Jaarrekening 2023 - Definitief 01-07-2024 - Publicatie
Tekst van het document
((B-A) + (D-C))/(E) x 100% (jrk)
(jrk)
Kengetal structurele exploitatieruimte
2022
2023
2024
2025
2026
2027
Structurele lasten
32.568
38.070
34.028
34.700
35.144
36.338
Structurele baten
33.810
37.069
34.314
35.453
34.964
36.264
Structurele toevoegingen aan de reserves
1.152
667
301
753
61
-16
Structurele onttrekkingen aan de reserves
1.659
2.322
481
448
343
343
Totaal saldo van baten
34.882
37.069
34.314
35.453
34.964
36.264
Kengetal
5,01%
1,76%
1,36%
1,26%
0,29%
0,79%
85
4. Grondexploitatie Dit kengetal geeft weer hoe de waarde van de grond zich verhoudt tot de totale (geraamde) baten. Voor de berekening van dit kengetal worden de niet in exploitatie genomen gronden en de bouwgrond in exploitatie bij elkaar opgeteld en gedeeld door de totale baten uit de programmabegroting en uitgedrukt in een percentage. De boekwaarde van de voorraden grond is van belang, omdat deze waarde moet worden terugverdiend bij de verkoop. (€ x 1.000)
Kengetal grondexploitatie
(A+B)/C x 100% (jrk)
(jrk)
2022
2023
Niet in exploitatie genomen gronden Bouwgronden in exploitatie Totaal saldo van baten Kengetal
2024
2025
2026
2027
0
0
0
0
0
0
807
848
538
1.862
614
614
34.882
37.069
34.314
35.453
34.964
36.264
2%
2%
2%
5%
2%
2%
5. Belastingcapaciteit De belastingcapaciteit geeft inzicht hoe de belastingdruk in de gemeente zich verhoudt ten opzichte van het landelijke gemiddelde. De uitkomst van de berekening van dit kengetal is voor het jaarverslag hetzelfde als bij de begroting. Het kengetal hoeft dus voor het opnemen in het jaarverslag niet opnieuw te worden berekend. Het toch opnieuw opnemen houdt verband met het feit dat de kengetallen gezamenlijk en in samenhang bezien inzicht geven in de financiële positie van een gemeente. (€ x 1.000)
Kengetal belastingcapaciteit
(A+B+C)/F x 100% (jrk)
(jrk)
2022
2023
2024
2025
2026
2027
OZB-lasten gezin
552
581
582
590
598
606
Rioolheffing gezin
217
233
239
247
255
264
Afvalstoffenheffing gezin (incl. ledigingen)
238
256
238
238
238
238
0
0
0
0
0
0
1.007
1.070
1.059
1.075
1.091
1.108
904
945
957
970
984
998
111%
113%
111%
111%
111%
111%
Heffingskorting Totale woonlasten gezin (A+B+C-D) Woonlasten landelijk gem. voorafgaand jaar Kengetal
86
3.4 Paragraaf C. Onderhoud kapitaalgoederen 3.4.1 Inleiding De gemeente Hattem heeft ongeveer 2.428 hectare aan openbare ruimte in beheer. Veel activiteiten vinden hier plaats zoals wonen, werken, zich verplaatsen en recreëren. Voor deze activiteiten zijn kapitaalgoederen nodig zoals wegen, riolering, openbaar groen, verlichting en gebouwen. Het beleid van de gemeente Hattem voor het onderhoud kapitaalgoederen is onder meer opgenomen in de nota’s: • Beleids- en beheerplan water en riolering; • Visiedocument Beheer Openbare Ruimte; • Jaarlijkse weginspecties en meerjarige onderhoudsplanning; • Beleidsplan openbare verlichting gemeente Hattem; • Gemeentelijk Verkeer en VervoerPlan (GVVP); • Uitvoeringsprogramma GVVP; • Groenstructuurvisie Hattem; • Kwaliteitsboek Inrichting Openbare Ruimte gemeente Hattem; • Meerjarenonderhoudsplan gebouwen; • Gladheidsbestrijdingsplan 2013; • Bewegwijzering 2004. 3.4.2 Ontwikkelingen De kapitaalgoederen worden zowel technische (korte termijn) als cyclische (midden-lange en lange termijn) beheert. De beheercyclus bestaat uit: • Dagelijks onderhoud; • Meldingen openbare ruimte; • Inspecties; • Beoordelen inspecties; • Opstellen maatregelen; • Uitvoeren onderhoud; • Opleveringsinspectie. Openbare ruimten Voor wegen, kunstwerken, riolering en groen maken wij gebruik van het assetmanagement programma GBI World.
De vaste gegevens zijn per asset in GBI World opgeslagen. We hebben afgelopen jaar gewerkt aan een situatie waarin we exact weten wat we beheren tot op het niveau van rioolbuistype, verhardingstype, beplantingssoort (bomen), enzovoort. Daar geven we in 2024 een vervolg aan. Alle bekende gegevens worden aan de objecten toegevoegd zoals oppervlak, lengte, breedte, diameter, hoogte, aanlegjaar enzovoort. Alle objecten worden regelmatig gedetailleerd geïnspecteerd: • Wegen 1 x per 2 jaar (in 2023 uitgevoerd) • Kunstwerken, 1x per jaar visueel en 1x per 7 jaar specifiek (in 2023 uitgevoerd) • Riolering ouder dan 20 jaar; 1x per 10 jaar • Bomen 1x per jaar of per 3 jaar VTA controle (visuele boomkeuring) • Groen; kwaliteitsschouw, meerdere keren per jaar • Openbare verlichting, 3 schouwrondes per jaar (in 2023 uitgevoerd) De inspecties worden in het beheersysteem omgezet in kwalitatieve maatregelen voor de korte termijn (tot 5 jaar). Voor de lange termijn wordt gebruik gemaakt van de cyclische benadering. Deze cycli worden bepaald op basis van landelijke richtlijnen en de plaatselijke ervaring. Voor riolering is op basis van de inspecties gekozen voor risico gestuurd beheer. Deze wijze van planning komt dichter bij de werkelijkheid doordat de snelheid waarmee schades zich ontwikkelen worden verwerkt in de planning.
