CConstaterende datHattem
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 3 Adviescommissie voor de m.e.r. (opgenomen in aanvulling op de planMER)

Commissie I Ruimte & Duurzaamheid 14 februari 2022, gemeente HattemBij agendapunt: Vaststellen van de Omgevingsvisie33.167 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 4 van 4

Verdroging In de nieuwe woongebieden kan toename van het verhard oppervlak leiden tot verminderde infiltratie van het neerslagoverschot. Het is daarom van belang om in deze gebieden voldoende infiltratievoorzieningen aan te leggen en verharde oppervlakken af te koppelen van de riolering. Aangezien het grotendeels gaat om reeds bebouwde/verharde locaties wordt er van uitgegaan dat dit scenario per saldo niet leidt tot toe- of afname van de verdroging van ecologisch waardevolle gebieden. Vergiftiging Aangezien de nieuwe woongebieden in dit scenario in de plaats komen van reeds bestaande stedelijke functies is er naar verwachting geen effect op het gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen. Binnen de nieuwe woongebieden is dit effect sterk afhankelijk van de gebruikers en de beheerders en de mate waarin deze gebruik maken van chemische bestrijdingsmiddelen bij beheer van privé- en openbaar groen, verzorging van huisdieren et cetera. Met voorlichting kan op dit punt veel gebruik worden voorkomen. Verstoring Uitgaande van 2,5 personen per nieuwe woning neemt in dit scenario het aantal bewoners toe met 1.425 personen. Deze nieuwe bewoners zullen onder meer gebruik maken van de bestaande bossen op de Veluwe en de uiterwaarden van de IJssel.

Hier zal de recreatiedruk daarom licht toenemen ten opzichte van de huidige druk, zonder dat dit leidt tot significante of zelfs merkbare effecten. Verstoring is in vergelijking met de andere ecologische thema’s een relatief ondergeschikt probleem; er is nog nooit een soort op de rode lijst terecht gekomen als gevolg van verstoring en veel soorten wennen hier snel aan. Verstoring van natuurwaarden door recreatie is het best onderzocht met betrekking tot vogels (o.a. van der Zande, 1984, Krijgsveld, K.L. et al, 2008, Livezey, 2016). Het onderzoek van Krijgsveld heeft enkele kwalitatieve ‘vuistregels’ geformuleerd. In gebieden waar een bepaalde verstoringsbron geen werkelijke dreiging vormt en daarnaast ook voorspelbaar is, reageren vogels steeds minder op de verstoringsbron. Het type verstoring is daarbij bepalend voor de verstoringsafstand: • voorspelbaarheid: voorspelbare gebeurtenissen of gedrag leiden tot minder verstoring en kortere verstoringsafstanden; • gedrag verstoorder: richting (langs versus naderend), gedrag (rustig doorgaand versus alternerend stilhoudend en roepen), vervoer (lopend met hond versus fiets, roeiboot versus motorboot) van verstoorder beïnvloeden de verstoringsafstand; • duur en frequentie: continue verstoring heeft ernstiger gevolgen dan infrequente verstoring.

Bij verstoring zijn onverstoorde perioden waarin de vogels kunnen compenseren voor verloren tijd essentieel.

85/158

Toename van recreatief medegebruik van natuurgebieden voegt zich veelal bij bestaande, veel grotere recreatiestromen over bestaande routes en is daarmee een voorspelbare, ongevaarlijke, rustige verkeerstroom waar de fauna reeds aan gewend is. Het recreatief gebruik vindt bovendien overwegend overdag plaats en overwegend in de weekenden en schoolvakanties. Daarmee zijn er per dag en per week altijd lange perioden zonder verstoring. Recente onderzoeken laten zien dat ook zoogdieren veel minder verstoringsgevoelig zijn dan lange tijd werd gedacht. Dassen, vossen, steenmarters en bevers blijken zich uit te breiden tot in stedelijk gebied en de aantallen boommarters, otters en zeehonden nemen gestaag of zelfs fors toe, ondanks dat hun leefgebieden recreatief steeds intensiever gebruikt worden (zeker in Corona-tijd). Ook de vestiging van de wolf op de Veluwe is in dat opzicht indicatief. Uiteraard zal er altijd sprake zijn van excessen; loslopende honden, nachtelijke droppings et cetera. Dergelijke excessen kunnen echter nauwelijks worden tegengegaan door recreatieve ontwikkelingen te weren, maar kunnen wel deels worden voorkomen door voorlichting en handhaving. Daarnaast kunnen recreatiestromen worden gestuurd door een slimme zonering door aanbod van voorzieningen als parkeren, horeca, gemarkeerde routes et cetera.

