Bijlage 1 - Themarekening 2023 - Gemeente Heerenveen - Defintief (gewaarmerkt)

54

Thema Toekomstbestendig en Duurzaam Duurzaamheid Klimaatverandering stelt ons voor een enorme opgave en dit vraagt een grote inspanning van ons allemaal. We moeten onszelf en onze leefomgeving voorbereiden op het veranderende klimaat. Dit doen we door ons aan te passen en risico’s zo klein mogelijk te maken, met name daar waar hittestress, wateroverlast en grote droogte het meest op de loer liggen. We willen dat Heerenveen in 2050 klimaatneutraal is. Hiervoor is het belangrijk dat we duurzaamheid in al ons beleid verweven en dat we als gemeente een voorbeeldrol aannemen. We hebben ons landschap nodig om prettig te kunnen (blijven) leven maar willen ook het karakter ervan bewaren en bewaken. Dit geldt voor onze plattelandsgemeente als geheel, maar ook voor specifieke gebieden. Met de groene corridors verbinden we het robuuste natuurnetwerk rondom onze kernen met elkaar. Zelfs dwars door stedelijke gebieden heen. Binnen de agrarische, industriële, mobiliteits- en bouwsector zijn het terugdringen van stikstof, en waar relevant de omgang met droogte, de veenweide problematiek en het vergroten van de biodiversiteit, forse uitdagingen waar we met elkaar voor staan. En ook de lucht- en waterkwaliteit hebben onze aandacht. Heerenveen ligt aan drie snelwegen en dit heeft invloed op de luchtkwaliteit.

Tot slot bestaat er onduidelijkheid binnen het waterbeheer wie precies verantwoordelijk is voor welke taken. Focus voor de komende jaren: • We spreken met elkaar af welke klimaatrisico’s we nog acceptabel vinden. • We houden (nog meer) rekening met het veranderende klimaat bij de inrichting van onze buitenruimte en bij projecten, en we passen onze overheidsgebouwen aan. • We formuleren onze klimaatdoelen en -indicatoren helder zodat u de voortgang kunt volgen. Dit geldt ook voor de indicatoren bij het duurzaamheidsprogramma. We zullen deze laatste van streefwaarden voorzien. • We betrekken u als raad vanaf de start bij de actualisatie van het duurzaamheidsprogramma (2023-2027) en gaan met u in gesprek over de vraag of we als gemeente volgend of leidend willen zijn en of we meer willen doen dan ons wettelijke wordt voorgeschreven. • We blijven nauw in gesprek met agrariërs. We willen weten wat er in de sector speelt en onze kennis verbreden over nieuwe ontwikkelingen en innovaties. De vraag hoe boeren vandaag en in de toekomst op een duurzame manier hun werk kunnen doen, en of ze ook in een andere vorm agrariër kunnen zijn, is voor ons belangrijk. Hierbij trekken we samen op met de provincie en het Wetterskip.

• Om het plattelandskarakter van onze gemeente zoveel mogelijk intact te houden, maken we impactscans en toekomstanalyses en zoeken we naar alternatieve plannen die minder invloed hebben op de openbare ruimte. • Om te voorkomen dat Parklandschap Oranjewoud zijn natuurwaarde verliest, starten we een onderzoek naar de impact van de toekomstplannen voor dit gebied op de omgeving. • Om het groen en de biodiversiteit te bevorderen, laten we de natuur in stedelijk gebied waar mogelijk zijn gang gaan. Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden Behorend bij controleverklaring d.d. 4 juni 2024

55

• •

We onderzoeken of we de luchtkwaliteit in Heerenveen kunnen verbeteren. We gaan met het Wetterskip in gesprek over wie precies welke taken oppakt.

Wat hebben we bereikt? We spreken met elkaar af welke klimaatrisico’s we nog acceptabel vinden. Met de vaststelling van het Watertakenplan 2021-2024 zijn de voorlopige uitgangspunten benoemd die we destijds hanteerden voor het criterium 'overlast en schade' als gevolg van klimaatverandering en de hierbij geldende klimaattrends 'het wordt natter', 'het wordt droger' en 'het wordt warmer'. In 2023 is hiervan een nadere uitwerking gemaakt in een (nog vast te stellen) concept uitvoeringsprogramma Klimaatadaptatie (inclusief beleidsuitgangspunten). De financiële vertaling van dit concept-programma is in het proces van het meerjarenperspectief meegenomen en afgewogen in het totaal van opgaven. In 2024 zal het programma Klimaatadaptatie aan de raad (beleid en budgetten) en college (uitvoeringsprogramma) worden voorgelegd, tezamen met het nieuwe Watertakenplan 2025-2028. We houden (nog meer) rekening met het veranderende klimaat bij de inrichting van onze buitenruimte en bij projecten, en we passen onze overheidsgebouwen aan. Bij de uitwerking en voorbereiding van grotere en kleinere projecten in de openbare ruimte besteden we steeds meer aandacht aan een klimaatbestendige/-adaptieve en biodiverse inrichting. De hiervoor beschikbare middelen zijn echter sterk (mede) bepalend wat wel en niet kan en wanneer. Waar mogelijk proberen we 'werk met werk' te maken.

We hebben ons slechts beperkt kunnen inzetten voor de verduurzaming van onze eigen gebouwen. Gelet op het ontbreken van middelen hiervoor in de begroting is daar waar we onderhoud hebben uitgevoerd aan gebouwen, gekeken in hoeverre de onderhoudsen/of vervangingsmiddelen ruimte boden voor verduurzaming. Van een programmatische aanpak en inzet op thema's als energiebesparing, klimaatadaptatieve- biodiverse omgeving/gebouw en circulair bouwen is nog onvoldoende sprake. Wel is er van een groot aantal eigen gebouwen een energiescan uitgevoerd. We formuleren onze klimaatdoelen en -indicatoren helder zodat u de voortgang kunt volgen. Dit geldt ook voor de indicatoren bij het duurzaamheidsprogramma. We zullen deze laatste van streefwaarden voorzien. De klimaatdoelen zijn al vastgelegd in het Duurzaamheidsprogramma 2019-2022 en zijn gekoppeld aan het Nederlandse Klimaatakkoord en kijken ver vooruit: in 2050 zijn we energieneutraal (95% CO2-reductie), klimaatrobuust met een optimale biodiversiteit en leven we in een circulaire samenleving. Deze ambitie is vertaald in doelen voor 2030: • We hebben 40% duurzame energie en 49% CO2 reductie bereikt en voorkomen energie-armoede. • Van onze elektriciteit is 70% duurzaam. • 20% van de gebouwde omgeving is aardgasvrij. • We hebben 26% energie bespaard t.o.v. 2018. • We zijn klimaatactief en versterken biodiversiteit.

• Heerenveen heeft een Circular Valley.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden Behorend bij controleverklaring d.d. 4 juni 2024

56

We betrekken u als raad vanaf de start bij de actualisatie van het duurzaamheidsprogramma (2023-2027) en gaan met u in gesprek over de vraag of we als gemeente volgend of leidend willen zijn en of we meer willen doen dan ons wettelijke wordt voorgeschreven. Voor de bestuursperiode 2023-2026 zijn deze doelen overgenomen in de 3 separate DIN’s van de programma’s Energie van Morgen, Toonaangevend in Circulaire Samenleving en Landschap in balans. We blijven nauw in gesprek met agrariërs. We willen weten wat er in de sector speelt en onze kennis verbreden over nieuwe ontwikkelingen en innovaties. De vraag hoe boeren vandaag en in de toekomst op een duurzame manier hun werk kunnen doen, en of ze ook in een andere vorm agrariër kunnen zijn, is voor ons belangrijk. Hierbij trekken we samen op met de provincie en het Wetterskip. In 2023 is een concept Koersdocument Aldeboarn De Deelen gepresenteerd. De verschillende overheden buigen zich in 2024 over de vraag hoe we hieraan een vervolg kunnen geven. Er is minimaal jaarlijks een gesprek met LTO Heerenveen en keukentafelgesprekken met groepen agrariërs. Om het plattelandskarakter van onze gemeente zoveel mogelijk intact te houden, maken we impactscans en toekomstanalyses en zoeken we naar alternatieve plannen die minder invloed hebben op de openbare ruimte.