Het opstellen van de maatregelen wordt afgestemd tussen de verschillende disciplines in de openbare ruimte voor het vergroten van efficiëntie. Ook wordt de uitvoering van nieuwe ontwikkelingen vanuit bijvoorbeeld, het delta programma ruimtelijke adaptatie (DPRA) en het gemeentelijk verkeers- en vervoersplan (GVVP) hierin meegenomen. Het resultaat is een advies voor groot onderhoud en/of reconstructie van de openbare ruimte. Deze investeringen worden opgenomen in het meerjaren investeringsprogramma (MIP). Ieder jaar wordt deze investeringsplanning bijgesteld en aangevuld.
87
Vastgoed (onderhoud gebouwen) De gebouwen worden op basis van de meerjaren onderhoudsplannen (MJOP) onderhouden. Het MJOP is in 2022 geactualiseerd en opnieuw doorgerekend en wordt jaarlijks geïndexeerd volgens de CBR index. Op basis van deze doorrekening is een voorziening opgenomen van € 283.000 in de begroting 2023. De bedragen in de voorziening zijn gebaseerd op het 10-jaars gemiddelde voor de komende 10 jaren tot 2032. In de voorziening zijn de aanpassingen stadhuis vanuit het MJOP niet opgenomen, deze vallen onder het project Aanpassing stadhuis. De MJOP zal ieder jaar worden geactualiseerd, waarbij ook gekeken wordt of het 10-jaars gemiddelde nog haalbaar is of dat bijstelling nodig is. Duurzaamheidsmaatregelen die geen onderdeel uitmaken van het onderhoud of vervangingsonderhoud, zijn niet opgenomen in het MJOP. In het onderstaande overzicht is de mutatie op de voorziening in de jaarrekening weergegeven: Begroting 2023 na wijzigingen
Subsidies
Stadhuis
33.285
50.289
Havengebouw
8.583
Molen De Fortuin
4.610
Brandweerkazerne
Onderhoud gebouwen
Totaal
Werkelijke kosten
Mutatie Voorziening
83.574
156.162
-72.588
8.583
20.551
-11.968
10.010
15.076
-5.066
11.319
11.319
18.917
-7.598
Gemeente werf
13.397
13.397
39.172
-25.775
Dijkpoort
5.121
25.293
18.937
6.356
Parkeergarage
22.305
22.305
16.862
5.443
De Kerktoren
3.821
42.966
46.787
11.983
34.804
Werkplaats sportvelden
5.378
5.378
0
5.378
Stadsmuren
8.444
47.309
55.753
10.194
45.559
Begraafplaats
346
346
995
-649
Partou
45.583
45.583
81.003
-35.420
Musea
31.285
102.299
72.682
29.617
Gymzalen
89.523
89.523
97.334
-7.811
Totaal
283.000
237.150
520.150
559.868
-39.718
A
B
5.400
20.172
71.014
A+B = C
D
C- D
Totaal mutatie (D) +/+ Toevoeging reserve -/- Onttrekking reserve
Wij onderscheiden drie soorten onderhoud: planmatig-, contract- en klachtenonderhoud. Planmatig onderhoud Voor gebouwen maken wij gebruik van het meerjarenonderhouds programma. We stellen hierbij per gebouw een onderhoudsplan op voor een termijn van 10 jaar. Voor de langere termijn wordt gebruik gemaakt van de cyclische benadering. Contract onderhoud Bestaat uit jaarlijks terugkerend (installatie)onderhoud, met een preventief karakter. Klachtenonderhoud Dagelijkse meldingen van storingen loopt via de MOR (Receptie, Bodes, Onderhoudspartijen). Verduurzamingsmaatregelen De maatregelen die onze gebouwen verduurzamen worden in 2021 uitwerkt en verwerkt in het MJOP zodat deze afgestemd worden met onderhoudsmaatregelen. NEN3140 / veiligheid elektrische installaties Het handboek is gereed en vastgesteld. De implementatie is gestart en de opleidingen voor medewerkers staan gepland in het eerste kwartaal van 2024.
88
NEN2767 / Conditiescore De Matrix betreffende de NEN2767 is hieronder weergegeven: Conditiescore Omvang Gebrek
<2% Intensiteit Incidenteel
Gering
Serieus
Ernstig
2 - 10%
10 - 30%
30 - 70%
>70%
Plaatselijk
Regelmatig
Aanzienlijk
Algemeen
Begin
1
1
1
1
2
Duidelijk
1
1
1
2
3
Eind
1
1
2
3
4
Begin
1
1
1
2
3
Duidelijk
1
1
2
3
4
Eind
1
2
3
4
5
Begin
1
1
2
3
4
Duidelijk
1
2
3
4
5
Eind
2
3
4
5
6
De NEN2767 is een methodiek om zo objectief mogelijk een kwaliteitsscore aan bouwkundige en installatie technische elementen te kunnen toekennen. Deze beoordeling per element gaat uit van drie beoordelingscriteria aan een element, welke resulteert in een score voor dat betreffende element: • De ernst van het gebrek, waarbij meerdere gebreken aan een element kunnen voorkomen (ernstig, serieus of gering), genormeerd in de NEN2767 gebrekenlijst • De intensiteit van het betreffende gebrek (begin-, gevorderd of eindstadium), matig objectief te meten. • Omvang van het betreffende gebrek (vijf omvanggroepen), grotendeels objectief te meten De conditiemeting is een feitelijke vaststelling van de staat waarin een element verkeerd. Dit normeren we met een conditiescore. De aanwezige gebreken op en aan een aanwezig element of onderdeel (in zijn totaliteit) en de veroudering (leeftijd) bepalen gezamenlijk de conditiescore. Indien echter een bepaald element op een bepaalde plaats een zeer afwijkende staat van onderhoud of afwijkende gebreken laat zien ten opzichte van gelijke omliggende elementen (en daardoor geen referentie kan zijn) dan wordt dit element separaat beoordeeld. Naast het bepalen van de conditie van een element dienen, ten behoeve van het eventueel terugbrengen van een element naar een acceptabel conditieniveau, maatregelen bepaald te worden.