Dergelijke maatregelen worden reeds op een groot deel van de Veluwe getroffen en lijken redelijk effectief. Versnippering De nieuwe woningbouwlocaties vormen geen barrière binnen of tussen ecologisch waardevolle gebieden. Bij een natuurvriendelijke inrichting en beheer van gebouwen, groen en water kunnen deze nieuwe woonlocaties wel bijdragen aan de ecologische samenhang binnen bebouwd gebied en zelfs tussen natuurgebieden. Biodiversiteit De toename in stikstofemissies en -deposities kan leiden tot een afname van de biodiversiteit. Dit effect kan echter meer dan goedgemaakt worden bij een natuurvriendelijke inrichting en beheer van gebouwen en het realiseren van groen en water binnen deze nieuwe woonlocaties (natuurinclusief bouwen). Ter indicatie: in een Utrechtse stadstuin van 40 m2 zijn in 2021 tot en met september 1155 inheemse soorten waargenomen (zie BioBlitz luc hoogenstein: BioBlitz Luc's huis, tuin, balkon & blauwe lucht - Waarneming.nl), het betreft hier bovendien alleen de bovengrondse biodiversiteit. De biodiversiteit op eenzelfde areaal intensieve landbouwgrond (of zelfs op meerdere hectaren) blijft hierbij ver achter. 7.4.2 Scenario B - Midden scenario Vermesting/verzuring De 1.120 nieuwe (gasloze) woningen zullen leiden tot extra stikstofemissies (NOx) door verkeersbewegingen.

Om het depositie-effect op Natura 2000 te bepalen zijn indicatieve berekeningen uitgevoerd. Voor realisering van scenario B zijn behalve de 303 woningen aan harde capaciteit nog 817 woningen uit de zachte plancapaciteit nodig. Het betreft hier in veel gevallen locaties waar nog functionerende gebouwen aanwezig zijn met een actueel aardgasgebruik (dus stikstofemissies) en een bestaande verkeersgeneratie. Aangenomen wordt dat bij deze zachte plancapaciteit voor 50% gebruik gemaakt kan worden van interne stikstofsaldering, dit is 36% uit van het totale aantal woningen in dit scenario. AERIUS Calculator (zie Bijlage 5) berekent voor de verkeersbewegingen van scenario B een totale stikstofemissie van 2.683 kg NOx en 215 kg NH3 per jaar, 36% hiervan is 966 kg NOx/jr en 77 kg NH3/jr, die als interne saldering in de referentiesituatie als vlakbron centraal in Hattem wordt ingevoerd in de verschilberekening voor dit scenario. Dit scenario leidt tot een toename van de stikstofdepositie op de Natura 2000-gebieden Veluwe en Rijntakken met maximaal 15,53 mol/ha/jr resp. 8,55 mol/ha/jr. Gezien de reeds zwaar door stikstof overbelaste habitats en leefgebieden binnen met name de Veluwe, leidt dit scenario tot significant negatieve effecten op Natura 2000. Verstoring Uitgaande van 2,5 personen per nieuwe woning neemt in dit scenario het aantal bewoners toe met 2.800 personen.

Deze nieuwe bewoners zullen onder meer gebruik maken van de bestaande bossen op de Veluwe en de uiterwaarden van de IJssel. Hier zal de recreatiedruk daarom licht toenemen ten opzichte van de huidige recreatiedruk, zonder dat dit leidt tot significante of zelfs merkbare effecten.

86/158

Overige thema’s De overige thema’s zoals verdroging, vergiftiging versnippering en biodiversiteit zijn vergelijkbaar met scenario A. 7.4.3 Scenario C - Maximale scenario Vermesting/verzuring De 1.570 nieuwe (gasloze) woningen zullen leiden tot extra stikstofemissies (NOx) door verkeersbewegingen. Om het depositie-effect op Natura 2000 te bepalen zijn indicatieve berekeningen uitgevoerd. Voor realisering van dit scenario zijn behalve de 303 woningen aan harde capaciteit net als in scenario B ook de 817 woningen uit de zachte plancapaciteit nodig. Gelijk aan scenario B wordt hiervoor is 966 kg NOx/jr en 77 kg NH2/jr als interne saldering in de referentiesituatie als vlakbron centraal in Hattem ingevoerd in de verschilberekening voor dit scenario. Daarnaast zullen er in dit scenario nog 450 woningen op 22,5 ha landbouwgrond worden gerealiseerd, hetgeen leidt tot het opheffen van de agrarische emissies ter plaatse. Uitgaande van 50% grasland en 50% mais is op basis van de stikstofgebruiksnormen voor grasland, dan wel mais op zandgrond, bepaald hoeveel dierlijke mest en kunstmest jaarlijks mag worden toegediend. De NH3- emissies zijn vervolgens bepaald op basis van het TAN-gehalte van de mest, de mestaanwendingstechniek en de bijbehorende emissiefactoren. Tabel 7-7 Vermeden NH3-emissies scenario C

Teelt

Norm Dierlijke TAN EmissieEmissie Areaal Emissie Kunst- Emissiekg mest factor dierlijke dierlijke mest factor N/ha/jr mest per ha mest (kg/jr)

Emissie kunstmest per ha

Emissie kunstmest (kg/jr)