Wij dienden een zienswijze in over de toekomstvisie van Wetterskip Fryslân en Provincie Fryslân: Fryslân Klimaatbestendig 2050. In deze visie staan belangrijke uitgangspunten vanuit de water- en klimaatopgaven voor onze gemeente, zoals voor peilbeheer in het veenweidegebied. In 2023 hebben wij een gezamenlijke reactie met de Friese gemeenten en een eigen zienswijze ingediend op het ontwerp-FPLG. Bij het opstellen van het Milieueffectrapport voor het programma Buitengebied in 2024 komt een impactscan/toekomstanalyse expliciet aan de orde in de vorm van de effectbeoordeling van verschillende varianten voor de toekomst van het buitengebied van de gemeente Heerenveen. Om te voorkomen dat Parklandschap Oranjewoud zijn natuurwaarde verliest, starten we een onderzoek naar de impact van de toekomstplannen voor dit gebied op de omgeving. Het gebiedsperspectief Oranjewoud is ontwikkeld en ligt in het eerste kwartaal van 2024 ter inzage. We moeten in 2024 bepalen welke acties en maatregelen we gaan uitvoeren. Om het groen en de biodiversiteit te bevorderen, laten we de natuur in stedelijk gebied waar mogelijk zijn gang gaan. Bij het beheer en de (her-)inrichting van de openbare ruimte zijn vergroting van de biodiversiteit en vergroening in het kader van de biodiversiteit en klimaatadaptatie een uitgangspunt. Dit geldt in zowel stedelijk als landelijk gebied.

Alle maatregelen dragen op deze manier bij aan het creëren van een robuust natuurnetwerk in de gemeente Heerenveen maar ook aan een provinciaal insectennetwerk. Daar waar mogelijk is de openbare ruimte natuurlijk beheerd en/of ingericht en is verharding vervangen door groen. Dit betrof eigen beheer of samenwerking met inwoners/initiatiefnemers. Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden Behorend bij controleverklaring d.d. 4 juni 2024

57

We vergroten onze kennis en voeren pilots uit. Ook inwoners kunnen in hun eigen tuin bijdragen aan het vergroten van de biodiversiteit, via communicatie en middels projecten proberen we meer draagvlak en bewustwording te creëren. In 2024 zoomen we via het Programma Groenstructuur verder in op het Natuurnetwerk en op wat nodig is om een sluitend netwerk te ontwikkelen. Een nieuwe uitvoeringsagenda voor Biodiversiteit maakt deel uit van de transitie Landschap in Balans. We gaan met het Wetterskip in gesprek over wie precies welke taken oppakt. Op diverse momenten en in diverse gremia vindt overleg en afstemming plaats over de klimaatopgaven in de openbare ruimte in relatie tot wateroverlast en/of droogte. In onder meer de uitwerking van projecten en in afstemmingsmomenten maken we daarbij ook afspraken over de taken en verwachtingen van ons en het Wetterskip. De verdere uitwerking hiervan en het vastleggen van taken en verantwoordelijkheden blijven de komende jaren aandachtspunten. Ze vragen om wederzijdse inspanning om tot een klimaatrobuuste en biodiverse openbare ruimte te komen. Wat hebben we daarvoor gedaan in 2023 We spreken met elkaar af welke klimaatrisico’s we nog acceptabel vinden. • We hebben een concept uitvoeringsprogramma Klimaatadaptatie opgesteld. • De financiële vertaling van dit concept uitvoeringsprogramma is meegewogen in proces MJP.

We houden (nog meer) rekening met het veranderende klimaat bij de inrichting van onze buitenruimte en bij projecten, en we passen onze overheidsgebouwen aan. Openbare ruimte (niet uitputtend): • (Her)inrichting UT-wei/Mounedyk: klimaatadaptief ingericht (wateroverlast). • (Her)inrichting Gaasterlandlaan e.o: waar doelmatig RWA-riool aangelegd, verharding afgekoppeld, groen aangelegd (klimaatadaptief met betrekking tot wateroverlast). • Voorbereiding klimaatadaptieve (her)inrichting rioolstelsel en omgeving Hiddingastraat e.o. Heerenveen. • Ontwerpateliers met betrekking tot klimaatbestendige herinrichting eerste fase centrumplannen Heerenveen. • Impulsaanvraag (subsidie) voor klimaatbestendige inrichting Koornbeursweg e.o. (voor met name het voorkomen van wateroverlast). Gebouwen: • Er is een energiescan van een groot aantal eigen gebouwen uitgevoerd. We betrekken u als raad vanaf de start bij de actualisatie van het duurzaamheidsprogramma (2023-2027) en gaan met u in gesprek over de vraag of we als gemeente volgend of leidend willen zijn en of we meer willen doen dan ons wettelijke wordt voorgeschreven. Energietransitie In Heidemeer Waterfase is het wijkuitvoeringsplan vastgesteld, de eerste WUP van gemeente Heerenveen. De eerste woningen zijn daar aardgasvrij geworden.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden Behorend bij controleverklaring d.d. 4 juni 2024

58

In Aldeboarn is de Energiemix methode georganiseerd en daarmee bewustzijn over de opgave. Rond de zomer zijn we samen met inwoners en organisaties gestart met het wijkuitvoeringsplan. In Nes hebben we samen met bewoners uit de lokale werkgroep een start gemaakt met het Wijkuitvoeringsplan, waarvan de eerste gezamenlijk actie was om een adviesbureau in te huren. Aengwirden Aardgasvrij heeft een energie-informatiemarkt georganiseerd en schrijft zelf het “Streek Uitvoeringsplan”. Nieuweschoot, Oudeschoot en De Greiden hebben als Groene Gangmakers van het project LEEF, Lokaal Energie Experimenten Fonds, hebben in 2023 ook verder gewerkt aan isoleren, energie besparing en opwek. Op 4 november 2023 is een LEEF Energiefestival georganiseerd, met tips en advies voor alle inwoners. Alle woningeigenaren met een woning gebouwd voor 1992 hebben de “slimme isolatiegids” ontvangen. Deze gids staat vol tips voor juiste isolatieaanpak. Verder start in 2024 de uitvoering van het Nationaal Isolatie Programma. Hierbij ligt de focus op slecht geïsoleerde woningen met label E, F en G. Voor het tegengaan van energiearmoede is een plan van aanpak opgesteld. Als onderdeel hiervan is de witgoedwissel voorbereid, opdat deze open gesteld kon worden in februari 2024. Op dit moment zijn we bijna op de helft van onze doelstelling om in 2030 70% van onze stroom duurzaam op te wekken.

Dit bijvoorbeeld door zonneparken, die door commerciële partijen en of door lokale energie coöperaties worden ontwikkeld. De gemeente begeleidt en toetst de plannen. Het streven is om minimaal 50% lokaal in eigendom te hebben. Een deel van de inkomsten uit zonneparken vloeien weer terug naar de Mienskip, hiertoe heeft de Raad in de zomer van 2023 een startnotitie vastgesteld voor het Energiefonds Heerenveen. Het energiefonds subsidieert de vorming van energie coöperaties, lokale energie-gerelateerde activiteiten zoals fix-teams, bespaaracties, en maatwerkadvies voor woningen. De regels voor het Energiefonds zijn in 2023 uitgewerkt, opdat de subsidies kunnen starten in voorjaar 2024. In 2023 werkten we aan een nieuw beleidskader voor zonnepanelen op en bij monumenten en in de beschermde dorpsgezichten van Aldeboarn en Oranjewoud, met als doel om meer ruimte voor zon op dak te creëren. De gemeente heeft in 2023 ook veel afgestemd met Liander over investeringen in netverzwaring. Liander en de gemeente hebben in 2023 een overgang gerealiseerd van ad hoc realisering van trafohuisjes naar een integrale aanpak per buurt: de “Buurt Realisatie Plan”. De gemeente heeft intensief bijgedragen aan de opzet en de uitvoering van deze aanpak. Ook kijken we met onze Fries samenwerkingspartners: we werken daarom aan een Energievisie voor 2050.