De inspecteur die objectief de conditie vast stelt, zal hier een voorstel voor doen, naar aanleiding van het vooraf vastgestelde beleid (zie hiervoor de A/P matrix). De medewerker van Gemeente Hattem dan wel van Woonscan die de bevindingen en voorstellen van de inspecteur verwerkt zal periodiek overleg plegen met de inspecteur en vervolgens de MJOB vaststellen/opstellen. Waterhuishouding en Rioolbeheer Met het vaststellen van het ‘beleids- en beheerplan water en riolering’ in 2020 heeft de gemeenteraad gekozen voor een klimaatadaptief beleid. In de komende jaren blijven we investeren in afkoppelen. Stimuleren we particulieren om regenwater af te koppelen van de riolering en de tuinen te vergroenen. We gaan verder dan regulier afkoppelopgave. Het “optimale” moment om het riool te repareren, renoveren of vervangen wordt in samenhang met de rest van de openbare ruimte (wegen, groen) bepaald. Het meten en monitoren van de kwaliteit van de rioolleidingen speelt hierbij een belangrijke rol. Met deze aanpak wordt de theoretische levensduur van de rioleringsbuizen losgelaten. De kwaliteit van de rioolleidingen is een belangrijk aspect waarmee het "optimale" moment wordt bepaalt. Ook wordt er meer naar nieuwe methoden gekeken om een ongestoorde afvoer van ons (afval)water te garanderen.
89
De koppeling met wegbeheer blijft belangrijk, omdat een deel van de verharding wordt bekostigd vanuit de rioolheffing en desinvesteringen voorkomen worden. Op basis de rioolinspecties worden de daaruit voortvloeiende schadebeelden vertaald naar werkopdrachten. Deze werkopdrachten worden jaarlijks uitgezet bij aannemers waar we raamcontracten mee hebben. De kosten hiervan worden betaald uit de onderhoudsbudgetten. Beheer Openbare Ruimte (BOR) De openbare ruimte in beheer van de gemeente Hattem is circa 209 ha groot en is opgebouwd uit bos (ca. 76 ha), wegen (ca. 69 ha) en groen (ca. 64 ha). In deze openbare ruimte staat een groot aantal te beheren objecten, zoals bomen, banken, lichtmasten, verkeersborden, etc. 22 juni 2009 heeft de Raad de nota ‘Evaluatie BOR’ vastgesteld. Dit document is het beleidskader voor het onderhoud van groen en wegen, zowel ten aanzien van het technisch onderhoud als het schoonhouden van deze openbare ruimte. Voor alle onderdelen van de openbare ruimte en typen gebieden staat in de ‘Evaluatie BOR’ de wenselijke en haalbare onderhoudskwaliteit. De raad kan het onderhoudsniveau jaarlijks wijzigen. In 2013 is dit voor het laatst integraal gebeurd. In 2021 is de ambitie en onderhoudskwaliteit voor openbaar groen en bomen in de Groenvisie verhoogd. In onderstaande tabel is de kwaliteit van het vastgestelde straatbeeld weergegeven: Onkruid / Verharding
Groen
Meubilair
zwerfafval
Stadshart
B
A
B
B
Woonwijk
C
B
C
C
Buiten wonen
C
B
C
C
Buitengebied
C
B
C
C
Begraafplaats
B
A
B
B
Bedrijventerrein
C
B
C
C
Hoofdstructuur wegen
C
B
C
C
Adoptie groen Inmiddels is het onderhoud van ca. 30.000m2 openbaar groen ondergebracht in groenadoptie-contracten. Afgelopen jaar is de gemeente gestart met een inventarisatieronde van alle groen-adoptiecontracten (ca. 160 stuks): hoe ligt groen erbij (voldoet het aan het kwaliteitsniveau en de voorwaarden/contractafspraken). Op basis van de resultaten is het wenselijk de bestaande adoptiecontracten op 1 lijn brengen te brengen met de Groenvisie en wordt er terughoudend omgegaan met de uitgifte van nieuwe groenadoptieplekken. Bestaande en toekomstige adoptanten worden nog steeds ondersteund bij het onderhoud van de geadopteerde percelen. Wegbeheer Het onderhoudsniveau van de wegen is, met uitzondering van de Binnenstad en de begraafplaats, op niveau C vastgesteld. Als goed beheerder zoeken we naar een optimale verhouding tussen de onderhoudskosten, vervangingsinvesteringen en de duurzaamheidsdoelstellingen, zoveel mogelijk afgestemd op GVVP en rioleringen. In 2021 heeft deze afstemming tussen de maatregelen wegen en riolering voor het laatst plaatsgevonden en deze is vertaald naar uitvoeringsplannen en meerjareninvesteringsplan voor 2022 en verder. Civiel technische kunstwerken Onder civieltechnische kunstwerken worden verstaan: bruggen, duikers, steigers en keermuren. De gemeente Hattem heeft 23 civieltechnische kunstwerken in beheer (excl. duikers).
Voor de duikers geldt dat de gemeente verantwoordelijk is voor het onderhoud, het Waterschap ziet toe op de doorstroming van de duikers in de A en B-watergangen. De aanliggende eigenaren zijn verantwoordelijk voor de doorstroming van de duikers in de C-watergangen.
90
In het voorjaar van 2023 is de inspectie van kunstwerken uitgevoerd conform volgens de CUR117 en de NEN2767. Op basis van de inspectie is het MJOP opgesteld. Enkele noodzakelijke reparaties en ingrepen (o.a. verwijdering steiger De Waa) zijn per direct uitgevoerd. Openbare Verlichting In 2012 heeft de raad de visie “duurzaamheid in de openbare verlichting H2O” en het beleidsplan “Openbare verlichting gemeente Hattem” vastgesteld. De raad heeft ervoor gekozen om het maatregelenpakket uit te laten voeren waarbij de verduurzaming van de openbare verlichting versneld wordt uitgevoerd. In 2023 zijn opnieuw een groot aantal lichtmasten van led verlichting gezien waardoor inmiddels ca 96% van het areaal voorzien is van Led verlichting. In 2024 zal dit project worden afgerond door de laatste locaties (o.a. Grote Gracht, Voermanplein en Rode Spoorbrug) van led te voorzien. Gemeentelijk Verkeers- en Vervoersplan (GVVP): Uitvoering en evaluatie van het GVVP Het Gemeentelijk Verkeer en Vervoersplan (GVVP) is in 2018 vastgesteld. Dat is vervolgens uitgewerkt in een uitvoeringsprogramma (2019-2023). Door verschillende projecten is uitvoering gegeven aan het GVVP, zo zijn de Hoofdroute (Hessenweg, Vechtstraat en Burg. Bijleveldsingel), een deel van het Roseboomspoor en de Zuiderzeestraatweg in voorgaande jaren al aangepakt.
