Bijlage 1. Plan van Aanpak bestrijding invasieve exoten Gemeente Heerenveen 2023-2027 definitief _1

26

Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2023-2027

beheerbestek zoals het uitsteken/uittrekken en wortelbehandeling van Aziatische duizendknoop zijn niet toegepast.

4.3

Inventarisatie groeilocaties In de periode mei t/m augustus 2022 zijn alle bekende groeilocaties uit 2018 en de door de gemeente aangeleverde nieuwe locaties geïnventariseerd. Voorafgaand aan de veldbezoeken zijn de nieuwe locaties ingevoerd in een GIS-omgeving. Tijdens de inventarisatie zijn alle groeilocaties langsgelopen en als vlak ingetekend met een mobiel GPS-apparaat zodat informatie over de omvang van de groeiplaatsen kan worden verkregen. Daarnaast zijn gegevens over de bedekkingsgraad en eventuele bijzonderheden verzameld. Groeilocaties7 met Aziatische duizendknoop, reuzenberenklauw en reuzenbalsemien zijn in mei of juni bezocht. Groeilocaties met waterwaaier zijn in augustus geïnventariseerd omdat de soort pas in deze periode goed zichtbaar is. Niet alle groeilocaties met grote waternavel zijn bezocht omdat de soort veelal in watergangen en kanalen groeit en de groeilocaties vaak niet vanaf de waterkant bereikbaar zijn. Er zijn voor deze soort daarom niet voor alle groeilocaties gegevens van de omvang en verspreiding van de groeiplaatsen verzameld. De gemeente heeft de verspreiding van grote waternavel hier echter redelijk in beeld en voor de evaluatie is gebruik gemaakt van deze gegevens. Binnen de bebouwde kom en op goed bereikbare plekken in het buitengebied, zijn de groeilocaties wel bezocht.

4.4

Interviews wijkbeheerders Om informatie in te winnen over welke bestrijdings- en beheersmethoden zijn uitgevoerd en wat de ervaringen van de gemeente zijn met deze methoden, is een plenair interview met de wijkbeheerders afgenomen. Het interview vond plaats op 30 augustus 2022 tijdens het wekelijkse werkoverleg op de gemeentewerf in Heerenveen. Voorafgaand aan het interview is een vragenlijst opgestuurd aan de wijkbeheerders met het verzoek deze voor het interview in te vullen (bijlage 2). De vragenlijst is besproken tijdens het interview. Daarnaast zijn alle bestrijdings- en beheersmethoden en de bijzondere locaties (zoals de vuilstortlocaties en de Le Roy tuinen) besproken. De informatie die tijdens het interview is verkregen in verwerkt in de evaluatie per soort.

4.5

Aziatische duizendknopen

4.5.1

Algemeen In 2018 waren 107 groeiplaatsen met Aziatische duizendknoop bekend. Omdat vanuit kostoverwegingen en capaciteit niet alle groeiplaatsen tegelijkertijd kunnen worden aangepakt, is in 2019 gekozen om groeilocaties in te delen op verschillende prioriteitsniveaus. Op negen prioriteitslocaties heeft bestrijding van Aziatische duizendknoop zich gericht op volledige verwijdering door middel van afgraven en zeven. Het beheer op de andere locaties is gericht op beheersing van de groeiplaatsen. Hier is volledige verwijdering niet het doel, maar dienen de groeiplaatsen beheersbaar te wor________________________________________________________________________________ 7 In dit document wordt onderscheid gemaakt tussen groeilocatie en groeiplaats. Een groeilocatie kan uit meerdere groei-

plaatsen (vlakken) bestaan.

27

Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2023-2027

den gehouden door middel van maaien en knippen. Dat houdt in dat de groeiplaatsen niet significant in omvang mogen toenemen en dat verdere verspreiding zoveel mogelijk wordt voorkomen. Er zijn 40 nieuwe groeiplaatsen aangeleverd door de wijkbeheerders. Tijdens de inventarisatie zijn daarnaast 14 nieuwe groeiplaatsen aangetroffen. De groeiplaatsen zijn waargenomen op plekken waar in 2018 nog geen Aziatische duizendknoop voorkwam of op een nieuwe locatie nabij een al bekende groeiplaats. In totaal zijn 54 nieuwe groeiplaatsen met Aziatische duizendknoop aan de database toegevoegd. In bijlage 4 is een verspreidingskaart opgenomen. Tabel 4.1 Statistieken groeiplaatsen Aziatische duizendknoop. Beschrijving

Aantal groeiplaatsen

Aantal groeiplaatsen bekend in 2018

107

Aantal groeiplaatsen bekend in 2022

157

Geen Aziatische duizendknoop meer aanwezig

10

Zeer beperkt Aziatische duizendknoop aanwezig

12

Toename in oppervlakte (>10%)*

33

Afname in oppervlakte (>10%)*

50

Gelijk (verschil opp. 2018 <10%)

24

*alleen groeiplaatsen met een af- of toename van 10% zijn meegenomen om te corrigeren voor mogelijke meetfout tijdens het inmeten met GPS. Alleen berekend voor groeiplaatsen die ook bekend waren in 2018.

Er zijn tien groeiplaatsen met Aziatische duizendknoop waar geen scheuten van de soort meer zijn aangetroffen tijdens de inventarisatie (zie Tabel 4.1). Op twaalf groeiplaatsen is Aziatische duizendknoop nog wel aanwezig maar zijn slechts enkele scheuten aangetroffen. Op deze plekken is bestrijding succesvol geweest of is het aantal scheuten om andere redenen afgenomen. Vijftig groeiplaatsen zijn meer dan 10% in omvang afgenomen, terwijl 33 groeiplaatsen meer dan 10% zijn toegenomen (zie bijlage 2 en 5). Vierentwintig groeiplaatsen zijn niet of nauwelijks in omvang toe- of afgenomen (minder dan 10% toe/afname). In Tabel 4.2 zijn de toegepaste bestrijdingsmethode weergegeven. In onderstaande tekst zijn de resultaten van de twee toegepaste bestrijdingsmethoden toegelicht. Tabel 4.2 Toegepaste bestrijdingsmethoden in periode 2019-2022.

4.5.2

Toegepaste bestrijdingsmethode

Aantal groeiplaatsen

Afgraven en zeven

15 (9 locaties)

Maaien en knippen

89

Afgraven en zeven In 2020 is Aziatische duizendknoop op negen locaties bestreden door deze locaties af te graven (zie Tabel 4.4.3). Een aantal groeilocaties bevatte meerdere groeiplaatsen met Aziatische duizendknoop. In totaal zijn er 15 groeiplaatsen bestreden. De methode is voor de meeste locaties succesvol gebleken. Op zes van de 15 groeiplaatsen is geen hergroei aangetroffen, hier is Aziatische duizendknoop volledig bestreden. Op vijf groeiplaatsen zijn nog enkele scheuten zichtbaar.

28

Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2023-2027

Tabel 4.4.3 Resultaat van bestrijding op locaties waar Aziatische duizendknoop is ontgraven. Locatienummers corresponderen met de locaties uit het bestek (De Gelder, 2020a). Locatie

Wijk

Adres

3a 3b 4 5a 5b

De Opslach De Opslach Vliet 54 Rak 2 Rak 2

12a 12a 13a 13b 13c 15

Centrum Centrum De Greiden De Greiden Rak 2 (onder bestrating) De Akkers De Akkers Skoatterwald Skoatterwald Skoatterwald Nijehaske

16a 16b 20

De Heide De Heide Oudehorne

22

Mildam

Gooilandlaad 50 Gooilandlaad 50 Het Meer 62B Het Meer 62B Het Meer 62B Haskeruitgang (achterzijde Lawei 17) Zandenlaantje Zandenlaantje Schoterlandseweg 45F Milhoes 20

Oppervlakte voor bestrijding (m2) 25 30 36 55 15

Uitkomst inventarisatie 2022

25 95 35 40 15 20

Enkele scheuten aanwezig Enkele scheuten aanwezig Hergroei langs bosrand Enkele scheuten Hergroei langs bosrand Deels; hergroei langs schutting

345 21 153

Volledig afwezig Volledig afwezig Hergroei achter wortelscherm

60

Volledig afwezig

Volledig afwezig 5 scheuten rond lantaarnpaal Volledig afwezig 1 scheut (achter wortelscherm) Volledig afwezig

Op twee groeilocaties (in Skoatterwald en Oudehorne) is de hergroei nog aanzienlijk. Het gaat hier om plekken waar Aziatische duizendknoop langs de rand van bosschages groeit. Op de locatie langs de Schoterlandseweg in Oudehorne groeit Aziatische duizendknoop enkel achter het geplaatste wortelscherm (zie Figuur 4.1). Vooralsnog lijkt er nog geen hergroei te zijn aan de voorzijde van het wortelscherm (aan de wegzijde). Ontgraven langs bosschages is minder succesvol, dit komt doordat het verwijderen van de wortels tussen andere begroeiing lastig is. Hierdoor is de kans op herkolonisatie vanuit de bosrand groot.

