Jaarrekening 2023 - Definitief 01-07-2024 - Publicatie
Tekst van het document
De uiteindelijke loonkosten zijn toegerekend aan de diverse projecten, investeringen en de exploitatieproducten (V) - Schade aan gemeente eigendommen (N) Kosten zijn ten opzichte van de begroting toegenomen door stormschade in voornamelijk de bossen. Schade wordt niet gecompenseerd door de verzekerings-maatschappij (N) - Mutaties reserves (N) Aan de reserves is per saldo meer toegevoegd en minder onttrokken dan waar in de begroting rekening is mee gehouden. - Resultaat rekening van baten en lasten (V) Het resultaat is ten opzichte van de begroting na bijstelling bij de najaarsnota verbeterd. Bij de najaarsnota is een negatief resultaat begroot van € 36K. Dit resultaat is onttrokken aan de algemene reserve. De jaarrekening sluit met een positief resultaat van € 618K. Voorgesteld wordt dit bedrag toe te voegen aan de reserves.
59
Reserves Algemeen Het saldo van de verrekeningen met reserves bedroeg na de wijzigingen van de begroting € 1,7 miljoen (V). In de jaarrekening 2023 is een bedrag aan verrekeningen met reserves verantwoord van € 1,668 miljoen (V) waardoor een 'nadeel' van € 32 duizend is ontstaan. Het totaal aan verrekeningen met betrekking tot alleen het deelprogramma 'financiering en dekkingsmiddelen' bedraagt € 9.000 en betreft per saldo een onttrekking aan de reserves. • • •
Onttrokken aan de algemene reserve is het saldo 2023 van de oninbare debiteuren. Met de algemene reserve is de correctie van de SaaS-oplossingen verrekend Bij de bestemming van het voordelige exploitatieresultaat wordt voorgesteld dit ten gunste te brengen van een drietal reserves: de reserve voor de aanleg van de afslag A28 (€ 250K) de reserve gemeentelijke opvang Oekraïners (€ 250K) de algemene reserve t.b.v. de budgetoverheveling (€ 112K) en de algemene reserve zijnde het restant resultaat 2023 (€ 6K)
Totaal Overzicht totale uitgaven per deelprogramma 2023:
Overzicht totale inkomsten per deelprogramma 2023:
60
3d Gemeentelijke organisatie Bestuursakkoord We werken aan een toekomstbestendige organisatie. We vragen onze gemeentelijke organisatie om nog meer in verbinding te staan met de stad, in te zetten op participatie, mee te werken aan kansrijke initiatieven en actief te zijn in de regio. Relevante thema's 1. Organisatieontwikkeling en personeelsbeleid Toekomstbestendige organisatie Het afgelopen jaar hebben we verder gewerkt aan de ambitie om de organisatie opgave- en procesgericht te laten werken. In de nieuwe inrichting van de organisatie zijn teams gevormd rondom (ketens van)processen, opgaven en projecten. De medewerkers hebben daar zelf aan bijgedragen, zodat hun kennis is benut en waarde is ontstaan door het samen werken en betekenis geven aan het werk voor- en met de stad. Formatie & Bezetting De werkdruk is gestegen, zodat we maatregelen moesten nemen om een gezonde werkbalans te creëren. Met de inzet van tijdelijke medewerkers en externe inhuur, hebben we de continuïteit in de dagelijkse dienstverlening geborgd en ruimte gecreëerd voor de eigen mensen om bij te dragen aan de ontwikkeling van de organisatie. De flexibele schil van inhuur en externen bleef fors in omvang, terwijl de kernbezetting relatief laag bleef.
In de loop van het jaar hebben we de formatie & bezetting van de ketens geanalyseerd en beoordeeld op noodzakelijke omvang ten opzichte van het werk en de ambities van het bestuur. We hebben ons daarbij ten doel gesteld om de kernbezetting te versterken en de tijdelijke inzet van medewerkers en externe inhuur af te bouwen. Voor deze transitie is vanaf volgend jaar een structureel bedrag beschikbaar gesteld. We verwachten met deze investering de structurele formatie op niveau te brengen en daardoor de condities te garanderen om te blijven investeren in waardebehoud en ontwikkeling van de organisatie. Functiewaardering Afgelopen jaar is gewerkt aan een actueel functiehuis en -boek met evenwichtige beloningsverhoudingen. We hebben hierbij gebruik gemaakt van het functiewaarderings-systeem HR21. Aan de (gewijzigde) functies is een marktconforme salarisschaal toegekend. Een substantieel aantal functies is in een hogere salarisschaal gewaardeerd, waarmee we onze positie op de arbeidsmarkt en motivatie van onze medewerkers versterken. Pulsemeting In het eerste kwartaal van 2023 is ook weer een pulsemeting uitgevoerd. De uitkomsten van de pulsemeting laten zien dat het merendeel van de medewerkers zich thuis voelt bij de gemeente Hattem, hier met plezier werkt, vertrouwen krijgt en trots is op het werken voor de gemeente Hattem.
Uiteraard zijn er ook aandachtspunten, zoals de toenemende werkdruk en de duidelijkheid over de rolverdeling binnen de nieuwe organisatie-inrichting. Pilot verzuim In de tweede helft van 2023 is gestart met een pilot verzuim. Doel van deze pilot om de verzuimbegeleiding beter vorm te geven. Een belangrijk onderdeel van de pilot is de inzet van een casemanager. De inzet van de casemanager zou moeten leiden tot: minder verzuim door preventie; minder langdurig verzuim door effectieve re-integratiebegeleiding; en verzuimdossiers die voldoen aan de Wet verbetering Poortwachter door procesbewaking. In 2024 wordt de pilot geëvalueerd en volgt besluitvorming over het vervolg. Ontwikkelen HR instrumenten De ontwikkeling van de organisatie vaagt een nieuwe rol en bijdragen van HR. In 2023 is gestart met de ontwikkeling van een HR instrumentarium passend bij de nieuwe organisatie inrichting; hebben we de eerste ervaringen opgedaan in het werken met teams en rollen; en heeft samensturing verder vorm gekregen.
61
Ontwikkeling ziekteverzuim Overzicht en toelichting op patronen. Kerngegevens
31-12-2022
31-12-2023
Formatie in FTE
99,3
104,06
Bezetting
95,96
100,47
Gemiddelde leeftijd
47,3
45,9
Aantal medewerkers
114
120
Aantal mannen
54
51
Aantal vrouwen
60
69
Ziekverzuim in %
7,28%
7,53%
Banen met mensen met een arbeidsbeperking in % van aantal FTE's
6,00%
6,00%
De gemiddelde leeftijd is iets afgenomen ten opzichte van 2022. Dit komt doordat we relatief jonge medewerkers hebben aangetrokken het afgelopen jaar. Het ziekteverzuimpercentage is in 2023 uitgekomen op Het ziekteverzuim is in 2020 uitgekomen op 7,53%. Dat is vergelijkbaar met 2022, maar nog steeds boven het landelijk gemiddelde. Bij de begeleiding en de re-integratie van langdurig zieken is HR intensief betrokken. Participatie De gemeente Hattem heeft Samen Hattem in het bestuurlijk DNA zitten. Het college wil met de raad de bestuurscultuur verder ontwikkelen zodat bewust(er) wordt gekozen voor inspanningen die de kracht van de stad benutten en echt Samen aan Hattem werken.
62
2.4 Programma 4 - Bedrijfsvoering 2.4.1 Inleiding Onder de noemer ‘Bedrijfsvoering’ wordt de ondersteuning van de primaire processen (financieel) in beeld gebracht. 2.4.2 Ambitie Transparantie! We willen als gemeente transparant zijn in ons doen en laten en dus ook in de doelstelling, activiteiten en financiën van de Bedrijfsvoering. 2.4.3 Programmabrede Thema's 1. Bedrijfsvoering Ontwikkelingen: Besluit Begroting en Verantwoording Provincies en Gemeenten (BBV) • Voor de begroting en de rekening 2023 is het wijzigingsbesluit BBV van toepassing. Voor een versterking van de horizontale sturing door de raad is de indeling van de gemeenterekening gebaseerd op de wijzigingen zoals die zijn aangedragen door de commissie Depla. Deze wijzigingen richten zich op (onder meer): uniforme indeling in taakvelden uniforme basisset van beleidsindicatoren een uniforme basisset van financiële kengetallen verbeterde informatie over verbonden partijen vernieuwing van de accountantscontrole inzicht in overheid en (rente)kosten aanpassingen van het stelsel van baten en lasten en vennootschapsbelasting De jaarrekening 2023 is opgesteld waarbij de huidige beleidsvelden zijn gehanteerd zoals opgenomen in onze planning & control documenten. De huidige indeling komt goed tegemoet aan de taken die onze gemeente heeft.