In 2023 is gestart met het project Herinrichting Dorpsweg – Eijerdijk. Daarnaast is er in 2023 een verkeerskundig studie gestart naar de Apeldoornseweg. Met als doel om de verkeersveiligheid te verbeteren, de komgrens te verplaatsen en 50 km/uur in te stellen op de Apeldoornseweg. Ook is gewerkt aan de ontwikkeling van het laadpalennetwerk. De horizon van het uitvoeringsprogramma GVVP liep tot en met 2023. Om die reden is in 2023 gewerkt aan een evaluatie van het huidige uitvoeringsprogramma waaruit een nieuw uitvoeringsprogramma moet volgen. De bedoeling is om in 2024 een nieuw uitvoeringsprogramma te hebben voor de komende jaren met daarin nieuwe projecten en opgaven. Openbaar groen bomen Om het verhoogde ambitieniveau voor de onderhoudskwaliteit van groen (Groenvisie B16: A-niveau in de Binnenstad/ Singels/ Bijzondere plekken (zoals begraafplaats en monumenten), B-niveau in de rest van de gemeente) te realiseren, is in 2023 extra capaciteit voor de buitendienst ingehuurd in het groeiseizoen. De inhuurde onderhoudsploeg is ingezet op regulier onderhoud van openbaar groen en verzorgend onderhoud van bomen (verwijderen stam- en wortelopschot). Ook is de afgelopen drie jaar gewerkt aan het wegwerken van achterstallig bosonderhoud. Deze werkzaamheden vroegen extra inspanning en zijn in 2023 afgerond.
De groenvakken aan de Reest zijn in 2023 opnieuw aangelegd vanwege de slechte staat van de beplanting en bomen. De bomen in deze straat zijn geplant in het kader van boomplantdag. Onderhoud bomen Naast de reguliere snoei- en onderhoudswerkzaamheden aan bomen zijn er verspreid over de hele gemeente 40 bomen vervangen/ingeboet vanwege niet aangeslagen plantmateriaal of dood. Als gevolg van extreme storm, storm Poly op 5 juli 2023, zijn extra controles en opruimwerkzaamheden uitgevoerd om de ontstane gevaarzetting rond bomen weg te nemen. In totaal zijn er als gevolg van de storm op ca. 25 locaties in Hattem bomen verwijderd (omgewaaid of gekapt). Vervanging hiervan wordt komend jaar verder uitgewerkt. Bladinzameling Vanaf het najaar van 2023 wordt geen bladafval meer naar de voormalige stortplaats gebracht om vervuiling en inbreng van plaagsoorten of invasie exoten in Natura 2000-gebied te voorkomen. Het afvoeren van groen- en bladafval naar een externe verwerker brengt extra kosten met zich mee. Er is ook direct gestart met het monitoren van de hoeveelheden af te voeren blad in het kader van het uitwerken van een planmatige aanpak. Begraafplaats Ruimen graven Om de begraafcapaciteit in de toekomst te borgen, is er gestart met het ruimen van graven op de begraafplaats aan de Kerkhofdijk te Hattem.
In het laatste kwartaal van 2023 zijn er 12 graven geruimd waar reeds afstand van gedaan was. Als vervolg op deze eerste ruiming wordt in het laatste kwartaal van 2024 gestart met de ruiming van circa 50 graven waar actief afstand van gedaan is.
91
Sterretjesveld In 2023 is het sterretjesveld gerealiseerd. Dit aparte gedeelte op de begraafplaats is bestemd voor stilgeboren kinderen. We hebben het aantal kindergraven teruggebracht van 29 naar 18 graven om ruimte te creëren voor deze graven. Baten begraafplaats In 2023 hebben er minder begrafenissen plaats gevonden dan in de begroting voorzien was. Hierdoor zijn er minder baten op de begraafplaats binnengekomen. In de najaarsnota 2023 zijn de baten reeds met € 25.000 afgeraamd. Ook zijn er minder grafrechten verlengd dan verwacht. Deze inkomsten zijn ook in de najaarsnota afgeraamd met € 40.000.
92
3.5 Paragraaf D. Financiering 3.5.1 Inleiding Bij de uitoefening van de financieringsfunctie worden de regels in acht genomen, welke in de wet Financiering decentrale overheden (wet Fido), de door raad vastgestelde financiële verordening en in het BBV zijn opgenomen. De wet Fido bevat instrumenten om de risico’s te beperken die gemeenten lopen bij het lenen en het uitzetten van financiële middelen. In deze wet is onder meer een verbod opgenomen voor het inzetten van financieringsmiddelen voor andere dan publieke doelen. Samen met de financiële regelgeving van de Gemeentewet en de Financiële verhoudingswet, met het artikel 12-regime en het financiële toezicht draagt de wet Fido bij aan het grote vertrouwen van de financiële sector in de overheid. Overheidsorganen hebben daardoor gunstige financieringsvoorwaarden. 3.5.2 Ontwikkelingen BBV wijzigingen In de notitie Rente 2023 van de commissie BBV is de regelgeving voor de rente geactualiseerd. Het doel van de notitie is het bevorderen van een eenduidige handelswijze met betrekking tot rente door gemeenten (harmonisatie), stimuleren dat gemeenten de (verwachte) werkelijke rentelasten opnemen in de begroting en de jaarstukken en het eenduidig inzichtelijk maken van de wijze waarop de gemeenten met rente zijn omgegaan (transparantie). De notitie bevat een aantal richtlijnen, stellige uitspraken van de Commissie BBV en werkwijzen.
