Bijlage 3 Adviescommissie voor de m.e.r. (opgenomen in aanvulling op de planMER)
Tekst van het document
Figuur 6-5 Fietspadennet Hattem (bron: GVVP)
6.2.5 Duurzaamheid: mate bevordering duurzame vervoerswijzen In grote lijnen zijn er voldoende fietsvoorzieningen. Op een aantal hoofdfietsroutes ontbreekt het echter aan een optimale inrichting. Er staan hinderlijke paaltjes of de ruimte voor fietsers is niet voldoende. Zeker met het oog op toekomstig gebruik (meer snellere elektrische fietsen) en de ambities (zowel recreatief als utilitair) zijn bredere en meer obstakelvrije fietspaden nodig (> 2,5 meter, twee richtingen). Een veranderend mobiliteitspatroon vraagt ruimte voor elektrisch laden 8, andere parkeervormen, deelconcepten en snelfiets/e-bike routes.
8 In regionaal verband wordt een laadvisie voor elektrisch laden opgesteld.
57/158
6.2.6 Verkeersveiligheid: kwaliteit voor alle modaliteiten Het is de bedoeling om bedrijventerrein ’t Veen te transformeren naar een woon-werkgebied. Omdat vooralsnog niet alle bedrijvigheid verdwijnt, vraagt een verkeersveilige afwikkeling van met name het vrachtverkeer over de Apeldoornseweg en de Nieuweweg blijvende aandacht. Ook een verkeersveilige afwikkelingsmogelijkheid van breed en zwaar transport binnen dit transformatiegebied vraagt aandacht op het moment dat woningbouw wordt ingevoegd. De veiligheid van fietsroutes kan beter en dat geldt ook voor het aanbod van (snel)fietsfaciliteiten in en om de binnenstad en in de regio. 6.2.7 Verkeersleefbaarheid: aansluiting verkeersdruk bij stedenbouwkundige ruimte en inrichting Bij files op A28 en A50 treedt er sluipverkeer op door Hattem via de Hessenweg - Vechtstraat - Burgemeester Bijleveldsingel. Dit leidt tot overlast, met name als gevolg van de omvang van het vrachtverkeer en een relatief hoge snelheid van het verkeer (trillingshinder, geluidhinder, barrièrewerking). Het parkeren in de binnenstad en het bereikbaar houden van voorzieningen, met name tijdens piekmomenten, is een opgave.
Planvoornemen en scenario’s 6.3.1 Scenario’s In tabel 6.1 zijn de te onderzoeken scenario’s weergegeven. Scenario A en B geldt dat de (kleinere) locaties direct op het bestaande wegennet worden ontsloten. Voor scenario C zijn de mogelijke effecten van de ontwikkeling van woningbouw op het verkeerssysteem relevant. In eerste instantie is voor aanvulling van woningbouw buiten de harde en zachte planlocaties uitgegaan van (een) grootschalige locaties die of direct aansluitend aan de kern van Hattem, ten zuiden van de A28 (vlek 6 in paragraaf 5.1.1.) zijn gelegen of ten noorden van de A28 (vlek 5 uit paragraaf 5.1.1). De verkeerskundige effecten van beide locaties verschillen slechts zeer beperkt. Qua aantal woningen kennen zij immers eenzelfde omvang en in beide gevallen worden zij in de basis (varianten zijn uiteraard altijd denkbaar) op gelijke wijze ontsloten: ● naar de Zuiderzeestraatweg (belangrijk voor bestemmingen buiten Hattem): twee aansluitingen op de Zuiderzeestraatweg: een ter hoogte van de Hilsdijk/Oostersedijk en een ter hoogte van de Weerdweg/Ierstweg. ● naar de andere delen van de kern (belangrijk voor bestemmingen binnen Hattem): via onder meer de Hilsdijk (en Oostersedijk). Bij de beschrijving van de effecten wordt daarom geen onderscheid gemaakt tussen beide locaties.
In het scenario-onderzoek voor Verkeer is voor scenario C daarom alleen uitgegaan van zoeklocatie 6. Uit de tussenresultaten van het onderzoek is gebleken dat extra aandacht nodig is voor het beperken van de verkeersdruk binnen de huidige kern en dat de toename van het verkeer plaatselijk leidt tot een dusdanige toename van stikstofdepositie op het Natura 2000-gebied Veluwe dat daarmee de vergunbaarheid vanuit de Wet natuurbescherming in gevaar komt (zie hoofdstuk 7 Natuur). Dit heeft geleid tot het onderzoeken van een tweetal aanvullende scenario’s (C-e1 en C-e2): ● Het 1e extra scenario C-e1 is bedoeld om te onderzoeken wat het effect is als de verkeersstromen van de nieuwe zoeklocaties zover mogelijk via de noordroute worden ontsloten, om zo de afstand tot de Veluwe zo groot mogelijk te houden. ● Het 2e extra scenario C-e2 heeft met name tot doel te onderzoeken of de gecumuleerde toename van stikstofdepositie op de Veluwe vanwege de volledige woningbouwopgave uit het maximale scenario C (dus inclusief de harde en zachte plancapaciteit) oplosbaar zou zijn door de ontsluiting op zo groot mogelijke afstand van de Veluwe te realiseren, namelijk alleen via de aansluitingen op de A28 (en niet via de aansluiting van Hattem op de A50). Benadrukt wordt dat dit scenario een denkmodel is.
De huidige harde en zachte plancapaciteit is dusdanig in het stedelijk netwerk verweven, dat het technisch niet haalbaar is om het verkeer van/naar deze locaties alleen via de aansluitingen op de A28 af te
58/158
●
wikkelen. Het is dan logischer een rigoureuze knip in het stedelijk netwerk te maken, waarbij Hattem ‘Noord’ niet via de Hessenweg naar de A50 kan worden afgewikkeld. In Model C-e1 en C-e2 wordt alleen naar de Zuiderzeestraatweg ontsloten: aansluiting ter hoogte van Hilsdijk/Oostersedijk en Weerdweg/Ierstweg (eventueel Geldersedijk).
In onderstaand overzicht zijn de onderzochte verkeerskundige scenario’s weergegeven en kort omschreven. In de figuren in Tabel 6-1 zijn de zoeklocatie en de bijbehorende interne en externe ontsluitingsstructuur weergegeven. Tabel 6-1 Overzicht scenario’s en ontsluitingsstructuur
●
●
●
●
59/158
Scenario A voorziet alleen in de eigen woningbehoefte minimum scenario met 570 nieuwe woningen. Scenario B voorziet ook in een redelijk regionaal aanbod middenscenario, totaal circa 1.120 woningen. Voor scenario A en B geldt dat harde en zachte plancapaciteit beschikbaar is om de woningbouw te realiseren. Ongeveer 70% daarvan ligt in het zuidelijk deel van Hattem (met ’t Veen als belangrijke locatie); 30% ligt in het noordelijk deel van Hattem. Voor de verkeersontsluiting van deze locaties wordt logischerwijs voor alle vervoerwijzen gebruik gemaakt van de bestaande wegenstructuur van de kern.
●
●
●
●
60/158
Scenario C voorziet in groot regionaal aanbod maximaal scenario met 1.570 nieuwe woningen. Voor dit scenario geldt dat zowel de harde en zachte plancapaciteit wordt benut (op dezelfde wijze als in scenario 2) en dat daarnaast ruimte wordt gevonden ten noorden van de huidige kern. In dit scenario wordt de locatie ten noorden van de kern via de bestaande wegenstructuur extern ontsloten.
Scenario C-e1 is het 1e extra scenario binnen scenario C (extra1). Het verschil betreft de wijze van ontsluiten: ● In dit scenario wordt de locatie ten noorden van de kern geheel via de Zuiderzeestraatweg ontsloten en niet - zoals in scenario C ook via de bestaande wegenstructuur van Hattem. ● Er is een harde knip voor autoverkeer tussen de kern en de (grootschalige) locatie ten noorden van de kern.
●
●
●
Scenario C-e2 voorziet in groot regionaal aanbod maximaal scenario met 1.570 nieuwe woningen. Voor dit scenario geldt dat de harde en zachte plancapaciteit binnen de kern niet wordt benut, maar dat alle nieuwe woningbouw ruimte vindt ten noorden van de huidige kern. Net als in scenario C-e1 wordt verder de nieuwe woningbouw in de locatie ten noorden van de kern geheel via de Zuiderzeestraatweg ontsloten en niet - zoals in scenario C ook via de bestaande wegenstructuur van Hattem. Er is een harde knip voor autoverkeer tussen de kern en de (grootschalige) locatie ten noorden van de kern.