Grasland

320

170

0,66

0,223

25,0206

11,25

281,5

150

0,036

5,4

60,7

Mais

140

140

0,66

0,033

3,0492

11,25

34,3

0

0,036

0

0

Totaal

315,8

60,7

De afname van agrarische verkeersbewegingen (zaaien, ploegen, spuiten, oogsten etc) is niet meegerekend. Hiervoor bestaan geen kengetallen per teelt of per hectare. De verschilberekening in AERIUS Calculator laat zien dat dit scenario leidt tot een toename van de stikstofdepositie op de Natura 2000-gebieden Veluwe en Rijntakken met maximaal 18,94 mol/ha/jr en 9,68 mol/ha/jr. Gezien de reeds zwaar door stikstof overbelaste habitats en leefgebieden binnen met name de Veluwe, leidt dit scenario tot significant negatieve effecten op Natura 2000. Nadere analyse van dit scenario: ● De toename van de depositie speelt vooral rond de Hessenweg (zie figuur 7-12) waar in dit scenario de verkeersintensiteit zal toenemen met 3400 mvt/etm. ● Ook de ligging van de woningbouwlocaties op landbouwgrond speelt een belangrijke rol in de totale depositie. Bij een ligging westelijk van Hattem is de depositie op de Veluwe aanzienlijk groter dan wanneer de 22,5 hectare nieuwe woningbouw direct langs de Veluwerand wordt gerealiseerd (zie figuur 7-12). Het opheffen van de bemesting van 22,5 hectare landbouwgrond heeft dan een gunstiger effect op de Veluwe. De maximale depositie op de Veluwe (nog steeds rond de Hessenweg) is dan verkleind tot max. 15,92 mol/ha/jr.

Op het Natura 2000-gebied Rijntakken neemt de depositie licht toe tot 10,79 mol/ha/jr, doch dit Natura 2000-gebied is veel minder stikstofgevoelig dan de Veluwe.

87/158

30 ha woningen op landbouwgrond west

30 ha woningen op landbouwgrond zuid

Figuur 7-12 Stikstofdepositie scenario C bij westelijke of zuidelijke uitbreiding Hattem

Verdroging Nieuwe woongebieden op landbouwgrond bieden mogelijkheden om meer regenwater vast te houden dan in de agrarische uitgangsituatie. Ook zal er op deze hectares minder behoefte zijn aan beregening uit grondwater. De nieuwe woongebieden zijn echter niet gekoppeld aan de verdrogingsgevoelige natuurgebieden, zoals de bovenloop van het Veluwse bekensysteem. De ecologische meerwaarde is daardoor beperkt. In de nieuwe woongebieden kan toename van het verhard oppervlak leiden tot verminderde infiltratie van het neerslagoverschot. Het is daarom van belang om in deze gebieden voldoende infiltratievoorzieningen aan te leggen, verharde oppervlakken af te koppelen van de riolering en alle woningen te voorzien van een regenton. Vergiftiging Het agrarisch areaal neemt in dit scenario af met 22,5 ha. Daarmee vervalt ook het intensieve gebruik van gewasbeschermingsmiddelen (herbiciden, fungiciden, insecticiden). Op 96% van het agrarisch areaal in Nederland worden gewasbeschermingsmiddelen toegepast. Het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen in de land- en tuinbouw bedroeg 7,7 kg per hectare landbouwgewas in 2016 (bron: Compendium voor de Leefomgeving). De functieverandering in dit scenario van 30 ha landbouwgrond naar wonen impliceert derhalve een afname van 0,96 x 22,5 x 7,7 = 166,3 kg/jr. Deze afname vindt op relatief korte afstand van beschermde natuurgebieden plaats.

Binnen deze 22,5 ha met nieuwe woonfuncties kan de biodiversiteit (sterk) toenemen. Deze meerwaarde is sterk afhankelijk van de gebruikers en de beheerders en de mate waarin deze gebruik maken van chemische bestrijdingsmiddelen bij beheer van privé- en openbaar groen, verzorging van huisdieren etc. Met voorlichting kan op dit punt veel gifgebruik worden voorkomen.

88/158

Verstoring In dit scenario neemt het aantal bewoners toe met 3.925 personen, uitgaande van gemiddeld 2,5 personen per woning. Deze nieuwe bewoners zullen vooral gebruik maken van de bestaande bossen op de Veluwe en de uiterwaarden van de IJssel. Hier zal de recreatiedruk daarom licht toenemen ten opzichte van de huidige recreatiedruk, zonder dat dit leidt tot significante of zelfs merkbare effecten. Versnippering De nieuwe woningbouwlocaties binnen bestaand dorpsgebied vormen geen barrière binnen of tussen ecologisch waardevolle gebieden. Bij een natuurvriendelijke inrichting en beheer van gebouwen, groen en water kunnen deze nieuwe woonlocaties wel bijdragen aan de ecologische samenhang binnen bebouwd gebied. De nieuwe woonlocaties in agrarisch gebied kunnen bijdragen aan de ecologische samenhang binnen dit gebied en mogelijk ook een verbinding leggen richting de Veluwe. Van belang hierbij is dat bestaande groenelementen worden ontzien en een nieuwe robuuste groenstructuur wordt gerealiseerd binnen en tussen de woongebieden. Biodiversiteit De afname van stikstofemissies en -deposities, intensieve grondbewerking en gebruik van bestrijdingsmiddelen zal leiden tot een toename van de biodiversiteit, met name in de bodem ter plaatse van nieuwe woningbouwlocaties op landbouwgrond.