De belangrijkste wijzigingen, die zullen ingaan met de begroting 2025, zijn, samengevat, de volgende: • Voor de berekening van het rentepercentage voor het grondbedrijf wordt weer rekening gehouden met de omslagrente. • Het toerekenen van rente aan de taakvelden vindt plaats via het taakveld Treasury. Hiertoe worden alle rentelasten en rentebaten in eerste instantie op het taakveld Treasury geboekt. Dit geldt ook voor de rentelasten en -baten van projectfinanciering. • De rentelasten voorkomend uit de facilitaire grondexploitaties (zowel publiekrechtelijk als op basis van een overeenkomst) moeten aan het betreffende taakveld worden toegerekend en worden niet meegenomen in de omslagrente over het geheel van de activa. • In het publiekrechtelijk kostenverhaal bij facilitaire grondexploitaties wordt per jaar rente berekend over het saldo van de exploitatie. Het rentepercentage betreft de gemiddelde rentelast over het rentedragend vreemd vermogen. 3.5.3 Financiering Algemeen De treasuryfunctie is als volgt te definiëren: De treasuryfunctie omvat alle activiteiten die zich richten op het besturen en beheersen van, het verantwoorden over en het toezicht houden op de financiële vermogenswaarden, de financiële stromen, de financiële posities en de hieraan verbonden risico’s.
De treasuryfunctie bestaat uit vier deelfuncties: risicobeheer, gemeentefinanciering, kasbeheer en debiteuren- en crediteurenbeheer. De financieringsfunctie dient zich te beperken tot financieringen ten behoeve van de publieke functie, en dient tevens prudent te zijn. Schatkistbankieren Schatkistbankieren houdt in dat de tegoeden van decentrale overheden worden aangehouden in de Nederlandse schatkist. Het doel is het verlagen van de schuld van de Economisch Monetaire Unie (EMU). Gemeenten dienen overtollige (liquide) middelen aan te houden in de schatkist of bij andere decentrale overheden. Het woord ‘overtollig’ verwijst naar alle middelen die decentrale overheden niet onmiddellijk nodig hebben voor de publieke taak. Door het verplichte schatkistbankieren, hoeft de Nederlandse staat minder geld te lenen op de financiële markten en daalt de staatsschuld en de EMU-schuld. Een neveneffect is dat de risico’s die decentrale overheden lopen met hun tegoeden worden geminimaliseerd. Een decentrale overheid behoudt de mogelijkheid om leningen te verstrekken en uitzettingen te verrichten voor publieke taken. Voor het aanhouden van liquide middelen buiten de schatkist bestaat een drempel. Voor Hattem is deze drempel voor 2023 en verder € 1.000.000; het meerdere dient bij de schatkist te worden ondergebracht. Het drempelbedrag is gelijk aan 2% van het begrotingstotaal.
Indien het begrotingstotaal lager is dan € 500 miljoen, wordt een minimum van € 1.000.000 gehanteerd. Wet Houdbaarheid Overheidsfinanciën (Wet Hof) en het EMU-saldo De Europese regeringsleiders hebben in 2011 afspraken gemaakt om de financiële stabiliteit van de EU en de eurozone te waarborgen. De Europese afspraken ten aanzien van begrotingsdiscipline zijn in Nederland opgenomen in de Wet houdbare overheidsfinanciën (Wet Hof). De hoogte van de overheidsschuld en de
93
jaarlijkse groei van de overheidsschuld (EMU-saldo) zijn daarbij genormeerd. Alle decentrale overheden samen krijgen een plafond voor het totale EMU-tekort van gemeenten, provincies en waterschappen in een jaar. Dit kan onder andere tot gevolg hebben dat bijvoorbeeld forse incidentele investeringen in activa in een bepaald jaar tot een tekort leiden. Bij een individuele gemeente zal het EMU-saldo hoge schommelingen te zien geven. Indicatief is de referentiewaarde ongeveer 4 % van het begrotingstotaal. Voor de gemeente Hattem is dat ongeveer € 1,2 miljoen. In artikel 20 en 23 van het BBV is bepaald dat gemeenten het meerjarige EMU-saldo in beeld dient te brengen. Dit saldo is hieronder in de vorm van een kasstroombalans per ultimo van het jaar terug te vinden naast het EMU-saldo van het huidige en vorige verslagjaar. (€ x 1.000) Financiële sfeer
2022
2023
2024
2025
2026
2027
Investeringen Financiële Vaste Activa
10.673
10.792
10.414
10.287
10.159
10.029
Financieringsoverschot/werkkapitaal
12.122
6.145
1.445
-2.484
-2.463
-2.558
Vaste schuld
-43.971
-41.794
-39.614
-40.245
-52.840
-58.884
Vorderingen saldo (Cumulatief EMU)
-21.177
-24.857
-27.755
-32.442
-45.145
-51.413
Toename/afname EMU-saldo
-2.239
-3.681
-2.898
-4.687
-12.702
-6.269
De toename van het EMU-saldo is in de jaren 2023 tot en met 2027 afgerond € 30 miljoen voornamelijk door de hoge investeringsambitie van de gemeente Hattem, zoals ook is terug te vinden bij de toename van de materiële vaste activa. (€ x 1.000) Reële sfeer
2022
2023
2024
2025
2026
2027
Totaal Eigen Vermogen
9.814
8.764
10.725
11.478
11.297
11.224
-32.480
-34.533
-40.799
-44.978
-58.774
-65.176
Voorzieningen
2.295
2.519
2.857
2.920
2.946
3.153
Voorraad grondbedrijf
-807
-1.608
-538
-1.862
-614
-614
Vorderingen saldo (Cumulatief EMU)
-21.177
-24.857
-27.755
-32.442
-45.145
-51.413
Toename/afname EMU-saldo
-2.239
-3.681
-2.898
-4.687
-12.702
-6.269
Totaal Materiële Vaste Activa
In de septembercirculaire 2022 zijn de referentiewaarden per gemeente meegegeven. Voor Hattem is deze referentiewaarde: -4,0% van het begrotingstotaal 2023 van € 30.004.000 is een bedrag van € 1.204.000. Dit betekent dat binnen de macro-norm de gemeente Hattem meetelt voor een geraamde afname van het EMUsaldo van € 1.204.000. Voor 2023 hebben wij deze norm overschrijden.