6.3.2 Verkeersomvang toekomstige situatie Verkeersgeneratie nieuwe woningen Het aantal woningen is per scenario bekend, welke woningbouwmix wordt gerealiseerd is niet bekend. Daarom wordt voor de verkeersgeneratie van de woningbouwlocaties aangesloten bij gemiddelde verkeersgeneratiecijfers uit CROW-publicatie 381 (Kencijfers parkeren en verkeersgeneratie). Voor Hattem wordt uitgegaan van een groen-stedelijk tot centrumdorps woonmilieu. In tabel A6 van CROW-publicatie 381 zijn in tabel A6 hiervoor de kencijfers opgenomen: ● voor een centrum-dorps woonmilieu: 6,3 mvt/etmaal per woning voor een weekdag, 7,0 mvt/etmaal voor een werkdag; ● voor een groen-stedelijk woonmilieu: 5,8 mvt/etmaal per woning voor een weekdag, 6,4 mvt/etmaal voor een werkdag. In dit MER wordt voor de beoordeling van de effecten als gevolg van de bouw van nieuwe woningen uitgegaan van de hoogste verkeersgeneratie, die behoort bij een centrum-dorps woonmilieu: 7,0 mvt/etmaal per woning voor een werkdag (waarvan 0,15% middelzware vrachtauto’s en 0,15% zware vrachtauto’s). Weekdagintensiteiten kunnen worden verkregen door te delen door de factor 1,11.
Routekeuze autoverkeer van/naar nieuwe woningbouwlocaties De Omgevingsvisie voorziet niet in de aanleg van nieuwe infrastructuur binnen Hattem en omgeving, met uitzondering van een toekomstig nieuwe aansluiting van bedrijventerrein H2O op de A28 (ter hoogte van de Voskuilerdijk in Wezep). Op basis van Google Maps zijn de aanrijroutes van/naar Hattem geanalyseerd. De informatie daarover is opgenomen in Bijlage 3. De hierin opgenomen figuren geven een impressie van de aanrijroutes. Op basis van deze verkenning is vervolgens bepaald op welke routes een toename van het verkeer zal optreden als gevolg van de woningbouwontwikkeling waarvan de Omgevingsvisie uitgaat. Deze informatie is op genomen in Tabel 6-1 en in Bijlage 4.
61/158
Toekomstige verkeersintensiteiten Op basis van de hierboven beschreven verkeersgeneratie en routekeuze is voor een aantal maatgevende wegvakken in en rond de kern Hattem de verkeersintensiteiten bepaald voor de scenario’s uit onderstaande tabel. Tabel 6-2 Overzicht scenario’s en verkeersgeneratie
Toename aantal woningen
verkeersgeneratie extra woningen totaal
Huidige situatie 2021
-
-
Autonome situatie 2031
-
-
Scenario A: Eigen woningbehoefte
570
3.990
Scenario B: Middenscenario regionaal aanbod
1.120
7.840
Scenario C: Maximaal scenario regionaal aanbod-alle locaties
1.570
10.990
Situatie/scenario
De volgende figuur geeft een overzicht van de verkeersintensiteiten voor de situaties/scenario’s die in bovenstaande tabel zijn beschreven.
Figuur 6-6 Verkeersintensiteiten autoverkeer (werkdag, mvt/etmaal) voor (achtereenvolgend) de in Tabel 6-2 genoemde situaties/scenario’s
62/158
6.3.3 Bereikbaarheid - autoverkeer In Figuur 6-6 zijn de verkeersintensiteiten op een werkdag weergegeven voor achtereenvolgend 2021, 2031 autonoom en de verschillende scenario’s voor de woningbouwopgave. Op basis van deze informatie kan het volgende worden geconcludeerd: ● Op basis van expert judgement is beoordeeld dat op geen van de wegvakken de verkeersomvang naar een omvang stijgt waarbij de verkeersafwikkeling op de aanwezige kruispunten in gevaar komt. Wel zullen mogelijk capaciteitsverruimende maatregelen op de kruispunten nodig zijn in een aantal gevallen. In alle gevallen geldt dat voor het kruispunt Zuiderzeestraatweg/Geldersedijk, mogelijk is daar een uitbreiding van de voorsorteervakken nodig. ● Met name in het scenario waarbij het verkeer van de nieuwe woningbouwlocaties zoveel mogelijk via de Zuiderzeestraatweg wordt afgewikkeld (scenario C-e2 en in mindere mate C-e1) zijn mogelijk extra maatregelen nodig op het kruispunt Voskuilerdijk/Duurzaamheidstraat en de kruispunten Voskuilerdijk/op- en afritten A28, voor zover daarin al niet bij de eerste aanleg in wordt voorzien. ● In alle gevallen betekent een toename van de woningbouw een zwaardere verkeerslast op de wegen binnen de kern. Voor een deel is dit niet te voorkomen, omdat als gevolg van de uitbreiding van het aantal woningen er in alle gevallen meer autoverkeer naar het centrum zal komen.
Op voorhand leent een route langs de rand van de kern via de Geldersedijk en de Schipperswal/Bevrijdingsweg zich het best om dit verkeer af te wikkelen. ● Een toename van het aantal woningen in de kern vraagt om uitbreiding/nieuwe parkeerlocaties aan de rand van het centrum. Daarbij zal waarschijnlijk ook de verkeersomvang op de Bevrijdingsweg - Nieuweweg stijgen. Die groei hangt deels samen met woningbouwontwikkeling in het zuiden van de kern (in en rond bedrijventerrein ’t Veen) en deels met het feit dat de woningbouwlocaties in het noorden van de kern verkeer naar het centrum van Hattem zal aantrekken. In het GVVP is benoemd dat de kwaliteit van verkeersafwikkeling op deze wegen en de bijbehorende kruispunten nauwlettend gevolgd moet worden. De ontwikkeling van woningbouw op locatie ’t Veen brengt met zich mee dat de bedrijven grotendeels vertrekken. Daardoor zal de omvang van het vrachtverkeer aanzienlijk dalen. Dat biedt capaciteitsruimte om de toename van het aantal lichte motorvoertuigen af te wikkelen die samenhangt met de komst van woningbouw op deze locatie. ● De verkeersomvang op de Stationslaan/Verlengde Parklaan en Hogenkamp zal ook aanzienlijk stijgen, omdat deze deel uitmaakt van de route waarmee het verkeer uit het zuidelijk deel van de kern verbonden wordt met de aansluiting 30 (Hattem) op de A50.
De Stationslaan en Verlengde Parklaan zijn op deze verkeerstoename toegesneden, de Hogenkamp echter niet. Door het verkeer dat gegenereerd wordt door de nieuwe woningbouwlocaties in het zuidelijk deel van de kern, verdubbelt de verkeersintensiteit op de Hogenkamp naar verwachting ruim, tot 4.600 mvt/etmaal. Deze toename vraagt om aandacht. Voor een belangrijk deel hangt deze toename ook samen met de ontwikkeling van ’t Veen. De huidige verkeersstudie die voor deze locatie is uitgevoerd beziet met name de interne verkeersstructuur. ● Om de ongewenste toename op de Hogenkamp te voorkomen, zijn relatief ingrijpende maatregelen nodig. Daarbij moet bijvoorbeeld worden gedacht aan het instellen van (tegengesteld) eenrichtingsverkeer op de Hogenkamp of aan een eveneens ingrijpend alternatief waarbij de Verlengde Parklaan met de Hessenweg wordt verbonden via het Roseboomspoor. Het Rosenboomspoor biedt fysiek voldoende ruimte voor inpassen van een dergelijke verbinding samen met het behoud van de aanwezige fietsverbinding. Wel zal afbreuk worden gedaan aan de groene uitstraling van deze route. ● Ook op de route Dorpsweg - Eijerdijk zal de verkeersdruk toenemen. De toename van de verkeersomvang op deze route wordt echter dusdanig beperkt geschat, dat dit geen knelpunt voor de verkeerswikkeling zal vormen.
● Stijging van de verkeersomvang binnen de kern kan met name worden vermeden door te kiezen voor (eventueel grote) ontwikkelingslocaties ten noorden van de kern, waarbij niet wordt aangesloten op het wegennet van de kern, maar wordt ontsloten via de Zuiderzeestraatweg. Zeker bij grotere ontwikkelingslocaties ten noorden van Hattem (maximaal scenario) is de bestaande wegenstructuur binnen de kern niet toegerust op de afwikkeling van veel extra autoverkeer. Bovendien is het wenselijk juist de routes tussen deze nieuwe woningbouwlocaties en de rest van de kern zoveel mogelijk autoluw te houden vanuit het punt van duurzaamheid (stimuleren fietsgebruik), verkeersleefbaarheid (langs gelegen woningen en aanwezig langzaam verkeer) en verkeersveiligheid.