Figuur 4.1 Aziatische duizendknoop achter het wortelscherm aan de Schoterlandseweg. Foto: Ecogroen.

Aan de achterzijde van Lawei 17 in Nijehaske is hergroei langs de geplaatste schutting zichtbaar (zie Figuur 4.2). Hier is recent een trottoir aangelegd. Indien hier onvoldoende nazorg wordt gepleegd bestaat de kans dat op termijn Aziatische duizendknoop tussen de stoeptegels omhoogkomt.

29

Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2023-2027

Figuur 4.2 Hergroei langs de schutting aan de achterzijde van Lawei 17 in Nijehaske. Foto’s: Ecogroen.

4.5.3

Maaien en afknippen De gemeente past op de locaties waar volledige verwijdering geen prioriteit heeft, maaibeleid of het afknippen van de bovengrondse delen toe (zie §3.2.3). De groenbeheerders zijn over het algemeen tevreden over het maaibeleid. Aziatische duizendknoop wordt elk jaar aan het einde van het seizoen gemaaid of geknipt. De meeste groeiplaatsen blijven volgens de wijkbeheerders ongeveer in omvang gelijk. Dit blijkt ook uit de inventarisatie van 2022. Een groot deel van de groeiplaatsen is in omvang gelijk gebleven. Er zijn echter wel groeiplaatsen waar Aziatische duizendknoop zich gestaag heeft uitgebreid. Waarom het maaibeleid op sommige plekken wel effectief is en op andere locaties niet, is niet bekend. Mogelijk heeft dit te maken met de lokale omstandigheden zoals beschikbaarheid van water en nutriënten.

4.6

Reuzenberenklauw

4.6.1

Algemeen In 2018 waren 108 groeiplaatsen met reuzenberenklauw bekend (zie Tabel 4.4). Voorafgaand aan de inventarisatie zijn vijf nieuwe groeiplaatsen door de gemeente aangeleverd. Tijdens de inventarisatie zijn acht nieuwe groeiplaatsen aangetroffen. De groeiplaatsen zijn waargenomen op plekken waar in 2018 nog geen reuzenberenklauw voorkwam of op een nieuwe locatie nabij een al bekende groeiplaats. In totaal zijn 13 groeiplaatsen toegevoegd aan de database. In bijlage 4 is een verspreidingskaart opgenomen. In totaal is in 2022 op 30 groeiplaatsen geen reuzenberenklauw aangetroffen. Op vijf groeiplaatsen zijn nog enkele scheuten aanwezig. Bestrijding heeft hier effect gehad maar van volledige verwijdering is (nog) geen sprake. De locaties zijn succesvol bestreden of het aantal planten is om een andere reden afgenomen. Zevenenzeventig groeiplaatsen zijn meer dan 10% in omvang afgenomen, terwijl 18 groeiplaatsen meer dan 10% zijn toegenomen. Het maaien en afknippen heeft voor deze groeiplaatsen niet of nauwelijks effect. Mogelijk komt dit doordat de plekken moeilijk bereikbaar zijn waardoor het afsteken van de bloeischermen niet mogelijk is (zoals de oude vuilstortplaatsen, zie §4.6.3). Acht groeiplaatsen zijn niet of nauwelijks in omvang toe- of afgenomen (minder dan 10% toe/afname).

30

Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2023-2027

Tabel 4.4 Statistieken groeiplaatsen reuzenberenklauw. Beschrijving

Aantal groeiplaatsen

Aantal groeiplaatsen bekend in 2018

108

Aantal groeiplaatsen bekend in 2022

121

Geen reuzenberenklauw meer aanwezig

30

Zeer beperkt reuzenberenklauw aanwezig

5

Toename in oppervlakte (>10%)*

18

Afname in oppervlakte (>10%)*

77

Gelijk (toe- of afname <10%)

8

*alleen groeiplaatsen met een af- of toename van 10% zijn meegenomen om te corrigeren voor mogelijke meetfout tijdens het inmeten met GPS. Alleen berekend voor groeiplaatsen die ook bekend waren in 2018.

In Tabel 4.5 zijn de toegepaste bestrijdingsmethode weergegeven. In onderstaande tekst zijn de resultaten van de drie toegepaste bestrijdingsmethoden toegelicht. Tabel 4.5 Toegepaste bestrijdingsmethoden voor reuzenberenklauw in periode 2019-2022.

4.6.2

Bestrijdingsmethode

Aantal groeiplaatsen

Schapenbegrazing

6 (Gemeentewerf)

Maaien en afsteken

88

Heet-waterbehandeling

14 (Le Roy tuinen)

Schapenbegrazing Locatie gemeentewerf: Resultaten Op de locatie nabij de gemeentewerf groeien aanzienlijke oppervlaktes reuzenberenklauw (totaal circa 1800 m2). In 2018 was de totale oppervlakte van de groeiplaatsen circa 2900 m2. In de periode 2019-2021 heeft hier bestrijding door middel van schapenbegrazing plaatsgevonden. Schapen grazen hier twee keer per jaar. De meeste groeiplaatsen op deze locatie zijn niet in omvang afgenomen. De grootte van de groeiplaats in de zuidwesthoek is wel afgenomen. Op deze plek hebben schapen de meeste toegang tot de reuzenberenklauw. De schapen kunnen/mogen op veel groeiplaatsen niet overal komen door de dichte begroeiing die aanwezig is. Een deel van deze begroeiing dient als afscherming tussen de woonwijk en het industrieterrein. Het is daarom van belang dat de begroeiing zijn afschermende werking behoudt. Op deze delen vindt geen schapenbegrazing plaats. Er groeit echter wel op veel plekken reuzenberenklauw tussen deze begroeiing.

31

Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2023-2027

Figuur 4.3 De gemeentewerf met de huidige groeiplaatsen met reuzenberenklauw (witte vlak) en de vlakken uit 2018 (rood omlijnd). Bron kaartondergrond: PDOK.

4.6.3

Maaien en afsteken Vuilstortlocatie Kostverloren Op de vuilstort Kostverloren zijn grote oppervlakten met reuzenberenklauw en in mindere mate Aziatische duizendknoop aanwezig (zie Figuur 4.4 en Figuur 4.5). In 2018 bedroeg de totale oppervlakte van de groeiplaats circa 35.000 m2. In 2022 is de oppervlakte toegenomen naar 37.500 m2. Bestrijding op deze locatie bestaat uit het vijf keer per jaar machinaal maaien van de gehele locaties. Op een deel is een grondlaag van één meter opgebracht. De groeiplaats heeft zich hier niet uitgebreid maar is succesvol bestreden. De totale omvang van de groeiplaats is echter toegenomen. De groeiplaats breidt zich uit aan de randen in de bosschages. Dit wordt mogelijk veroorzaakt doordat bloeischermen hier niet kunnen of worden afgestoken voor de zaadzetting waardoor het zaad zich hier kan verspreiden.

Figuur 4.4 Huidige situatie op vuilstort Kostverloren. Foto’s: Ecogroen.

32

Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2023-2027

Figuur 4.5 Vuilstort Kostverloren met de huidige groeiplaats met reuzenberenklauw (witte vlak) en het vlak uit 2018 (rood omlijnd) en de huidige groeiplaats Aziatische duizendknoop (donkergroene vlak) en de vlakken uit 2018 (groen omlijnd). Bron kaartondergrond: PDOK.

Vuilstortlocatie Akkrum Op de vuilstort Akkrum zijn grote oppervlakten met reuzenberenklauw en in mindere mate Aziatische duizendknoop aanwezig (zie Figuur 4.6 en Figuur 4.7). De groeiplaats met reuzenberenklauw (ca. 13.000 m2) is toegenomen ten opzichte van 2018 (ca. 8.500 m2). Ook op deze vuilstort wordt een maairegime van vijf keer maaien per jaar toegepast. Het huidige beheer zorgt er op dit moment niet voor dat de omvang van de groeiplaatsen afneemt of gelijk blijft. Omdat de zaadbank van reuzenberenklauw langdurig kiemkrachtig blijft is nog niet te zeggen of bij voortzetting van het beheer de groeiplaatsen over en aantal jaren af zullen nemen omdat ze niet meer in staat zijn tot bloei te komen.

33

Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2023-2027

Figuur 4.6 Vuilstort Akkrum met de huidige groeiplaats met reuzenberenklauw (witte vlak) en de vlakken uit 2018 (rood omlijnd) en het vlak met Aziatische duizendknoop uit 2018 (groen omlijnd). Bron kaartondergrond: PDOK.