Wel wordt overeenkomstig de nieuwe voorschriften inzage gegeven in de financiële ontwikkelingen op de diverse taakvelden. De financiële verantwoording op de taakvelden is weergegeven bij het onderdeel overzichten. •
Door de commissie BBV worden periodiek notities verstrekt. In de notities geeft de commissie aan op welke wijze betreffende onderwerpen in de begroting en de jaarrekening verwerkt en verantwoord kan of moet worden. Kan, omdat de regelgeving meerdere verwerkingsopties toestaat en moet als de regelgeving verplicht tot meen bepaalde verwerkingswijze. De BBV-notities bevatten dan ook aanbevelingen en stellige uitspraken voor de juiste toepassing en uitvoering van het BBV. Afgelopen jaar heeft het Rijk enkele wijzigingen op het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV) en het Besluit Accountantscontrole Decentrale Overheden (Bado) voorgesteld. Samenvattend zijn de belangrijkste voorgestelde wijzigingen onderstaand weergegeven: •
Controleverklaring bij de jaarrekening Het is in het publiek belang dat de jaarstukken altijd met inbegrip van de controleverklaring toegankelijk worden voor het maatschappelijk verkeer, zoals raadsleden, burgers en andere belanghebbenden. In het BBV is nu niet expliciet opgenomen dat deze verklaring onlosmakelijk deel uitmaakt van de jaarrekening en dat de definitieve jaarrekening en of de jaarstukken noch de controleverklaring separaat gepubliceerd mogen worden. Hierdoor komt het voor dat jaarstukken van decentrale overheden worden gepubliceerd zonder de daarbij afgegeven controleverklaring. Om dit te borgen zijn vanuit het Besluit Accountantscontrole Decentrale Overheden (BADO) suggesties gedaan ter aanpassing van artikel 24 lid 3 van het BBV, door daarin ‘overige gegevens’ toe te voegen waarin de controleverklaring wordt opgenomen. Voor de jaarrekening 2023 wordt vooruitlopend op deze aanpassing de werkwijze alvast toegepast.
•
Uitbreiding inhoud jaarrekening De voorgeschreven inhoud van de jaarrekening wordt uitgebreid met de rechtmatigheidsverantwoording met inachtneming van de verantwoordingsgrens. Het college van burgemeester en wethouders licht, indien het eindbedrag hoger is dan de verantwoordingsgrens, de afwijking toe. De rechtmatigheidsverantwoording is in voorliggende jaarrekening opgenomen. 63
•
Notitie overhead De Notitie Overhead van de commissie BBV is in het voorjaar 2023 geactualiseerd en ter consultatie gepubliceerd. Ten opzichte van de notitie overhead 2016 is een belangrijke aanpassing de definitie van het begrip overhead zelf. Deze wordt als volgt gedefinieerd “het geheel van functies gericht op de sturing en ondersteuning van de medewerkers in het primaire proces Hiertoe behoren ook de systemen en aanverwante lasten die deze functies ondersteunen". Daarnaast doet de commissie BBV de volgende stellige uitspraken, welke overigens al bestonden. De methodiek voor het toerekenen van overhead, zoals opgenomen in het overzicht overhead, aan lokale heffingen en rechten mag niet afwijken van de overige methodieken voor het toerekenen van overhead aan gemeentelijke taakvelden Bij de berekening van de tarieven voor lokale heffingen moet de methodiek voor de toerekening van overhead worden opgenomen in de financiële verordening Ook zijn er voorbeelden toegevoegd die antwoord geven op actuele vraagstukken. De notitie treedt na publicatie naar verwachting in werking vanaf begrotingsjaar 2025.
2. Bedrijfsvoering Ontwikkelingen: BBV - Beleidsindicatoren • Op grond van de regelgeving zoals verwoord in het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV) is de gemeente gehouden de maatschappelijke effecten die met de verschillende programma’s worden beoogd of gerealiseerd, toe te lichten aan de hand van beleidsindicatoren. Deze indicatoren dragen bij om de begroting en jaarverslagen beleidsmatiger te maken, zodat de raad op de belangrijke momenten in een beleidscyclus zich een beeld kan vormen over behaalde beleidsresultaten en te behalen beleidsresultaten. Voor de gemeenten is door de Vereniging Nederlandse Gemeenten VNG en Kwaliteitsinstituut Nederlandse Gemeenten (KING), met raadpleging van enkele gemeenten, een lijst van indicatoren ontwikkeld en samengesteld.
Daarbij is een aantal belangrijke uitgangspunten gehanteerd: de indicatoren leveren een bijdrage aan de versterking van het horizontaal toezicht; de raad wordt daarmee in staat gesteld om op maatschappelijke effecten te kunnen sturen; de indicatoren zijn van toepassing op alle gemeenten; de indicatoren zijn gebaseerd op landelijke bronnen waardoor er geen extra informatie uitvraag hoeft te worden gedaan en zodat gemeenten automatisch deelnemen; er worden bestaande bronnen gebruikt; de indicatoren worden regelmatig door de bronnen gepubliceerd; voor de indicatoren met betrekking tot het ‘sociaal domein’ is aangesloten bij de reeds bestaande ‘Gemeentelijke monitor sociaal domein’. Omdat er voor gekozen is om voor de indicatoren aan te sluiten bij reeds bestaande bronnen is de informatie voor de indicatoren voor alle gemeenten beschikbaar en toegankelijk. Via de website ‘waarstaatjegemeente.nl’ zijn alle gegevens voor het opnemen van de indicatoren eenvoudig en in één keer te downloaden. Via deze website zal ook meer achtergrond-informatie over de gekozen indicatoren worden gegeven en de bronnen. Voor de beleidsindicatoren in het taakveld ‘bestuur en ondersteuning’ beschikken de gemeenten zelf over de gegevens.
64
Overzicht beleidsindicatoren Taakveld 0. Bestuur en onder-steuning
1. Veiligheid
nr 1
Indicator Formatie
Eenheid Fte per 1.000 inwoners
Bron Eigen gegevens
Hattem 7,7
2
Bezetting
Fte per 1.000 inwoners
Eigen gegevens
9,1
2023
3
Apparaatskosten
Kosten per inwoner
Eigen gegevens
1.015
2023
4
Externe inhuur
Eigen gegevens
33,9
2023
5
Overhead
Kosten als % van totale loonsom + totale kosten inhuur externen % van totale lasten
Eigen gegevens
17,7
2023
6
Verwijzingen Halt
per 1.000 inw. 12-17 jr
Bureau Halt
8
Winkeldiefstal
aantal per 1.000 inwoners
9
Geweldsmisdrijven
aantal per 1.000 inwoners
10
Diefstal uit woning per 1.000 inwoners Vernieling en beschadiging Functiemenging
aantal per 1.000 inwoners
%
CBS - Geregistreerde criminaliteit & Diefstallen CBS - Geregistreerde criminaliteit & Diefstallen CBS - Geregistreerde criminaliteit & Diefstallen CBS - Geregistreerde criminaliteit & Diefstallen LISA
per 1.000 inw. 15-64jr
17
Vestigingen (van bedrijven) Absoluut verzuim
18 19
11 3. Economie
14 16
4. Onderwijs
Jaar 2023
9
8
2022
0,4
2,3
2022
2,0
4,6
2022
1,2
14
2022
4,9
6,0
2022
43,7
53,8
2022
LISA
149,1
174,1
2022
per 1.000 leerlingen
DUO/Ingrado
10,5
4,2
2022
Relatief verzuim
per 1.000 leerlingen
DUO/Ingrado
16
24
2022
%
DUO/Ingrado
1,6
1,9
2021
%
RIVM - Zorgatlas
46,9
49,3
2020
473,2
704,0
2022
1
1
2021
2
6
2021
74,5
72,2
2022
1
2
2021
aantal per 1.000 inwoners
5. Sport, cultuur en recreatie
20
Voortijdige schoolverlaters totaal (VO + MBO) % Niet-sporters
6. Sociaal domein
21
Banen
per 1.000 inw 15-74jr
LISA
22
%
24
Jongeren met delict voor rechter Kinderen in uitkeringsgezin Netto arbeidsparticipatie
Verwey Jonker Instituut Kinderen in Tel Verwey Jonker Instituut Kinderen in Tel CBS - Arbeidsdeelname
26
% werkloze jongeren
%
23
NL
% %
Verwey Jonker Instituut Kinderen in Tel 65
Taakveld
nr 27
Indicator Bijstandsuitkeringen
Eenheid per 10.000 inw 18jr eo
Bron CBS - Participatie Wet
Hattem 156,0
NL 431,2
Jaar 2021
28
Lopende reintegratievoorzieningen Jongeren met jeugdhulp
per 10.000 inw. 15-64jr
CBS - Participatie Wet
149,1
197,7
2021
% van alle jongeren tot 18 jaar %
CBS - Beleidsinformatie Jeugd CBS - Beleidsinformatie Jeugd CBS - Beleidsinformatie Jeugd
8,2
10,7
2022
0,6
1,1
2022
geen data
0,3
2022
590
700
2022
48
169
2021
9,1
33,2
2021
402
369
2023
11,1
9,3
2022
87,7
70,3
2023
29 30 31 32 7. Volksgezond-heid en Milieu
8. Vhrosv
Jongeren met jeugdbescherming Jongeren met jeugdreclassering
% per 10.000 inwoners
34
Wmo-cliënten met een maat-werkarrangement Fijn huishoudelijk restafval Hernieuwbare elektriciteit
35
WOZ-waarde woningen
per 1.000 euro
36
Nieuwbouw woningen
aantal per 1.000 woningen
37
Demografische druk
%
CBS - Monitor Sociaal Domein WMO CBS - Statistiek Huishoudelijk afval Rijkswaterstaat Klimaatmonitor CBS - Statistiek Waarde Onroerende Zaken ABF - Systeem Woningvoorraad CBS - Bevolkingsstatistiek
38
Woonlasten éénpersoons-huishouden Woonlasten meerpersoonshuishouden
euro
COELO, Groningen
1.046
860
2023
euro
COELO, Groningen
1.070
942
2023
33
39
kg per inwoner %
66
3. Bedrijfsvoering Ontwikkelingen: BBV - Overhead • Naast de indeling in taakvelden vragen de voorschriften ook inzicht in de gemeentelijke overhead en (rente)kosten. In het programma 'Bedrijfsvoering' is een overzicht opgenomen van de kosten van de overhead. In de overige programma's zijn de kosten opgenomen die betrekking hebben op het primaire proces. Het uitgangspunt hierbij is dat direct toe te rekenen kosten onderdeel uit maken van de directe producten en derhalve niet onder de overhead vallen. De kosten die verband houden met de sturing en ondersteuning van de medewerkers in het primaire proces (keten eigenaren) en de kosten van communicatie, klachtenafhandeling en de receptie worden wel onder de overhead gerekend.Overhead is toegerekend aan grondexploitaties, investeringen en andere projecten. In de paragraaf lokale heffingen is een uitwerking van de kostendekkendheid opgenomen. Voor het berekenen van de kostendekkende tarieven wordt rekening gehouden met de feitelijke rente en overhead. Voor de tarieven van de afvalstoffen- en rioolheffing wordt daarnaast rekening gehouden met de BTW. Per 1 juli 2022 is onze gemeentelijke organisatiestructuur aangepast. Dat betekent dat ook nadere invulling wordt gegeven aan de relatie tussen beleid en uitvoering en bevoegd- en verantwoordelijkheden.