Dit effect kan worden versterkt bij een natuurvriendelijke inrichting en beheer van gebouwen, groen en water binnen de nieuwe woonlocaties. 7.4.4 Scenario C-e1 Vermesting/verzuring Dit scenario kent een kleine verschuiving in verkeerstromen ten opzichte van scenario C, waardoor de stikstofdepositie op Natura 2000 licht wijzigt ten opzicht van scenario C. De verschilberekening in AERIUS Calculator (zie Bijlage 5) laat zien dat dit scenario leidt tot een toename van de stikstofdepositie op de Natura 2000-gebieden Veluwe en Rijntakken met max. 15,21 mol/ha/jr en 10,3 mol/ha/jr. Dit betekent een lichte daling, resp. lichte stijging ten opzichte van scenario C. Ten aanzien van alle andere ecologische thema’s zijn de effecten identiek aan scenario C. 7.4.5 Scenario C-e2 Vermesting/verzuring Dit scenario kent een aanzienlijke verschuiving van verkeerstromen in westelijke richting, waardoor de stikstofdepositie op Natura 2000 belangrijk wijzigt ten opzicht van scenario C. De verschilberekening in AERIUS Calculator (zie Bijlage 5) laat zien dat dit scenario leidt tot een toename van de stikstofdepositie op de Natura 2000-gebieden Veluwe en Rijntakken met max. 0,41 mol/ha/jr en 8,37 mol/ha/jr. Dit betekent een sterke daling, resp. lichte daling ten opzichte van scenario C. Ten aanzien van alle andere ecologische thema’s zijn de effecten identiek aan scenario C.

7.4.6 Zonnevelden Voor de drie deelgebieden waar locaties voor zonnevelden worden gezocht, worden hieronder enkele relevante kenmerken beschreven, op basis van de ZonneWIJzer, Gelderse gebiedsgids voor zonnevelden (augustus 2019). Op basis van deze kenmerken en mogelijkheden voor een groene inpassing worden per locatietype de ecologische effecten van zonnevelden kwalitatief beschreven. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen effecten op natuurwaarden ter plaatse en ecologische effecten op de omgeving. Poldergebied Zonnevelden in het poldergebied leiden tot verlies van foerageergebied van overwinterende ganzen en zwanen. Voor een deel betreft het kwalificerende soorten van het naastgelegen Natura 20000-gebied Rijntakken. Gezien het zeer grote aanbod van dergelijke eiwitrijke agrarische graslanden binnen en rondom het Natura 2000-gebied zal dit effect bij kleine zonnevelden met zekerheid niet significant zijn. Bij grote zonnevelden is dit evenmin aannemelijk maar dit zal in alle gevallen per initiatief op basis van een nadere toetsing moeten worden beoordeeld.

89/158

Kernrandgebied (kampenlandschap) Het betreft hier in veel gevallen de overgangszone van het bebouwd gebied naar het buitengebied. Het ruimtegebruik is hier grotendeels agrarisch en relatief divers en kleinschalig. De afstand tot stroomnetwerken en afnemers is hier relatief klein. Tegelijkertijd is de behoefte aan een aantrekkelijk uitloopgebied vanuit het dorp groot, zodat functiecombinaties van zonnevelden binnen groene kaders en recreatieve routes voor de hand liggen. Het opheffen van het agrarisch grondgebruik biedt grote kansen voor het versterken van natuurwaarden. Inbedding van enkele nieuwe zonnevelden in een robuust groen struweel-raamwerk (5-10 m breed, zie figuur 7-13) maakt dat op langere termijn dergelijke dorpsranden kunnen worden uitgebreid met eventuele nieuwe woon-, werk- of recreatiefuncties of extensieve vormen van landbouw, zonder afbreuk te doen aan de groene inpassing en ecologische samenhang. Het opheffen van intensief agrarisch grondgebruik impliceert tevens het opheffen van de lokale ammoniakemissies (gemiddeld 14 kg/ha/jr.) en het gebruik van bestrijdingsmiddelen (gemiddeld 7,7 kg/ha/jr). Op korte afstand van Natura 2000 en het Gelders Natuurnetwerk is dit een gunstig bijkomend effect van nieuwe zonnevelden.

Figuur 7-13 Voorbeeld zonnevelden binnen nieuw groen raamwerk in het kampenlandschap

Veluwerand Hiervoor geldt op hoofdlijnen hetzelfde als beschreven voor zonnevelden in het kampenlandschap, alleen de afstand tot netwerken en gebruikers is veelal groter. Vanwege de korte afstand tot stikstofgevoelig natuurgebied is het gunstige omgevingseffect hier maximaal. Ter indicatie; het opheffen van de gangbare bemesting op slechts 4 hectare landbouwgrond direct naast Natura 2000 leidt tot een afname van de depositie op de Veluwe binnen een straal van circa 12 km, met een afname van maximaal 146 mol/ha/jr op de aangrenzende bosranden.

90/158

7.4.7 Windturbines Grote windturbines Grote ‘gangbare’ windturbines met een tiphoogte van 150 meter kunnen leiden tot verstoring van vogels en sterfte onder vogels en vleermuizen. Het betreft in alle gevallen zwaar beschermde soorten en deels ook kwalificerende soorten van de Natura 2000-gebieden Veluwe en Rijntakken. Recent onderzoek laat zien dat ook op kilometers afstand aanvaringsrisico’s kunnen bestaan voor de wespendief, een kwalificerende broedvogel van het Natura 2000-gebied Veluwe (A&W-rapport 20140). Ook binnen de gemeente Hattem wordt deze soort regelmatig waargenomen (zie figuur 7-14). Grote aantallen turbines zijn zonder effectieve mitigerende maatregelen juridisch gezien niet mogelijk binnen een afstand van 8 km van de Veluwe. De meest effectieve maatregel is het stilzetten van de turbines in augustus, hetgeen echter afbreuk doet aan de opbrengst. In het poldergebied zullen windturbines bovendien leiden tot verstoring en sterfte van overwinterende ganzen en zwanen. Voor een deel betreft het kwalificerende soorten van het naastgelegen Natura 20000-gebied Rijntakken. Aanvaringen met vleermuizen vormen eveneens een risico hoewel de vlieghoogte van deze dieren aanzienlijk lager is dan die van vogels. Daarnaast zijn vleermuizen weinig aanwezig in open landschappen waar de windturbines het meest effectief zijn.