63/158
6.3.4 Bereikbaarheid - openbaar vervoer Alleen als een grote bouwlocatie ten noorden van de kern Hattem wordt gerealiseerd, kan bij de opzet mogelijk een route worden opgenomen waarbij de huidige buslijn een lus door de nieuwe wijk maakt om de loopafstanden te beperken. Voor de andere locaties die veel kleiner zijn en in de bestaande stedelijke structuur worden ingepast, geldt dat niets aan de route kan (en hoeft) te worden gewijzigd. In Figuur 6-7 is indicatief een lus via de twee alternatieve grootschalige woningbouwlocaties ten noorden van Hattem weergegeven. Direct ten noorden van Hattem loopt een spoorlijn. Een station aan deze spoorlijn biedt kansen om de bereikbaarheid van het openbaar vervoer aanzienlijk te verbeteren. De haalbaarheid daarvan (en financiering) vergt echter een aparte studie. Scenario C biedt het grootste draagvlak (in reizigersaantallen) voor een station. Een station draagt daarbij wezenlijk bij aan de duurzaamheidsdoelstelling van de gemeente. De nabijheid van een station is een belangrijke stimulans voor de gewenste mobiliteitsshift (van auto naar fiets/OV). Het is wenselijk de haalbaarheid van een station nader te onderzoeken.
Figuur 6-7 Mogelijke lus tracé openbaar vervoer bij ontwikkeling grootschalige woningbouw ten noorden van Hattem
64/158
6.3.5 Bereikbaarheid - langzaam verkeer De kleinschalige woningbouwlocaties binnen de kern van Hattem worden allen goed ontsloten voor het langzaam verkeer via de bestaande verkeersstructuur van de kern. In geval van een grootschalige ontwikkeling ten noorden van de kern Hattem is het van belang dat de verkeerstructuur van de bestaande wijken alleen wordt benut voor de ontsluiting van het langzaam verkeer. Het autoverkeer van de grootschalige ontwikkeling dient een eigen nieuwe ontsluitingsstructuur te krijgen die rechtstreeks op het (buitenstedelijk) wegennet wordt ontsloten. 6.3.6 Duurzaamheid: mate bevordering duurzame vervoerswijzen Een grootschalige ontwikkeling ten noorden van Hattem (scenario 3) biedt meer/betere mogelijkheden om duurzame vervoerwijzen te bevorderen: ● Inpassing van een lus voor het openbaar vervoer door het gebied om de loopafstanden te beperken is bij een groot afzetgebied eerder bespreekbaar. Realisatie van een station zal ook leiden tot een bevordering van duurzame vervoerwijzen. ● Een grootschalige locatie dient voor autoverkeer via de buitenzijde te worden ontsloten gebied, terwijl voor langzaam verkeer wordt voorzien in kortsluitende rechtstreekse verbindingen via de bestaande kern.
● Het is bij een nieuwe grootschalige ontwikkeling mogelijk eenvoudiger om in kabelinfrastructuur te voorzien ten behoeve van laadpalen voor elektrische voertuigen dan in het geval dat bij kleinere ontwikkellocaties binnen de kern wordt aangehaakt op het bestaande kabelinfrastructuurnetwerk, die mogelijk meer beperkingen kent. 6.3.7 Verkeersveiligheid: kwaliteit voor alle modaliteiten Bij het maximale scenario voor woningbouw en met name bij grootschalige ontwikkelingen dient de verkeersveiligheid voor het verkeer op het huidige wegennet binnen de kern te worden gewaarborgd door de grootschalige ontwikkeling voor autoverkeer direct op de hoofdinfrastructuur te ontsluiten (Zuiderzeestraatweg en Hessenweg) en niet aan te sluiten op het wegennet binnen de kern. De kleinschalige woningbouwontwikkelingen van scenario 1 en 2 kunnen worden ingepast, gebruikmakend van de bestaande wegenstructuur. Extra maatregelen zijn vanuit verkeersveiligheidsoogpunt niet nodig, uitgezonderd het voorkomen van een toename van de verkeersomvang op de Hogenkamp. Daartoe dient een toename van (doorgaand) verkeer op deze weg te worden voorkomen. Daarvoor zijn twee opties: ● het instellen van tegengesteld eenrichtingsverkeer; ● voorzien in een vervangende verbinding tussen Verlengde Parklaan en Hessenweg via het Roseboomspoor (hetgeen vanuit het oogpunt van landschap bijzondere aandacht vraagt).
6.3.8 Verkeersleefbaarheid: aansluiting verkeersdruk bij stedenbouwkundige ruimte en inrichting In aansluiting op het aspect bereikbaarheid en verkeersveiligheid geldt ook voor verkeersleefbaarheid dat knelpunten kunnen worden voorkomen: ● Grote woningbouwontwikkeling ten noorden van Hattem voorziet in een ontsluiting die niet aansluit op het bestaande wegennet in Hattem, maar rechtstreeks ontsluit naar de hoofdwegen buiten te bebouwde kom. ● Een toename van verkeer via de Hogenkamp moet worden voorkomen (eenrichtingsverkeer of nieuwe autoverbinding via Roseboomspoor). ● De toename van sluipverkeer als gevolg van stagnatie op de A28/A50 moet los worden gezien van de effecten gekoppeld aan de nieuwe woningbouwlocaties. De afwaardering van de route Hessenweg - Vechtstraat - Burgemeester Bijleveldlaan in de wegencategorisering draagt bij aan een oplossing hiervoor. ● Een verbetering van de verkeersleefbaarheid op de Bevrijdingsweg - Nieuweweg kan niet worden bewerkstelligd: de afname door het vervallen van vrachtverkeer als gevolg van bedrijfsverplaatsingen van de bedrijven op bedrijventerrein ’t Veen worden teniet gedaan door de toename als gevolg van verkeer dat gegenereerd wordt door de woningbouw die voor de bedrijven in de plaats komt.
65/158
Beoordeling en maatregelen Samengevat zijn de volgende effecten te verwachten: ● De verkeersomvang op de Geldersedijk (tussen Burgemeester Bijleveldsingel en Zuiderzeestraatweg) en Zuiderzeestraatweg (brug over de IJssel) neemt toe waardoor maatregelen nodig zijn die de kwaliteit van de verkeerafwikkeling waarborgen. Dit geldt in hoofdlijnen voor alle scenario’s. Het vergt nader onderzoek om te beoordelen welke maatregelen doeltreffend zijn. ● De toename van de verkeersomvang op de Hogenkamp vraagt in alle scenario’s waarbij voor woningbouw gebruik wordt gemaakt van de harde en zachte plancapaciteit om maatregelen bijvoorbeeld tegengesteld eenrichtingsverkeer op verschillende delen van deze straat zodat het verkeer voor andere routes kiest of het faciliteren van dit extra verkeer door het aanbieden van een nieuwe parallelle autoverbinding via het Roseboomspoor tussen Verlengde Parklaan en Hessenweg. ● De ontwikkeling van een grootschalige woningbouwlocatie (scenario C) vergt een uitgebalanceerde ontsluitingsstructuur waarbij het nieuwe extra verkeer wordt afgewikkeld over wegen die daarvoor geschikt zijn. Dat betekent autoverkeer afwikkelen via de wegen aan de randen van de kern, langzaam verkeer binnendoor. Bijzonder aandachtspunt vormt de route over de Schipperswal/Nieuweweg (in feite de randweg van het centrum).
Deze wegen zijn onvoldoende toegerust om extra verkeer te verwerken. Wellicht kan een goede parkeervoorziening aan de noord(oost)zijde van het centrum mede een oplossing bieden. Zonder een goed uitgebalanceerd verkeersplan zal een grootschalige ontwikkeling tot knelpunten in de verkeersafwikkeling, verkeersonveiligheid en verkeersleefbaarheid binnen de kern leiden. ● Een toename van het aantal woningen in de kern vraagt om uitbreiding/nieuwe parkeerlocaties aan de rand van het centrum. Kansen ● Een nieuwe autoverbinding naast het Roseboomspoor tussen Verlengde Parklaan en Hessenweg kan ook een ontlasting van de Eijerdijk en Dorpsweg met zich meebrengen (naast een ontlasting van de Hogenkamp). Dit kan naast het reeds in ontwikkeling zijnde fietspad worden gerealiseerd. Dit geldt voor alle scenario’s. ● Een grootschalige woningbouwlocatie aan de noordzijde van Hattem kan bijdragen aan een duurzame ontwikkeling: Kans voor een lus van de buslijn via deze locatie waardoor bijgedragen wordt aan de bevordering van het openbaar vervoer. Mogelijkheid om een belangrijk deel van het verkeer niet via het bestaande wegennet binnen de kern af te wikkelen, door te voorzien in een ontsluiting naar de hoofdwegen buiten de huidige kern. Daardoor kan voorzien worden in rechtstreekse (en daarmee met het autoverkeer concurrerende) verbindingen met het centrum en andere delen van Hattem.
Goede inpassing van een fietsverbinding tussen Spoorbrug en Hattem mogelijk en van een snelfietsroute Apeldoorn-Zwolle (afhankelijk van het uiteindelijke tracé).
66/158
Tabel 6-3 Effectbeoordeling verkeer woningbouwscenario’s Thema
beschrijving effecten
Bereikbaarheid
Capaciteit wegen en
autoverkeer
kruispunten.