Figuur 4.7 Huidige situatie op vuilstort Akkrum. Foto’s: Ecogroen.

34

Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2023-2027

Overige locaties Op de overige locaties lijkt het maaien en afsteken goed te werken. Voor het overgrote deel is een afname in omvang waargenomen zie Tabel 4.4. 4.6.4

Heet-water behandeling In de Le Roy tuinen past de gemeente behandeling met heet-water toe. Dit wordt uitgevoerd door Buitengewoon. Er is gekozen voor de heet-water behandeling vanwege de aanwezigheid van puin, waardoor andere bestrijdingsmethoden minder makkelijk kunnen worden gebruikt. Er wordt gewerkt met het gericht injecteren van heet-water in de penwortel van de planten. Hierdoor verliest de penwortel zijn groeikracht. In 2018 was er 2.900 m2 reuzenberenklauw verspreid over tientallen groeiplaatsen (zie Figuur 4.8). De huidige totale oppervlakte van groeiplaatsen in de Le Roy tuinen is 105 m2 reuzenberenklauw. Er is dus een aanzienlijke afname in de omvang van de groeiplaatsen te zien. De methode wordt nu gedurende één seizoen toegepast (sinds 2021) en lijkt gezien de huidige omvang van de groeiplaatsen een effectieve methode. De gemeente wil de bestrijding met heetwater via de hierboven beschreven methode voorlopig op deze plek voortzetten als pilot en monitoren of de effecten blijvend zijn en niet veroorzaakt zijn door andere factoren (zoals de droogte tijdens het seizoen van 2022). Wanneer de resultaten in de komende jaren ook positief blijken, kan de methode mogelijk ook op andere plekken worden toegepast.

35

Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2023-2027

1

2

3

4

5

Figuur 4.8 Groeiplaatsen met reuzenberenklauw (witte vlakken) ten opzichte van de omvang van de groeiplaatsen in 2018 (rood omlijnd) in de Le Roy tuinen. De nummers geven de verschillende deelgebieden aan. Bron kaartondergrond: PDOK.

4.7

Reuzenbalsemien

4.7.1

Algemeen In 2018 waren 14 groeiplaatsen met reuzenbalsemien bekend (zie Tabel 4.6). Voorafgaand aan de inventarisatie zijn geen nieuwe groeiplaatsen door de gemeente aangeleverd. Tijdens de inventarisatie zijn zeven nieuwe groeiplaatsen aangetroffen. Eén van de nieuwe groeiplaatsen is zeer groot in omvang (4 ha). Het gaat om een locatie in Tjalleberd in de buurt van een locatie die bekend is uit

36

Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2023-2027

2018. Deze groeiplaatsen zijn ingetekend en toegevoegd aan de database. Alle 14 bekende groeiplaatsen uit 2018 zijn in omvangen afgenomen (>10%). In bijlage 4 is een verspreidingskaart opgenomen. De gemeente krijgt weinig klachten vanuit bewoners over reuzenbalsemien. Vermoedelijk omdat de soort voor weinig overlast zorgt bij bewoners. Tabel 4.6 Statistieken groeiplaatsen reuzenbalsemien. Beschrijving

Aantal groeiplaatsen

Aantal groeiplaatsen bekend in 2018

14

Aantal groeiplaatsen bekend in 2022

7

Geen reuzenbalsemien meer aanwezig

10

Zeer beperkt reuzenbalsemien aanwezig

0

Toename in oppervlakte (>10%)*

0

Afname in oppervlakte (>10%)*

14

Gelijk (toe- of afname <10%)

0

*alleen groeiplaatsen met een af- of toename van 10% zijn meegenomen om te corrigeren voor mogelijke meetfout tijdens het inmeten met GPS. Alleen berekend voor groeiplaatsen die ook bekend waren in 2018.

In Tabel 4.7 zijn de toegepaste bestrijdingsmethode weergegeven. In onderstaande tekst zijn de resultaten van de twee toegepaste bestrijdingsmethoden toegelicht. Tabel 4.7 Toegepaste bestrijdingsmethoden voor reuzenbalsemien in periode 2019-2022.

4.7.2

Bestrijdingsmethode

Aantal groeiplaatsen

Handmatig verwijderen

10

Geen bestrijding uitgevoerd

4

Handmatig uittrekken Met hulp van vrijwilligers en eigen dienst is reuzenbalsemien verwijderd. Vanwege capaciteit of omvang van de groeiplaats is deze methode niet op alle locaties toegepast. Op 10 van de 14 locaties is reuzenbalsemien niet teruggevonden. Op vier locaties is de omvang van de groeiplaats afgenomen en op 1 groeiplaats is de oppervlakte gelijk gebleven. Een aantal locaties is van grote omvang en staat in bosgebied wat de bestrijding moeilijk maakt.

4.8

Waterwaaier

4.8.1

Algemeen Waterwaaier is met name aanwezig in de wijk De Heide. Waterwaaier vormt (nog) geen probleem in andere wijken. In 2018 was het aantal groeilocaties- en groeiplaatsen in De Heide groter dan in 2022 (zie Figuur 4.9). In het noorden en midden van de wijk zijn een aantal groeiplaatsen niet meer aangetroffen. De groeiplaats rondom de Essenhaag is in omvang toegenomen ten opzichte van 2022. De groeiplaatsen in het zuiden van het water aan de dopheide zijn eveneens in omvang toegenomen. In bijlage 4 is een verspreidingskaart opgenomen. De groeilocatie in het recreatiegebied van het Heidemeer zijn niet door Ecogroen geïnventariseerd in 2018 en 2022. De groeilocatie was wel bekend bij de gemeente en hier is ook bestrijding met Hydro-venturi toegepast. Door het ontbreken van inventarisatiegegevens is niet duidelijk of de methode hier voor een afname in de omvang van de groeiplaats heeft gezorgd.

37

Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2023-2027

Tabel 4.8 Statistieken groeiplaatsen waterwaaier. Beschrijving

Aantal groeiplaatsen

Aantal groeiplaatsen bekend in 2018

22

Aantal groeiplaatsen bekend in 2022

7

Geen waterwaaier meer aanwezig

9

Zeer beperkt waterwaaier aanwezig

1

Toename in oppervlakte (>10%)*

7

Afname in oppervlakte (>10%)*

11

Gelijk (toe- of afname <10%)

2

*alleen groeiplaatsen met een af- of toename van 10% zijn meegenomen om te corrigeren voor mogelijke meetfout tijdens het inmeten met GPS. Alleen berekend voor groeiplaatsen die ook bekend waren in 2018.

In Tabel 4.9 zijn de toegepaste bestrijdingsmethode weergegeven. In onderstaande tekst zijn de resultaten van de twee toegepaste bestrijdingsmethoden toegelicht. Tabel 4.9 Toegepaste bestrijdingsmethoden voor waterwaaier in periode 2019-2022. Bestrijdingsmethode

Aantal groeiplaatsen

Hydro-venturi

22

Figuur 4.9 De wijk De Heide met de huidige groeiplaatsen met waterwaaier (blauwe vlakken) en de vlakken uit 2018 (blauw omlijnd). Bron kaartondergrond: PDOK.

4.8.2

Hydro-venturi In 2019 is gestart met de bestrijding van waterwaaier met behulp van hydro-venturi (zie §3.5.2). In 2021 is op de meeste locaties de behandeling met hydro-venturi herhaald. In het noorden van de

38

Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2023-2027

wijk is het aantal groeiplaatsen afgenomen. Aan de Fonteinkruid zijn nog twee groeiplaatsen aanwezig. De overige groeiplaatsen zijn niet teruggevonden. Hier lijkt de toepassing van hydro-venturi voorlopig succesvol. Langs de Essenhaag is op verzoek van bewoners de bestrijding met hydro-venturi niet voortgezet. De methode veroorzaakte overlast en langdurige vertroebeling van het water door de leemachtige bodem die hier aanwezig is. Omdat de methode hier niet is herhaald, is de groeiplaats niet verdwenen of kleiner geworden. Mogelijk is de leemachtige bodem ook de reden waarom in het water langs de Dopheide de omvang van de groeiplaatsen is toegenomen. De methode is hier minder effectief dan op de andere plekken.