Tenslotte zijn vleermuizen vooral actief bij lage windsnelheden, wanneer windturbines weinig energie produceren. Een stilstand-regeling bij lage windsnelheden ten behoeve van vleermuizen is daarom waarschijnlijk goed uitvoerbaar.

Figuur 7-14 Waarnemingen wespendief sinds 2010 (bron: www.waarneming.nl)

Kleine windturbines Kleine windturbines met een tiphoogte van maximaal 40 meter hebben een geringer verstoringseffect op vogels. De kans op aanvaringen is echter nauwelijks kleiner, aangezien veel vogels zich verplaatsen op een vlieghoogte tot 40 meter. De kans op sterfte onder vleermuizen is zelfs groter, aangezien deze bij uitstek vliegen op relatief geringe hoogtes. Meerdere kleine windturbines kunnen daarom ecologisch schadelijker zijn dan een enkele grote windturbine met dezelfde energieopbrengst.

91/158

Voor soorten met kleine populaties of soorten die zich langzaam voortplanten (zoals vleermuizen) kan extra sterfte leiden tot een reële bedreiging van de staat van instandhouding. Conclusies Zowel grote als kleine windturbines genereren aanzienlijke ecologische risico’s voor vogels en vleermuizen. In en nabij natuurgebieden (Natura 2000 en GNN) zijn deze elementen daarom niet inpasbaar zonder strijdigheid met de Wet natuurbescherming. Op grotere afstand van natuurgebieden zullen grote windturbines alsnog risico’s opleveren voor vogels, met name voor de wespendief. Kleinere windturbines zijn op enkele locaties mogelijk wel inpasbaar. Per locatie zal dat echter op basis van ecologisch (veld)onderzoek moeten worden aangetoond.

Beoordeling Woningbouwscenario’s In onderstaande tabel zijn de ecologische effecten van de verschillende woningbouwscenario’s beoordeeld. Tabel 7-8 Samenvatting effecten woningbouwscenario’s

Thema

Scenario A

Scenario B

Scenario C

Scenario C e1 Scenario C-e2

Afname agrarisch areaal

0

0

22,5 ha

22,5 ha

22,5 ha

Verandering NH3-emissie in kg/jaar

+ 82

+ 138

-146

-152

-75

Verandering NOx-emissie in kg/jaar

+ 1.031

+ 1.717

+ 2.934

+ 2.727

+ 3.554

Max. depositieverandering Veluwe (mol/ha/jr)

+ 7,88

+ 15,53

+ 18,94

+ 15,21

+ 0,41

Max. depositieverandering Rijntakken (mol/ha/jr)

+ 4,33

+ 8,55

+ 9,68

+ 10,3

+ 8,37

Afname gifgebruik landbouw

0

0

-166 kg/jr

-166 kg/jr

-166 kg/jr

Verdroging

0

0

0/+

0/+

0/+

Verstoring

0

0

0

0

0

Versnippering

0/+

0/+

0/+

0/+

0/+

Biodiversiteit

0/+

0/+

+

+

+

Knelpunten De bovenstaande tabel heeft alleen betrekking op het cumulatieve effect van alle woningbouwplannen. In de praktijk zal het uitbreiden van de woningvoorraad plaatsvinden in de vorm van vele kleine projecten die ieder afzonderlijk veelal te weinig verkeer genereren voor een relevant depositie-effect op Natura 2000. Het verkeer vanuit dergelijke kleine projecten gaat immers reeds snel op in het heersende verkeersbeeld en zal op projectniveau dus veel minder ver worden doorgerekend dan op het cumulatieve planniveau van het voorliggende MER. Het knelpunt van de cumulatieve stikstofdepositie van alle woningbouwplannen kan niet op het niveau van de gemeente Hattem worden opgelost en vergt maatregelen op provinciaal en rijksniveau. Kansen Verder kan worden geconcludeerd dat woningbouw op landbouwgrond altijd leidt tot een afname van de stikstofemissies, hetgeen op korte afstand van de zeer stikstofgevoelige Veluwe een belangrijk positief effect is. Daarnaast leidt woningbouw op dergelijke locaties tot een afname van het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en daarmee een afname van de emissies naar bodem, water en lucht. Indirect heeft dit ook gunstige effecten voor omliggende natuurgebieden.