Wijziging in de inrichting betekent ook wijziging in de capaciteit en werkplanning en de toerekening van kosten en overhead aan de beleids- en taakvelden. Voor de begroting 2023 is gekozen voor een systematiek waarbij doorbelasting van kosten is gebaseerd op de werkelijke kosten die zijn verwerkt in de jaarrekeningen. De personeelskosten die betrekking hebben op het primaire proces zijn aan de hand van de urenplanning en verantwoording rechtstreeks toegerekend aan de beleidsvelden. Hierbij is onder andere gebruikt gemaakt van het systeem van tijdregistratie. De totaal gemiddelde ureninzet is vertaald in een organisatie-uurtarief van afgerond € 55,--. Voor de inzet van externen heeft rechtstreekse verantwoording van facturen plaatsgevonden. Evenals bij de berekening van het uurtarief voor de doorbelasting van de directe kosten is ook voor de overhead uitgegaan van de gemiddelde werkelijke kosten zo die zijn verantwoord in de laatste jaarrekeningen . Het uurtarief voor de overhead is hierdoor bepaald op € 50,-- voor de begroting en ook toegepast in de voorliggende jaarrekening. De overhead aan de exploitatie heeft extra comptabel plaatsgevonden op die beleidsvelden waarbij sprake is van de berekening van een kostendekkendheidspercentage. 2.4.4 Financieel Middelen
Rekening
(€ x 1.000)
Begroting Primair
Begroting na wijziging
Rekening
Verschil Begr. / Rek.
Totaal lasten
2022 5.860
5.480
2023 6.873
7.862
-989
Totaal baten
-436
-165
-472
-762
290
5.424
5.315
6.402
7.101
-699
-184
-216
-306
-441
135
5.240
5.099
6.096
6.660
-564
Gerealiseerd totaal Gebruik onvoorzien Verrekening met reserves Gerealiseerd resultaat
67
2.4.5 Deelprogramma's Kapitaallasten Analyse Verschillenanalyse (€ x 1.000)
Begroting
Rekening
Verschil
Kapitaallasten
76
-24
100
Kapitaallasten
76
-24
100
Toelichting - Kapitaallasten (V) Bij de najaarsnota is - in verband met de gestegen rente op de te ontvangen rente op uitstaande geldmiddelen - de opbrengst naar boven bijgesteld. Uiteindelijk is op de deposito's en weggezette middelen in het kader van schatkistbankieren meer rente ontvangen (V) Gelet op het voor de begroting vastgestelde investeringsvolume is rekening gehouden met het aantrekken van middelen als gevolg van de geprognosticeerde financieringsbehoefte. Door vertraging in de uitvoering zijn geen middelen aangetrokken waardoor geen rentekosten zijn gemaakt (V) In 2023 zijn als gevolg van een foutenherstel geactiveerde SaaS-oplossingen (ICT) afgeboekt. De afboeking heeft geleid tot vrijvallende kapitaallasten. Reserves Bedrijfsinformatie Analyse Verschillenanalyse (€ x 1.000)
Begroting
Rekening
Verschil
67
42
25
Personele informatie
1.707
559
1.147
Financiele informatie
14
-32
46
Kwaliteitszorg
127
64
63
Planning en controlinstrumenten
28
26
2
1.942
659
1.284
Documentaire informatie
Bedrijfsinformatie
Toelichting - Documentaire informatie (V) In de begroting is rekening gehouden met een incidenteel budget van € 25K voor werkzaamheden in het kader van de samenvoeging van het streekarchief Hattem, Heerde, Epe met het streekarchief Noordwest-Veluwe. De incintele kosten zijn in 2023 nog niet gemaakt. - Personele informatie (V) In de primaire begroting is inhuurbudget beschikbaar gesteld van € 435K voor de organisatieontwikkeling/herstel werkbalans en een continuïteitsbudget specifiek voor het omgevingsplan. Daarnaast is bij de najaarsnota een budget van € 870K begroot waarbij is gerefereerd aan de notitie 'basis op orde' die in aanloop naar de begroting 2024 is opgesteld. De notitie geeft een toelichting op de ontwikkeling van de personeelsbudgetten in relatie tot de kosten voor externe inhuur. De kosten van met name externe inhuur zijn rechtstreeks verantwoord op de exploitatieproducten, projecten en investeringen
68
-
-
Financiële informatie (V) De voorlopige aanslag Vennootschapsbelasting over het tijdvak 2021 is in 2023 omgezet in een definitieve en vastgesteld op nihil. Dat betekent dat een bedrag van € 47 duizend als te ontvangen in de jaarrekening 2023 is verantwoord Kwaliteitszorg (V) Tot en met 2026 zijn er incidenteel en structureel gelden toegezegd die de gemeente kan inzetten voor de implementatie van de Wet open overheid. De uitgaven hebben zich beperkt tot projectkosten die zijn gemaakt voor de fusie van de streekarchieven. Voorgesteld wordt om het restant van de beschikbare middelen 2023 over te hevelen naar 2024.