Regioanalyses vormen de input: waar krijgen welke ontwikkelingen in de toekomst een plek? Welke energie-infrastructuur is daarvoor nodig? Heerenveen heeft in 2023 samen met de Fryske Marren een Regioanalyse opgesteld. Dit vormt een bouwsteen voor het Friese toekomstbestendig energiesysteem. De bedrijven in Heerenveen hebben in 2023 “energie op 1” geplaatst, noodzakelijkerwijs omdat het elektriciteitsnet onvoldoende capaciteit heeft om alle vraag vanuit de bedrijven te kunnen blijven bedienen. In Heerenveen Zuid is een collectief van bedrijven ontstaan, dat als LEEF project is ontstaan. Het richtte zich op besparing, opwek en vergroening. Vervolgens kreeg dit in 2023 een vervolg door de urgentie van netcongestie, en oplossingen die juist ook in de gezamenlijkheid gezocht moeten worden. Hier is gestart met ontwerpen voor ‘energy hubs’. Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden Behorend bij controleverklaring d.d. 4 juni 2024

59

Ook op andere, bestaande bedrijventerreinen spelen dezelfde knelpunten en heeft de gemeente bijeenkomsten georganiseerd om een aanpak hiervan met ondernemers te bespreken. Voor nieuwe bedrijventerrein zoals KNO, is de gemeente (EZ en energieteam samen) gestart met een aanpak om de beschikbare netcapaciteit goed te verdelen onder de toekomstige, vestigende bedrijven. We blijven nauw in gesprek met agrariërs. We willen weten wat er in de sector speelt en onze kennis verbreden over nieuwe ontwikkelingen en innovaties. De vraag hoe boeren vandaag en in de toekomst op een duurzame manier hun werk kunnen doen, en of ze ook in een andere vorm agrariër kunnen zijn, is voor ons belangrijk. Hierbij trekken we samen op met de provincie en het Wetterskip. In 2023 hebben we het gebiedsproces Aldeboarn De Deelen verder uitgevoerd. Dit gebiedsproces wordt onder regie van de Provincie Fryslân van onderop opgepakt. De aanpak is een voorbeeld van samenwerking tussen inwoners en agrarische ondernemers in het gebied en de verschillende overheden gemeenten, provincie en Wetterskip. In 2023 zijn ook de werkzaamheden gestart voor het programma Buitengebied en de bijbehorende milieueffectrapportage. We betrekken de agrarische sector nadrukkelijk bij het opstellen van dit programma.

De lokale afdeling van LTO dacht mee bij het opstellen van de notitie Reikwijdte en Detailniveau die we als eerste stap van het proces in procedure brengen. Verder hebben we de Agrarische Jongeren Friesland (Oranjewoud) benaderd om deel te nemen aan het proces. Ook bij het vervolg in 2024 betrekken wij de agrarische sector. Om het plattelandskarakter van onze gemeente zoveel mogelijk intact te houden, maken we impactscans en toekomstanalyses en zoeken we naar alternatieve plannen die minder invloed hebben op de openbare ruimte. Wij bogen ons in 2023 over belangrijke processen en documenten van Provincie en Wetterskip. Ook namen wij actief deel in het proces voor het Fries Programma Landelijk Gebied en reageerden wij op het ontwerp-Fries Programma Landelijk Gebied (FPLG). Het FPLG is een belangrijke opgave vanuit Rijk aan Provincies voor de toekomst van het landelijk gebied en bepalend voor de opgaven waar ook onze gemeente mee te maken krijgt. Om te voorkomen dat Parklandschap Oranjewoud zijn natuurwaarde verliest, starten we een onderzoek naar de impact van de toekomstplannen voor dit gebied op de omgeving. Wij werkten in 2023 aan het Gebiedsperspectief Oranjewoud en doorliepen hierbij een zorgvuldig participatieproces . In 2024 bepalen we welke acties en maatregelen we gaan uitvoeren.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden Behorend bij controleverklaring d.d. 4 juni 2024

60

Om het groen en de biodiversiteit te bevorderen, laten we de natuur in stedelijk gebied waar mogelijk zijn gang gaan. Om de natuur in het stedelijk en buitengebied zijn gang te kunnen laten gaan, voerden we projecten uit om hiervoor een optimale uitgangssituatie te creëren: • Biodiverse en klimaatadaptieve herinrichting van Het Meer. • Natuurlijk beleefgebied in combinatie met spelen, sporten en ontmoeten op het Rozenveld in Heerenveen-Noord (samen met inwoners). • Natuurlijk beleefgebied/tijdelijke natuur De Fjilden in Nieuwehorne (inwoners initiatief). • Pilot maaibeheer De Deelen, rond Aldeboarn met meerjarige monitoring door de Vlinderstichting. • Pilot Natuurinclusieve Landbouw op bedrijventerrein KNO in voorbereiding (door pachters). • Pilot toepassing vegetatiematten met kruidenmengsel. • Optimaliseren en uitbreiden van het natuurlijk beheer van bermen en gazons. • Aanplant van biodiverse beplanting: bollen, bijenmengsels, inzaaien bermen, vaste planten en meer diversiteit van boomsoorten. • Op laten stellen van een boomvervangingsplan voor boomstructuren ten behoeve van een duurzaam en biodivers bomenbestand. Boomstructuren vormen belangrijke verbindingen in een natuurnetwerk. • Bewustwording van biodiversiteit in tuinen, in de vorm van het NK tegelwippen, Steenbreekacties en het wildcameraproject.

• Bestrijding van dierplagen en invasieve exoten maakt structureel deel uit van het reguliere beheer om de inheemse biodiversiteit te beschermen. We gaan met het Wetterskip in gesprek over wie precies welke taken oppakt. • Er was regulier overleg tussen Wetterskip en gemeente met betrekking tot (aanstaande) projecten en de gewenste afstemming hierover. • Er was bestuurlijke afstemming met betrekking tot samenwerking tussen het Wetterskip en de gemeente. • Er waren ambtelijke en bestuurlijke provinciebrede overleggen tussen het Wetterskip en de gemeenten (GAWO+ en PBOW). • Er waren diverse overleggen over specifieke projecten en ontwikkelingen tussen Wetterskip en de gemeente. • Er was een bezwaar en beroep-procedure in relatie tot een geschil tussen het Wetterskip en de gemeente aangaande watervergunningen en vergunningsvoorschriften.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden Behorend bij controleverklaring d.d. 4 juni 2024

61

Wat heeft het gekost?

Bedragen x € 1.000

Begroting 2023 voor wijziging

Omschrijving

Begroting 2023 na Realisatie wijziging

Verschil

Afvalinzameling

Lasten

-6.769

-6.549

-6.018

530

Duurzaamheid

Lasten

-1.510

-1.449

-1.286

162

Riolering

Lasten

-5.738

-5.974

-6.306

-332

Vastgoed

Lasten

-3.698

-4.125

-4.018

107

-17.715

-18.096

-17.629

468

Begroting 2023 na Realisatie wijziging

Verschil

Totaal Lasten

Begroting 2023 voor wijziging

Omschrijving Afvalinzameling

Baten

7.818

7.524

7.057

-468

Duurzaamheid

Baten

-

-

65

65

Riolering

Baten

6.696

6.819

6.804

-15

Vastgoed

Baten

1.866

2.159

2.132

-27

Totaal Baten

16.380

16.503

16.058

-445

Saldo van baten en lasten

-1.335

-1.593

-1.571

23

Toevoegingen reserve

-29

-682

-514

167

Onttrekking reserve

490

1.308

1.191

-117

-874

-967

-893

73

Resultaat

Toelichting afwijkingen Afvalinzameling (€ 530.000 lagere lasten en € 468.000 lagere baten) De lagere lasten en inkomsten hebben voor een groot deel te maken met de overstap naar een nieuw nascheidingsmodel voor kunststoffen. Voorheen verliep de verrekening hiervan via de gemeente (inkomsten) en betaalden we deze door naar onze afvalverwerker (uitgaven). Sinds dit jaar vindt deze betaling rechtstreeks aan de afvalverwerker, daar was nog geen rekening mee gehouden in de begroting. Daarnaast was er een hogere opbrengst uit de afvalstoffenheffing en ook meer inkomsten voor zwerfafval. Tegenover de laatste stonden ook hogere lasten, per saldo was het wel een voordeel. Voor de overige lasten waren de kosten voor de ontwikkeling van het ambachtscentrum hoger dan geraamd, maar waren er minder kwijtscheldingen dan geraamd. Duurzaamheid (€ 162.000 lagere lasten en € 65.000 hogere baten) Er was een uitgave uit het Energiefonds geraamd van € 130.000, maar daar is maar één aanvraag uitbetaald in 2023. Alleen de werkelijke aanvragen komen ten laste van de bestemmingsreserve Energiefonds. De extra inkomsten komen uit een subsidie van de provincie in het kader van het Koepelproject en een schadeclaim die is neergelegd bij een leverancier.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden Behorend bij controleverklaring d.d. 4 juni 2024