Scenario A
Scenario B
Scenario C
Scenario C-e1
Scenario C-e2
(570 w)
(1270 w)
(1570 w)
(1570 w)
(1570 w)
0 Alle wegen voldoende capaciteit; kruispunt Zuiderzeestraatweg/Geldersedijk en kruispunten van Voskuilerdijk tussen A50 en Duurzaamheidstraat vergen mogelijk maatregelen.
Bereikbaarheid
Frequentie, loopaf-
0
0/+
OV en fiets
stand en directheid
Bestaande situatie blijft gehandhaafd.
Kans voor nieuwe route OV die de kern beter bediend.
Verkeersveilig-
Kans op ongevallen
heid Duurzaamheid
-/0
0
Hogere verkeersbelasting, geen knelpunten, met uitzondering van Hogenkamp. Mogelijkheden duur-
0
zame mobiliteit te sti-
Handhaven bestaande infra.
muleren
0/+
+
Nieuwe routes OV, Nieuwe routes OV, aansluiten snelaansluiten snel-
fietspad, ontsluitingsstructuur
fietspad.
grootschalige woningbouw stimuleert keuze voor duurzame vervoerwijzen.
Verkeersleef-
Beleving verkeersdruk
-/0
0
+/0
baarheid
in stedelijke omge-
Beperkte verslechtering verkeersleef-
Met uitgebalanceerd verkeersplan en
Een keuze om
ving.
baarheid door toename omvang auto-
extra investeringen in maatregelen,
niet binnen de
verkeer binnen de kern.
kunnen effecten voorkomen worden. kern te bouwen, voorkomt verkeerstoename.
67/158
7. NATUUR Wettelijke en beoordelingskaders 7.1.1 Wettelijke en beleidskaders Wet natuurbescherming Gebiedsbescherming In Nederland hebben diverse natuurgebieden een beschermde status onder de Wet natuurbescherming (hierna: Wnb). Daarbij zijn twee soorten beschermingen te onderscheiden: Natura 2000-gebieden; Bijzondere nationale natuurgebieden. Natura 2000-gebieden Natura 2000 richt zich op het behoud en de ontwikkeling van natuurgebieden in heel Europa. Natura 2000 is de overkoepelende naam voor gebieden die worden beschermd vanuit de Vogel- en Habitatrichtlijn. Volgens deze Europese richtlijnen moeten lidstaten specifieke diersoorten en hun natuurlijke leefomgeving (habitat) beschermen om de biodiversiteit te behouden. Voor Nederland gaat het om ruim 160 gebieden. Alle Natura 2000-gebieden liggen binnen het Natuurnetwerk Nederland. Een groot deel van de Natura 2000-gebieden is inmiddels definitief aangewezen. Dat gebeurt in de vorm van een aanwijzingsbesluit. In het aanwijzingsbesluit staat welke doelen Nederland nastreeft voor een bepaald gebied, bijvoorbeeld welke planten en dieren bescherming verdienen. Vervolgens komt er in nauw overleg met betrokken partijen een beheerplan, waarin onder andere staat beschreven welke maatregelen nodig zijn om de doelen te behalen.
Bijzondere nationale natuurgebieden De Minister van Economische Zaken (EZ) kan buiten de gebieden die deel uitmaken van het Europese netwerk van natuurgebieden Natura 2000, ook bijzondere nationale natuurgebieden aanwijzen wanneer deze zijn opgenomen op een lijst als bedoeld in artikel 4, eerste lid, van de Habitatrichtlijn of onderwerp zijn van een procedure als bedoeld in artikel 5 van de Habitatrichtlijn. De beschermende werking die geldt voor gebieden die behoren tot Natura 2000, geldt in dat geval ook voor het bijzondere nationaal natuurgebied. Soortenbescherming In de Wnb wordt een onderscheid gemaakt tussen: ● soorten die worden beschermd in de Vogelrichtlijn; ● soorten die worden beschermd in de Habitatrichtlijn; ● overige soorten. De Wnb bevat onder andere verbodsbepalingen ten aanzien van het opzettelijk vernielen of beschadigen van nesten, eieren en rustplaatsen van vogels als bedoeld in artikel 1 van de Vogelrichtlijn. Gedeputeerde Staten (hierna: GS) kunnen hiervan ontheffing verlenen en bij verordening kunnen Provinciale Staten (hierna: PS) vrijstelling verlenen van dit verbod. De voorwaarden waaraan voldaan moeten worden om ontheffing of vrijstelling te kunnen verlenen, zijn opgenomen in de Wnb en vloeien direct voort uit de Vogelrichtlijn.
Verder is het verboden in het wild levende dieren van soorten, genoemd in bijlage IV, onderdeel a, bij de Habitatrichtlijn, bijlage II bij het Verdrag van Bern of bijlage I bij het Verdrag van Bonn, in hun natuurlijk verspreidingsgebied opzettelijk te doden of te vangen of te verstoren. GS kunnen hiervan ontheffing verlenen en bij verordening kunnen PS vrijstelling verlenen van dit verbod. De gronden voor verlening van ontheffing of vrijstelling zijn opgenomen in de Wnb en vloeien direct voort uit de Habitatrichtlijn. Uitwerking Verordening uitvoering Wet natuurbescherming Gelderland In de provincie Gelderland wordt vrijstelling verleend voor het weiden van vee en voor het op of in de bodem brengen van meststoffen. In het kader van de ruimtelijke inrichting of ontwikkeling van gebieden, daaronder begrepen het daarop volgende gebruik van het ingerichte of ontwikkelde gebied, bestendig beheer of onderhoud in de landbouw of bosbouw, bestendig beheer of onderhoud aan vaarwegen, watergangen, waterkeringen, waterstaatswerken, oevers, vliegvelden, wegen,
68/158
spoorwegen of bermen, of natuurbeheer, of bestendig beheer of onderhoud van de landschappelijke kwaliteiten van een bepaald gebied worden vrijstelling verleend ten aanzien van de soorten genoemd in bijlage 28 bij deze verordening. Het betreft aardmuis, bastaardkikker, bosmuis, bruine kikker, dwergmuis, dwergspitsmuis, egel, gewone bosspitsmuis, gewone pad, haas, huisspitsmuis, kleine watersalamander, konijn, meerkikker, ondergrondse woelmuis, ree, rosse woelmuis, tweekleurige bosspitsmuis, veldmuis, vos en woelrat. Provinciale Ruimtelijke Verordening: Natuurnetwerk Nederland (NNN) Het rijksbeleid ten aanzien van de bescherming van soorten (flora en fauna) en de bescherming van de leefgebieden van soorten (habitats) is opgenomen in de Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte (SVIR). De uitwerking van dit nationale belang ligt bij de provincies. De bescherming van gebieden is geregeld via de provinciale Ruimtelijke Verordening. Het Natuurnetwerk Nederland (voorheen ecologische hoofdstructuur) is een netwerk van natuurgebieden en verbindingszones. Planten en dieren kunnen zich zo van het ene naar het andere gebied verplaatsen. Op plekken waar gaten in het netwerk zitten, legt de provincie nieuwe natuur aan. Het Natuurnetwerk Nederland (NNN) is in de eerste plaats belangrijk als netwerk van leefgebieden voor veel planten en dieren.
Robuuste leefgebieden voor planten en dieren zijn nodig om soorten van uitsterven te behoeden. Maar het netwerk is er ook voor mensen die willen genieten van de schoonheid van de natuur, om te recreëren en tot rust komen. Bestemmingsplannen moeten voldoen aan de regels die in de Provinciale Ruimtelijke Verordening zijn opgenomen. Dat gaat met behulp van de ‘nee, tenzij’-toets. Een nieuw project, dat de natuur significant aantast, mag niet worden toegestaan in het omgevingsvisie (‘nee’), tenzij het een groot openbaar belang dient én er geen alternatieven zijn buiten de natuur. Als het toegestaan is, is natuurcompensatie verplicht. Groenstructuurplan Het groenstructuurplan uit oktober 2020 bestaat uit drie delen: 1. Groenvisie beschrijft 5 pijlers voor het groenbeleid: (bio)diversiteit, identiteit, belevingswaarde, gebruikswaarde en klimaat. 2. Groenstructuurplan: beschrijft gewenste verbindingen, vlekken en accenten met bijbehorende ruimtelijke, gebruiksen ecologische kwaliteit. 3. De gebiedspaspoorten geven een analyse en streefbeelden en wensen per deelgebied alsmede randvoorwaarden beheer en inrichting. 7.1.2 Beoordelingskader en aanpak Natura 2000-gebieden Als onderdeel van het MER is onderzocht wat de mogelijke gevolgen zijn voor de Natura 2000-doelen als gevolg van de ontwikkelingsmogelijkheden die de Omgevingsvisie biedt.