4.9

Grote waternavel

4.9.1

Algemeen De soort grote waternavel was nog geen onderdeel van het PvA in 2019. De soort was op dat moment nog niet bekend binnen de gemeente. In de afgelopen jaren heeft de soort zich echter gevestigd en flink uitgebreid en is deze in een groot aantal watergangen aanwezig. Na signalering is meest effectieve bestrijdingsmethode, intern door de afdelingen R&W/IBOR, onderzocht en voorbereid. Deze bestrijding is binnen het beschikbare budget voor Invasieve exoten uitgevoerd. Dit was mogelijk doordat er ruimte in het budget was door de beëindiging van de samenwerking met Weed Free service (zie §4.2). De groeilocaties met grote waternavel zijn tijdens de inventarisatie van 2022 voor een groot deel (in het stedelijk gebied) in beeld gebracht (totaal 29 locaties). In bijlage 4 is een verspreidingskaart opgenomen. Dit betreft alleen de locaties die door de gemeente beheerd worden, deels als de opdrachtnemer voor het Wetterskip. De groeilocaties met grote waternavel langs de Skoatterlânse Companjonsfeart zijn niet geïnventariseerd omdat deze veelal moeilijk te bereiken zijn zonder vaartuig. Er zijn dus geen gegevens verzameld over de omvang van deze groeiplaatsen. Grote waternavel groeit in dit kanaal op veel verschillende plekken met grote oppervlakten. Hier past de gemeente machinaal verwijdering toe (zie §3.6.2).

In de Skoatterlanse Companjonsfeart lijkt de situatie voldoende onder controle te zijn om het kanaal bevaarbaar voor waterverkeer te houden. Op andere locaties wordt nog niet actief aan bestrijding gedaan. Tabel 4.10 Statistieken groeiplaatsen grote waternavel. Beschrijving

Aantal groeiplaatsen

Aantal groeiplaatsen bekend in 2018

0

Aantal groeiplaatsen bekend in 2022

29 (excl. groeiplaatsen langs Skoatterlânse companjonsfeart)

In Tabel 4.11 zijn de toegepaste bestrijdingsmethode weergegeven. In onderstaande tekst zijn de resultaten van de toegepaste bestrijdingsmethoden toegelicht. Tabel 4.11 Toegepaste bestrijdingsmethoden voor grote waternavel in periode 2019-2022. Bestrijdingsmethode

Aantal groeiplaatsen

Machinaal verwijderen

22

39

Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2023-2027

4.9.2

Machinaal verwijderen Het machinaal verwijderen van de planten met een grijper of maaikorf lijkt goede resultaten op te leveren (mond. med. Dhr. P. Vaartjes). Op de meeste plekken is de situatie beheersbaar. Zaak is wel dat er regelmatig controle en nazorg plaatsvindt.

4.10

Overige soorten Naast bovenstaande soorten zijn nog een aantal nieuwe soorten waargenomen. Zo zijn watercrassula (Crassula helmsii), waterhyacint (Eichhornia crassipes) en moerashyacint (Pontederia cordata) aangetroffen (Figuur 4.11). Deze soorten waren in 2018 nog niet bekend binnen de gemeente. De soorten groeien op oevers en in waterlichamen. In bijlage 4 is een verspreidingskaart opgenomen.

Figuur 4.10 Watercrassula langs de Boskreek in de wijk De Heide. Foto: Ecogroen.

Waterhyacint, moerashyacint en watercrassula zijn waargenomen in de wateren van de wijk De Heide (zie Figuur 4.11 en Figuur 4.10). Waterhyacint is op één plek waargenomen, het gaat hier om slechts één exemplaar. Moerashyacint is op twee locaties waargenomen. Het gaat om twee groeiplaatsen van elk ongeveer 10 m2. Watercrassula is op twee locaties waargenomen, een kleine groeiplaats van enkele exemplaren en een groter groeiplaats van circa 25 m 2 langs de Boskreek.

40

Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2023-2027

Figuur 4.11 Groeiplaatsen met waterhyacint, moerashyacint en watercrassula in de wateren van de wijk De Heide. Bron kaartondergrond: PDOK.

41

Bestrijding Bestrijdinginvasieve invasieveexoten exotengemeente gemeenteHeerenveen Heerenveen2023-2027 2023-2027

5. Plan van Aanpak 2023-2027 5.1

Algemeen Op basis van ervaringen uit de beheerperiode 2019-2022 is een nieuw PvA voor de beheerperiode 2023-2027 opgesteld. Afhankelijk van de urgentie en noodzaak van bestrijding is aan elke groeilocatie een bestrijdingsstrategie toegekend. De volgende drie strategieën worden onderscheiden: bestrijden, beheersen en monitoren. Deze worden hieronder verder toegelicht. Vervolgens is aan elke groeilocatie een bestrijdingsmethode toegekend. In dit hoofdstuk wordt de keuze van de methoden verantwoord. In bijlage 5 is per locatie weergegeven welke bestrijdingsmethode in de periode 20232027 wordt toegepast.

5.1.1

Bestrijden Bestrijding wordt toegepast op locaties waar de exoot een grote negatieve impact heeft, eliminatie op korte termijn haalbaar is of initiële bestrijding heeft plaatsgevonden (nazorg). Bestrijding is gericht op het volledig verwijderen van de groeilocatie. Bij de strategie bestrijden wordt zowel de boven- als ondergrondse biomassa verwijderd of behandeld. Vertrekpunt is dat eliminatie binnen één jaar wordt uitgevoerd, maar afhankelijk van de locatie en gekozen methode kan een bestrijdingsmethode ook meerdere jaren in beslag nemen.

5.1.2

Beheersen Bij de strategie beheersen ligt de nadruk op het voorkomen van verdere uitbreiding. De groeilocatie vormt geen directe bedreiging voor de biodiversiteit, volksgezondheid, cultuurhistorische waarden en brengt geen schade toe aan infrastructuur, gebouwen of kunstwerken. Gezien de omvang en/of locatie van de groeilocatie is het niet mogelijk deze op korte termijn te bestrijden. De groeilocatie zal beheersbaar worden gehouden.

5.1.3

Monitoren Bij de strategie monitoren worden geen specifieke maatregelen getroffen. Groeilocaties waar deze strategie wordt toegepast vormen geen (directe) bedreiging voor waarden die de gemeente belangrijk vindt en deze worden in de toekomst ook niet verwacht. Locaties die op grensgebied van eigenaren ligt worden in eerste instantie niet bestreden omdat eerst samenwerking met de eigenaren tot stand moet komen. Deze locaties worden jaarlijks gemonitord. Wanneer blijkt dat de groeilocatie zich uitbreidt en/of het risico op negatieve impact of verspreiding hoger is geworden, kan besloten worden om tot een andere strategie over te gaan.

42

Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2023-2027

5.2

Aziatische duizendknopen

5.2.1

Afgraven en zeven In 2020 is op negen locaties afgegraven en gezeefd. Voor de locaties waar sprake is van veel hergroei moet een alternatieve oplossing worden gezocht. Hier moet een extra bestrijdingsinspanning plaatsvinden en moet de frequentie van nazorg worden verhoogd. Op de locatie waar het wortelscherm is geplaatst in Oudehorne, is het van belang dat regelmatig wordt gemonitord of er geen hergroei opkomt voor het wortelscherm. Omdat voor deze methode een aantal randvoorwaarden geldt (o.a. afwezigheid van kabels en leidingen en zanderige bodem), kan deze methode maar op weinig locaties worden toegepast. In de vorige beheerperiode is deze methode toegepast op alle voor deze methode geschikte locaties. Mogelijk dienen zich in de toekomst nieuwe groeilocaties aan waar deze methode kan worden toegepast.

5.2.2

Maaien/afknippen Een deel van wijkbeheerders zegt graag te willen experimenteren met frequenter maaien, bijvoorbeeld twee keer per jaar. Omdat maaien zich richt op de bovengrondse biomassa terwijl de groeikracht zich voornamelijk in de ondergrondse biomassa bevindt, is maaien geen geschikte bestrijdingsmethode maar slechts een beheersmethode. Het doel van één keer per jaar te maaien aan het einde van het groeiseizoen is om te zorgen dat voedingstoffen bij afsterven niet terug de wortels in worden getransporteerd. Daarmee wordt de bovengrondse biomassa afgevoerd. Frequenter maaien kan zorgen voor een stressreactie in de plant waardoor de ondergrondse biomassa zich gaat uitbreiden. Frequenter maaien vergroot bovendien het risico op verdere verspreiding doordat plantenresten in de directe omgeving terecht kunnen komen. Het opschalen van de maaifrequentie naar twee keer per jaar zal weinig extra effect opleveren. De frequentie moet minimaal naar 4 tot 7 keer per jaar worden opgehoogd om effecten van maaien te zien. De gemeente heeft op dit moment niet de capaciteit om de frequentie zodanig op te schalen. Bovendien zijn de bekende effecten zeer wisselend (Kennisnetwerk Invasieve Exoten, 2022). De gemeente blijft daarom éénmaal per jaar aan het einde van het groeiseizoen maaien/afknippen.

5.2.3

Handmatig verwijderen (uitsteken/uittrekken) Op kleine, jonge locaties worden scheuten handmatig verwijderd door uittrekken/uitsteken. Op locaties waar nog enkele scheuten aanwezig zijn, is het van belang dat de nazorg wordt toegepast. Wanneer nazorg zorgvuldig wordt uitgevoerd, is ook hier zicht op volledige bestrijding. Wanneer er geen nazorg wordt gepleegd, is verdere uitbreiding van Aziatische duizendknoop mogelijk waardoor de bestrijdingsinspanning op termijn teniet wordt gedaan.