92/158

Tenslotte biedt woningbouw grote kansen ten aanzien van het thema biodiversiteit. Deze kansen worden extra groot bij gerichte aandacht voor een natuurvriendelijke inrichting en beheer van woongebieden (natuurinclusief bouwen). Een lagere woningdichtheid met meer ruimte voor groen en water biedt in dat opzicht extra kansen. Scenario’s energietransitie In onderstaande tabel zijn de ecologische effecten van zonnevelden per type locatie kwalitatief beoordeeld. ● Geconcludeerd wordt dat windmolens overal binnen de gemeente Hattem belangrijke ecologische bezwaren kennen, die slechts gedeeltelijk oplosbaar zijn door maatregelen (bijvoorbeeld stilstandregeling). ● Zonnevelden hebben in het poldergebied slechts relatief kleine effecten op het foerageergebied voor ganzen en zwanen. ● In het kampenlandschap en de Veluwerand hebben zonnevelden een gunstig ecologisch effect door de afname van de agrarische emissies van ammoniak en gewasbeschermingsmiddelen. Dit effect is het grootst op korte afstand van natuurgebieden. ● Bij een natuurvriendelijke inrichting en beheer kunnen zonnevelden in alle gevallen leiden tot een toename van de lokale biodiversiteit. ● Deze effecten zijn onafhankelijk van de omvang van het park. Uitgaande van hetzelfde vermogen hebben meerdere kleine parken dezelfde effecten als een groot park op een vergelijkbare locatie.

Tabel 7-9 Samenvatting ecologische effecten windturbines en zonnevelden Thema

beschrijving effecten

Ecologie

93/158

Windmolens

Zonnevelden

groot

Klein (< 40 m)

groot

kleinschalig

Effecten op polder

-

-

0

0

Effecten op kampenlandschap

-

-

0/+

0/+

Effecten op Veluwerand

-

-

+

+

8. KLIMAATADAPTATIE EN WATER Wettelijke en beoordelingskaders 8.1.1 Wettelijke en beleidskaders Klimaat en energie Er is geen wettelijk kader voor ruimtelijke plannen op het gebied van energie en klimaat. Er zijn echter wel nationale, regionale en lokale doestellingen waarbij aan de doelbijdrage kan worden getoetst. Ook de energietransitie is een onderdeel van klimaatadaptatie, maar dit is reeds onderzocht in de RES 1.0 én de ruimtelijke aspecten hiervan wordt in dit MER als een scenario onderzocht. Daarom wordt energietransitie niet als een toetsingskader in dit hoofdstuk opgenomen. Klimaatadaptatie heeft betrekking op klimaatbestendig en waterrobuust inrichten van de openbare ruimte. Klimaatverandering kan leiden tot schade en slachtoffers, met als uiteindelijk gevolg verslechtering van de economische concurrentiepositie. Voorbeelden hiervan zijn overstromingen en wateroverlast door extreme buien, hittestress, droogte en andere weersomstandigheden (bijvoorbeeld harde wind, toename blikseminslag). Door klimaatverandering zal de zeespiegel stijgen, hoosbuien en langere perioden van droogte kunnen zorgen voor gevaarlijke situaties en overlast.

Het is daarom van belang dat de effecten die door klimaatverandering kunnen optreden bij een planontwikkeling in het proces wordt meegewogen, zodat in een vroeg stadium maatregelen kunnen worden getroffen om veiligheid te borgen en schade te beperken. In het Deltaprogramma 2017 staat: ‘Om de aanpak voor waterrobuuste en klimaatbestendige (her)ontwikkeling te versterken stelt het Deltaprogramma ook een Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie op, in aanvulling op het Deltaplan Waterveiligheid en het Deltaplan Zoetwater. Het op te stellen Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie zal onderdeel zijn van het Deltaprogramma 2018. Het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie draagt bij aan overzicht, slagkracht en wederzijdse inspiratie. En heeft als doel dat alle overheden samen de ambitie vastleggen dat Nederland in 2050 zo goed mogelijk klimaatbestendig en waterrobuust is ingericht.’ Water Wet- en regelgeving / beleid Diverse beleidsdocumenten op verschillende bestuursniveaus liggen ten grondslag aan de uitgangspunten op het gebied van duurzaam waterbeheer, waaronder op Europees niveau de Kaderrichtlijn Water (KRW) en op nationaal niveau het Nationaal Waterplan (NW), Waterbeleid voor de 21ste eeuw (WB21), het Nationaal Bestuursakkoord Water (NBW) en de Waterwet. De provincie en het waterschap hebben deze uitgangspunten verder door vertaald in regionaal beleid en uitvoeringsplannen.

Wettelijke verankering van het waterbeleid vindt plaats in de Waterwet en onderliggende uitvoeringsregels. De regels die zijn vastgelegd in een verordening van de waterschappen, worden 'de Keur' genoemd. De Waterwet kent één watervergunning, de voormalige Keurvergunning is hierin opgenomen. Waterschapsbeleid Het Waterschap Vallei & Veluwe heeft een Blauwe Omgevingsvisie voor 2050 (BOVI2050) opgesteld, om collega-overheden te helpen bij het invullen van de water- en klimaatproblematiek bij Omgevingsvisies. In de BOVI2050 zijn 7 verhaallijnen/principes gedefinieerd met subdoelen, om te komen tot een toekomstbestendig watersysteem. Voor Hattem is dit relevant, zowel voor ruimte voor waterberging en vernatting als voor het zorgen voor droge voeten in woongebieden. In vervolg op de BOVI2050 wordt een Blauw Omgevingsplan (BOP) opgesteld, waarin deze principes worden uitgewerkt in concrete doelen per gebied. Hattem ligt in het deelgebied Noord-Veluwe.