Reserves Aan de algemene reserve zijn middelen onttrokken voor frictiekosten voormalig personeel Verrekeningen Analyse Verschillenanalyse (€ x 1.000)
Begroting
Rekening
Verschil
Eenheid Ontwikkeling en Advies
2.147
2.281
-133
Eenheid Bedrijfsvoering
1.756
2.603
-847
Eenheid Publiek en Service
2.023
2.030
-7
Eenheid Realisatie en Beheer Binnen
703
715
-13
Eenheid Realisatie en Beheer Buiten
908
937
-29
Interne producten (verrekeningen)
-6.316
-5.748
-568
Verrekeningen
1.221
2.818
-1.597
Toelichting - Eenheden / Ketens (N) Het totaal van de salarisstaat 2023 is ten opzichte van de begroting afgenomen met een bedrag van € 686K. Oorzaak ligt voornamelijk in het ontstaan van vacatures als gevolg van vertrek of pensionering. Vacatures zijn moeilijk in te vullen met vast personeel waardoor wordt ingehuurd of werkzaamheden uitbesteed. De personele kosten van de extern gerichte ketens zijn tegen een uurtarief doorbelast aan de diverse beleidsterreinen, projecten en investeringen. Als gevolg van vertraging in de uitvoering van investeringswerken zijn minder personele lasten doorbelast De toename van de kosten binnen de keten Ondersteuning (bedrijfsvoering) komen tot uitdrukking in hogere overheadkosten Verwezen wordt naar de 'toelichting op het overzicht van baten en lasten' Reserves
69
Facilitaire zaken Analyse Verschillenanalyse (€ x 1.000)
Begroting
Rekening
Verschil
Facilitair - huisvesting en werkplek
325
322
3
Techn.infrastructuur ICT Helpdesk
1.757
1.968
-211
Accomodatie buitendienst
154
155
Facilitaire zaken
108
122
-14
Communicatie
350
551
-201
Service
252
269
-18
Managementondersteuning
37
35
2
2.982
3.422
-440
Facilitaire zaken
Toelichting - Technische infrastructuur ICT (N) Onder de technische infrastructuur worden ook de kosten verantwoord van offsetbenodigdheden en kopieerapparatuur. In 2023 zijn onder andere kopieer-machines aangekocht (N) De gemeenschappelijke regeling Bedrijfsvoeringsorganisatie H2O (ICT) heeft de concept jaarrekening 2023 opgeleverd. Het jaar is negatief afgesloten. Oorzaken zijn toenemende personeelskosten als gevolg van externe inhuur I-dienst manager en stijgende softwarekosten. Als gevolg van vertraging in de omzetting van het applicatielandschap lopen (hogere) licentiekosten langer door (N) De gemeentelijke informatisering wordt in samenwerking met de gemeenten Heerde en Oldebroek vorm gegeven waarbij steeds meer gezamenlijk wordt opgetrokken. Voor 2023 zijn onder andere kosten doorbelast van functioneel applicatiebeheer en digitale werkplekondersteuning om kwaliteit te verbeteren en kwetsbaarheid te verminderen. Voor 2023 zijn aanvullend op de voorschotten die gebaseerd zijn op de primaire informatiseringsbegroting ramingen opgenomen ter dekking van toegenomen personele- en softwarekosten (N) De definitieve afrekeningen 2022 van de BVO en de informatiserings-samenwerking zijn in de jaarrekening 2023 verwerkt. In de begroting is rekening gehouden met een budgetoverheveling uit 2022 voor kosten personele inzet.
Het budget van € 90K is voor een bedrag van € 69K verbruikt (V). Voorgesteld wordt om via de budgetoverheveling € 21K beschikbaar te stellen in 2024 Kosten van Saas-oplossingen (Software as a Service) mogen vanaf 2020 niet meer worden geactiveerd, maar moeten direct als kosten ten laste van het resultaat worden gebracht. In de jaarrekening is de boekwaarde van de geactiveerde ICT-investeringen afgeboekt en ten laste van de algemene reserve gebracht. Het voordeel dat ontstaat door het wegvallen van kapitaallasten is in 2023 toegevoegd aan de reserve. Deze lijn wordt voor de komende jaren doorgetrokken tot de hoogte van de eenmalige afboeking die heeft plaatsgevonden. - Facilitaire zaken (N) In 2021 is het schoonmaakcontract ingegaan en geldt tot en met dit rekeningjaar. Over 2023 zijn de kosten toegenomen en zijn voornamelijk veroorzaakt door de grote prijsstijgingen (inflatie) die hebben plaatsgevonden. Daarnaast is het stadhuis opengesteld als één van de openbare toiletvoorzieningen in Hattem. De prijsstijging en de extra schoonmaakwerkzaamheden waren niet begroot (N) In 2023 is een extra koffiemachine aangeschaft. Daarnaast is vanuit milieuoverwegingen het niet meer toegestaan op kantoren, in de horeca of op festivals wegwerpbekers te gebruiken. In 2023 zijn daarom porseleinen koffiemokken gekocht (N)
70
-
Communicatie (N) De werkzaamheden door externe inzet van personeel zijn voor het hele jaar 2023 gecontinueerd als gevolg van een nieuwe koers van het team communicatie. Het betreft communicatie inzet voor/bij advisering van projecten zoals duurzaamheid, gebiedsprojecten 't Veen, woonzorgzone de Bongerd, bestuursondersteuning etc. waarbij vooral aandacht wordt geschonken aan het participatietraject.
-
Service (N) Kosten die hier zijn verantwoord betreffen de inhuur van een beveiligingsbureau voor de woensdagavondopenstelling. Daarnaast zijn vacatures ontstaan door vertrek van 'eigen' personeel waarvoor inhuur heeft plaatsgevonden.
Reserves De algemene reserve is ingezet voor de budgetoverheveling vanuit 2022 voor de ureninzet voor de omzetting van het ICT applicatielandschap. Aan de reserve zijn verder de middelen onttrokken om de desinvestering 'zaakgewijs werken 2017-2021' af te boeken. Met de reserve is de correctie van de Saas-oplossingen verrekend. De reserve dekking kapitaallasten is aangewend voor de jaarlasten voortvloeiend uit de investering met een economisch nut (nieuwbouw gemeentewerkplaats) Advies en ondersteuning Analyse Verschillenanalyse (€ x 1.000)
Begroting
Rekening
Verschil
Juridisch support
79
105
-26
Advies en ondersteuning
79
105
-26
Toelichting - Juridische support (N) De kosten ten opzichte van de primaire begroting voor juridische ondersteuning zijn bij de najaarsnota 2023 verhoogd als gevolg van de beroepszaak die is aangespannen rondom de zwembad problematiek (N) Daarnaast heeft er een legal-audit H2O (Hattem, Heerde en Oldebroek) plaatsgevonden en is er een advies opgesteld voor invulling en uitvoering van de juridische functie binnen de gemeenten (N) Machinekosten Analyse Verschillenanalyse (€ x 1.000)
Begroting
Rekening
Verschil
Materieel
101
121
-20
Machinekosten
101
121
-20
Toelichting - Materieel (N) Onder 'materieel' worden de exploitatiekosten van een dertiental machines verantwoord die meetellen in de door te belasten overhead. Van een tweetal machines (Shovel en LM-track) zijn de onderhoudskosten gestegen
71
3. Paragrafen 3.1 Inleiding De jaarstukken bevatten overeenkomstig de begroting zeven voorgeschreven paragrafen. De paragrafen geven een dwarsdoorsnede van de financiële aspecten van de jaarstukken bezien vanuit een bepaald perspectief. Het gaat met name om de toepassing van de beleidslijnen van beheersmatige aspecten. Deze kunnen grote financiële gevolgen hebben. Mogelijk is hun politieke betekenis groot, of zijn ze van belang voor het realiseren van de programma’s. De paragrafen geven de raad de mogelijkheid om de kaderstellende en controlerende rol ook op de beheersmatige aspecten waar te maken. Met andere woorden: de raad geeft zo bewust de kaders aan waarbinnen het college de beleidsuitvoering vervult zonder dat de raad die uitvoering op detail hoeft te volgen. Met ingang van het begrotingsjaar 2015 is een ‘eigen’ paragraaf toegevoegd; ‘Decentralisaties’. In deze paragraaf zijn de drie integratie-uitkeringen ‘sociaal domein’ voor de taakvelden WMO, Jeugdzorg en Participatiewet opgenomen. Elke paragraaf gaat in op de hoofdlijnen van het desbetreffende aspect. Zoals voorgeschreven in de nieuwe regels van het Besluit Begroting en Verantwoording zijn er zeven paragrafen waarbij per paragraaf het artikel uit het BBV is aangegeven: A. Lokale heffingen (artikel 10) B. Weerstandsvermogen, inclusief risicoparagraaf (artikel 11) C. Onderhoud kapitaalgoederen (artikel 12) D.
Financiering (artikel 13) E. Bedrijfsvoering (artikel 14) F. Verbonden partijen (artikel 15) G. Grondbeleid (artikel 16) H. Decentralisaties I. Wet Open Overheid (WOO)
72
3.2 Paragraaf A. Lokale heffingen 3.2.1 Inleiding In deze paragraaf wordt u geïnformeerd over het beleid, de uitgangspunten, de tariefstructuur en het doel van de verschillende gemeentelijke heffingen. In de gemeente Hattem zijn in 2023 de volgende heffingen opgelegd: a. de onroerendezaakbelastingen; b. de afvalstoffenheffing; c. de rioolheffing; d. de precariobelasting; e. de reclamebelasting f. de forensenbelasting g. de toeristenbelasting; h. de begraafrechten; i. de leges, waaronder de WABO-leges. Deze lokale heffingen vormen een belangrijk onderdeel van de inkomsten van de gemeente en zijn daarom een integraal onderdeel van het gemeentelijk beleid. De onder a, d, f en g genoemde belastingen hebben het karakter van een algemeen dekkingsmiddel. Dat wil zeggen dat de opbrengst vrij aanwendbaar is ter dekking van de algemene gemeentelijke kosten en aanvullend is op de uitkering uit het gemeentefonds. De overige genoemde heffingen en rechten worden geheven ter geheel of gedeeltelijke compensatie van de kosten die de gemeente maakt bij de realisering en het onderhoud van die voorzieningen of de verleende diensten. Op grond van de Gemeentewet beschikt de gemeente Hattem over verordeningen inzake de bovengenoemde heffingen. Hierin zijn de grondslagen opgenomen voor de berekening van prijzen en tarieven voor rechten.