Belangrijk criterium is verzuring/vermesting als gevolg van een verandering van stikstofdepositie. Met indicatieve AERIUS-berekeningen zijn de effecten op Natura 2000 in beeld gebracht en getoetst aan de geldende kaders. Ook is aandacht besteed aan andere (potentiële effecten) effecten, waaronder de mogelijke effecten van de Omgevingsvisie op het foerageergebied van vogels en eventuele verstoring of vergiftiging. Voor deze criteria wordt volstaan met een kwalitatieve beoordeling op hoofdlijnen. Overige ecologische effecten Het MER beschrijft ook de andere gebieden in en rond het plangebied met een beschermde status en de beschermde soorten die in het plangebied aanwezig zijn. De huidige ongunstige staat van instandhouding van beschermde natuurgebieden (Natura 2000 en/of GNN) is voor een belangrijk deel te wijten aan vier ecologische kernproblemen: verdroging, vermesting, verzuring en vergiftiging. Hetzelfde geldt voor veel beschermde soorten en voor de biodiversiteit in het algemeen. Aanvullend kan ook (het ontbreken van) de ruimtelijke samenhang tussen natuurgebieden van belang zijn, maar pas wanneer de voorgaande bedreigingen vergaand gereduceerd zijn. Verstoring is in vergelijking met de andere thema’s een relatief ondergeschikt probleem; verstoring heeft nog nooit een soort op de rode lijst doen belanden en veel soorten wennen snel aan verstoring.
Voor de volledigheid wordt dit thema wel beschreven. Biodiversiteit is de resultante van alle voorgaande thema’s. Een afname binnen een of meerdere van deze thema’s leidt vrijwel altijd tot een verbetering van de biodiversiteit.
69/158
In het MER wordt op hoofdlijnen ingegaan op de mogelijke effecten van de ontwikkelingen op de aanwezige natuurwaarden en de wijze waarop deze waarden kunnen worden versterkt. Het betreft een bureaustudie op basis van beschikbare basisgegevens en bronnen. Op het moment dat in de toekomst sprake is van een concreet initiatief zal zo nodig ecologisch veldonderzoek moeten worden uitgevoerd.
Referentiesituatie 7.2.1 Beschermde gebieden en soorten Natura 2000-gebieden De zuidzijde van het plangebied bestaat uit het Natura 2000-gebied De Veluwe. Langs de noord- en oostrand van het plangebied is het Natura 2000-gebied Rijntakken gelegen. Figuur 7.1 geeft een overzicht van de ligging van deze gebieden. Eventuele ecologische effecten zullen zich het sterkst binnen deze gebieden manifesteren en zijn daarmee maatgevend voor ecologische effecten op verder weg gelegen Natura 2000-gebieden, ook als deze qua kwalificerende habitats of soorten afwijken.
Figuur 7-1 Ligging Natura 2000-gebieden
Veluwe De Veluwe bestaat overwegend uit droge bossen, droge en natte heide, vennen en stuifzanden. In de voorlaatste ijstijd, zo'n 150.000 jaar geleden, duwden de ijslobben van het landijs enorme hoeveelheden door de rivieren aangevoerd zand en grid voor zich uit en opzij en vormden zo de stuwwallen. Hoewel de hoogteverschillen sindsdien door wind en water zijn afgevlakt, reiken de hoogste delen van de Veluwe tot ruim 100 m boven NAP. Tot 1900 was de Noord-Veluwe één uitgestrekt stuifzandgebied. Tegenwoordig is er in totaal nog 1400 hectare stuifzand op de Veluwe. Langs de randen van de Veluwe ontspringen de (sprengen)beken, waar beekvegetaties en zeer plaatselijk bronbossen voorkomen.
70/158
Tabel 7-2 Instandhoudingsdoelen Veluwe (bron: www.synbiosys.alterra.nl/natura2000/gebiedendatabase) doelst. opp.vl.
doelst. kwal.
doelst. pop.
H2310 - Stuifzandheiden met struikhei
>
>
H2320 - Binnenlandse kraaiheibegroeiingen
=
=
H2330 - Zandverstuivingen
>
>
H3130 - Zwakgebufferde vennen
=
=
H3160 - Zure vennen
=
>
H4030 - Droge heiden
>
>
H5130 - Jeneverbesstruwelen
=
>
H6230 - Heischrale graslanden
>
>
H6410 - Blauwgraslanden
>
>
H7150 - Pioniervegetaties met snavelbiezen
>
>
H7230 - Kalkmoerassen
=
=
H9120 - Beuken-eikenbossen met hulst
>
>
H9190 - Oude eikenbossen
>
>
H91D0 - Hoogveenbossen
=
=
H7140A - Overgangs- en trilvenen trilvenen
=
=
H4010A - Vochtige heiden hogere zandgronden
>
>
H7110B - Actieve hoogvenen heideveentjes
>
>
H3260A - Beken en rivieren met waterplanten waterranonkels
>
>
H91E0C - Vochtige alluviale bossen beekbegeleidende bossen
=
>
H1042 - Gevlekte witsnuitlibel
>
>
>
H1083 - Vliegend hert
>
>
>
H1096 - Beekprik
>
>
>
H1163 - Rivierdonderpad
>
>
=
H1166 - Kamsalamander
=
=
=
H1318 - Meervleermuis
=
=
=
H1831 - Drijvende waterweegbree
=
=
=
A072 - Wespendief
100
=
=
A224 - Nachtzwaluw
610
=
=
A229 - IJsvogel
30
=
=
A233 - Draaihals
(her)vestiging
>
>
A236 - Zwarte specht
400
=
=
A246 - Boomleeuwerik
2400
=
=
(her)vestiging
>
>
A276 - Roodborsttapuit
1100
=
=
A277 - Tapuit
100
>
>
A338 - Grauwe klauwier
40
>
>
Habitattypen
Soorten
Broedvogels
A255 - Duinpieper
71/158
Legenda =
Behoudsdoelstelling
>
Verbeter- of uitbreidingsdoelstelling
Rijntakken Het deelgebied Uiterwaarden IJssel omvat het systeem van de rivier de IJssel, de aanliggende oeverwallen en de uiterwaarden. De IJssel is een zijtak van de Rijn en loopt van Arnhem tot aan het IJsselmeer. Het landschap is ontstaan in een periode dat de rivier een veel groter deel van de waterafvoer verzorgde en de monding nog een echte delta was. De IJssel neemt in perioden van hoge afvoer 1/6 deel van de Rijnafvoer voor haar rekening. In perioden met lage afvoer wordt het water op peil gehouden door de stuw in de Neder-Rijn. Gedurende het winterhalfjaar raken grote delen van de uiterwaarden geïnundeerd. De overstromingsduur en -frequentie variëren sterk van jaar tot jaar. Er zijn grote verschillen in het buitendijkse gebied, verschillen in hoogteligging, afwisseling tussen smalle en brede delen en tussen dichte kleinschalige en grote open delen. Zandige kalkrijke oeverwallen en rivierduinen worden afgewisseld met kleiige, vlakke stroomdalen. Het landschap van het noordelijkste deel is open en wordt gekenmerkt door grasland. Een aantal vrijwel onvergraven en reliëfrijke uiterwaarden zoals Cortenoever, Rammelwaard, Ravenswaard en Scherenwelle, vormt een kleinschalig oud cultuurlandschap met daarin stroomdalgraslanden, kievitsbloemhooilanden en glanshaverhooilanden. In reliëfrijke delen komt plaatselijk hardhoutooibos voor.
Tabel 7-3 Instandhoudingsdoelen Rijntakken (bron: www.synbiosys.alterra.nl/natura2000/gebiedendatabase) doelst.
doelst.
doelst.
draagkracht aan-
opp.vl.
kwal.
pop.
tal vogels
H3150 - Meren met krabbenscheer en fonteinkruiden
>
>
H3260B - Beken en rivieren met waterplanten (grote fonteinkruiden)
>
=
H3270 - Slikkige rivieroevers
>
>
H6120 - *Stroomdalgraslanden
>
>
H6430A - Ruigten en zomen (moerasspirea)
=
=
H6430B - Ruigten en zomen (harig wilgenroosje)
=
=
H6430C - Ruigten en zomen (droge bosranden)
>
>
H6510A - Glanshaver- en vossenstaarthooilanden (glanshaver)
>
>
H6510B - Glanshaver- en vossenstaarthooilanden (grote vossenst.)