5.2.4

Chemische bestrijding (pilot) De gemeente wil onderzoeken of chemische bestrijding (glyfosaat) een alternatieve methode is op locaties waar andere bestrijdingsmethoden niet kunnen worden toegepast maar waar wel reële risico’s ten aanzien van schade zijn. Op een aantal locaties zijn aanwezigheid van kabels en leidingen, slechte bereikbaarheid van de groeiplaats belemmerend voor het uitvoeren van bestrijdingsmethoden die geen gebruik maken van chemische middelen. Voorwaarden voor bestrijding met glyfosaat is dat het niet nabij een natuurgebied of oppervlaktewater wordt toegepast. Om vast te stellen of chemische bestrijding gewenste resultaten binnen de gemeente oplevert, wordt eerst een pilot uitgevoerd. Hiervoor is de groeilocatie bij het transformatorhokje aan de

43

Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2023-2027

Schoterlandseweg 43 in Jubbega geselecteerd (zie Figuur 5.1). Op deze locatie is het vanwege kabels en leidingen en bebouwing lastig om andere methoden toe te passen. Omdat het hier om een oude groeiplaats gaat, is het enkel toepassen van chemische bestrijding waarschijnlijk onvoldoende (zie kader 3.1). Er wordt onderzocht of hier een combinatie van ontwortelen en chemische bestrijding mogelijk is. Voor het uitvoeren van de bestrijding wordt een partij gezocht die bevoegd is om de behandeling toe te passen. Aan het einde van de beheerperiode 2023-2027 wordt geëvalueerd of de methode voldoende resultaat heeft opgeleverd en het wenselijk is om de methode ook op andere locaties toe te passen.

Figuur 5.1 Transformatorhuisje in Jubbega waar de pilot met chemische bestrijding is gepland. Foto: Ecogroen.

5.2.5

Monitoren Op locaties waar geen bestrijding/beheersing plaatsvindt of locaties waar tijdens de inventarisatie van 2022 geen hergroei is aangetroffen, worden gemonitord. Monitoring vindt één keer per jaar in het begint van het groeiseizoen (mei) plaats. Indien scheuten met Aziatische duizendknoop worden aangetroffen wordt zo spoedig mogelijk overgegaan op bestrijden alsnog door middel van handmatig verwijderen. Op deze manier wordt voorkomen dat groeiplaatsen opnieuw uitgroeien tot haarden. In §3.9 is toegelicht hoe de monitoring uitgevoerd dient te worden.

5.3

Reuzenberenklauw

5.3.1

Maaien en afsteken Het maaien en afsteken van de planten is voor een groot deel van de groeilocaties succesvol gebleken. De meeste groeiplaatsen in stedelijk gebied zijn hiermee succesvol bestreden. De effectiviteit van de methode kan worden verhoogd door te voorkomen dat alle bloeischermen voor zaadzetting zijn verwijderd (zie §3.3.2). Ook op plekken die moeilijk te bereiken zijn met een maaimachine, dienen de bloeischermen tijdig afgestoken te worden. Wanneer dit beheer zorgvuldig wordt uitgevoerd zou op basis van eerdere ervaringen gedurende de komende beheerperiode een afname van de omvang van de groeiplaatsen te zien moeten zijn.

5.3.2

Schapenbegrazing De schapenbegrazing is niet effectiever dan het handmatig bestrijden of te maaien maar het scheelt arbeidsinspanning. De gemeente zet het beheer daarom op deze manier voort op de locatie bij de gemeentewerf. Op de plekken waar geen begrazing mogelijk is (vanwege dichte begroeiing), worden bloeischermen regelmatig afgestoken. Zo wordt voorkomen dat het zaad zich verder verspreid, de groeiplaatsen zich uitbreiden en er nieuwe groeiplaatsen ontstaan.

44

Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2023-2027

5.3.3

Heet-water behandeling De bestrijding van reuzenberenklauw door middel van heet-water behandeling in de Le Roy tuinen wordt voortgezet. Wanneer de methode de komende twee jaar blijvend succesvol blijkt te zijn, wordt deze mogelijk ook op andere locaties toegepast. De groeilocatie wordt daarom in 2023 en 2024 aan het einde van het groeiseizoen gemonitord. Indien aan het einde van het groeiseizoen in 2024 blijkt dat de afname van de groeiplaatsen meer dan 50% is ten opzichte van het peiljaar 2018, kan worden aangenomen dat deze methode succesvol is. Voor de resterende jaren wordt gekeken op welke locaties deze bestrijdingsmethode kan worden toegepast. De Le Roy tuinen worden beheerd door de Stichting TIJD die het gedachtengoed van de Louis Le Roy voortzetten. Dit is vastgelegd in een intentieverklaring voor de komende 100 jaar. De gemeente voert alleen maatregelen uit ten behoeven van de (verkeers-)veiligheid rond de tuin. De Stichting Tijd bouwt bouwwerken van aangevoerd puin uit werken in Heerenveen maar accepteert ook tuinafval van omwonenden om bijvoorbeeld zgn. mutsers te bouwen voor insecten en kleine zoogdieren. Het risico op aanvoer van (invasieve exoten) is daardoor in potentie groot. Het is daarom belangrijk om de tuin te blijven monitoren op nieuwe groeiplaatsen en waar mogelijk direct bestrijding uit te voeren, in samenwerking met de Stichting TIJD.

5.3.4

Monitoren Op locaties waar geen bestrijding/beheersing plaatsvindt of locaties waarbij tijdens de inventarisatie van 2022 geen hergroei is aangetroffen, worden gemonitord. Monitoring vindt één keer per jaar in het begin van het groeiseizoen (mei) plaats. Indien scheuten met reuzenberenklauw worden aangetroffen wordt zo spoedig mogelijk overgegaan op bestrijden door middel van handmatig verwijderen. Op deze manier wordt voorkomen dat groeiplaatsen opnieuw uitgroeien tot haarden. In §3.9 is toegelicht hoe de monitoring uitgevoerd dient te worden.

5.4

Reuzenbalsemien

5.4.1

Handmatig verwijderen Het handmatig uittrekken blijkt een effectieve methode te zijn voor het bestrijden van reuzenbalsemien. In de periode 2019-2022 zijn de locaties waar verwijdering van reuzenbalsemien het meest urgent is als eerste aangepakt. In de komende beheerperiode van 2023-2027 wordt op de locaties waar nog geen bestrijding is uitgevoerd en op de nieuw aangetroffen locaties deze methode toegepast. Er wordt geen priortering in de groeilocaties aangebracht. Het groenbeheer bepaalt aan de hand van de capaciteit welke groeilocaties op welk moment worden aangepakt.

5.4.2

Monitoren Op locaties waar geen bestrijding/beheersing plaatsvindt of locaties die tijdens de inventarisatie van 2022 geen hergroei is aangetroffen, worden gemonitord. Monitoring vindt één keer per jaar in het halverwege van het groeiseizoen (juli) plaats. Indien scheuten met reuzenbalsemien worden aangetroffen wordt zo spoedig mogelijk overgegaan op bestrijden door middel van handmatig verwijderen. Op deze manier wordt voorkomen dat groeiplaatsen opnieuw uitgroeien tot haarden. In §3.9 is toegelicht hoe de monitoring uitgevoerd dient te worden.

45

Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2023-2027

5.5

Waterwaaier

5.5.1

Hydro-venturi Op de locaties waar waterwaaier nog niet succesvol bestreden is wordt waterwaaier verwijderd met hydro-venturi. In de wateren langs de Essenhaag wordt in september 2022 begonnen met een pilot om waterwaaier te bestrijden met behulp van een harkboot. Wanneer de resultaten met deze methode positief zijn (te beoordelen in augustus van het komende jaar) kan deze ook op andere locaties worden ingezet als alternatief op hydro-venturi. In afwachting van de resultaten van de pilot, wordt hydro-venturi op andere locaties op dezelfde wijze voortgezet in de beheerperiode 20232027.

5.5.2

Harkboot In Essenhaag wordt in 2022 een pilot uitgevoerd met een harkboot om te kijken of de methode een alternatief is op hydro-venturi. De werksnelheid met deze methode ligt hoger waardoor het minder overlast veroorzaakt en de kosten lager liggen. De methode veroorzaakt naar verwachting minder vertroebeling en heeft minimale impact op de ecologie. In oktober 2022 heeft de eerste bestrijdingsronde met deze methode plaatsgevonden. De situatie wordt gedurende een jaar gemonitord om vast te stellen of de methode effectief is (Filius, 2022). Eind 2023 worden hiervan de resultaten verwacht. Op basis van de resultaten wordt beoordeeld of deze methode ook op de overige locaties wordt toegepast of dat bestrijding met hydro-venturi wordt voortgezet.