62

Riolering (€ 332.000 hogere lasten) De hogere lasten komt voor een groot deel door een hogere mutatie aan de voorziening. Dit komt doordat er minder is uitgegeven dan geraamd en wel de heffing is ontvangen. Het overschot wordt dan toegevoegd aan de voorziening riolering, zodat deze ontvangen bedragen in de toekomst weer kunnen worden ingezet voor het product riolering. De lagere lasten komt doordat de rentelasten lager zijn (zie voor een toelichting het onderdeel algemeen). Daarnaast waren er advieskosten geraamd voor het opstellen van het Watertakenplan. Deze kosten komen grotendeels pas in het volgende jaar. Dit komt mede doordat de interne capaciteit nog niet op orde is vanwege openstaande vacatures. Vastgoed (€ 107.000 lagere lasten) De lasten zijn vooral lager door de lagere rentetoerekening op de activa (zie ook algemene toelichting op pagina 14). Daarnaast zijn de afschrijvingen, overige exploitatielasten en de interne doorbelasting lager dan geraamd. De laatste komt doordat de rentelasten lager zijn er dus minder doorbelast kon worden (zie voor de toelichting algemeen). Tevens is een extra dotatie gedaan aan de onderhoudsvoorziening voor de Heerenveense School, omdat we daar een bijdrage voor hebben ontvangen. Daardoor hebben we meer inkomsten hiervoor ontvangen, daarentegen zijn de ontvangen pacht, huur en liggelden juist lager dan geraamd.

Bij de Voorjaarsrapportage zal een actualisatie van de budgetten plaatsvinden, zodat de inkomsten reëler zijn begroot.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden Behorend bij controleverklaring d.d. 4 juni 2024

63

Middelen, Mensen en Bestuur Us minsken en middels Input vanuit de raadsagenda • Dienstverlening van de gemeente Input vanuit het hoofdlijnenakkoord • Programma’s, prioriteiten en portemonnee Hieronder valt het volgende thema: • Financiën en organisatie

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden Behorend bij controleverklaring d.d. 4 juni 2024

64

Thema Financiën en organisatie Onze dienstverlening We willen een veilige, transparante, betrouwbare overheid zijn en onze dienstverlening moet eenvoudig, toegankelijk en eenduidig zijn. Zowel offline als online, voor al onze inwoners. Ook in hun eigen omgeving moeten mensen bij ons terecht kunnen. Om hun rijbewijs op te halen, maar ook voor zaken die spelen binnen het sociaal domein of vragen rondom de energietransitie. Om te voldoen aan de veranderende behoefte vanuit de samenleving en nieuwe wetgeving, moeten we zorgvuldig kijken naar hoe we ons geld verdelen en onze mensen inzetten. We willen goede keuzes maken en hierbij als gemeente intensief samen optrekken met onze ondernemers en inwoners. Ook de invoering van de Omgevingswet per 1 januari 2024 vraagt om deze samenwerking. De opgaven waarvoor we staan zijn groot en daarom zijn onze ambities dat ook. Want uitdagingen vragen om een daadkrachtige aanpak en om een duidelijke prioritering. Om veranderingen te stimuleren en ambities te verwezenlijken, willen we nog meer als team opereren. Dat is belangrijk, want zowel de uitwerking van de programma’s als onze samenwerkingen binnen en buiten de organisatie zijn afhankelijk van die teamgedachte. Door nog meer de krachten te bundelen met inwoners, ondernemers, specialisten, andere gemeenten en de provincie kunnen we grote opgaven effectiever aanpakken.

Hiervoor moeten we goed naar elkaar luisteren. Samen staan we sterker. Focus voor de komende jaren: • In de begroting 2023 las u wat structureel nodig is en waarmee we snel een start willen maken. De periode tot de perspectiefnota 2023 is gebruikt om de inhoud van de raadsagenda en het hoofdlijnenakkoord om te zetten in een meerjarenplanning. • U stelt in de raadsagenda vast dat onze dienstverlening beter kan. Wij zorgen ervoor dat onze voorstellen, naast de wettelijke kaders, informatie bevatten over wat onze inwoners van ons verwachten en hoe we hier dienstverlenend op kunnen aansluiten. • We ontwikkelen ook een voorstel waarin we de opties en alternatieven opnemen, waarmee we zowel de financiële consequenties als de mogelijke kwaliteit van de dienstverlening verkennen. • Om onze ambities te realiseren opereren we nog meer als team en bundelen we onze krachten met inwoners, ondernemers, specialisten, andere gemeente en de provincie. • We voldoen aan de wettelijke verplichtingen rondom actieve transparantie. • We gaan zoveel mogelijk naar onze inwoners en ondernemers toe met de vraag wat zij nodig hebben. Ook in het kader van de Omgevingswet richten we onze dienstverlening nog meer op samenwerking met inwoners en ondernemers. • We willen als overheid fysiek dichter bij de mensen zijn.

Bijvoorbeeld op enkele vaste uren per week in een dorpshuis of wijkcentrum of op afspraak, als daar behoefte aan is. • We organiseren een passende werkomgeving voor onze medewerkers waarbij we rekening houden met het hybride werken en het gebruik van onze gemeentelijke kantoren. Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden Behorend bij controleverklaring d.d. 4 juni 2024

65

Wat hebben we bereikt? Verbeteren dienstverlening Transitie overheid Op basis van het hoofdlijnenakkoord hebben we de beweging transitie overheid vertaald in doelen, maatschappelijke effecten en inspanningen voor de dienstverlening in MJP, deel 1. In MJP deel 2 is hiervoor een deel van de benodigde middelen toegekend. Deze middelen gaan we inzetten voor resultaten in 2024 en 2025. Deze resultaten zijn onder te verdelen in een aantal deelresultaten: bereikbaarheid, kanaalsturing, procesgericht werken en participatie. Dit wordt ondersteund met trainingen. De resultaten zijn gericht om de basisdienstverlening te borgen, gezien alle ontwikkelingen. Met name de ontwikkeling van processen, informatiemanagement en digitalisering van dienstverlening krijgen de aandacht. Burgerzaken Het team is gestart met diverse opleidingen en persoonlijke ontwikkelingstrajecten die nodig zijn om de toekomstige werkzaamheden goed aan te kunnen. De kennis van medewerkers is toegenomen, ze zijn meer vakvolwassen en de verbinding binnen het team is gegroeid. De aanbesteding voor de nieuwe vakapplicatie is zorgvuldig doorlopen en bijna afgerond. Omgevingswet In 2023 is de voorbereiding getroffen, om per 1 januari 2024 uitvoering te kunnen geven aan de Omgevingswet. Het is volgens de VNG de grootste wetswijziging sinds de laatste aanpassing van de Grondwet.

In de Omgevingswet zijn 26 wetten betrekking hebbende op de fysieke leefomgeving samengebracht. Te denken valt aan regels met betrekking tot ruimtelijke ordening, milieu, water, bodem, cultureel erfgoed, APV etc. Ook zijn honderden algemene maatregelen van bestuur (amvb’s) en ministeriële regelingen samengevoegd in vier amvb’s en één enkele Omgevingsregeling. Hiermee heeft de wetgever vier verbeterdoelen: 1. Een inzichtelijker, voorspelbaarder en gebruiksgemakkelijker omgevingsrecht 2. Een samenhangende benadering 3. Het vergroten van de bestuurlijke afwegingsruimte 4. Een versnelde en verbeterde besluitvorming Voldoen aan de wettelijke verplichtingen rondom actieve transparantie Wet open overheid In 2023 maakten we een begin met het selecteren van geschikte anonimiseringssoftware voor Gemeente Heerenveen. De aanschaf zal plaatsvinden in 2024. Daarnaast troffen we voorbereidingen voor de volgende openbaar te maken informatie categorieën. Voor meer informatie verwijzen we u naar de paragraaf Wet open overheid (Woo) verderop in dit document. Een passende werkomgeving voor onze medewerkers Samenwerken voor goud Ons huidige kantoorpand vooruitlopend op de nieuwbouw ingericht voor ontmoeten, overleggen en hybride vergaderen.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden Behorend bij controleverklaring d.d. 4 juni 2024