>
>
H9120 - Beuken-eikenbossen met hulst
>
>
H91E0A - *Vochtige alluviale bossen (zachthoutooibossen)
=
>
H91E0B - *Vochtige alluviale bossen (essen-iepenbossen)
>
>
H91F0 - Droge hardhoutooibossen
>
>
H1095 - Zeeprik
>
>
>
H1099 - Rivierprik
>
>
>
H1102 - Elft
=
=
>
H1106 - Zalm
=
=
>
H1134 - Bittervoorn
=
=
=
H1145 - Grote modderkruiper
>
>
>
H1149 - Kleine modderkruiper
=
=
=
H1163 - Rivierdonderpad
=
=
=
Habitats
Habitatsoorten
72/158
H1166 - Kamsalamander
>
>
>
H1318 - Meervleermuis
=
=
=
H1337 - Bever
=
>
>
A004 - Dodaars
=
=
45
A017 - Aalscholver
=
=
660
A021 - Roerdomp
>
>
20
A022 - Woudaapje
>
>
20
A119 - Porseleinhoen
>
>
40
A122 - Kwartelkoning
>
>
160
A153 - Watersnip
=
=
17
A197 - Zwarte Stern
=
=
240
A229 - IJsvogel
=
=
25
A249 - Oeverzwaluw
=
=
680
A272 - Blauwborst
=
=
95
A298 - Grote karekiet
>
>
70
A005 - Fuut
=
=
570
A017 - Aalscholver
=
=
1300
A037 - Kleine Zwaan
=
=
100
A038 - Wilde Zwaan
=
=
30
A039 - Toendrarietgans
=
=
f 125
A039 - Toendrarietgans
=
=
s 2800
A041 - Kolgans
=
=
f 35400
A041 - Kolgans
=
=
s 180100
A043 - Grauwe Gans
=
=
f 8300
A043 - Grauwe Gans
=
=
s 21500
A045 - Brandgans
=
=
f 920
A045 - Brandgans
=
=
s 5200
A048 - Bergeend
=
=
120
A050 - Smient
=
=
f,s 17900
A051 - Krakeend
=
=
340
A052 - Wintertaling
=
=
1100
A053 - Wilde eend
=
=
6100
A054 - Pijlstaart
=
=
130
A056 - Slobeend
=
=
400
A059 - Tafeleend
=
=
990
A061 - Kuifeend
=
=
2300
A068 - Nonnetje
=
=
40
A125 - Meerkoet
=
=
8100
A130 - Scholekster
=
=
340
A140 - Goudplevier
=
=
140
A142 - Kievit
=
=
8100
Broedvogels
Niet-broedvogels
73/158
A151 - Kemphaan
=
=
1000
A156 - Grutto
=
=
690
A160 - Wulp
=
=
850
A162 - Tureluur
=
=
65
Legenda =
Behoudsdoelstelling
f
foerageerfunctie
>
Verbeter- of uitbreidingsdoelstelling
s
slaapplaatsfunctie
Aanwezigheid Natura 2000-waarden binnen plangebied De voedselrijke agrarische graslanden in het noordelijk deel van Hattem fungeren in het winterhalfjaar als foerageergebied voor grote aantallen brandganzen, kolganzen, smienten en kieviten en kleinere aantallen grauwe en toendrarietganzen en goudplevieren. Daarnaast worden incidenteel soorten als pijlstaart, wintertaling, nonnetje en scholekster waargenomen, met name in en rond de waterpartijen in het agrarisch gebied. Het betreft hier allen kwalificerende niet-broedvogels voor het Natura 2000-gebied Rijntakken. Van de kwalificerende broedvogels zijn langs de IJssel sinds 2010 (mogelijke) broedgevallen vastgesteld van onder andere ijsvogel, kwartelkoning, porseleinhoen en oeverzwaluw. In het buitendijkse gebied worden verder regelmatig de kwalificerende Natura 2000-soorten bever en bittervoorn waargenomen. In het zuidelijke (Veluwe)deel van het plangebied zijn waarnemingen bekend van de kwalificerende Veluwe-broedvogels wespendief, ijsvogel, zwarte specht en roodborsttapuit. De overige kwalificerende soorten zijn voor zover bekend afwezig. Gevoeligheden De Natura 2000-gebieden zijn gevoelig voor vermesting/verzuring door stikstofdepositie, met name de habitats en leefgebieden op de Veluwe.
Deze zijn vrijwel allemaal stikstofgevoelig en overbelast; de achtergronddepositie is reeds (veel) hoger dan de kritische depositie van de afzonderlijke habitats en leefgebieden. Figuur 7.2 laat de ligging van de overbelaste habitats van de beide Natura 2000-gebieden zien als rode hexagonen. De oranje hexagonen kennen een naderende overbelasting (depositieruimte kleiner dan 70 mol/ja/jr). Alleen in de gele hexagonen is geen sprake van overbelasting. Daarnaast kunnen eventuele windturbines op ongunstig gelegen locaties negatieve gevolgen hebben. Andere effecten (zoals versnippering, verstoring door licht of geluid) kunnen optreden wanneer functies worden geïntensiveerd of geïntroduceerd, zoals recreatie.
74/158
Figuur 7-2 Ligging overbelaste Natura 2000-habitats (rood)
Natuurnetwerk Nederland Het Natuurnetwerk Nederland is de opvolger van de Ecologische Hoofdstructuur (EHS). Figuur 7-3 geeft de ligging van dit netwerk in en rond het plangebied weer.
Figuur 7-3 Ligging Natuurnetwerk (bron: Omgevingsverordening Gelderland)
De provincie spant zich in voor een compact en hoogwaardig stelsel van onderling verbonden natuurgebieden en behoud en versterking van de kwaliteit van het landschap. Het Gelders Natuurnetwerk (GNN) en de Groene Ontwikkelingszone (GO)
75/158
worden beschermd tegen aantasting van de kernkwaliteiten: dat zijn de natuurwaarden, de potentiële waarden en de omgevingscondities. Het GNN is een samenhangend netwerk van bestaande en te ontwikkelen natuur van internationaal, nationaal en provinciaal belang. Het uitgangspunt is dat in het GNN geen nieuwe initiatieven plaatsvinden, behalve ontwikkelingen van een groot algemeen of provinciaal belang of waarvoor geen alternatieven bestaan. In de GO is ruimte voor economische ontwikkeling in combinatie met een (substantiële) versterking van de samenhang tussen aangrenzende en inliggende natuurgebieden. De ecologische verbindingszones maken deel uit van de GO, evenals de weidevogelgebieden en de rustgebieden voor winterganzen. De provincie treft maatregelen vanwege de bescherming, de instandhouding of het herstel van biotopen, leefgebieden, een gunstige staat van instandhouding en het Natuurnetwerk Nederland. Bijzondere en beschermde soorten De huidige aanwezige beschermde en bijzondere soorten zijn vastgesteld aan de hand van algemene ecologische kennis en verspreidingsatlassen/gegevens (onder andere www.waarneming.nl). Flora In het plangebied zijn op basis van www.waarneming.nl 575 wilde planten bekend uit de periode 2015-2021. In de soortensamenstelling is de grote abiotische variatie in het plangebied af te lezen ten aanzien van voedselrijk, vochtigheidsgraad en grondsoort.
Van de aangetroffen soorten zijn slechts enkele soorten wettelijk beschermd. Het betreft het akkerklokje, prachtklokje, kluwenklokje, grote kaardebol, kartuizer anjer, klein glaskruid en steenbreekvaren. Vogels In de gemeente Hattem zijn op basis van www.waarneming.nl 206 vogelsoorten bekend uit de periode 2015-2021. Broedende weidevogels zijn in de uiterwaarden nog op veel plaatsen aanwezig maar zijn inmiddels zeldzaam geworden in het agrarisch gebied daarbuiten, met slechts enkele broedparen van kievit en scholekster. De voedselrijke agrarische graslanden zijn in het winterhalfjaar wel rijk aan ganzen-, zwanen- en eendensoorten in soms grote aantallen. Het Veluwse deel is rijk aan bosvogels met verschillende soorten roofvogels en uilen en maar liefst 5 soorten spechten. Broedvogels met jaarrond beschermde nestplaatsen in het plangebied zijn ooievaar, wespendief, sperwer, havik, buizerd, kerkuil, steenuil en huismus. Amfibieën en reptielen Uit het plangebied zijn sinds 2015 waarnemingen bekend van zandhagedis, kamsalamander, hazelworm, gewone pad, bruine kikker, poelkikker en kleine watersalamander. De eerste twee soorten zijn zwaar beschermd op grond van hun vermelding in een bijlage van de Habitatrichtlijn. Zoogdieren In het plangebied zijn sinds 2015 waarnemingen bekend van 29 soorten zoogdieren, waarvan 26 wettelijk beschermd.
De meeste soorten zijn aanwezig in het Veluwse deel met onder meer das, boommarter, otter, edelhert, eekhoorn en wild zwijn. Verspreid in het gebied komen ook steenmarter, ree, wezel en egel voor, alsmede 6 soorten vleermuizen, wezel, hermelijn en bunzing alsmede verschillende soorten muizen. Overige soorten Het plangebied herbergt verschillende soorten vissen, dagvlinders en libellen. Beschermde soorten betreffen rivierrombout (libel) en grote vos (dagvlinder). Biodiversiteit Het grootste deel van de biodiversiteit bevindt zich in de bodem (in Nederland 28% van alle soorten; zie tabel 7.4) en speelt daar een cruciale rol in allerlei ecologische processen 9.