5.5.3

Monitoren Op de locaties waar waterwaaier niet is/wordt teruggevonden, wordt minimaal één keer per jaar in augustus gemonitord om vast te stellen of de groeiplaatsen blijvend verdwenen zijn. Omdat in de omgeving van deze locaties nog groeiplaatsen met waterwaaier zijn aangetroffen of aanwezig kunnen zijn, is de kans groot dat de plekken opnieuw worden gekoloniseerd vanuit deze groeiplaatsen.

5.6

Grote waternavel

5.6.1

Machinaal verwijderen Groeiplaatsen met grote waternavel in wateren waar de gemeente verantwoordelijk is, worden machinaal verwijderd (zie §3.6.2).

5.6.2

Handmatig verwijderen Nadat initiële bestrijding heeft plaatsgevonden door middel van machinaal verwijderen, worden de locaties in de zomer (juli-september) nagelopen. Wanneer grote waternavel aanwezig is worden deze handmatig verwijderd (zie §3.6.3). Op dit moment is er nog geen capaciteit binnen het groenbeheer om dit uit te voeren. Er wordt daarom gezocht (intern of extern) naar een partij die dit uit kan voeren.

5.6.3

Monitoren Op de locaties waar grote waternavel niet is/wordt teruggevonden, wordt minimaal één keer per jaar in augustus gemonitord om vast te stellen of de groeiplaatsen blijvend verdwenen zijn. Omdat in de omgeving van de meeste locaties nog groeiplaatsen met grote waternavel zijn aangetroffen of aanwezig kunnen zijn, is de kans groot dat de plekken opnieuw worden gekoloniseerd vanuit deze groeiplaatsen.

46

Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2023-2027

5.7

Watercrassula

5.7.1

Monitoren Watercrassula komt voor in de wijk De Heide. Het groeit hier tussen andere oeverbegroeiing. Het uitvoeren van maatregelen leidt tot verstoringen in het systeem welke in de regel zorgen voor een toename van watercrassula. Daarom wordt watercrassula niet actief bestreden. De groeilocaties worden gemonitord. Wanneer de oppervlakte zich significant uitbreidt en dominantie optreedt, wordt heroverwogen om actie te ondernemen.

5.8

Moerashyacint en waterhyacint

5.8.1

Monitoren Zowel moerashyacint en waterhyacint kunnen slecht tegen lage temperaturen en vorst en sterven af in de winter. De soort verdwijnt daarmee vanzelf. In het groeiseizoen van 2023 worden de groeiplaatsen nagelopen om vast te stellen of de planten ook daadwerkelijk verdwenen zijn. De soorten zijn waarschijnlijk door menselijk handelen (dumping van vijver- of aquariumafval) in de wateren terecht gekomen. Wanneer het inbrengen van deze soort vanuit een externe bron structureel plaatsvindt zullen de soorten opnieuw opduiken. De bewoners van de wijk De Heide worden geïnformeerd over de soorten en worden gevraagd geen vijver- en aquariumplanten in de wateren te dumpen.

47

Bestrijding Bestrijdinginvasieve invasieveexoten exotengemeente gemeenteHeerenveen Heerenveen2023-2027 2023-2027

6. Kostenraming bestrijding 2023-2027 6.1

Kostenraming Op basis van de in te zetten bestrijdingsmethode zijn de totale kosten in kaart gebracht voor de bestrijding en beheersing van invasieve exoten in de periode 2023-2027 (zie tabel 6.1). Daarnaast is geraamd welke kosten de gemeente Heerenveen jaarlijks ongeveer nodig heeft voor monitoring en aansturing. In de kostenraming is gebruik gemaakt van prijzen die bekend zijn bij het Kennisnetwerk Invasieve Exoten en van de werkelijk gemaakte kosten in de periode 2019-2022. Tabel 6.1 Kostenraming bestrijding invasieve exoten periode 2023-2017 gemeente Heerenveen. Frequen-

Doorloop-

totaal

Hoe-

Kosten per

Kosten perio-

tie per

tijd (jaren)

oppervlak-

veel-

jaar

de 2023-2027

te (m2)

heid

jaar

(are) Aziatische duizendknoop Maaien/afknippen

1

4

11041

110

€ 6.250

€ 25.000

Uitsteken/uittrekken

4

4

169

2

€ 2.500

€ 10.000

78

1

€ 500

€ 2.000

Chemische bestrijding (stengelinjectie) Reuzenberenklauw Maaien en afsteken

5

4

57017

570

€ 6.250

€ 25.000

Schapenbegrazing

2

4

1583

16

€ 375

€ 1.500

Heet-water

2

4

92

1

€ 1.250

€ 5.000

1

4

40062

401

€ 6.250

€ 25.000

Hydro-venturi

1

4

24343

243

€ 37.500

€ 150.000

Harkboot

1

4

3315

33

€ 8.750

€ 35.000

3315

3

vrijwilligers

Reuzenbalsemien Uittrekken Waterwaaier

Handmatig verwijderen (nazorg) Grote waternavel Mechanisch verwijderen

1

4

28059

281

€ 5.000

€ 20.000

Handmatig verwijderen (nazorg)

1

4

5611,8

56

€ 12.500

€ 50.000

1

4

21

0,2

€ 2.000

€ 8.000

Watercrassula zie monitoring

Algemeen Aansturing (intern en extern)

48

Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2023-2027

Monitoring

1

4

€ 7.500

€ 30.000

Subtotaal werkzaamheden (incl. eenmalige en algemene kosten)

€ 96.625

€ 386.500

Onvoorzien (10%)

€ 9.663

€ 38.650

Totaalprijs (exclusief btw)

€ 106.288

€ 425.150

49

Bestrijding Bestrijdinginvasieve invasieveexoten exotengemeente gemeenteHeerenveen Heerenveen2023-2027 2023-2027

7. Algemene beheerprincipes 7.1

Maaibeheer Een groot deel van de verspreiding van Aziatische duizendknoop in Nederland is veroorzaakt door het onzorgvuldig maaien van bermen, taluds en ander openbaar groen en dumping van tuinafval. Bij met name klepelmaaien, wordt de plant gefragmenteerd. Via maaimachines of bij afvoeren van het maaisel komen plantfragmenten op nieuwe plekken terecht om daar uit te groeien tot nieuwe groeilocaties. Met name groeilocaties langs watergangen zijn gevoelig voor verspreiding, doordat fragmenten via het water nieuwe locaties kunnen koloniseren. Het risico op verspreiding door wortel- of stengelfragmenten is minder aan de orde bij reuzenberenklauw en reuzenbalsemien. Het risico is voornamelijk aanwezig in de bloeiperiode wanneer zaden via maaimachines kunnen worden verspreid. Daarnaast bestaat bij het maaien van reuzenberenklauw het risico dat brandwonden worden opgelopen als er geen beschermde kleding wordt gedragen. Het regulier maaibeheer wordt op de volgende manier aangepast in de buurt van locaties met Aziatische duizendknoop: • Groeilocaties met Aziatische duizendknoop worden ontzien tijdens het maaien; • Groeilocaties worden gemarkeerd met palen zodat deze zichtbaar zijn voor de uitvoerder; • Er wordt minimaal drie meter afstand gehouden van de groeilocaties; • De groeilocaties zijn bekend bij de uitvoerder.

Groeilocaties worden digitaal beschikbaar gemaakt in de GPS van de maaier. Wanneer maaien (buiten de bestrijding om) toch noodzakelijk is, bijvoorbeeld in verband met verkeersveiligheid, wordt aan de volgende regels voldaan: • Er wordt gebruik gemaakt van een maai-zuigcombinatie of bij handmatig maaien een zeis. Klepelen is ongeschikt omdat er dan versnippering optreedt. Een maaibalk met directe afvang of een bosmaaier met zaagblad zijn ook geschikt; • Al het gebruikte materieel (machines, gereedschappen, kleding, etc.) wordt na afloop ter plekke schoongemaakt; • Het maaisel wordt volledig afgevoerd naar een erkend verwerker van invasieve exoten (zie ook §6.3). Fragmenten van Aziatische duizendknoop zijn namelijk in staat het composteerproces te overleven als dit niet correct wordt uitgevoerd. De aanpassingen in het maaibeheer worden verwerkt in het maaibestek zodat uitvoerders het juiste maaibeheer kunnen toepassen. Zie voor besteksbepalingen het ‘Landelijk protocol omgaan met Aziatische duizendknopen’.