(€ x 1.000) EMU-saldo t.o.v referentiewaarde
2022
2023
2024
2025
2026
2027
Vorderingen saldo (Cumulatief EMU)
-21.177
-24.857
-27.755
-32.442
-45.145
-51.413
Toename/afname EMU-saldo t.o.v. vorig jaar
-2.239
-3.681
-2.898
-4.687
-12.702
-6.269
Referentiewaarde Saldo boven (+) of onder (-) referentiewaarde
-1.047
-1.204
-1.378
-1.378
-1.378
-1.378
-1.192
-2.477
-1.520
-3.309
-11.324
-4.891
Risicobeheer In de wet FIDO staan de uitgangspunten van het risicobeheer genoemd. Onder risico’s worden hierin verstaan renterisico’s, koersrisico, kredietrisico, intern liquiditeitsrisico en valutarisico. Onder het renterisicobeheer vallen de volgende activiteiten: 1. Het per kwartaal bepalen van de kasgeldlimiet 2. Het jaarlijks bepalen van de renterisiconorm
94
1. Kasgeldlimiet Dit is een hulpmiddel om de renterisico’s op korte financiering te beperken. Jaarlijks wordt door het ministerie aangegeven, welk bedrag gefinancierd mag worden met kort geld (rekening-courant en kortlopende leningen): de kasgeldlimiet. Het betreft een percentage (momenteel 8,5%) van het totaal van de begroting bij aanvang van het begrotingsjaar. Ieder kwartaal wordt de gemiddelde liquiditeitspositie berekend. Dit gebeurt door het bepalen van het gemiddelde kassaldo over het betreffende kwartaal. Dit saldo wordt getoetst aan de berekende kasgeldlimiet. Bij structurele overschrijding van deze limiet (langer dan 3 kwartalen) dient de vlottende schuld geconsolideerd te worden door het afsluiten van een langlopende geldlening. Tevens dient bij een overschrijding de provincie hiervan op de hoogte gebracht te worden, en een ontheffing te worden aangevraagd. Uit onderstaand overzicht blijkt het kasgeldlimiet voor de jaren 2023 tot en met 2027: (€ x 1.000)
2023
2024
2025
2026
2027
Begrote kasgeldlimiet
Budget
Budget
Budget
Budget
Budget
Begrotingstotaal (lasten) primaire begroting
31.030
34.448
35.452
35.205
36.322
Kasgeldlimiet 8,5% hierover
2.638
2.928
3.013
2.992
3.087
Uit onderstaand overzicht blijkt dat de kasgeldlimiet in 2023 niet voor meer dan twee kwartalen is overschreden: (€ x 1.000)
Gemiddelde vlottende schuld min liquide
Periode
Kasgeldlimiet
middelen
Overschrijding
Onderschrijding
1e kwartaal
2.638
-12.236
14.874
2e kwartaal
2.638
-11.416
14.054
3e kwartaal
2.638
-12.200
14.838
4e kwartaal
2.638
-11.824
14.462
2. Renterisiconorm Jaarlijks bij de begroting dient de renterisiconorm over de langlopende schulden te worden berekend. Deze bedraagt 20% van het begrotingstotaal. Daarnaast dient te worden berekend het renterisico van de totale vaste schuld. Het berekende renterisico wordt vergeleken met de renterisiconorm. Het doel van de renterisiconorm is het beperken van de gevolgen van een stijgende kapitaalmarktrente op de rentelasten van de gemeente. Dit wordt bereikt door een limiet te stellen aan dat deel van de vaste schuld waarover het rentepercentage in een jaar mag worden aangepast aan de marktrente. Per jaar mag maximaal 20% van het begrotingstotaal een rentewijziging ondergaan. Uit onderstaand overzicht blijkt dat het bedrag waarover renterisico wordt gelopen lager is dan de renterisiconorm. (€ x 1.000) Renterisico op vaste schuld
2022 Budget
2023 Budget
2024 Budget
2025 Budget
2026 Budget
2027 Budget
0
0
0
0
0
0
2. Aflossingen
1.949
1.952
1.952
1.952
1.952
1.952
3. Renterisico op vaste schuld (1+2)
1.949
1.952
1.952
1.952
1.952
1.952
4. Renterisiconorm 4a. Begrotingstotaal (lasten volgens primaire begroting) 4b. Het bij ministriele regeling vastgestelde percentage
30.007
31.030
34.448
35.452
35.205
36.322
20%
20%
20%
20%
20%
20%
4. Rente risiconorm
6.001
6.206
6.890
7.090
7.041
7.264
1. Renteherzieningen
95
Toets renterisiconorm 3. Renterisco op vaste schuld
1.949
1.952
1.952
1.952
1.952
1.952
4. Renterisconorm
6.001
6.206
6.890
7.090
7.041
7.264
5. Ruimte onder de norm
4.052
4.254
4.938
5.138
5.089
5.312
Bij het afsluiten van leningen wordt rekening gehouden met de renterisiconorm door te kiezen voor een spreiding in looptijden van de leningen, en/of door te kiezen voor een jaarlijkse aflossing. Daarbij wordt gestuurd op het minimaliseren van de rentelasten. Renterisico op nog aan te trekken leningen In bovenstaand overzicht is uitgegaan van de bestaande vaste schuld en de nog aan te trekken leningen. Er is ook een meerjarenraming voor de financieringsbehoefte tot en met 2027 opgesteld. Uit dat overzicht blijkt dat volgens de ramingen in 2025 een gelimiteerde financiering van € 2.812.000 wordt aangetrokken. De benodigde extra financiering lang geld loopt op naar € 25,8 miljoen in 2027. Hierbij is er overigens van uitgegaan dat alle investeringen volgens het Meerjareninvesteringsprogramma plaatsvinden en bestaande leningen worden (deels) afgelost. In de begroting hebben wij uit praktische overwegingen de extra (nog niet bekende) aflossingsverplichtingen, die de nieuw aan te trekken leningen met zich mee kunnen brengen, niet meegenomen. Verder is in de begroting uitgegaan van een structureel extra rentelast van 3,60% voor de nog aan te trekken leningen van in totaal € 26 miljoen (exclusief aflossingen) van 2024 t/m 2027.