94/158

Concrete doelen binnen het grondgebied Hattem ● Klimaat: De opgave voor de IJsseldijken bepalen en eventueel tijdelijke maatregelen treffen, rekening houdend met urgentie en kansen om maatregelen te verbinden met andere gebiedsopgaven. ● Watersysteem: Actualiseren peilbesluit Hattem. ● Wonen en zuiveren: Waterinclusieve, stedelijke vernieuwing (infiltratieneutraal of infiltratiepositief aanleggen) en aanpassing bestaand stedelijk gebied regio Noord-Veluwe met als aandachtspunt water vasthouden op de flanken. ● Wonen en zuiveren: Renovatie RWZI Hattem, mede in relatie tot gebiedsontwikkeling. ● Wonen en zuiveren: Deelname en kennis leveren aan klimaatadaptieve maatregelen, geïnitieerd door derden zoals klimaatmantels (bufferen hemelwater) rond stedelijke kernen.

Referentiesituatie Klimaatadaptatie (waterberging en droogte) De binnenstad wordt omringd door een stadsgracht met bijbehorende groenstructuur. Bij hevige regenval wordt deze gracht gebruikt voor het bergen van hemelwater. Middels een stelsel aan watergangen en duikers wordt het water afgevoerd richting het poldergebied waarna het via een afvoergemaal naar de IJssel wordt geloosd. De woongebieden en bedrijvenparken worden op dezelfde wijze voorzien van voldoende water. Voor de meest recente bebouwing is extra waterberging aangelegd. In de huidige situatie zijn geen knelpunten bekend met extreme neerslag of droogte. De Kernrand en de Veluwerand is gelegen in een grondwaterfluctuatiezone (Figuur 8-1). Dat houdt in dat in deze zone hoge grondwaterstanden worden verwacht in de toekomst. Deze zone markeert de overgang de het hooggelegen zandgronden naar de laaggelegen rivierbedding. Door hevige regenval zal het (grond)water vanaf de Veluwe richting de IJssel stromen, waardoor in het overgangsgebied (grond)wateroverlast kan ontstaan.

Figuur 8-1 Grondwaterfluctuatiezone en grondwaterbeschermingszone, bron: Omgevingsverordening Gelderland

95/158

Het deelgebied de polders is een laaggelegen gebied waar het grondwater niet ver van het maaiveld is gelegen. De waterhuishouding is ingericht op landbouw. Middels een gemaal wordt het teveel aan water geloosd op de IJssel. Bij een watertekort wordt er niet geloosd maar wordt water vastgehouden. De uiterwaarden zijn ingericht als buffer voor hoge waterstanden op de IJssel. De dijken beschermen het achter gelegen land voor overstromingen. In het verleden zijn diverse projecten uitgevoerd om de rivier, de ruimte te kunnen geven die het nodig heeft. In droge zomers kan de scheepvaart hinder ondervinden van een te lage waterstand. Omdat deze rivier gevoed wordt door smeltwater, zijn de waterstanden afhankelijk van het klimaat. De Veluwe is een hooggelegen gebied met hoofdzakelijk zandgrond. Dat betekent dat water snel de bodem inzakt en van wateroverlast geen sprake is. Wel ondervindt de huidige vegetatie hinder van extreme droge perioden. Klimaatadaptatie-hittestress Door klimaatverandering neemt het aantal zomerse en tropische dagen toe. Ook het voorkomen van hittestress, vooral in de bebouwde kom, wordt steeds belangrijker door de opwarming van het klimaat. Dit is vooral relevant voor binnenstad en woonwijken. In Figuur 8-2 is de gevoelstemperatuur tijdens een hete zomerdag weergegeven.

Op de kaart is te zien dat in de binnenstad en delen van de woongebieden de gevoelstemperatuur kan oplopen tot in de 40 graden. In de kernrand, de polders en de Veluwerand worden vrij hoge temperaturen getoond bij bebouwing en verharding. In de uiterwaarden en noordelijke deel van de polders blijft de temperatuur relatief laag. De wind kan op deze locaties verkoeling brengen. Op de Veluwe verandert de gevoelstemperatuur nauwelijks door de schaduw van de bomen.

Figuur 8-2 Hittekaart, bron: klimaatadaptatienederland.nl/actueel/actueel/nieuws/2020/hitte-eenzaamheidskaart

Planvoornemen Klimaat en water Het is belangrijk dat toekomstige ontwikkelingen bijdragen aan een klimaatadaptieve en leefbare inrichting en toekomstbestendige gebouwen. Extremer weer, zoals hevige buien of langere perioden van droogte en hogere temperaturen, vragen om een weerbare stad. Het is noodzakelijk om slim om te gaan met water, bijvoorbeeld door water zoveel mogelijk vast te houden, in plaats van het snel af te voeren zoals nu nog veel gebeurt, en door hemelwater te benutten als bron voor het