50

Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2023-2027

7.2

Werkzaamheden rond groeilocaties Er wordt tijdens werkzaamheden rekening gehouden met invasieve exoten. Afhankelijk van het type werkzaamheden gelden bepaalde voorschriften. Voor werkzaamheden rond groeilocaties met Aziatische duizendknoop volgt de gemeente de voorschriften uit het ‘Landelijk protocol omgaan met Aziatische duizendknopen’. Als er werkzaamheden zijn op, of in de buurt van plekken waar invasieve exoten staan, gelden in ieder geval de volgende (voorzorgs)maatregelen: • Er wordt minimaal drie meter afstand gehouden van de haard; • Al het gebruikte materieel (machines, gereedschappen, kleding, etc.) wordt na afloop ter plekke schoongemaakt; • Grond met mogelijk delen van wortelstokken, stengels, plantfragmenten en zaad, wordt afgevoerd naar een erkend verwerker.

7.3

Afvoeren van groenafval Als er bestrijding of werkzaamheden worden uitgevoerd op groeilocaties met invasieve exoten, is het zorgvuldig afvoeren van groenafval van groot belang. Als het groenafval niet op de juiste verwerkingsplekken terecht komt, kunnen invasieve exoten zich mogelijk verspreiden via het afval. Het gecontroleerd transporteren en verwerken van afgemaaide stengels en/of wortelstokfragmenten draagt bij aan het voorkomen van verdere verspreiding. Reststromen van invasieve exoten zoals Aziatische duizendknoop, reuzenberenklauw en reuzenbalsemien kunnen zonder risico worden gecomposteerd en toegepast als bodemverbeteraar mits aan de vereiste procescondities tijdens het composteren is voldaan (minimaal 55ºC gedurende 3 dagen). Wanneer groenafval niet warm genoeg en/of niet lang genoeg wordt gecomposteerd, bestaat het risico dat nog levensvatbare plantendelen via compost verspreid worden. De groei van wortelstokken van Aziatische duizendknoop wordt bijvoorbeeld alleen effectief gestopt bij verhitting boven 55 °C gedurende drie dagen (Kennisnetwerk-exoten, 2022). Er zijn in Nederland composteerders die gecertificeerd zijn voor het verwerken van invasieve exoten en garanderen dat zowel de boven- als ondergrondse delen van invasieve exoten worden verwerkt tot compost zonder dat er risico op verspreiding via deze compost bestaat.

Deze gecertificeerde bedrijven staan garant voor een gecontroleerde verwerking, waardoor verdere verspreiding wordt tegengegaan. Daarnaast heeft de Branche Vereniging Organische Reststoffen (BVOR) de factsheet 'Veilig verwijderen en verwerken van de Japanse Aziatische duizendknoop' samengesteld voor terreinbeheerders en particulieren. De factsheet sluit aan bij deze efficiënte wijze om de kiemkracht van Aziatische duizendknoop te laten verdwijnen: zorgvuldige inzameling en afvoer van maaisel met Aziatische duizendknoop naar een professionele verwerker. In het register van ‘Branche Vereniging Organische Reststoffen’ (BVOR) staan de bedrijven die zijn gecertificeerd als 'Erkende verwerker van invasieve exoten'. Particulieren kunnen maaisel van Aziatische duizendknoop met het restafval laten afvoeren.

7.4

Tuinafval Het illegaal dumpen/storten van tuinafval met plantmateriaal door particulieren is binnen het stedelijke gebied de grootste bron van nieuwe groeilocaties van Aziatische duizendknoop, reuzenberenklauw, reuzenbalsemien en andere invasieve exoten. Hoewel dit moeilijk te voorkomen is, kan door goede voorlichting enige mate van preventie behaald worden. De gemeente zet in op goede

51

Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2023-2027

communicatie met haar bewoners. Deze voorlichting vormt onderdeel van communicatie richting bewoners.

52

Bestrijding Bestrijdinginvasieve invasieveexoten exotengemeente gemeenteHeerenveen Heerenveen2023-2027 2023-2027

8. Communicatie 8.1

Aansturing en interne communicatie Voor een efficiënte aanpak is bewustwording en kennisontwikkeling van belang bij alle betrokken partijen binnen de gemeente. Verschillende afdelingen en personen binnen de gemeente kunnen te maken krijgen met exoten zoals projectleiders, groenbeheer, natuurbeheer, beheer van infrastructuur en wegen en waterbeheer. Interne bewustwording over de problematiek en aanpak van exoten kan op verschillende manieren worden gecreëerd. Bijvoorbeeld door het organiseren van themabijeenkomsten of lunchmeetings over exoten. Ook veldbezoeken naar bijvoorbeeld Aziatische duizendknoophaarden of locaties waar Aziatische duizendknoop bestreden wordt, helpen in de communicatie. De start van het groeiseizoen of veldseizoen is een belangrijk moment om extra alertheid te creëren binnen de gemeente ten aanzien van exoten, met name voor medewerkers van de buitendienst. Zorg dat intern de procedure bekend is om (nieuwe) groeilocaties van exoten op eigen terrein te melden en te registreren. Daarmee is ook bekend welk informatiesysteem geraadpleegd moet worden voor de actuele groeilocaties. Belangrijk is dat het systeem eenvoudig toegankelijk is.

Daarnaast is het van belang dat men op de hoogte is van de interne procedures en afspraken voor verschillende werkzaamheden op of rondom haarden met exoten en waar actuele informatie te vinden is over het verwijderen en beheersen van exoten. De groenbeheerder en beleidsmedewerker zijn verantwoordelijk voor een centrale aansturing rondom bestrijding van invasieve exoten. Zij zijn verantwoordelijk voor het hele proces rondom bestrijding. De volgende taken vallen onder de verantwoordelijkheid: • Het (eventueel) aansturen van aannemers voor uitvoering van de initiële bestrijding; • Begeleiden bij uitvoering van de initiële bestrijding door de inzet van een toezichthouder; • Toezicht houden bij uitvoering van het regulier beheer: er op toe zien dat er schoon en zorgvuldig gewerkt wordt; • Borgen dat de inrichtingsagenda wordt afgestemd op de uitvoeringsagenda: bij water- en grondwerkzaamheden moet altijd het aspect invasieve exoten worden meegenomen; • Het actueel houden van de centrale database, waaronder het verzamelen en digitaal verwerken van nieuwe groeilocaties en bijhouden wanneer welke (bestrijdings)actie is uitgevoerd; • Zorg dragen voor de communicatie rondom invasieve exoten. De groenbeheerder en beleidsmedewerker zijn het aanspreekpunt voor vragen vanuit de wijkbeheerders en inwoners van gemeente Hattem.

Daarnaast worden beleidsmakers en burgers op de hoogte gehouden van de bestrijding; • Zorg dragen voor coaching en opleiding van groenmedewerkers binnen de verschillende wijkteams. De focus ligt hierbij op het herkennen van invasieve exoten, het melden van nieuwe groeilocaties en het uitvoeren van correct beheer.

53

Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2023-2027

8.2

Samenwerking bij groeilocaties op grensgebied Het komt regelmatig voor dat groeilocaties van invasieve exoten zich over terrein van meerdere eigenaren uitstrekt. Bestrijding van invasieve exoten is alleen zinvol wanneer de gehele groeilocatie wordt aangepakt. Bestrijding tot aan de grens heeft over het algemeen weinig nut omdat de groeilocatie vanaf de plek waar geen bestrijding plaatsvindt, de plek waar is bestreden weer opnieuw kan koloniseren. Wanneer bestrijding noodzakelijk is, dient daarom de samenwerking met de betreffende eigena(a)r(en) te worden gezocht. Er moeten onder andere afspraken worden gemaakt over verantwoordelijkheden, bestrijdingsstrategie, kosten en uitvoering. Wanneer geen vruchtbare samenwerking tot stand kan komen, wordt de groeilocatie beheerst of gemonitord. Het belang van samenwerking in de strijdt tegen invasieve exoten wordt ook in de ‘Beleidsnotitie Invasieve Exoten’ van provincie Fryslân onderstreept.

8.2.1

Samenwerking Wetterskip Fryslân De bestrijding van exoten staat bij het Wetterskip Fryslân op de agenda maar het beleid is nog in ontwikkeling. Het Wetterskip Fryslân is verantwoordelijk voor het beheer en onderhoud van het watersysteembeheer in het stedelijk en landelijk gebied. In opdracht van het Wetterskip Fryslân is de gemeente Heerenveen in het stedelijk gebied uitvoerder van het beheer van de watergangen. In het buitengebied onderhoudt de gemeente watergangen op basis van de schouwplicht. De afgelopen jaren heeft de gemeente Heerenveen de verwijdering van invasieve exoten in de watergangen op zich genomen. Omdat het beheer en onderhoud van watergangen de verantwoordelijkheid is van de het Wetterskip Fryslân, zijn zij ook verantwoordelijk voor de kosten van dit beheer. Tijdens de totstandkoming van voorliggend PvA waren beide partijen in gesprek hierover. De komende periode moet duidelijk worden hoe de samenwerking tussen de gemeente Heerenveen en het Wetterskip Fryslân beter vorm kan worden gegeven in relatie tot de bestrijding van invasieve soorten in het watersysteem.