In de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing hebben wij een rente risico opgenomen voor de nog aan te trekken leningen, waarbij wij, gelet op de rentevisie, niet meer uitgaan van een rentestijging van 0,25% per jaar voor de jaren 2024 t/m 2027. Daarom schatten wij dit risico nu in voor € 0.
96
Kasbeheer Het kasbeheer omvat het beheer van alle geldstromen, gericht op alle kas- en rekening-courant posities, waaronder het aantrekken van gelden op de geldmarkt en het beleggen van overtollige middelen. Het ‘AFS kasstroomoverzicht’ hieronder geeft zicht op de kasstromen van deze meerjarenbegroting. Tabel: AFS Kasstroomoverzicht per ultimo jaar (€ x 1.000)
2022
2023
2024
Realisatie
Realisatie
Begroting
Liquide middelen 01-01
12.314
0
-2.938
Resultaat ná bestemming
348
618
346
Mutaties in de reserves
-1.002
-1.668
-508
-654
-1.050
-162
1.781
1.348
1.697
0
200
0
Cashflow
1.127
499
1.535
Aanpassingen resultaat uit bedrijfsvoering:
1.532
24
-143
Kasstroom op winstbasis
2.659
522
1.392
0
0
0
-509
-801
1.363
Veranderingen in werkkapitaal
-4.999
3.196
0
Kasstroom uit operationele activiteiten
-2.849
2.917
2.755
Kasstroom uit investeringsactiviteiten
-5.148
-3.721
-7.218
Vrije kasstroom
-7.997
-804
-4.463
-312
201
-55
Mutaties Lang vreemd vermogen
-1.949
-2.177
-2.180
Mutaties Kort vreemd vermogen
9.455
-157
Kasstroom uit financieringsactiviteiten
7.195
-2.133
-2.235
396
-2.938
-6.698
Liquide middelen 31-12
12.710
-2.938
-9.636
Werkkapitaal 01-01
16.479
12.928
7.753
Mutatie werkkapitaal
-3.551
-5.175
-8.061
Werkkapitaal 31-12
12.928
7.753
-308
AFS Kasstroomoverzicht
Resultaat uit bedrijfsvoering 4. Renterisiconorm Aanpassing voor: Afschrijvingen materiële vaste activa Desinvestering in materiële vaste activa
Verkoop voorraad grondbedrijf Investeringen voorraad grondbedrijf
Resultaat Treasuryfunctie
Mutatie geldmiddelen
97
Rentevisie De marktrente voor leningen 10 jaar met een lineaire fixe aflossing is gedaald van 3,84% (28-09-2022) naar 3,20% (15-04-2024). De verwachting is, dat de wereldeconomie in 2024 voorzichtig aantrekt, ondanks de zorgen voor de oorlog in Oekraïne en de spanningen in het Midden-Oosten. De inflatie zal mede hierdoor waarschijnlijk niet veel dalen. De verwachting is daarom dat de rentes niet veel zullen dalen en tussen de 3% en 3,5% zullen liggen komend jaar. Monetair is de verwachting dat de Europese Centrale Bank (ECB) de markt zal verruimen door het verlagen van de rente vanaf de zomer 2024. De korte rente (1 maand) is gestegen van 2,753% (15-03-2023) naar 3,63% (15-04-2024). De verwachting is dat de korte rente in 2024 meer zal bewegen naar de rentes voor leningen met een lange looptijd. Het beleid is gericht op het maximaal aantrekken van kort geld tot maximaal de kasgeldlimiet. Financiering De ontwikkeling van de financieringspositie is afhankelijk van de behoefte aan middelen. Hierbij dient rekening gehouden te worden met de aanwezige eigen financiële middelen en de voorgenomen investeringen. • Het verloop van het werkkapitaal wordt het komende jaar beïnvloed door diverse factoren vanwege de financieringsbehoefte met betrekking tot de lopende investeringen. • Langlopende activa (langer dan 1 jaar) worden zoveel mogelijk gefinancierd met lang vermogen.
Uit onderstaand overzicht blijkt de begrote meerjarige financieringsbehoefte voor de jaren 2023 t/m 2027 per 31 december: (€ x 1.000) Financiering
2023
2024
2025
2026
2027
46.933
51.751
57.128
69.546
75.819
Geldleningen >1 jaar
41.794
39.614
37.434
35.234
33.031
Reservers en voorzieningen
11.284
13.582
14.398
14.243
14.377
Totaal vaste passiva
53.078
53.196
51.832
49.477
47.408
Financieringstekort A-B (1)
-6.145
-1.445
5.296
20.069
28.412
Kasgeldlimiet (2)
2.638
2.928
3.013
2.992
3.087
Financieringstekort boven kasgeldlimiet
-8.782
-4.373
2.282
17.077
25.324
Financieringbehoefte (A): Vaste activa + Grondbedrijf
Financieringsmiddelen (B)
Uit bovenstaande tabel blijkt dat vanaf 2025 er een financieringstekort ontstaat, waarbij naar verwacht nieuwe langlopende leningen dienen te worden aangetrokken. Rente omslag en renteresultaat In de begroting is de renteomslag berekend volgens de methodiek die het BBV voorschrijft. De omslagrente voor het begrotingsjaar 2023 is 1,50%. • In het schema op de volgende pagina is weergegeven hoe de rente aan de investeringen, grondexploitaties en taakvelden is toegerekend. • Hierna zijn de totale rentelasten weergegeven. Die komen voor 2023 uit op € 633.974 Hiervan heeft een deel betrekking op leningen die zijn doorgeleend aan derden zoals verbonden partijen. Daar staan rentebaten tegenover. • Uit het schema blijkt dat het renteresultaat uitkomt op een saldo van € 63.230 -/-. Dit saldo ontstaat mede doordat gekozen is voor een renteomslag van 1,50%, waarbij gebruik is gemaakt van de mogelijkheid om het berekende percentage van 0,75% af te ronden binnen de wettelijke bandbreedte van 0,5%.
98
Renteschema BBV
Rente
1.
De externe rentelasten over korte en lange financiering
2.
Rentelasten verwacht financieringstekort
3.
De externe rentebaten
-433.403
Saldo rentelasten en rentebaten
200.572
4.