66

Op deze manier kunnen we beter samen werken aan de dienstverlening voor onze inwoners. Tevens kunnen we individuele inwoners en externe samenwerkingspartners ontvangen om samen te werken aan resultaten. Wat hebben we daarvoor gedaan? Verbeteren dienstverlening Burgerzaken Team Burgerzaken heeft een meerjarenaanpak en een strategische personeelsplanning opgesteld. Hierin zijn voor alle medewerkers de benodigde ontwikkelstappen bepaald. Die ontwikkelstappen zijn met alle medewerkers besproken en de ontwikkeltrajecten zijn vastgesteld. De voortgang van deze trajecten worden twee keer per jaar gemonitord. Om de bestaande dienstverlening goed te kunnen borgen, is tijdelijk extra capaciteit aangetrokken. Een ervaren projectleider gaat het hele voortraject en de aanbesteding van de invoering van de nieuwe vak applicatie organiseren. Deze aanbesteding is begin 2024 afgerond. Omgevingswet • De voorbereiding van de Omgevingswet was intensief. Een selectie van de noodzakelijke inspanningen: • We hebben en zijn nieuw instrumentarium aan het ontwikkelen, met de Omgevingsvisie als meest bekende voorbeeld. • Omgevingsplannen worden ontwikkeld, waarin al het ruimtelijke beleid van het desbetreffende gebied wordt samengebracht. • Procedures, brieven zijn nieuw ontwikkeld / dan wel aangepast aan de nieuwe omgevingswet. • Er is geëxperimenteerd met intake- en omgevingstafels.

• Er wordt vanuit de ja-mits in plaats van het nee-tenzij principe gehandeld. • De bestaande digitale systemen en koppelingen (met interne systemen van archief, financiën etc.) zijn vervangen en vernieuwd. Het nationale Omgevingsloket online is vervangen door het Digitaal Stelsel Omgevingswet. • Werkwijzen, processen, digitale koppelingen met externe stakeholders (o.a. FUMO, Veiligheidsregio, Hûs en Hiem) zijn allemaal vernieuwd / aangepast en opnieuw beschreven. Dit onder andere om snellere behandeling van uitgebreide procedures, van 26 weken naar 8 weken behandeltijd mogelijk te maken. Met als randvoorwaarde voor voldoende participatie en maatwerk (ja-mits). • Er heeft overdracht van taken naar de FUMO plaatsgevonden, er is data van meer dan 400 bedrijven waarvan de uitvoering bij de FUMO is komen te liggen gedigitaliseerd, waarbij elk bedrijf conform de nieuwe systematiek (op basis van milieubelastende activiteiten) opnieuw is geclassificeerd. Er moet nog meer gebeuren. Bijvoorbeeld het maken van Omgevingsplannen. Het Rijk heeft gemeenten tot 2032 de tijd gegeven om het beleid te actualiseren en samen te voegen tot Omgevingsplannen. Dit vraagt een forse inspanning en een financiële investering, waarvoor door het Rijk geen structurele middelen beschikbaar zijn gesteld. De kans is groot dat er keuzes gemaakt moeten worden en dat ambities bijgesteld moeten worden.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden Behorend bij controleverklaring d.d. 4 juni 2024

67

Voldoen aan de wettelijke verplichtingen rondom actieve transparantie Wet open overheid Voor meer informatie verwijzen we u naar de paragraaf Wet open overheid (Woo) verderop in dit document. Een passende werkomgeving voor onze medewerkers Samenwerken voor goud In 2023 zijn de eerste stappen gezet, in afwachting van de nieuwe huisvesting, om met de betrokken teamleiders en een projectteam na te denken gedacht over een nieuwe indeling van het huidige gemeentehuis. We zijn hierbij uitgegaan van personeelsdomeinen die samen werken aan opgaven. We beogen hiermee dat collega’s elkaar gemakkelijker kunnen vinden en zo op een daadkrachtige manier met elkaar kunnen samenwerken aan gezamenlijke opgaven. Daarnaast hebben we vergaderunits en videobelcellen uitgezocht en besteld én de vergaderruimtes geschikt gemaakt voor hybride vergaderingen. Deze investeringen kunnen worden meegenomen naar een nieuwe locatie. Op deze manier is het gemeentehuis en Werkstate beter gefaciliteerd voor zowel medewerkers op kantoor als medewerkers thuis. Tot slot is er een werkcafé ingericht waar collega's elkaar ontmoeten en informeel kunnen overleggen.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden Behorend bij controleverklaring d.d. 4 juni 2024

68

Wat heeft het gekost?

Bedragen x € 1.000

Begroting 2023 voor wijziging

Omschrijving

Begroting 2023 na Realisatie wijziging

Verschil

Algemene uitkering gemeentefonds Lasten

-188

-188

-197

-9

Algemene uitgaven en inkomsten

Lasten

-208

-395

-1.134

-739

Bedrijfsvoering

Lasten

-6.249

-1.346

-1.286

59

Belastingen

Lasten

-723

-899

-1.045

-146

Beleggingen

Lasten

-1.011

-2.239

-1.454

785

Personeel & Detachering

Lasten

-11

-11

-

11

-8.390

-5.078

-5.116

-39

Begroting 2023 na Realisatie wijziging

Verschil

Totaal Lasten

Begroting 2023 voor wijziging

Omschrijving Algemene uitkering gemeentefonds Baten

109.488

114.167

116.935

2.769

Algemene uitgaven en inkomsten

Baten

105

1.254

1.433

178

Bedrijfsvoering

Baten

122

228

731

503

Belastingen

Baten

15.778

16.515

16.939

423

Beleggingen

Baten

205

1.432

819

-614

Personeel & Detachering

Baten

12

12

-

-12

Totaal Baten

125.710

133.609

136.857

3.248

Saldo van baten en lasten

117.320

128.532

131.741

3.209

Toevoegingen reserve

-500

-1.903

-1.903

Onttrekking reserve

4.698

6.574

6.574

121.518

133.202

136.412

Resultaat

3.209

Toelichting afwijkingen Algemene uitkering (€ 2.769.000 hogere baten) Dit wordt veroorzaakt door de Decembercirculaire van het gemeentefonds die op 6 december 2023 is ontvangen. In deze circulaire is het 2e deel van de energietoeslag 2023 ontvangen. Verder is er in de begroting rekening gehouden met een correctie op de maatstaven voor loonkostensubsidie en hogere WOZ waardes. Algemene uitgaven en inkomsten (€ 739.000 hogere lasten en € 178.000 hogere baten) De hogere lasten worden enerzijds veroorzaakt door lagere toegerekende rente, doordat het rentepercentage lager is (zie ook de algemene toelichting op pagina 14) en doordat we geen lening hebben afgesloten en de daarvoor geraamde rentelasten niet zijn gerealiseerd. De hogere baten worden verklaard doordat de rente op schatkistbankieren hoger was dan waar in de begroting rekening mee is gehouden. Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden Behorend bij controleverklaring d.d. 4 juni 2024

69

Bedrijfsvoering (€ 59.000 lagere lasten en € 503.000 hogere baten) Dit komt grotendeels door lagere personeelskosten (circa € 645.000), waarbij er zowel minder lasten waren voor salarissen en sociale lasten als voor ingeleend personeel. Daarnaast zijn er hogere lasten op abonnementen (€ 70.000) en opleiding voor personeel (€ 80.000) en lagere lasten op kapitaallasten (€ 100.000). Door de inkomsten van de detachering van personeel zijn de baten € 420.000 hoger dan begroot. Het resterende verschil in baten van circa € 80.000 wordt veroorzaakt door overige hogere inkomsten. Belastingen (€ 146.000 hogere lasten en € 423.000 hogere baten) De hogere lasten worden voor € 203.000 veroorzaakt door een herrekening BTW labeling van 2018 en een hogere last voor dubieuze debiteuren van € 138.000. De hogere baten zijn € 423.000 hoger dan begroot, dit wordt veroorzaakt door hogere inkomsten voor toeristenbelasting van € 83.000, hogere inkomsten OZB niet woningen van € 294.000 en OZB woningen van € 46.000 Beleggingen (€ 785.000 lagere lasten en € 614.000 lagere baten) De lagere lasten worden veroorzaakt door de ontvangen afrekening SPUK zwembaden van € 370.000. De SPUK IJZ energie Thialf van € 224.000 is nog niet uitbetaald in afwachting van een definitieve reactie van de Europese commissie.