3.2.2 Tarievenbeleid Het beleid inzake de lokale lasten is opgenomen in: • de diverse belasting verordeningen; • het kwijtscheldingsbeleid gebaseerd op de Invorderingswet 1990 • de nota lokale heffingen 2004. Uitgangspunten van de tarieven van de lokale heffingen zijn kostendekkende tarieven voor afvalstoffenheffing, begraafrechten, leges. Als gevolg daarvan zijn bij de primaire begroting: • de leges, rechten en heffingen in de regel met 4% verhoogd; • de OZB-opbrengsten met het inflatiepercentage van 4%. Er is naast de reguliere indexering geen verdere verhoging van de OZB toegepast om een structureel en reëel sluitende begroting te verkrijgen; • de opbrengsten rioolheffing, naast het inflatiepercentage van 4%, structureel met 2,5% verhoogd (Afvalwaterketenplan H2OW). 3.2.3 Belastingsoorten Wet WOZ/Onroerende zaakbelastingen Feiten en ontwikkelingen WOZ • Vanaf 2006 is het wettelijk verplicht dat jaarlijks alle onroerende zaken worden gewaardeerd. Conform de Wet WOZ heeft een hertaxatie plaatsgevonden van alle onroerende zaken per prijspeildatum van 1 januari 2022. De vastgestelde waarden gelden voor belastingjaar 2023. In januari 2023 hebben de belanghebbenden de vastgestelde WOZ-waarde middels de gecombineerde aanslag gemeentelijke heffingen ontvangen. De WOZ-beschikkingsregel staat op dit aanslagbiljet vermeld. • In 2023 zijn 319 bezwaarschriften WOZ ontvangen.
Deze bezwaren zijn medio december 2023 allemaal afgedaan. In dat kader hebben er ook hoorzittingen plaatsgevonden. Er is voldaan aan de fiscale beslistermijnen, zoals die in 2008 van kracht is geworden. Afvalstoffenheffing Feiten en afvalstoffenheffing • In de Nota Omgekeerd Inzamelen is bepaald dat Hattem gefaseerd over gaat op een nieuw inzamelsysteem. De afgelopen jaren is deze overgang voorbereid en in de loop van 2016 geëffectueerd. Het basistarief (vastrecht) is in 2023 verhoogd met inflatiepercentage. 73
Overige belastingen/rechten Ontwikkeling overige belastingen/rechten • Voor deze overige belastingsoorten zijn geen ontwikkelingen te vermelden. De tarieven zin met het inflatiepercentage (4%) verhoogd. De belastingaanslagen van deze belastingsoorten zijn in 2023 opgelegd na ontstaan van de belastingplicht. 3.2.4 Overzicht begrote en werkelijke inkomsten Op basis van de jaarstukken 2023 zijn de volgende opbrengsten gegenereerd: Begroting
Belastingsoort
Rekening 2023
2023 na wijziging a. de onroerende-zaakbelastingen
3.444.500
3.437.000
b. de afvalstoffenheffing
1.302.000
1.266.200
c. de rioolheffing
1.323.100
1.326.700
d. de precariobelasting
12.200
14.200
e. de reclamebelasting
56.500
60.900
f. de forensenbelasting
3.700
2.000
g. de toeristenbelasting
278.600
260.900
h. de begraafrechten
215.400
197.000
i. de leges, waaronder de bouwleges
552.000
625.831
7.188.000
7.190.731
Totaal
74
Voor onderstaande belastingsoorten is, conform het Besluit Begroting en Verantwoording Provincies en Gemeenten (BBV), de kostendekkendheid in beeld gebracht. Tabel kostendekkendheid:
Belastingsoort Afvalstoffenheffing *
Lasten
Baten
Baten
Toe te
Overhead
Taakveld
Taakveld
Belasting
rek lasten
BTW
Totale
Totale
Dekking
Lasten
Baten
%
1.191.824
136.703
1.331.733
4.841
73.565
223.719
1.493.948
1.468.435
98,29%
Rioolheffing **
943.025
0
1.326.724
0
295.701
132.609
1.371.334
1.326.724
96,75%
Begraafrechten
247.537
0
197.010
0
120.660
0
368.197
197.010
53,51%
2.382.385
136.703
2.855.466
4.841
489.926
356.328
3.233.480
2.992.169
92,54%
Subtotaal heffingen Leges: - Titel 1
212.755
160.283
138.746
1.307
352.808
160.283
45,43%
- Titel 2
180.059
360.387
155.484
3.834
339.377
360.387
106,19%
- Titel 3
5.743
1.919
4.323
219
10.285
1.919
18,66%
Subtotaal leges Totaal * **
398.557
0
522.589
0
298.553
5.360
702.470
522.589
74,39%
2.780.942
136.703
3.378.055
4.841
788.479
361.688
3.935.950
3.514.758
89,30%
Een bedrag van afgerond € 181.000,- is onttrokken aan de reserve Afvalstoffen. Een bedrag van afgerond € 45.000,- is onttrokken aan de voorziening Riolering.
De overhead is berekend overeenkomstig de voorschriften van het BBV. Bij de onroerende zaakbelastingen, de afvalstoffenheffing en de rioolheffing is het bedrag dat zal worden kwijtgescholden aan belastingplichtigen, conform het BBV, niet meer in mindering gebracht op de opbrengst, maar wordt apart verantwoord.
3.2.5 De lokale lastendruk Het COELO (Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden) onderzoekt jaarlijks de lastendruk met betrekking tot de gemeentelijke belastingen en heffingen. Het gaat om belastingen en heffingen die tot woonlasten voor eigenaren-bewoners van woningen leiden (OZB, afvalstoffenheffing en rioolheffing). In het volgende overzicht zijn de cijfers uit de COELO-atlas 2023 opgenomen. De uitgangspunten daarbij zijn: Voor Hattem ligt de gemiddelde WOZ-waarde € 482.000; De landelijk gemiddelde WOZ-waarde is € 474.000; Het tarief voor de afvalstoffenheffing is gebaseerd op een vast tarief en een gedifferentieerd tarief voor de afvoer van het restafval; Het tarief voor de rioolheffing bestaat uit het eigenaarstarief plus het gebruikerstarief van een woning. Op basis van de cijfers ziet het overzicht voor Hattem er als volt uit: Hattem
Lastendruk standaardwoning 2023
Landelijk werkelijk
Onroerende zaakbelastingen
581
403
Afvalstoffenheffing
256
329
Rioolheffing
233
213
1.070
945
Totaal
Uit deze cijfers blijkt dat de lastendruk in Hattem in 2023 € 125 boven het werkelijke landelijke gemiddelde ligt. In de goedkoopste gemeente bedragen de woonlasten € 652 en in de duurste gemeente € 1.874. 3.2.6 Kwijtschelding Het gemeentelijk kwijtscheldingsbeleid is van toepassing op de onroerende zaakbelasting zakelijk recht, de afvalstoffenheffing en de rioolheffing. Bij de afrekening diftar is een maximaal aantal ledigingen (20) voor kwijtschelding mogelijk. De uitvoering van de kwijtschelding, die betrekking heeft op een doelgroep bestaande uit globaal 131 personen/gezinnen (2023), is gebonden aan de wetgeving van het Rijk. Daartoe worden 2 maal per jaar normbedragen van het Rijk ontvangen, die worden gebruikt bij de beoordeling van de kwijtscheldingsverzoeken. Op basis van de jaarstukken 2023 is het volgende bedrag kwijtgescholden: Begroting
Rekening
2023
2023
Rioolheffing
30.000
35.600
Totaal
30.000
35.600
Belastingsoort
3.2.7 Invordering Het gemeentelijke invorderingsbeleid volgt nauwkeurig en actueel de wetgeving. De basis voor bevoegdheden en de rechten en plichten m.b.t. invorderen van gemeentelijke heffingen ligt besloten in diverse wetten vooral in de Gemeentewet, de Algemene Wet Rijksbelastingen (AWR) en de Invorderingswet. De Leidraad Invordering Gemeente Hattem geeft zowel intern als extern duidelijkheid over het beleid en de uitvoering. Voor de aanslagen 2023 is het invorderingstraject binnen het betreffende belastingjaar opgestart. Maandelijks is een incassobestand verwerkt voor de automatische incassanten. Daarnaast zijn de ontvangsten dagelijks verwerkt. Tevens zijn er maandelijks invorderingsmaatregelen (herinnering, aanmaning, dwangbevel, beslagopdrachten) getroffen bij die belastingplichtigen die niet tijdig aan hun betalingsverplichting voldoen.