8.3

Communicatie bij werkzaamheden door derden Werkzaamheden (maaien, snoeien, grondwerkzaamheden, civiel werk, etc.) worden vaak uitbesteed aan externen zoals (groen)aannemers. Het is mogelijk dat werkzaamheden plaatsvinden rond of in de buurt van groeilocaties met invasieve exoten. Indien werk wordt aanbesteed of een offerte wordt opgevraagd, is het van belang om de (beoogde) uitvoerder van de werkzaamheden tijdig op de hoogte te brengen van de situatie. Met name voor werkzaamheden rondom groeilocaties met Aziatische duizendknoop is dit erg van belang. In de opdracht kan worden vereist dat volgens het ‘Landelijk protocol omgaan met Aziatische duizendknopen’ gewerkt dient te worden (Faber et al., 2019) of dat in het Plan van Aanpak wordt uitgewerkt hoe wordt omgegaan met de betreffende invasieve exo(o)t(en). Voor veel voorkomende situaties en werkzaamheden zijn in het protocol infobladen opgenomen voor het voorkomen van verspreiding van Aziatische duizendknoop of het verwijderen of beheersen van Aziatische duizendknoop. Relevante passages over omgaan met Aziatische duizendknoop kunnen ook in bestekken of contracten worden opgenomen.

54

Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2023-2027

Daarnaast kan worden gevraagd om aan te tonen dat de partij ervaring heeft met het herkennen of werken met invasieve exoten. Als een hoofdaannemer deelwerkzaamheden uitbesteed aan een onderaannemer dient ook de onderaannemer aantoonbaar op de hoogte te zijn van de afgesproken werkwijzen rondom invasieve exoten. Bij een eventueel startoverleg kan het nogmaals onder de aandacht worden gebracht.

8.4

Communicatie richting burgers De gemeente zet in op burgerparticipatie. Burgers worden geïnformeerd over de problematiek van invasieve exoten en hoe ze om kunnen gaan met deze soorten. Burgers kunnen bovendien een grote rol spelen bij het signaleren van nieuwe groeilocaties. Hiervoor is het van belang dat bewoners de soorten kunnen herkennen en weten hoe ze om moeten gaan met de soorten zowel in openbaar gebied als in eigen tuinen.

8.4.1

Website Voor de gemeente is het belangrijk om een informatiesysteem te hebben waarin groeilocaties gemeld en geregistreerd kunnen worden. Op de website van de gemeente is reeds een pagina ingericht waar bewoners informatie kunnen vinden over exoten. Belangrijk is dat deze pagina actueel wordt gehouden met de nieuwste inzichten.

8.4.2

Social media Wanneer het groeiseizoen weer begint wordt de exotenproblematiek onder de aandacht gebracht via social media. Zo is het onderwerp weer onder de aandacht. Vaak levert dit weer nieuwe meldingen van groeilocaties op. Plaats altijd foto’s van de planten erbij en een link naar het meldpunt voor het doorgeven van groeilocaties of de groeilocatiekaart.

8.4.3

Lokale krant en folders Niet iedereen maakt (veel) gebruik van internet of social media. Om ook deze mensen te bereiken kan het zinvol zijn om een stuk in de lokale kant te schrijven of een folder te maken met de belangrijkste aandachtspunten. Deze kan bijvoorbeeld huis-aan-huis worden verspreid in de omgeving van een groeilocatie om bewoners erop te attenderen deze planten met rust te laten in het openbaar groen. De folder kan ook tips geven over de manieren waarop bewoners de planten in de eigen tuin het beste kunnen bestrijden. Voorbeelden van folders: Gemeente Amersfoort (melding groeilocatie in eigen tuin) en Gemeente Amsterdam.

55

Bestrijding Bestrijdinginvasieve invasieveexoten exotengemeente gemeenteHeerenveen Heerenveen2023-2027 2023-2027

Geraadpleegde bronnen Literatuur Convention on Biological Diversity (2002). Decisions Adopted by the Conference of the Parties to the Convention on Biological Diversity at its Sixth Meeting 7-19 april 2002. Den Haag. Europese Commissie (2014). EU-verordening 1143/2014 van het Europees Parlement en de Raad van 22 oktober 2014 betreffende de preventie en beheersing van de introductie en verspreiding van invasieve uitheemse soorten. Europese Commissie (2019). Uitvoeringsverordening (EU) 2019/1262 van de commissie van 25 juli 2019 tot wijziging van Uitvoeringsverordening (EU) 2016/1141 om de lijst van voor de Unie zorgwekkende invasieve uitheemse soorten te actualiseren. Faber J., J. Penninkhof, L. de Vetten , M. Boosten (2019). Landelijk protocol omgaan met Aziatische duizendknopen. Aequator Groen & Ruimte, Stichting Probos, Geofoxx milieu expertise, Ede. Filius J. (2022). Afwegingskader waterwaaier. Essenhaag Heerenveen. Rapport 22-088. Ecogroen bv Zwolle. De Gelder, A. (2019). Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2019-2022. Aziatische duizendknopen, Reuzenberenklauw, Reuzenbalsemien en Waterwaaier. Rapport 18-019. Ecogroen bv Zwolle. De Gelder, A. (2020a). Bestrijding invasieve exoten Heerenveen. Fase 1 verwijderen Aziatische duizendknoop. Rapport 19007. Ecogroen bv Zwolle. De Gelder, A. (2020b). bestrijding invasieve exoten Heerenveen. Fase 2 beheerbestek.

Rapport 19-007. Ecogroen bv Zwolle. Groot, C. de & Oldenburger, J. (2011). De bestrijding van invasieve uitheemse plantensoorten; een studie naar de bestrijding van 6 invasieve exoten in de Nederlandse buitenruimte. Stichting Probos, Wageningen. Hoffman, A. (2020). Onderzoeksrapport – Proef bestrijding Aziatische Aziatische duizendknoop Keijenberg Wageningen. RANOX natuuraannemer, Wageningen. Koopmans, M. & M. Feldbrugge (2022). Friese zorgsoorten – invasieve exoten. A&W-rapport 22-081 Altenburg & Wymenga ecologisch onderzoek, Feanwâlden. Ministerie van LNV (2018). Regeling van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit van 22 februari 2018, nr. WJZ/17141167, houdende wijziging van de Regeling natuurbescherming (aanwijzing van door de provincies te bestrijden invasieve uitheemse soorten). Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Den Haag. Motta, E. V., Raymann, K., & Moran, N. A. (2018). Glyphosate perturbs the gut microbiota of honey bees. Proceedings of the National Academy of Sciences, 115(41), 10305-10310. Oldenburger, J., J. Penninkhof, C. de Groot & F. Voncken, (2017). Praktijkproef bestrijding Aziatische duizendknoop. Resultaten en kostenefficiëntie van zeven bestrijdingsmethoden voor Aziatische duizendknoop en varianten daarop. Stichting Probos, Wageningen, december 2017.

56

Bestrijding invasieve exoten gemeente Heerenveen 2023-2027

Opperhuizen, A. (2016). Advies van de directeur bureau risicobeoordeling & onderzoeksprogrammering. Advies over mogelijke uitbreiding van de unielijst van EU-exotenverordening 1143/2014. Referentie TRCVWA/2020/2784. Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit, Bureau Risicobeoordeling & onderzoeksprogrammering, Utrecht. Opperhuizen, A. (2020). Advies van de directeur bureau risicobeoordeling & onderzoeksprogrammering. Advies over de risico's van vier Aziatische duizendknopen in Nederland. Referentie NVWA/BuRO/2016/147. Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit, Bureau Risicobeoordeling & onderzoeksprogrammering, Utrecht. Provincie Fryslân (2022). Beleidsnotitie Invasieve Exoten Fryslân 2023-2029. Provincie Fryslân, Leeuwarden. Van der Loop, J. & H. van Kleef (2020). Omgaan met watercrassula in natuurgebieden. Uitgave Stichting Bargerveen, Nijmegen. Van der Loop, J., L. van Veenhuisen MSc. & M. van de Loo (2022). Hygiënisch werken met invasieve exoten in de provincie Friesland. Stichting Bargerveen & Soontiëns Ecology. Verbrugge, L.N.H., L. de Hoop, R.S.E.W. Leuven, R. Aukema, R. Beringen, R.C.M. Creemers, G.A. van Duinen, H. Hollander, M. Scherpenisse, F. Spikmans, C.A.M. van Turnhout, S. Wijnhoven & E. de Hullu (2015).