9 Zie onder andere Biodiversiteit van de bodem: wat hebben we eraan?
76/158
Tabel 7-4 Biodiversiteit en bodem Diergroep
Aantal soorten in Nederland
Aantal soorten in bodem of gebonden aan de bodem
Als % van het totaal aantal soorten
Regenwormen
24
24
100%
Potwormen
7
7
100%
Naakt- en huisjesslakken
342
116
34%
Spinnen
669
167
25%
Hooiwagens
37
19
52%
Pseudoschorpioenen
23
13
57%
Mijten
1.132
453
40%
Duizendpoten
41
39
95%
Miljoenpoten
51
50
98%
Weinigpotigen
9
9
100%
Wortelduizendpoten
15
15
100%
Vlokreeften
180
5
3%
Pissebedden
86
39
45%
Springstaarten
344
330
96%
Beentasters
3
3
100%
Tweestaarten
10
10
100%
Rotsspringers
5
5
100%
Sprinkhanen
46
34
74%
Kakkerlakken
8
4
50%
Oorwormen
6
6
100%
Tripsen
284
10
4%
Wantsen, cicaden, bladluizen
1.718
147
9%
Kevers
4.528
1.950
43%
Gaasvliegen
73
3
4%
Kokerjuffers
180
1
0.6%
Vlinders
2.206
83
4%
Schorpioenvliegen
6
6
100%
Vliegen en muggen
4.967
2.033
41%
77/158
Vliesvleugeligen
5.463
665
12%
Amfibieën
20
0
0%
Reptielen
9
8
87%
Vogels
203
19
9%
Zoogdieren
116
31
27%
Totaal
22.663
6.304
28%
De biodiversiteit is veelal het hoogst in beschermde natuurgebieden. In de gemeente Hattem zijn deze gebieden extra rijk vanwege de grote omvang (Veluwe en uiterwaarden), de grote variatie in bodemtypen en waterpeilen en de vele overgangen daartussen. Qua biotoopvariatie en biodiversiteit scoren de woongebieden ook hoog, vooral wanneer in openbaar en privégroen gebruik wordt gemaakt van inheemse soorten en het beheer natuurvriendelijk (onder andere gifvrij) plaatsvindt. Het agrarisch gebied was tot 50 jaar geleden ook zeer biodivers maar is door een voortdurende intensivering inmiddels (zeer) arm geworden, ook en vooral in de bodem. Dat bodemleven is echter uiterst belangrijk als basis voor de agrarische productie. Het ontsluit mineralen en nutriënten die van belang zijn voor de productie van de gewassen, en het kan ziekten en plagen onderdrukken. Deze functies worden nu vervuld door een voortdurende input van kunstmest en bestrijdingsmiddelen, met alle nadelen van dien. 7.2.2 Natuurwaarden per gebiedstype De ecologische kenmerken van de gemeente Hattem worden hieronder beschreven aan de hand van drie gebiedstypen, dat zich onderscheidt op grond van bodem, waterhuishouding en grondgebruik. Het betreft achtereenvolgens de stuwwal van de Veluwe, het agrarisch gebied daar omheen en de dorpsgebieden.
Veluwe Het stuwwallenlandschap van de Veluwe is een hoog gelegen zandgebied met bossen, heiden, akkers en dorpen. De natuurgebieden van dit deelgebied behoren allen tot het Gelders Natuurnetwerk (GNN) en Natura 2000. Op de Veluwe domineert heide en bos van arme zandgrond. Verder liggen er restanten van hakhoutbosjes, vennen, engen en stuifzanden. Ondanks het hoge inrichtingsniveau en de intensiteit van het recreatieve gebruik is er sprake van rijk geschakeerde natuur. Langs de randen van de Veluwe neemt de variatie in bodem en vochtgehalte toe en verandert de samenstelling van flora en fauna. De bossen van de Veluwe bestaan grotendeels uit naaldbos (grove den, lariks, fijnspar, douglas) afgewisseld met meer diverse, gemengde bossen rond woon- en recreatiegebieden. Deze laatste betreffen relatief soortenrijke bostypen hetgeen vooral wordt veroorzaakt door de combinatie met villawijken die een veel diversere begroeiing kennen dan de veelal monotone naaldbossen. Onderstaande figuur laat zien welke vogelsoorten voorkomen in de verschillende delen van de bosgebieden op de droge zandgronden van de Veluwe (bron: Ruitenbeek et al, 1990).
78/158
Jonge naaldhoutaanplant Heggemus Fitis
Jong naaldbos Houtduif Heggemus Roodborst Merel Zanglijster Zwartkop Tjiftjaf Fitis Goudhaan Staartmees Matkop Gaai Goudvink
Oud sparrenbos
Oud dennenbos
Houtduif Roodborst Merel Goudhaan Zwarte mees Koolmees Gaai Zwarte kraai
Houtduif Grote bonte specht Winterkoning Heggemus Roodborst Gekraagde roodstaart Merel Zanglijster Kuifmees Zwarte mees Koolmees Gaai Zwarte kraai Vink
Oud gemengd bos en villawijken Houtduif Holenduif Turkse tortel Grote bonte specht Winterkoning Heggemus Roodborst Gekraagde roodstaart Merel Zanglijster Zwartkop Tjiftjaf Fitis Goudhaan Bonte vliegenvanger Staartmees Glanskop Matkop Koolmees Pimpelmees Boomklever Boomkruiper
Gaai Ekster Kauw Zwarte kraai Vink Spreeuw Huismus Ringmus Groenling Goudvink
Figuur 7-4 Broedvogels per bostype
De ecologische kwaliteit van de natuurgebieden op schrale zandgronden, zoals de Veluwe, staat al decennia onder druk als gevolg van verzuring en vermesting. De laatste jaren blijkt vooral de combinatie met de afvoer van mineralen uit natuurgebieden fataal, juist op de schrale zandgronden waar het overgrote deel van het Nederlandse bosareaal zich bevindt. Snoeiafval uit het natuurbeheer wordt namelijk in toenemende mate gebruikt om bij te stoken als biomassa. Dit ‘afval’ van het bosbeheer bleef tot voor kort achter in de terreinen waar onmisbare mineralen als kalium, calcium en magnesium weer geleidelijk werden opgenomen in de bodem en weer beschikbaar kwamen voor de vegetatie. Aanvankelijk dacht men dat met de afvoer van mineralen uit het bos ook veel overtollige stikstof werd afgevoerd (juist op de stikstofgevoelige schrale zandgronden relevant) maar het middel bleek veel erger dan de kwaal. De echte oplossing voor de bossen in de Veluwe is een sterke reductie van de stikstofdepositie. De overmaat aan stikstof uit de lucht leidt namelijk tot onnatuurlijke verhoudingen van voedingsstoffen in de bodem. Door een andere beschikbaarheid van chemische elementen maken bomen in hun bladeren andere aminozuren (de bouwstenen voor eiwitten) aan.
De veranderde beschikbaarheid van aminozuren blijkt in de hele voedselketen door te werken, van ineengestorte rupsenpopulaties, jonge koolmezen met gebroken botten door mineralengebrek tot uitgemergelde sperwers als gevolg van een tekort aan eiwitten.
79/158
Agrarisch gebied In de uiterwaarden van de IJssel is een groot agrarisch areaal aangeduid als Leefgebieden Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (zie figuur 7-5). Dit gebied stroomt ’s winters veelal onder water waardoor het in het voorjaar noodgedwongen relatief extensief wordt gebruikt. Op het gebied van weidevogelbeheer worden hier resultaten geboekt, gezien de aantallen broedende kieviten, grutto’s, tureluurs et cetera.
Figuur 7-5 Ligging Leefgebieden Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (bron: provincie Gelderland)
Elders in het agrarisch gebied blijkt het inpassen van effectief natuur- en landschapsbeheer in een agrarische bedrijfsvoering die produceert voor de wereldmarkt niet eenvoudig. Landelijk wordt al sinds de Relatienota uit 1975 getracht agrarische productie te combineren met natuurbeheer, al dan niet aangestuurd door subsidieprikkels. Kringlooplandbouw krijgt de laatste tijd steeds meer aandacht maar of dit een duurzame oplossing voor de agrarische sector oplevert, is echter nog onvoldoende duidelijk. Zeker zolang de sector voor de wereldmarkt blijft produceren, zijn de kansen voor natuur in agrarisch gebied beperkt. De meest nauwkeurige en langjarige gegevens met betrekking tot agrarisch natuurbeheer hebben betrekking op vogels. De boerenlandvogelpopulaties In Nederland zijn ondanks alle financiële en beleidsmatige inspanningen de laatste decennia sterk in aantal achteruitgegaan, ondanks jaarlijkse subsidies van tientallen miljoenen euro’s. Tussen 1990 en 2000 verdween jaarlijks ruim 1% van de weidevogels uit het agrarisch gebied van Nederland. In Gelderland was deze trend niet anders. Figuur 7-6 laat de populatietrends zien van enkele typische boerenlandvogels sinds 1990. De populaties in 1990 waren bovendien reeds een magere schaduw van de veel grotere aantallen in de zeventiger jaren.
Er zijn geen redenen om aan te nemen dat de ontwikkeling in de gemeente Hattem hiervan afwijkt.