De rente die aan grondexploitatie moet worden doorberekend
633.974
-12.819
(grondexploitatie Assenrade en Woonzorgzone) 5.
De rente van projectfinancieringen die aan het betreffende taakveld moet worden toegerekend
0 -12.819
Aan taakvelden toe te rekenen rente
187.753
6.
Rente over eigen vermogen
0
7.
Rente over voorzieningen (gewaardeerd op contante waarde)
0
8.
Totaal aan taakvelden toe te rekenen rente
187.753
9.
De aan taakvelden toegerekende rente (renteomslag)
250.983
Overhead) toegerekende rente (renteomslag) 10.
Renteresultaat op het taakveld treasury
-63.230
Berekening omslagrentepercentage: Vaste activa boekwaarde per 1-1-2023
45.488.117
Af: - Activa waarvoor geen omslagrente van toepassing is
8.343.155
- Vaste geldleningen / deelnemingen / kapitaal verstrekkingen
10.673.000
- Grondbedrijf (Assenrade / Woonzorgzone)
1.373.651 20.389.806
Over
25.098.311
Toe te rekenen rente aan taakvelden
187.753
Renteresultaat: Rente% (187.753 / 35.374.515)
0,75%
Afgerond (In de begroting is met 1,5% gerekend, in de rekening 1%)
1,00%
Renteresultaat door afronding (0,75% - 1,00% x 35.374.515)
-63.230
99
3.6 Paragraaf E. Bedrijfsvoering 3.6.1 Inleiding In programma 3 wordt de ambitie voor besturen en organiseren nader toegelicht. Samen Hattem vormt het kernprogramma om deze ambitie te verwezenlijken. De vakdisciplines van bedrijfsvoering zijn mede richtinggevend én ondersteunend aan de uitvoering van dat programma. Er wordt gewerkt vanuit businesspartnerschap zodat vakkennis nadrukkelijk(er) wordt ingezet én ontwikkeld ten gunste van goed (be)sturen en functioneren van de organisatie. In deze paragraaf worden de belangrijkste ontwikkelingen beschreven. Wij verwijzen hier naar deze resultaten. In deze paragraaf benoemen we concreet wat we hebben gerealiseerd. 3.6.2 Ontwikkelingen Algemeen De commissie BBV heeft in 2021 een notitie gepubliceerd over de paragraaf bedrijfsvoering. De paragraaf bedrijfsvoering is één van de verplicht op te nemen paragrafen in zowel de begroting als jaarverslag. In de notitie gaat de commissie BBV in op de eisen die gesteld worden aan de paragraaf bedrijfsvoering en doet ze een aantal stellige uitspraken om deze paragraaf verder te optimaliseren. De programma's en de paragrafen hebben als doel het sturen op hoofdlijnen en de kwaliteit van het inzicht van de raad te bevorderen. Dit betekent dat gemeenten veel ruimte hebben om zelf de kaderstellende en controlerende functies uit te voeren; de raad heeft ook een plicht tot kaderstellen en controleren.
Om voldoende transparantie te bereiken, is het daarom van belang dat de raad zelf aangeeft wat het beleid betreffende de bedrijfsvoering is. Het sturen op en beheersen van de bedrijfsprocessen zijn niet de primaire verantwoordelijkheid van de raad, maar van het college. De raad moet zich wel een oordeel kunnen vormen over de inrichting en het functioneren van de bedrijfsvoering in de zin dat deze doeltreffend en doelmatig is ingericht. Een paragraaf bedrijfsvoering op voldoende kwalitatief en kwantitatief niveau is daarbij essentieel. De paragraaf bedrijfsvoering geeft gemeenten ook de ruimte om organisatiebrede opgaven en initiatieven toe te lichten. De paragraaf bedrijfsvoering kent geen voorgeschreven wettelijke structuur. Feitelijk kunnen alle onderwerpen met een overkoepelend karakter die de gemeentelijke bedrijfsvoering en organisatie betreffen in deze paragraaf aan de orde komen. Voorop staat dat de eigenheid van de gemeente en de wens van de raad bepalend is voor de onderwerpen in de paragraaf bedrijfsvoering. Het moeten opstellen van een rechtmatigheidsverantwoording door het college zorgt voor een nadere invulling van de paragraaf bedrijfsvoering.
In dat kader doet de commissie BBV ook een drietal stellige uitspraken: • In de paragraaf bedrijfsvoering wordt, op basis van de kadernota rechtmatigheid van de commissie BBV en op basis van de afspraken met de gemeenteraad, aanvullende informatie opgenomen over de individueel geconstateerde afwijkingen in de rechtmatigheids-verantwoording. • In de paragraaf bedrijfsvoering beschrijft het college welke actie het onderneemt om de afwijkingen in de toekomst te voorkomen. • Niet-financiële onrechtmatigheden in verband met het niet naleven van de bepalingen in de Wet Fido en bijhorende Regelingen moeten worden opgenomen en toegelicht in de paragraaf bedrijfsvoering. Door de wetswijzing is de onderliggende gemeentelijke regelgeving aangepast waaronder de verordeningen op grond van de artikelen 212, 213 en 213a van de Gemeentewet. Informatievoorziening Inmiddels ligt er strategisch informatiebeleidsplan H2O , met als doel de ontwikkelingen in- en de behoefte aan informatievoorziening binnen de domeinen te bundelen en te vertalen naar een overzichtelijke projectportfolio voor de drie organisaties. De (be)sturing van de i&a-samenwerking heeft ook het afgelopen jaar aandacht gevraagd. Met de komst van een nieuwe (vaste)manager I&A verwachten we de IT governance te reorganiseren. De rol van het bestuur van de Bedrijfsvoeringsorganisatie zal daarbij worden betrokken.
Het onderzoek naar verdergaande I&A samenwerking tussen de H2O gemeenten en de gemeenten Elburg en Nunspeet, zal begin volgend jaar worden opgeleverd. Ook het onderzoek naar centralisatie van functioneel beheer zal worden afgerond. Deze nieuwe ontwikkelingen willen we spiegelen aan de uitkomst van benchmarkgegevens, die in de loop van volgend jaar zal worden geactualiseerd.
100