Verder is er een lagere last van € 225.000 op kapitaalslasten, bij onderwerp algemeen wordt dit toegelicht. De lagere baten voor beleggingen zijn € 614.000 komen net als bij de lasten door de afrekening SPUK zwembaden van € 370.000 en de SPUK IJZ energie Thialf van € 224.000.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden Behorend bij controleverklaring d.d. 4 juni 2024

70

Paragrafen

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden Behorend bij controleverklaring d.d. 4 juni 2024

71

Weerstandsvermogen en risicobeheersing Algemeen Bij het weerstandsvermogen gaat het om de mate waarin de gemeente in staat is middelen vrij te maken om niet begrote, onverwachte en substantiële tegenvallers op te vangen zonder het beleid te veranderen. Een sluitende begroting zonder weerstandscapaciteit betekent dat iedere tegenvaller een probleem oplevert en dwingt tot het nemen van maatregelen. Om die reden heeft de gemeente Heerenveen een buffer. De hoogte van die buffer wordt ieder jaar opnieuw beoordeeld. Het in kaart brengen van de risico's is een belangrijke onderdeel. Deze hebben namelijk impact op de beoordeling van de financiële positie, omdat deze niet (automatisch) tot uitdrukking komen in de begrotingen jaarcijfers. De resultaten van de risico inventarisatie komen tot uitdrukking in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en Risicobeheersing’. In deze paragraaf wordt enerzijds de relatie benoemd tussen weerstandsvermogen, weerstandscapaciteit en risicomanagement, anderzijds wordt de huidige stand van zaken beschreven.

De paragraaf betreffende het weerstandsvermogen en risicobeheersing bevat volgens BBV (Besluit begroten en verantwoorden) voorschriften ten minste: a) een inventarisatie van de weerstandscapaciteit; b) een inventarisatie van de risico's; c) het beleid omtrent de weerstandscapaciteit en de risico's; d) een kengetal voor de: • netto schuldquote; • netto schuldquote gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen; • solvabiliteitsratio; • grondexploitatie; • structurele exploitatieruimte; en • belastingcapaciteit. e) een beoordeling van de onderlinge verhouding tussen de kengetallen in relatie tot de financiële positie. Risico's en weerstandsratio Achtergrond Gemeente Heerenveen vind het wenselijk om risico's die van invloed zijn op de bedrijfsvoering beheersbaar te maken. Door inzicht in de risico's wordt de organisatie in staat gesteld om op verantwoorde wijze besluiten te nemen, zodat de risico’s nu en de risico’s gerelateerd aan toekomstige investeringen in verhouding staan tot de vermogenspositie van de organisatie. Om inzicht in de risico’s van de gemeente te kunnen verkrijgen is er een risicoinventarisatie uitgevoerd. Hieronder wordt verslag gedaan van de resultaten van de risico-inventarisatie. Op basis van de geïnventariseerde risico’s is daarnaast het weerstandsvermogen berekend.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden Behorend bij controleverklaring d.d. 4 juni 2024

72

Weerstandscapaciteit De beschikbare risicobuffer bestaat uit het geheel aan middelen dat beschikbaar is om de risico’s in financiële zin af te dekken, de zogenaamde beschikbare weerstandscapaciteit. Bij Heerenveen bestaat dit uit de algemene reserve. De benodigde weerstandscapaciteit betreft de optelsom van alle risico’s waarvoor geen dekking is gegeven, bijvoorbeeld via een verzekering of in de begroting. Het relateren van de buffer aan de benodigde weerstandscapaciteit levert de ratio weerstandvermogen op. Deze ratio geeft aan in welke mate we de risico's, indien zij zich op enig moment voordoen, kunnen opvangen. De ratio voor 2024 bedraagt:

Beschikbare weerstandscapaciteit (algemene reserve)

50,2

Benodigde weerstandscapaciteit

13,8

= 3,6

Ratio weerstandsvermogen (totaal van de risico's)\

Beleid Als gemeente Heerenveen streven we na om de impact van de risico’s te minimaliseren. Dit betekent dat we een weerstandsvermogen nastreven dat op z’n minst voldoende is. Dat komt conform onderstaande tabel neer op een ratio weerstandsvermogen tussen de 1,0 en de 1,4 met waarderingscijfer C. Deze ratio is vastgesteld in de Raadsvergadering van 13 juli 2023 bij het MJP 2023. Ratio >2

Waardering A

Betekenis Uitstekend

1,4 – 2,0

B

Ruim voldoende

1,0 – 1,4 0,8 – 1,0

C D

Voldoende Matig

0,6 – 0,8

E

Onvoldoende

< 0,6

F

Ruim onvoldoende

Uit bovenstaande volgt een ratio weerstandsvermogen van 3,6. In de begroting 2024 bedroeg de ratio 1,7. De hogere ratio is voornamelijk ontstaan door het dalen van de benodigde weerstandscapaciteit van € 21,2 miljoen naar € 13,8 miljoen en de toename van de algemene reserve van € 36,1 miljoen naar € 50,2 miljoen). Ratio weerstandsvermogen Ratio weerstandsvermogen

rekening 2019 2,0

rekening 2020 1,9

rekening 2021 2,7

rekening 2022 2,6

rekening begroting begroting begroting 2023 2023 2024 2025 3,6 3,1 1,7

begroting 2026

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden Behorend bij controleverklaring d.d. 4 juni 2024

begroting 2027

73

Risico’s en risicomanagement Beleid risicomanagement Risicomanagement bij Heerenveen: Het beheersen van risico’s door op gestructureerde wijze expliciet risico’s te inventariseren, beheersmaatregelen uit te voeren en te evalueren ter vermijding/vermindering van die risico’s. Dit alles in een cyclisch proces waarin de inventarisaties voortdurend up-to-date worden gehouden. Doel integraal risicomanagement: Vanuit de huidige fase waarin we risico’s gestructureerd en overzichtelijk op geld zetten aan de hand van vaste methodieken, zetten we het komende jaar een volgende stap naar integraal risicomanagement, dat geïntegreerd is in de bedrijfsprocessen en opgenomen is in het DNA van onze organisatie. Met deze werkwijze bepalen we de risico’s vanuit de organisatie (in plaats vanuit de onderdelen) en krijgen we een volledig en betrouwbaar beeld van de risico’s om daadwerkelijk op te kunnen sturen: - het leidt tot een betere beheersing van de risico’s door vooraf rekening te houden met toekomstige ontwikkelingen en gebeurtenissen die impact kunnen hebben op kosten, tijd en/of kwaliteit. - Het leidt tot het vergroten van het risicobewustzijn in de gehele gemeentelijke organisatie. Nota Risicomanagement en weerstandsvermogen De huidige nota ‘risicomanagement en weerstandsvermogen’ dateert van december 2021.

Doel van deze nota is dat de raad het beleidskader voor het risicomanagement en het weerstandsvermogen vaststelt. Deze nota vloeit voort uit de “Financiële verordening gemeente Heerenveen” (cf. artikel 212 gemeentewet) en het BBV (Besluit Begroting en Verantwoording Provincies en gemeenten). De raad is verantwoordelijk voor een begroting die duurzaam en reëel in evenwicht is en een weerstandsvermogen dat van voldoende omvang is. Vanuit deze verantwoordelijkheid stelt de raad het beleid omtrent het risicomanagement en het weerstandsvermogen op en houdt toezicht hierop. Er zijn een aantal factoren van invloed op de hoogte van het weerstandsvermogen. Zo gaan we bij de berekening van de risicosimulatie uit van het vastgestelde zekerheidspercentage van 90%. Ook de ratio weerstandsvermogen is een factor die van invloed is. Deze is vastgesteld in de Raadsvergadering van 13 juli 2023 bij het MJP 2023 op het waarderingscijfer C (bandbreedte van 1,0 en de 1,4). Tenslotte is de vermenigvuldiging van de risico’s met de factor 1,2 van invloed op de hoogte van het weerstandsvermogen. De reden daarvan is dat er van te voren niet ingeschatte risico’s kunnen optreden (“de zogenaamde zwarte zwanen”) en dat er daarnaast altijd een bepaalde mate van onzekerheid bij de inschatting van risico’s is.