80/158
Figuur 7-6 Populatietrends boerenlandvogels Gelderland
81/158
De oorzaken van de ineenstorting van deze vogelpopulaties zijn divers. Van belang zijn onder andere het verlagen van het waterpeil, intensivering van graslandgebruik en het dempen van sloten. Daarnaast blijkt agrarisch natuurbeheer te weinig effectief. Autonome ontwikkeling In de nabije toekomst zal vooral de trend tot verdere schaalvergroting en intensivering bepalend zijn voor de vogelpopulaties in het agrarisch gebied. De vigerende bestemmingsplannen bieden deels ruimte voor verdere schaalvergroting en toename van het aantal dieren per bedrijf. Over het algemeen geldt, hoe groter het melkveehouderijbedrijf, hoe intensiever de productie en hoe lager de participatiegraad in agrarisch natuurbeheer. Bebouwd gebied Stads- en dorpsgebieden onderscheiden zich van hun omgeving door een overvloed aan verharding: muren en daken, plaveisel, kaden et cetera. Daarnaast kennen deze gebieden veel gebouwen met daarin allerlei ruimtes onder daken, in scheuren en spouwmuren waarin organismen zich kunnen verbergen, overwinteren en voortplanten. Stads- en dorpsgebieden vormen daarom al eeuwenlang het leefgebied van soorten die van nature in stenige (berg)gebieden voorkomen, zoals muurplanten, gierzwaluw, zwarte roodstaart, slechtvalk en verschillende soorten vleermuizen.
Ook is het stedelijke milieu warmer dan de landelijke omgeving hetgeen gunstig is voor vestiging van soorten uit het zuiden maar ook voor inheemse soorten die in de stad meer kans hebben de winter te overleven dan daarbuiten. Platte daken vormen steeds meer het broedgebied van scholeksters, met een hoger broedsucces dan in het agrarisch gebied. Tenslotte onderscheiden bebouwde gebieden zich ten opzichte van agrarische gebieden steeds meer door een grotere diversiteit in kruiden en insecten. Deels is dit een gevolg van de grote, fijnmazige diversiteit in particulier groen en in toenemende mate ook een gevolg van gericht natuurvriendelijk groenbeheer door gemeenten. Daarbij worden maaidata afgestemd op de levenscyclus van kruiden en insecten en worden geen chemische bestrijdingsmiddelen gebruikt. Ook worden in toenemende mate inheemse soorten bomen, struiken en kruiden toegepast die een veel hogere dichtheid aan schimmels, (korst)mossen en insecten kennen dan uitheemse soorten.
Planvoornemen De natuurdoelen zoals verwoord in de Omgevingsvisie zijn als volgt: Algemeen: ● Verhogen van de biodiversiteit. ● Ontwikkeling van de Hattemerpoort als ecologische verbinding tussen Veluwe en IJssel. ● Inrichten en beheren van doorgaande groen- en waterstructuren. ● Natuurinclusief bouwen in zowel stad als buitengebied. ● Behoud van rust waar dat moet, ruimte voor recreatie waar dat kan. Specifiek per deelgebied zijn verder de volgende natuurdoelen benoemd: ● Veluwe: behoud en versterken van natuurwaarden, omvorming van het eentonige naaldbos naar meer diverse bostypen. ● Uiterwaarden: behouden en verder uitbreiden van de aanwezige natuurwaarden, onder meer door vernatting. Agrarisch natuurbeheer kan een rol spelen bij de natuurontwikkeling, alsmede een goede samenwerking tussen boeren en terreinbeherende organisaties. Voor de weidevogels, ganzen en zwanen is het belangrijk het gebied open te houden. ● Woongebieden en Kernrand: verhoging van de biodiversiteit door onder andere natuurinclusief bouwen. ● Polders: verhogen van de biodiversiteit, behoud van het open agrarische landschap en inzetten op een circulaire, natuurinclusieve landbouw. Al deze doelen leiden tot een verbetering van de ecologische situatie, waarmee het planvoornemen in beginsel licht positief wordt beoordeeld. Dit oordeel is meegewogen in de volgende paragraaf.
82/158
Scenario’s In dit MER worden verschillende woningbouwscenario’s beschreven. Qua woningaantallen en verkeersgeneratie zijn deze scenario’s opgenomen in de volgende tabel. Tabel 7-5 Scenario’s woningbouw
Scenario
Aantal nieuwe woningen
verkeersgeneratie extra woningen (weekdag)
A Eigen woningbehoefte
570
3.591
B Middenscenario C Maximale scenario (maximale bijdrage regionale behoefte )
1.120 1.570
7.056 9.891
Om de ecologische effecten te kunnen bepalen is in de eerste plaats van belang waar deze woningen zullen worden gerealiseerd. Voor een deel is dit reeds bekend: de harde plancapaciteit bestaat uit 303 woningen. Het betreft hier bouwrijpe locaties die in een aantal gevallen reeds in aanbouw zijn. Er zijn qua stikstof dus geen mogelijkheden voor interne saldering met bestaande functies. Uitgaande van toekomstige gasloze woningen is alleen de stikstofemissie van de verkeersgeneratie van deze nieuwe woningen relevant. Voor realisering van scenario A Eigen woningbehoefte (570 woningen) zijn behalve de 303 woningen aan harde capaciteit nog 267 woningen uit de zachte plancapaciteit nodig. Het betreft hier in veel gevallen locaties waar nog functionerende gebouwen aanwezig zijn met een actueel aardgasgebruik (dus stikstofemissies) en een bestaande verkeersgeneratie. Aangenomen wordt dat bij deze zachte plancapaciteit voor 50% gebruik gemaakt kan worden van interne stikstofsaldering. Voor het middenscenario B (1.120 woningen) zijn behalve de 303 woningen aan harde capaciteit dus nog 817 woningen uit de zachte plancapaciteit nodig. Aangenomen wordt dat van deze zachte plancapaciteit voor 50% gebruik gemaakt kan worden van interne saldering.
Voor het Maximale scenario C (1.570 woningen) zijn, behalve de 303 woningen aan harde capaciteit en 817 woningen uit de zachte plancapaciteit, nog 450 woningen nodig. Aangenomen wordt dat deze worden gerealiseerd op 22,5 hectare landbouwgrond (20 woningen per hectare). Het opheffen van de agrarische functies levert interne stikstofsaldering. Daarbij wordt uitgegaan van 50% grasland en 50% mais. In onderstaande tabel zijn de scenario’s samengevat. Tabel 7-6 Aantal woningen per scenario
Scenario A Eigen woningbehoefte B Middenscenario C Maximale scenario
Harde capaciteit 303 303 303
Zachte capaciteit 267 817 817
Landbouwgrond
450
Totaal 570 1.120 1.570
Voor de verschillende scenario’s zijn globale ruimtelijke modellen opgesteld met betrekking tot de mogelijke locatie en verkeersafwikkeling van de toekomstige woningen, zie Figuur 7.11. Voor de onderbouwing van de verkeersgeneratie en -afwikkeling wordt verwezen naar hoofdstuk 6.
83/158
Figuur 7-11 Scenario’s woningbouw
84/158
7.4.1 Scenario A Eigen woningbehoefte Vermesting/verzuring De 570 nieuwe (gasloze) woningen zullen leiden tot extra stikstofemissies (NOx) door verkeersbewegingen. Om het depositie-effect op Natura 2000 te bepalen zijn indicatieve berekeningen uitgevoerd. Voor realisering van scenario A zijn behalve de 303 wonin-
gen aan harde capaciteit nog 267 woningen uit de zachte plancapaciteit nodig. Het betreft hier in veel gevallen locaties waar nog functionerende gebouwen aanwezig zijn met een actueel aardgasgebruik (dus stikstofemissies) en een bestaande verkeersgeneratie. Aangenomen wordt dat bij deze zachte plancapaciteit voor 50% gebruik gemaakt kan worden van interne stikstofsaldering. Deze 267:2 woningen maken 23% uit van het totale aantal woningen in dit scenario. AERIUS Calculator (zie Bijlage 5) berekent voor de verkeersbewegingen van scenario A een totale stikstofemissie van 1.339 kg NOx en 107 kg NH3 per jaar. 23% hiervan is (afgerond) 308 kg NOx/jr en 25 kg NH3/jr die als interne saldering in de referentiesituatie als vlakbron centraal in Hattem wordt ingevoerd in de verschilberekening voor dit scenario. Voor de verkeersgeneratie en afwikkeling wordt verwezen naar figuur 7-11. Als rekenjaar is 2022 gehanteerd, bij wijze van worst-case benadering. De komende 10 jaar zal het wagenpark naar verwachting aanzienlijk elektrischer en dus schoner worden. Dit scenario leidt tot een toename van de stikstofdepositie op de Natura 2000-gebieden Veluwe en Rijntakken met maximaal 7,88 mol/ha/jr en 4,33 mol/ha/jr. Gezien de reeds zwaar door stikstof overbelaste habitats en leefgebieden binnen met name de Veluwe, leidt dit scenario tot significant negatieve effecten op Natura 2000.