76
3.3 Paragraaf B. Weerstandsvermogen en risicobeheersing 3.3.1 Inleiding Het weerstandsvermogen is het vermogen om (onverwachte) financiële tegenvallers op te kunnen vangen, zonder dat de continuïteit of de dienstverlening van de organisatie direct in gevaar komt of financiële noodmaatregelen nodig zijn. De omvang van het benodigde weerstandsvermogen wordt bepaald door de omvang van de beschikbare weerstandscapaciteit in relatie tot de risico’s. De beschikbare weerstandscapaciteit is het geheel aan vrij aanwendbare financiële middelen om mogelijke risico’s met financiële gevolgen op te kunnen vangen. In artikel 11 van de BBV zijn de minimaal aan deze paragraaf te stellen eisen opgenomen. De beschikbare weerstandscapaciteit bestaat uit vier onderdelen: 1. Reserves; 2. Voorzieningen; 3. Ruimte op de begroting/rekening; 4. Onbenutte belastingcapaciteit. 3.3.2 Ontwikkelingen Bepaling weerstandscapaciteit Zoals hier boven is verwoord, bestaat de weerstandscapaciteit uit vier onderdelen. Bij het analyseren van de reserves en voorzieningen is uitgegaan van de werkelijke stand per 31 december 2023. 1. Reserves Voor de bepaling van de weerstandscapaciteit zijn die reserves meegenomen die vrij aanwendbaar zijn. De hieronder opgenomen Reserves en voorzieningen zijn gebaseerd op de Nota Reserves en voorzieningen 2017.
Algemene reserve vaste buffer De Algemene reserve vaste buffer is de basis voor het beschikbaar weerstandsvermogen. De bodem èn het plafond zijn bepaald op € 4.500.000. De stand per 31 december 2023 bedraagt daarom € 4.500.000. Algemene reserve Voor deze reserve is geen plafond bepaald. De stand per 31 december 2023 bedraagt afgerond € 488.000. Stille reserves De gemeente kent eigendommen die niet voor de openbare dienst zijn bestemd en waarvan de waarde niet in de financiële administratie is opgenomen. Die eigendommen kunnen worden gezien als stille reserves. Het betreffen diverse percelen los land vrij verkoopbaar, diverse percelen verpachte gronden, volkstuinencomplexen en groenstroken. De geschatte waarde bedraagt per 31 december 2023 ongeveer € 1.284.000. Eigendommen niet voor de openbare dienst bestemd zonder boekwaarde
Bedrag
Diverse percelen los land vrij verkoopbaar
374.000
Diverse percelen verpachte gronden (waarde 60% van € 708.000)
471.700
Volkstuinencomplexen
107.800
Groenstroken bij huurwoningen
330.500
Totaal
1.284.000
2. Voorzieningen Voor de bepaling van de weerstandscapaciteit komen alleen die voorzieningen in aanmerking die vrij aanwendbaar zijn. Er zijn geen voorzieningen die in aanmerking komen voor opneming in de beschikbare weerstandscapaciteit. 3. Ruimte op de begroting/rekening Op het moment van het opstellen € 618.000 voordelig.
van
deze
77
begroting
is
het
resultaat
2023
afgerond
4. Onbenutte belastingcapaciteit Onder de onbenutte belastingcapaciteit wordt de ruimte verstaan om de belastingen en retributies te verhogen, of om andere belastingen in te voeren. 1. OZB Voor de berekening van de weerstandscapaciteit wordt uitgegaan van het tarief van de artikel 12-norm. Dat is het tarief dat jaarlijks door de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties wordt bekendgemaakt. Dit tarief geldt als toelatingseis om voor een uitkering volgens artikel 12 van de Financiële Verhoudingswet in aanmerking te komen. In de Meicirculaire 2023 van het Gemeentefonds is het tarief gesteld op 0,1614% (in 2022 was dit 0,1729%). Ultimo 2023 waren de WOZ-waarden van woningen € 2.176.161.000 en voor niet-woningen € 147.379.000. Op basis van het percentage voor toelating tot artikel 12 van 0,1614% kan hieruit een opbrengst worden verkregen van (de OZB waarden van de niet-woonruimten mag tweemaal worden meegenomen, éénmaal het deel gebruikers en éénmaal het deel eigenaren): Onbenutte belastingcapaciteit OZB
Bedrag
0,1614% x € 2.470.919.000
3.988.000
Werkelijke opbrengst OZB rekening 2023
3.249.000
Berekende onbenutte belastingcapaciteit
739.000
De onbenutte belastingcapaciteit is niet exact aan te geven. Het staat de gemeenten vrij om tarieven te hanteren boven het normtarief voor toelating tot artikel 12 van de Financiële Verhoudingswet. 2. Rioolrecht en Afvalstoffenheffing De kosten van de reiniging en riolering worden voor 100% doorberekend aan de inwoners. Recapitulatie De volgende weerstandscapaciteit is aanwezig: Weerstandscapaciteit Exploitatie
Bedrag
Rekeningresultaat 2023
618.000
Onbenutte belastingcapaciteit OZB
739.000
Onvoorzien (12.000 inwoners a € 1,35)
16.000
Totaal weerstandscapaciteit exploitatie
1.373.000
Weerstandscapaciteit Vermogen
Bedrag
Algemene reserve vaste buffer
4.500.000
Algemene reserve vrij aanwendbaar
488.000
Stille reserves
1.284.000
Totaal weerstandscapaciteit vermogen (incidenteel)
6.272.000
De incidentele weerstandscapaciteit voor de bouwgrondexploitatie is gelijk aan de reserve grondexploitatie van € 0. De overige incidentele weerstandscapaciteit in het vermogen bedraagt daarmee € 7.365.000. Bij de berekening van de incidentele weerstandscapaciteit zijn de overige niet beklemde bestemmingsreserves voor een verwacht totaalbedrag van € 2.553.000, per 31 december 2023, buiten beschouwing gelaten. De raad kan indien noodzakelijk over deze reserves beschikken en de bestemming wijzigen.
78
3.3.3 Risico's De risico's worden ingedeeld in de categorieën Algemeen, Concreet en Specifiek. Voor algemene risico’s worden in de regel geen reserves aangehouden en ook geen weerstandsvermogen opgebouwd. Voor concrete risico’s zijn in principe bestemmingsreserves of voorzieningen gevormd. a. Algemene risico’s Het is wenselijk om voor de algemene risico’s een deel van het weerstandsvermogen te reserveren. Uitgegaan kan worden van 5% van de omzet (totale baten, exclusief mutaties reserves). Dit percentage is ten opzichte van 2022 gelijk gehouden. Dit betekent dat een bedrag van afgerond € 1.709.000 (5% van € 34,17miljoen) aangehouden kan worden als mogelijk risico. b. Concrete risico’s Bij concrete risico’s is de omvang van de te verwachten verplichtingen redelijkerwijs in te schatten. Voor deze risico’s zijn bestemmingsreserves en voorzieningen ingesteld. c. Specifieke risico’s De volgende specifieke risico’s zijn zoveel mogelijk gekwantificeerd en kunnen zowel op korte als lange termijn voordoen: Exploitatie
Waarborg/achtervangpositie garantiegeldleningen met een publiek belang € 21,1 miljoen
1.055.000
De gemeente staat garant voor leningen die door derden zijn verstrekt aan organisaties aan wie zij een publiek belang heeft toegekend. In het verleden is voor een totaalbedrag van € 100 miljoen aan dergelijke leningen verstrekt. Per 31 december 2023 bedroeg de boekwaarde van deze leningen +/- € 41,0 miljoen. De gemeente staat voor € 21,1 miljoen garant - voornamelijk aan woningbouwverenigingen (€ 19,87 miljoen). Van de € 21,1 miljoen aan gegarandeerde leningen kan 5% als risico worden opgenomen. Leningen aan sportverenigingen
35.000
Ultimo 2023 staat voor € 702.000 aan leningen uit bij sportverenigingen in Hattem. De kans dat deze leningen niet worden terugbetaald achten wij zeer klein (10%). De Stichting Waarborgfonds Sport staat voor maximaal 50% garant op deze leningen voor een deel van de lening periode. Het maximaal financieel gevolg plaatsen wij daarmee op 5% van de totaal uitstaande middelen. Risico’s van de decentralisaties van het rijk naar gemeenten
0
Gemeenten en Rijk hebben een principeakkoord bereikt over het financiële kader voor de Hervormingsagenda Jeugd. Tot en met 2025 zijn middelen aan de algemene uitkering van het gemeentefonds toegevoegd voor jeugdzorg. Op de zgn. Algemene Post (AP) zijn middelen gereserveerd voor 2026 en verder. De beschikbaarstelling van deze middelen voor de jaren 2026 en verder vindt plaats na het advies van de deskundigencommissie en de besluitvorming daarover. Net als voor de middelen in 2024 en 2025 geldt dat deze beschikbaar worden gesteld aan gemeenten met uitzondering van de investeringen waarvan is afgesproken deze door het Rijk worden gedaan (bron: meicirculaire 2023). Hierdoor achten wij het risico nihil dat gemeenten onvoldoende gecompenseerd worden. Bedrijvenpark Hattemerbroek
300.000
Omschrijving De gemeenten Hattem, Heerde en Oldebroek hebben een samenwerkingsovereenkomst voor het realiseren en exploiteren van een bedrijvenpark. Het bedrijvenpark richt zich vooral op het aantrekken van bedrijven in de logistieke sector. Om dat te realiseren is het bedrijvenpark aangewezen als ‘bovenregionaal’ bedrijventerrein.
