen houden we vast aan de WHO-normen voor onder meer lucht en geluid. Met name grote infrastructuurlijnen hebben invloed op de lucht- en geluidkwaliteit in aangrenzende gebieden. Rondom het spoorgebied kan overlast van geluid en trillingen de komende jaren verergeren, omdat het aantal treinen binnen het geluidplafond mag toenemen en een spoorverdubbeling gepland staat op het traject tussen Heerlen en

39

Landgraaf. Onder andere door het stimuleren van langzaam verkeer en elektrificatie van voertuigen wordt ingezet op een verdere verbetering. We zetten in op rustige woonwijken met schone lucht. Beperkte overlast van bedrijven Bedrijven in onze gemeente zorgen voor werkgelegenheid en verbeteren de economische positie van Heerlen, maar zij kunnen ook voor overlast zorgen. De meeste bedrijvigheid vindt plaats op bedrijventerreinen die ruimtelijk gescheiden zijn van de woongebieden, maar soms zijn ook in de woongebieden bedrijven te vinden. We verlenen medewerking aan beginnende ondernemers in de woonomgeving mits het gaat om kleinschalige activiteiten die niet tot overlast leiden. Een openbare ruimte die mentale en fysieke gezondheid stimuleert Zoals gezegd gaat positieve gezondheid ook over gezondheids-bevordering. Bewegen en ontmoeten in de openbare ruimte kunnen hierin een belangrijke rol vervullen. Door aantrekkelijke wandel- en fietsverbindingen in de stad aan te leggen stimuleren we gezonde mobiliteit. De buitenruimte is bovendien een belangrijke plek waar mensen elkaar ontmoeten. Dit kan positief bijdragen aan de gezondheid van mensen. Daarom vinden wij het belangrijk dat de inrichting van de openbare ruimte uitnodigt om er te verblijven. Hierbij creëren we aangename plekken op loopafstand waar mensen elkaar kunnen ontmoeten.

Dit kan ook gevoelens van eenzaamheid verminderen. Denk aan voldoende bankjes, groen, maar ook aan een nette omgeving, waar geen rommel op straat ligt. citaat 13 “Het is belangrijk dat er voorzieningen zijn voor de jeugd en dat deze worden afgestemd op de leeftijd van de doelgroep. Hangjongeren waren er vroeger ook, maar voor ons waren er wel voorzieningen waar we ons prima konden gedragen én waar er veel en leuk contact was met de wijkagent. “Speeltuin” Voetje van de gans, is met 10 jaar al “saai” te noemen. Betrek de jeugd en laat ze hierin meedenken en kiezen! Praat met ze op gelijk niveau, op straat, op “hun” plek, in plaats van op politiek niveau. Daar hebben de meeste nog geen interesse in.”

– Bewoner uit Heerlerbaan-Schil

‘Basis op orde: Heerlen als schone en goed onderhouden stad’ De samenleving stelt voor om concrete verbeteringen aan te brengen die de leefbaarheid van Heerlen vergroten. Denk aan het opknappen van woningen, aanspreken van verhuurders en woningcorporaties om verantwoordelijkheid te nemen voor onderhoud en het aanpakken van afvalproblemen. De focus ligt op praktische en directe verbeteringen die het dagelijkse leven van bewoners positief beïnvloeden. Daar waar mogelijk werken we met bewoners aan een aantrekkelijke en veilige leefomgeving. Niet alleen in de vorm van participatie, maar we doen ook beroep op onze inwoners om de leefomgeving heel, schoon en veilig te houden. Verder hebben we in het bijzonder aandacht voor voorzieningen voor jongeren. Voor deze groep ontbreken voldoende mogelijkheden. ‘Meer voorzieningen voor de jeugd’ Er moeten voldoende en passende voorzieningen voor kinderen en jongeren zijn om hun binding met Heerlen te versterken. Voorbeelden zijn speelvoorzieningen, opleidings- en werkgelegenheidskansen voor jongeren, en het actief betrekken van jongeren bij het creëren van gewenste voorzieningen. citaat 14 “Jongeren hangen nu op speelplaatsen van kleine kinderen waardoor kinderen angstig zijn om nog buiten te komen. Er moet een plek komen waar jongeren zich fijn en veilig voelen om samen te komen.”

– Bewoner uit Heerlerheide-Passart

Beweging levert een positieve bijdrage aan de fysieke gezondheid, zoals het verminderen van overgewicht en het verkleint de kans op (chronische) ziektes. Het zorgt voor ontspanning en de vermindering van stress. Verschillende manieren van bewegen zoals sporten, recreëren en buitenspelen, vragen om een functionele en aantrekkelijke openbare ruimte. Denk bijvoorbeeld aan de aanleg en verbreding van fietspaden die gescheiden zijn van wegen, waarbij de verbindingen goed op elkaar aansluiten. Belangrijk

40

is dat deze goed zijn onderhouden en aantrekkelijk zijn door de situering in een meer groene omgeving. Hierbij streven we ernaar om de openbare ruimte beter toegankelijk te maken voor ouderen en mensen met een lichamelijke of visuele beperking. ‘Nieuwe verbindingen’ Het draait om het creëren van verbindingen binnen en buiten Heerlen die de stad vooruit kunnen brengen. Zoals betere verbindingen tussen wijken, groene boulevards die verschillende gebieden verbinden, verbeterd openbaar vervoer en nieuwe soorten verenigingen die sociale cohesie bevorderen. Hierbij wordt de geschiedenis van Heerlen ingezet om een brug te slaan tussen het verleden en de toekomst (vooruit, met de kennis van toen). Ruimtelijke (hoofd)structuren versterken we, leggen we aan of passen we aan, om betere verbindingen te maken binnen de wijk, de stad en de regio. Daarbij gaat het om verbindingen voor natuur, mobiliteit en ontmoeting. We vergroenen de wandel- en fietspaden om ze aantrekkelijker te maken en het gebruik ervan te stimuleren. Het aanbrengen van groen (en in het bijzonder bomen) verlaagt ook de gevoelstemperatuur in de buitenruimte tijdens warme zomerdagen. Door klimaatverandering komen deze steeds vaker voor (zie ook paragraaf 5.3.2). citaat 15 "Aan de buitenwijken wordt weinig gedaan. De groenvoorziening en het onderhoud van de stoepen is zeer slecht.”