Op dit moment wordt gewerkt aan de perspectiefnota 2024 en loopt het project “Duurzaam en gezond financieel perspectief” om te komen tot een structureel sluitende begroting. Om hiertoe te komen worden de uitgangspunten die nu gelden vanuit de huidige nota weerstandsvermogen opnieuw tegen het licht gehouden. Afgesproken is dan ook de geactualiseerde nota vooruitlopend op het vaststellen van de begroting 2025 aan de Raad voor te leggen. Risicosimulatie – bepalen van hoogte financiële buffer Om de risico's van de gemeente Heerenveen in kaart te brengen is door de organisatie een risicoprofiel opgesteld. De afgelopen periode zijn nieuwe risico’s geïnventariseerd en is het risicoprofiel uit de begroting 2024 geactualiseerd. Voor het kunnen opvangen van de risico’s die geïnventariseerd zijn, zijn we genoodzaakt een financiële buffer aan te Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden Behorend bij controleverklaring d.d. 4 juni 2024

74

houden. Aangezien niet alle risico’s tegelijkertijd en in maximale opvang optreden, wordt gebruik gemaakt van de Monte Carlo risicosimulatie om de hoogte van de financiële reserve te bepalen. Deze risicosimulatie is een computergestuurde techniek waarbij een fysiek proces niet één keer, maar vele malen wordt gesimuleerd. Via kansberekening (hoe vaak zal de gebeurtenis zich voordoen) en de ingeschatte schade (indien de gebeurtenis zich daadwerkelijk voordoet) wordt de benodigde financiële buffer berekend. Risico’s Risico’s exclusief grondexploitatie De totale maximale financiële omvang van de risico’s van Heerenveen bedraagt op dit moment € 43,8 miljoen. 15 van de 45 financiële risico’s vertegenwoordigen een waarde van € 39,6 miljoen (invloed risico’s op benodigde weerstandscapaciteit > 1%). Op basis van de ingevoerde risico's is de hierboven genoemde risicosimulatie uitgevoerd. Aan het einde van deze paragraaf is een overzicht opgenomen met daarin de risico’s met de hoogste bijdrage aan de berekening van de benodigde weerstandscapaciteit. Bij de berekening van de risicosimulatie gaan we uit van het door de gemeente Heerenveen vastgestelde zekerheidspercentage van 90%. Uit de risicosimulatie in de tabel hieronder, volgt dat met 90% zekerheid kan worden gesteld dat alle risico’s zijn afgedekt met een bedrag van € 7,4 miljoen. Bij de begroting 2024 was dit € 8,7 miljoen.

Onderstaande figuur en tabel tonen de resultaten van de risicosimulatie. Zekerheidspercentage 10% 25% 50% 75% 80% 90% 95% 99%

Bedrag € 1.443.747 € 2.423.649 € 3.741.811 € 5.273.783 € 5.740.441 € 7.393.030 € 11.415.321 € 15.902.107

Risico’s grondexploitatie

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden Behorend bij controleverklaring d.d. 4 juni 2024

75

Onderdeel van de jaarrekening 2023 is het herzien van de grondexploitaties. Hierbij worden de wijzigingen doorgevoerd die zich in het voorgaande boekjaar hebben voorgedaan. Ook wordt een inschatting van de financiële risico’s op de grondexploitaties gemaakt. Er wordt rekening gehouden met algemene risico’s (onvoorziene stijging van kosten en daling van opbrengsten, rente veranderingen etc.) en specifiek per grondexploitatie worden risico’s benoemd. Ook voor de grondexploitatie risico’s wordt gebruik gemaakt van de Monte Carlo risicosimulatie om de hoogte van de financiële reserve te bepalen en ook wordt uitgegaan van het vastgestelde zekerheidspercentage van 90%. De totale maximale financiële omvang van de risico’s in de grondexploitatie van Heerenveen bedraagt op dit moment € 8,5 miljoen. Er is reeds een verliesvoorziening in deze jaarrekening opgenomen van € 4,4 miljoen voor negatieve grondexploitaties. Uit de risicosimulatie volgt dat met 90% zekerheid kan worden gesteld dat alle risico’s zijn afgedekt met een bedrag van € 4,9 miljoen inclusief de factor ‘’zwarte zwanen’’1.

1 Totaal benodigde buffer 2 Reeds beschikbare verliesvoorziening 3 Mutatie verliesvoorziening jaarrekening 2023 4 Saldo (1-[2+3]) = risicobuffer 5 Factor 1,2 (Zwarte Zwanen)

€ € € € €

8.570.000 11.048.000 -6.606.000 4.128.000 4.953.600

Bij de jaarrekening 2022 was de benodigde buffer nog € 10,6 miljoen. Deze daling kan als volgt worden verklaard: Doordat een groot aantal grondexploitaties positief zijn geworden in vergelijking tot de vorige actualisatie (in de begroting 2024), kunnen de risico’s die de gemeente Heerenveen verwacht voor een groot deel worden opgevangen binnen het resultaat van de grondexploitaties. Het gevolg hiervan is dan ook een sterke daling van het benodigde weerstandsvermogen. Samengevat alle risico’s In onderstaande tabel is het totaal aan risico’s opgenomen voor 2024: 1. Grondexploitaties 2. Overige risico's Totaal

€ 4,9 miljoen € 8,9 miljoen (€ 7,4 x 1,2 voor zwarte zwanen) € 13,8 miljoen

Ontwikkeling risico’s In onderstaand overzicht zien we de ontwikkeling van de risico’s van het grondbedrijf (blauwe lijn) en de overige risico (oranje) vanaf de begroting 2020.

1 Zwarte zwanen: Om de benodigde weerstandscapaciteit te berekenen worden bij Heerenveen alle risico’s vermenigvuldigd met een factor 1,2. In de ‘Nota risicomanagement en weerstandsvermogen 2021’ is opgenomen dat de reden daarvan is dat er van te voren niet ingeschatte risico’s kunnen optreden (“de zogenaamde zwarte zwanen”) en dat er daarnaast altijd een bepaalde mate van onzekerheid bij de inschatting van risico’s is. Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden Behorend bij controleverklaring 76 d.d. 4 juni 2024

Aandachtspunten/kanttekeningen: De risico analyse levert een aantal aandachtspunten en/of kanttekeningen op voor ons college. Een aantal van deze risico’s zijn onderkend bij de begroting 2024 en zijn ook opgenomen in de paragraaf weerstandsvermogen van deze begroting. Over de 1 e drie risico’s is met u afgesproken dat we bij de perspectiefnota 2024 en/of begroting 2025 hierop terugkomen en op andere komen we waar nodig bij uw raad op terug. 1. In de begroting 2024 is een investeringsplanning opgenomen die veel groter is dan voorgaande jaren, waardoor een groot beslag op middelen wordt gedaan in de vorm van kapitaallasten. Daarnaast ramen we ook een omvangrijke financieringsbehoefte (aantrekken leningen) en daarmee ook daaruit voortkomende rentelasten. Deze gelden kunnen niet worden ingezet voor andere voorstellen. Eventuele risico’s die hieruit (kunnen) voortvloeien zijn niet meegenomen in de risico analyse. 2. De meerjarenbegroting laat vanaf 2026 een negatief resultaat zien. De risico’s die dit met zich meebrengt zijn niet verwerkt in Naris. Om een gezond en duurzaam financieel perspectief te bereiken met als resultaat een organisatie die financieel gezond en duurzaam is het project "Duurzaam en gezond financieel perspectief" gestart door de gemeente Heerenveen. 3. Inflatie.