79
Grondexploitatie Jaarlijks wordt de grondexploitatieberekening geactualiseerd. De uitkomst (contante waarde) van de in maart 2024 opgestelde berekening is positief. De vaststelling van de grondexploitatie door de AVA was oorspronkelijk gepland op 19 april 2024, maar deze is uitgesteld naar 21 juni 2024. Bestemmingsreserve In de overeenkomst met de Provincie Gelderland, Rijkswaterstaat en de Ontwikkelingsmaatschappij Hattemerbroek BV, die op 14 maart 2019 is ondertekend, is afgesproken dat wij bijdragen aan de financiering van het nieuwe op- en afrittenstelsel. De totale bijdrage is € 1 miljoen. Van dit bedrag is in 2023 reeds 750k onttrokken aan de reserves. In 2024 zal het resterende bedrag van 250k worden onttrokken. De dekking hiervan zal als voorstel resultaatbestemming jaarrekeningresultaat 2023 worden gestort in de reserve ‘aansluiting A28’. Garantstellingen Bedrijvenpark H2O heeft een door de aandeelhouders gegarandeerde kredietfaciliteit van 39 miljoen bij de Bank Nederlandse Gemeenten. Elk van de drie gemeenten staat garant voor een derde deel van dat bedrag. De huidige grondverkopen en grex laten een dermate positief beeld zien, waarbij de looptijd is aangepast van 2032 naar eind 2025, dat de langlopende lening in oktober 2022 volledig is afgelost.
In 2023 is gebruik gemaakt van een kortlopende kredietfaciliteit waarbij de verwachting is dat er geen aanvullend gebruik gemaakt gaat worden van de kredietfaciliteit van 39 miljoen bij de Bank Nederlandse Gemeenten. Deze ontwikkelingen maken het mogelijk om het risico te verlagen van 10% van het bedrag waarvoor we garant staan naar 10% van de huidige kortlopende kredietfaciliteit ultimo 2023 (totaal € 9.000.000). Van de huidige kredietfaciliteit staat elke gemeente voor een derde deel van dat bedrag garant (€ 3.000.000). Realisatie van het risico 2023 In de begroting 2023 werd dit risico ingeschat op 10% van de garantstelling. Hoewel de grondverkopen achterblijven bij de bijgestelde verwachting zoals opgenomen in de begroting 2023 van het bedrijvenpark H2O blijft het risico klein. Het risicobedrag 2023 is vastgesteld op 10% van het gedeelte van het huidige rekening courant krediet waarvoor wij garant staan zijnde € 300.000. Hoogte van het risicobedrag Het risicobedrag is vastgesteld op € 300.000,-. Beheersing van het risico Om de risico’s te beheersen stelt het bedrijvenpark jaarlijks een risicomanagementrapportage op voor de betrokken gemeenten. Het Bedrijvenpark maakt jaarlijks een grondexploitatieberekening en een liquiditeitsprognose. Om de risico’s te beheersen stellen we jaarlijks een risicomanagement-rapportage op voor de betrokken gemeenten.
Het Bedrijvenpark maakt jaarlijks een grondexploitatieberekening en een liquiditeitsprognose. ’T Veen
45.000
Investeringen gedaan voor 't Veen zijn opgenomen als kosten te verhalen privaatrechtelijk via anterieure overeenkomsten en publiekrechtelijk via posterieure overeenkomsten en een omgevingsplan. Deze kosten dienen volgens de Commissie BBV binnen vijf jaar verhaald te worden. Onze gemeente maakt kosten waar nog geen anterieure overeenkomsten voor zijn gesloten. Die kosten worden meegenomen in de berekening van het (bruto) risico. De gemaakte kosten tellen in het eerste jaar mee voor 20% in het risico/financieel gevolg. Na twee jaar betreft dit 40% t/m het vijfde jaar 100%. Op de gemaakte kosten worden op basis van een ‘percentage of completion’ (POC)-methode subsidies van het Rijk en de Provincie in mindering gebracht ter dekking. Deze dekking wordt verrekend met de oudste gemaakte kosten. Bovenstaande leidt tot het volgende overzicht:
80
Jaar
Kosten
Vrijval subsidie
% kans risico
Bruto risico
2018
90.000
90.000
100%
0
2019
224.000
15.000
100%
209.000
2020
241.000
80%
193.000
2021
415.000
60%
249.000
2022
525.000
40%
210.000
2023
549.000
20%
110.000
Totaal
2.044.000
105.000
971.000
In deze rekening is ultimo 2023 een voorziening getroffen voor het bruto risico ouder dan 5 jaar: € 209.000. Veder is een reserve aanwezig van € 107.000 om het bruto risico af te dekken op basis van de nog te verhalen kosten uit het verleden. De kans dat kosten niet verhaald worden, achten wij klein (20% kans). Het bruto risico wordt daarmee (€ 971.000 - € 209.000 =) € 762.000 * 20% = € 152.000. En het netto risico € 152.000 - € 107.000 = € 45.000 Omgevingswet
-/-
Met de Omgevingswet wil de overheid de regels voor ruimtelijke ontwikkeling vereenvoudigen en samenvoegen. De Omgevingswet is 1 januari 2024 in werking getreden. De impact op de leges zal de komende periode duidelijk worden en wordt verwerkt in de bestuursrapportages en de begroting voor de jaren 2024 en verder. Renterisico
0
Volgens de begroting 2024 en meerjarenraming 2025 t/m 2027 verwachten wij nog € 26 miljoen aan langlopende leningen aan te trekken. Voor deze vanaf 2025 aan te trekken leningen is een rentelast van 3,60% in de meerjarenraming meegenomen. De marktrente (10-04-2024) voor een lening van 20 jaar circa 3,34%. Het risico is daarom op dit moment € 0. Woonzorgzone (effecten prijsstijgingen)
-/-
De afgelopen jaren zijn kosten gemaakt voor de ontwikkeling van de woonzorgzone. Deze kosten dienen gedekt te worden uit de verkoop van de gronden. De verwachting is dat dit haalbaar is. Inflatierisico investering gebouwen
192.000
Voor de komende jaren staan enkele forse investeringen in gebouwen op de planning. In de achterliggende periode is de inflatie op bouwmaterialen fors geweest. De budgetten voor de investeringen in de gebouwen zouden door de stijging van de inflatie mogelijk ontoereikend zijn. De schatting voor de inflatie is 3%. Voor de volgende onderwerpen staan de volgende budgetten geraamd: IKC I à € 8.200.000 IKC II à € 7.000.000 Stadhuis à € 4.000.000 Totale investering van € 19.200.000. Het inflatierisico schatten wij in op ongeveer 1%
81
Opgave opvang vanuit de Spreidingswet
800.000
Op 1 februari 2024 is de Spreidingswet ingegaan. Deze wet verplicht gemeenten om asielzoekers en statushouders te huisvesten. Gemeenten moeten daarbij locaties beschikbaar stellen voor de duur van minimaal 5 jaar. De grote instroom asielzoekers leidt tot een hogere huisvestingstaakstelling wanneer de personen een verblijfsvergunning krijgen. Deze opgave past niet binnen onze reguliere woningvoorraad. Dit maakt dat er extra inzet nodig is op de realisatie van huisvesting voor deze doelgroep. Naast de doelgroepen in de Spreidingswet heeft elke gemeente ook een opgave in de opvang van Oekraïense ontheemden. Op basis van deze opgaven is in Hattem gestart met het project Tijdelijke Huisvesting. Vanuit de raad is op 21 maart 2023 gevraagd om ook de doelgroepen Hattemse jongeren en spoedzoekers toe te voegen aan dit project. Een opgave van deze omvang is een grote uitdaging voor de gemeente Hattem en vraagt forse inzet. De urgentie is hoog; landelijk wordt er een beroep gedaan op gemeenten om locaties te creëren om de vastgelopen asielketen in beweging te krijgen en te voorkomen dat mensen op straat staan of in de buitenlucht slapen. De gemeentelijke locaties voor Oekraïense ontheemden zijn van tijdelijke aard en vragen op korte termijn alternatieven. De verwachting is niet dat de oorlog in Oekraïne op korte termijn eindigt en dat daarmee opvang nog lange tijd noodzakelijk is.
Hiervoor nemen wij vooralsnog een risico op van € 1 miljoen. De kans dat dit risico zich voor zal doen, schatten wij in op 80%.