Op de meeste investeringskredieten is geen inflatie correctie opgenomen, behoudens de 3 grote projecten (Heerenveen Beter bereikbaar, Centrum en gemeentehuis). In de hierboven aangegeven berekening van de risico’s is wel een algemeen risico opgenomen voor inflatie. In het kader van reëel ramen is het voor langlopende projecten van belang deze periodiek te herijken. Deze gedachte wordt meegenomen als onderdeel van het project “Duurzaam en gezond financieel perspectief". 4. WK Vrouwenvoetbal. Het college heeft zich verplicht met het ondertekenen van de FiFa stukken te houden aan de FiFa reglementen (met die kanttekening, dat deze binnen de Nederlandse wetgeving moeten passen). Wel hebben we juridisch de mogelijkheid om ons op een later moment terug te trekken. Welke risico’s dat met zich meebrengt is onduidelijk. Ons eventueel terugtrekken zal leiden tot imagoschade en zal mogelijk invloed hebben op het binnenhalen van toekomstige (voetbal)evenementen. De hoogte van de financiële bijdrage is nog niet bekend. Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden Behorend bij controleverklaring d.d. 4 juni 2024

77

5. Krapte op de arbeidsmarkt / ziekteverzuim / werkdruk Zowel bij de gemeente Heerenveen als ook landelijk is sprake van een lastig bedrijfsvoeringsvraagstuk, namelijk een tekort aan gekwalificeerd personeel. Het risico wat hieruit voortvloeit is dat werkzaamheden niet volledig en tijdig gerealiseerd kunnen worden. Dit vraagt van de organisatie extra alertheid op prioritering, wat kan wel en wat kan niet, wat kan anders. 6. Parkeergarage. In de risico analyse is als onderdeel van het project centrum de parkeergarage opgenomen. Deze risico-analyse is nog gebaseerd op de oude berekeningen van de parkeergarage. Nu u als Raad een besluit heeft genomen over de parkeergarage wordt in een volgende rapportage een nieuwe risico-analyse opgesteld. 7. Gemeentehuis. Door het College is aan u als Raad het voorstel gedaan, a.g.v. de financiële situatie, tot een pauze van het project van 6 maanden voor een integrale heroverweging van de gemeentelijke huisvesting. In deze 6 maanden (tot 1 juli) wordt het project opnieuw geanalyseerd en is aan Twijnstra en Gudde gevraagd een scenariostudie uit te voeren en een afwegingskader te ontwikkelen, waardoor er opnieuw door uw raad een verantwoorde en passende keuze gemaakt kan worden. Deze scenario-studie gaat uit van het huidige Plan van Eisen; alleen de eis van alles onder 1 dak wordt losgelaten.

Dit biedt nieuwe kansen en mogelijkheden om óók andere doelen van de gemeente mee te realiseren. Na besluitvorming in de Raad over het project wordt opnieuw een risico-analyse uitgevoerd. De uitkomsten daarvan worden vervolgens opgenomen in Naris. 8. Duurzaam Integraal huisvestingsplan VO en PO (DIHP). Het DHIP is vastgesteld door uw Raad in mei 2022. Destijds zijn in dat Raadsvoorstel een 2-tal belangrijke hoofdrisico’s aangegeven. Het 1e betreft het risico inzake toekomstige ontwikkelingen en de impact daarvan op het DHIP. Dit risico wordt deels ondervangen doordat jaarlijks in het OOGO met de schoolbesturen het vastgestelde DIHP en het bijbehorende investeringsplan geëvalueerd wordt. Afhankelijk van de uitkomst worden de uitkomsten aan u voorgelegd. Het 2e risico gaat over de investeringsbedragen. Daarover is het volgende besloten: Zodra de kapitaalslasten voor een ‘nieuwe’ voorziening in de begroting staan, wordt deze jaarlijks geïndexeerd met de BDB-index, zodat de kans dat een tekort verkleind wordt, waarbij het streven is dit zo veel mogelijk op te vangen binnen het investeringskader zoals geschetst in het DIHP. Een uitgebreide risicoanalyse van het totale DHIP is nog niet opgesteld. Deze wordt binnenkort opgesteld, de uitkomsten daarvan worden vervolgens opgenomen in Naris en komen tot uitdrukking in de paragraaf weerstandsvermogen behorend bij de begroting 2025.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden Behorend bij controleverklaring d.d. 4 juni 2024

78

Nr. Invloed (%) Risicogebeurtenis R601 23,06% - De kosten voor het programma Centrum vallen hoger uit dan eerder begroot. - Er blijft hoe parkeerdruk rond het centrum

Totaal: Netto Netto Kans Financieel Maximum Maatregelen 50% € 3.000.000 Algemene risicoanalyse is aanwezig van het project, deze wordt periodiek geactualiseerd. In vigerende beleid is een verplichting opgenomen om parkeerplaatsen af te kopen in het centrum als voeding voor het mobiliteitsfonds/dekking parkeergarage;-In centrumvisie/woonvisie woningbouw stimuleren. Realistische raming parkeergarage gebaseerd op inschatting toe te voegen woonprogramma centrum;-Aanvullende onderzoeken doen rond ondergrondse infrastructuur en bodemvervuiling;Inventarisatieonderzoek planschade/nadeelcompensatie/privaatrechtelijke overeenkomsten uitvoeren. Goede planning. Projectcontroller is aangesteld.

R363

16,17% De kosten van het project 'Heerenveen beter bereikbaar' vallen hoger uit/projectbudget (mn posten “onvoorzien” en “prijsindexatie”) is ontoereikend.

40%

€ 3.000.000 Voor het project HBB is een aparte project risicoanalyse uitgevoerd.Bestuurlijk overleg en evt. stuurgroep HBB om oplossing te vinden voor richtlijnen-discussie met RWS.- Samenwerking opzoeken met RWS en provincie Fryslân in de discussie met de belastingdienst.- Besparing op kosten door bv hergebruik van materialen (positief voor voorziene deel projectbudget en duurzaamheid, maar heeft wel een negatief effect op het financiële risicoprofiel)- Efficiënt en effectief inzetten van het projectbureau (samenwerking opzetten in bouwteam met aannemer)- Schaalvoordelen benutten door toevoeging kruising B. Falkenaweg (positief voor voorziene deel projectbudget, maar door vertraging bij gefaseerde aanpak).

R52

14,94% Financiële verplichtingen indien er een beroep wordt gedaan op onze garantstellingen.

10%

€ 13.000.000 Verantwoorden en bijsturen in een planning en control document.

R615

8,06% Stijgende inflatie

70%

€ 1.000.000 Nadenken over strategisch handelen ( plannen, keuzes maken, faseren etc.). Onderdeel van project "Duurzaam grip op financiën".

R208

5,80% Schending van de persoonlijke levenssfeer in het kader van de Avg

25%

€ 2.000.000 Borgen dat de organisatie privacy "proof" blijft door dat te coördineren., Geïmplementeerd is het privacy beleid en Functionerende AVG maatregelen. (3) Damagecontrol door te werken en te blijven werken aan bewustwording en door te zorgen voor een "vangnet" gedurende de periode dat privacy nog niet adequaat geregeld is. (4) Borgen dat de organisatie privacy "proof" blijft door dat te coördineren. Beveiligd mailverkeer is ingevoerd.

R192

5,22% Verplichte afname van grond en boerderij op het IBF voor een getaxeerde waarde

20%

€ 1.146.000 Afhankelijk van derden en marktomstandigheden.

R602

3,49% Vanwege de aanpassingen en/of bouwwerkzaamheden in het centrum is sprake van planschade en/of nadeelcompensatie

50%

€ 600.000 Er wordt in de voorbereidingsfase een nadeelcompensatie onderzoek uitgevoerd, om de omvang te bepalen. Vervolgens wordt in de realisatiefase geprobeerd de impact en dus evt. schade te beperken.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden Behorend bij controleverklaring d.d. 4 juni 2024

R371

2,35% Een inbraak van buiten of van binnen waarbij informatie wordt gestolen, gegijzeld en/of schade wordt toegebracht aan de ICT/digitale informatievoorziening.

1%

€ 10.000.000 Informatieveilig werken in Heerenveen - Samen houden we de gegevens van onze gemeente in veilige handen (beleid en plan) en door Plan B (plan voor als het mis is gegaan). Vorig jaar is doorgevoerd off side backup, waarbij in de backup de ransomware niet wordt opgeslagen. Niet alle informatie wordt gebackupt. CISO is bezig met opzetten van BCP en CSIRT (een team dat kan reageren als er iets gebeurt) en SIEMSOC (monitoring van verdacht gedrag). Start eind 2024."

R249

2,03% Ontoereikend budget voor uitkeringen (BUIG)

25%

€ 700.000 Geïmplementeerd is het uitvoeringsprogramma werk (instroom, uitstroom, handhaving).

R640

1,82% Door derden kunnen juridische claims worden ingediend bij de gemeente