Bepalingen weerstandsvermogen Het weerstandsvermogen bestaat uit de relatie tussen weerstandscapaciteit en alle risico’s waarvoor geen maatregelen getroffen zijn. Weerstandscapaciteit De weerstandscapaciteit is als volgt berekend: Incidentele weerstandscapaciteit
6.890.000
Structurele weerstandscapaciteit
755.000
Totaal
7.645.000
Risico's De risico’s kunnen worden onderverdeeld in 3 onderdelen: Incidentele risico’s exploitatie: - algemene risico’s
1.709.000
- specifieke risico’s (incl. bouwgrondexploitatie)
2.427.000 4.136.000
Incidentele risico’s bouwgrondexploitatie
45.000
Totaal risico's excl. Bouwgrondexploitatie
Weerstandsvermogen
4.091.000
Weerstandscapaciteit
Risico's
Totaal
- Incidenteel
6.890.000
4.091.000
2.799.000
- Structureel
755.000
0
755.000
0
45.000
-45.000
7.645.000
4.136.000
3.509.000
Exploitatie
Bouwgrondexploitatie - Incidenteel General totaal
Ultimo 2023 resteert er een weerstandsvermogen van € 3.509.000 om de niet gekwantificeerd risico’s op te vangen.
82
Conclusie Om financiële tegenvallers op te kunnen vangen zodra risico’s ontstaan heeft de gemeente een buffer nodig. Echter de structurele risico's zijn hoger dan de structurele buffer. Het weerstandsvermogen - de relatie tussen weerstandscapaciteit en risico’s - bepaalt in hoeverre de gemeente in staat is de financiële gevolgen van opgetreden risico’s op te vangen. Met de weerstandsratio wordt het weerstandsvermogen van de gemeente uitgedrukt in een verhoudingsgetal. Gebruikelijk wordt de ratio als volgt weergegeven:
Weerstandsratio =
Beschikbare weerstandscapaciteit Risico's (risicprofiel')
=
7.645.000 4.136.000
=
1,85
Het weerstandsvermogen is ruim voldoende (> 1,4 – 2,0) om de gevolgen van de risico’s op te kunnen vangen. Ter vergelijking: begroting van 2024 was 2,05. In de jaarrekening van 2022 was deze ratio 1,89. Deze drie uitkomsten fluctueren wat te verklaren is uit het verloop van de weerstandscapaciteit respectievelijk de risico's in deze P&C-documenten. De stijgende weerstandsratio wordt veroorzaakt doordat het risicoprofiel sterker daalt dan de beschikbare weerstandscapaciteit. Om het weerstandsvermogen te kunnen beoordelen gebruiken we een waarderingstabel die in samenwerking tussen het Nederlands Adviesbureau voor Risicomanagement (NAR) en de Universiteit Twente is opgesteld. Ons weerstandsvermogen valt in de waarderingsklasse B en is daarmee ’ruim voldoende' om de gevolgen van de risico’s op te kunnen vangen. Waardering
Ratio weerstandsvermogen
Betekenis
A
> 2,0
Uitstekend
B
> 1,4 - 2,0
Ruim voldoende
C
> 1,0 - 1,4
Voldoende
D
> 0,8 - 1,0
Matig
E
> 0,6 - 0,8
Onvoldoende
F
< 0,6
Ruim onvoldoende
83
Financiële kengetallen Besluit Begroting en Verantwoording Provincies en Gemeenten (BBV) In 2015 is naar aanleiding van het rapport van de commissie Depla een wijziging van het BBV doorgevoerd. Deze wijziging heeft betrekking op het verplicht opnemen in de gemeentebegroting van een set financiële kengetallen. De kengetallen geven zicht op de financiële positie van de gemeente en bieden de mogelijkheid om gemeenten onderling te vergelijken. De kengetallen dragen daarmee bij aan de controlerende en kader stellende taak van de raad. De vijf kengetallen zijn: 1. Netto schuldquote 2. Solvabiliteitsratio 3. Structurele exploitatieruimte 4. Grondexploitatie 5. Belastingcapaciteit Verloop van de kengetallen Vaststelling kengetallen (in %)
2022 (jrk)
2023 (jrk)
2024
2025
2026
2027
1. Netto schuldquote Netto schuldquote gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen en kapitaal
87%
89%
110%
154%
195%
182%
63%
66%
85%
130%
171%
159%
2. Solvabiliteitsratio Solvabiliteitsratio gecorrigeerd excl. doorleningen
16%
14%
16%
16%
14%
13%
18%
16%
18%
18%
15%
14%
3. Structurele exploitatieruimte
5%
2%
1%
1%
0%
1%
4. Grondexploitatie
2%
2%
2%
5%
2%
2%
5. Belastingcapaciteit
111%
113%
111%
111%
111%
111%
1. Netto schuldquote De netto schuldquote geeft inzicht in het niveau van de schuldenlast van de Gemeente Hattem ten opzichte van de eigen middelen. Het geeft zodoende een indicatie in welke mate de rentelasten en aflossingen op de exploitatie drukken. Omdat bij leningen er onzekerheid kan bestaan of ze allemaal terug worden betaald, wordt bij de berekening van de netto schuldquote onderscheid gemaakt door het kengetal zowel inclusief als exclusief de doorgeleende gelden te berekenen. Op die manier wordt duidelijk wat het aandeel van de verstrekte leningen in de exploitatie is en ook wat dat betekent voor de schuldenlast. De wijze waarop de netto schuldquote gecorrigeerd voor de doorgeleende gelden wordt berekend is gelijk aan de netto schuldquote, met dien verstande dat bij de financiële activa ook alle verstrekte leningen worden opgenomen. (€ x 1.000)
(jrk)
(jrk)
Kengetal Netto schuldquote
2022
2023
2024
2025
2026
2027
Totaal vaste schulden
43.971
41.794
39.614
52.840
66.167
64.010
Totaal netto vlottende schulden
2.601
2.445
4.279
4.279
4.279
4.389
Totaal overlopende passiva Totaal financiële vaste activa/gecorrigeerd
7.955
11.672
11.370
11.370
11.370
11.370
0
8.951
0
9.070
0
8.693
0
8.565
0
8.437
0
8.307
Totaal uitzettingen
6.216
6.058
6.216
6.216
6.216
6.216
Totaal liquide middelen
12.710
9.772
6.792
2.885
2.797
2.902
Totaal overlopende activa
3.752
5.132
4.085
4.085
4.085
4.085
Totaal saldo van baten
36.600
39.404
34.795
35.901
35.307
36.607
Kengetal (%)
87%
63% 89%
66% 110%
84
85% 154% 130% 195% 171% 182% 159%
2. Solvabiliteitsratio De solvabiliteitsratio geeft inzicht in de mate waarin de Gemeente Hattem in staat is aan zijn financiële verplichtingen te voldoen. Onder de solvabiliteitsratio wordt verstaan het eigen vermogen als percentage van het balanstotaal. Het eigen vermogen van een gemeente bestaat uit de reserves (de algemene reserve en de bestemmingsreserves) en het resultaat uit het overzicht van baten en lasten. (€ x 1.000)
Kengetal Solvabiliteitsratio
(A/B x 100%) (jrk)
(jrk)
2022
2023
2024
2025
2026
2027
Eigen vermogen
9.814
8.764
10.725
11.478
11.297
11.224
Balanstotaal
66.637
65.243
68.845
70.293
82.733
88.911
15%
13%
16%
16%
14%
13%
0
1.045
7.648
7.521
7.392
7.263
66.637
64.199
61.197
62.772
75.340
81.648
15%
14%
18%
18%
15%
14%
Kengetal Doorleningen Balanstotaal excl. doorleningen Kengetal excl. doorleningen
3. Structurele exploitatieruimte Dit kengetal is van belang om te kunnen beoordelen welke structurele ruimte de gemeente heeft om de eigen lasten te dragen, of welke structurele stijging van de baten of structurele daling van de lasten daarvoor nodig is. Voor de beoordeling van het structurele en reële evenwicht van de begroting wordt thans het onderscheid gemaakt tussen structurele en incidentele lasten. De structurele exploitatieruimte wordt bepaald door het saldo van de structurele baten en lasten en het saldo van de structurele onttrekkingen en toevoegingen aan reserves gedeeld door de totale baten uit te drukken in een percentage. In het BBV wordt een overzicht gevraagd van de geraamde incidentele baten en lasten per programma, waarbij per programma tenminste de belangrijkste posten afzonderlijk worden gespecificeerd en de overige posten als een totaal bedrag kunnen worden opgenomen. In het BBV wordt ook een overzicht gevraagd van de beoogde structurele toevoegingen en onttrekkingen aan de reserves. Deze gegevens moeten ook worden verstrekt voor de meerjarenraming. Op basis van deze gegevens kan het saldo van de structurele baten en structurele lasten worden berekend. Daarbij wordt het saldo opgeteld van de structurele onttrekkingen en toevoegingen aan reserves. (€ x 1.000)