96/158

lokale watersysteem. Op deze manier wordt er gezorgd voor een klimaatrobuuste inrichting en verbetering van de leefomgeving. Door het natuurlijk systeem leidend te laten zijn bij keuzes van ruimtelijke ontwikkelingen, wordt weerbaarheid gecreëerd tegen de gevolgen van klimaatverandering. Denk bijvoorbeeld aan woningbouw op plekken die van nature ‘hoog en droog’ zijn. In het ‘Beleids- en beheerplan Water en Riolering’ staan de eisen beschreven die het bevoegd gezag stelt voor onder meer waterberging en de ontwateringsdiepte bij (her)ontwikkelingen. Bij de herinrichting die momenteel gaande is, wordt het water en het groen in de binnenstad versterkt, onder andere door toepassen van aspecten van natuurinclusief bouwen. En als zich daartoe kansen voordoen in de toekomst, wordt de groenen waterstructuur van de singels fysiek en/of visueel verbonden met groen- en waterstructuren in het buitengebied. Voor nieuwe woningen in de woongebieden geldt dat deze klimaatbestendig moeten worden gebouwd. In de openbare ruimte wordt gekeken naar het beperken van verharding, het aanleggen van wadi’s, uitbreiden van groenstructuren en beschermen van bestaand ‘groenblauwe’ elementen en structuren.

Door hemelwater dat op daken en verharding valt zoveel mogelijk te scheiden (af te koppelen) van het afvalwater en het niet via het riool af te voeren, wordt riooloverstort bij hevige neerslag voorkomen en blijft het oppervlaktewater schoon. In de Kernrand ter plaatse van het weidegebied aan de noordzijde van de stad tot aan de Veluwespoorlijn, wordt ruimte geboden voor waterberging en natuurontwikkeling. Ook de omschakeling naar een duurzamere landbouw in de polders draagt bij aan de waterkwaliteit en zorgt ervoor dat waterpeilen veel meer natuurlijk kunnen worden. Hogere grondwaterstanden in de polders zijn goed voor de natuur, niet alleen in de polders zelf maar ook op de hoger gelegen Veluwe die daardoor minder verdroogt. Op grond van bovenstaande worden de effecten van het planvoornemen (de Omgevingsvisie) op klimaatadaptatie (onderdeel water) licht positief beoordeeld. Hittestress Belangrijk onderdeel van de aanpassing aan de klimaatverandering is ook het ontwikkelen van meer groen binnen de bebouwde kom in plaats van verharding, als onderdeel van natuurinclusief bouwen. Hierdoor kan het water beter worden opgenomen door de grond, ontstaat ruimte voor waterberging en wordt met bomen en planten schaduw en verkoeling geboden op hete dagen. Ook het planten van bomen en struiken die goed bestand zijn tegen droogte wordt steeds belangrijker.

Het doel is om binnen 300 meter (vijf minuten loopafstand) van iedere woning een toegankelijke groenstructuur te hebben. Zorginstellingen (voor ouderen) zijn in het bijzonder kwetsbaar voor hittestress. Deze locaties worden zo groen als mogelijk ingericht. Dezelfde aandachtspunten gelden overigens ook voor (private) tuinen en andere terreinen. Voorlichting aan inwoners en bedrijven is belangrijk om verstening terug te dringen en te komen tot meer groen in Hattem. Vooralsnog wordt het planvoornemen neutraal beoordeeld, aangezien er wel aandacht is voor het voorkomen van hittestress en het aanbrengen van groen maar het effect hiervan (nog) niet kan worden gekwantificeerd zonder harde maatregelen.

Scenario’s 8.4.1 Woningbouwscenario’s Scenario A ‘Eigen woningbehoefte’ Voor scenario A ‘eigen woningbehoefte’ worden bestaande bouwlocaties in stedelijk gebied herontwikkeld naar woningbouw. Dat betekent dat de aangewezen locaties reeds grotendeels bestaan uit verhard oppervlak, waardoor per locatie geen compensatieverplichting geldt. Per saldo kan het verhard oppervlak hierdoor toenemen, maar de grens voor compensatie zal niet worden gehaald. Voor een robuust systeem is het daarom noodzakelijk om de locaties gezamenlijk te be-

97/158

schouwen. Zeker omdat het hemelwater wordt afgekoppeld van het riool, is extra waterberging noodzakelijk om wateroverlast bij hevige regenval te voorkomen. Dit wordt neutraal beoordeeld ten opzichte van het planvoornemen, wat per saldo tot een licht positief oordeel leidt. Bij de herontwikkeling zal qua hittestress in de basis geen verbetering optreden, aangezien de ontwikkellocaties allen in het stedelijk gebied liggen. Voor de plannen die nog niet de volledige procedure hebben doorlopen, liggen hier nog wel kansen om meer groen toe te voegen in de openbare ruimte. Omdat het merendeel van deze plannen al is vastgesteld onder huidige beleid en wetgeving zullen alleen de strikt noodzakelijke maatregelen worden genomen. Er treedt ten aanzien van klimaat geen significante verbetering op, scenario A wordt daarom net als het planvoornemen neutraal beoordeeld. Middenscenario B Met het midden scenario worden 1.120 nieuwe woningen gepland. Naast de harde en zachte plancapaciteit uit scenario A wordt eerst gekeken naar mogelijke inbreidingslocaties binnen de kern of direct daarop aansluitend. Binnen het woongebied is dit aantal nog te realiseren. Hiervoor geldt dezelfde beoordeling als bij scenario A, waarbij aandacht voor (extra) groen en bomen en natuurinclusief bouwen een belangrijke randvoorwaarde is.

Maximale scenario C Voor het maximaal scenario C wordt gezocht naar grotere woningbouwlocaties buiten het stedelijk gebied. Deze locaties zijn in de huidige situatie niet of nauwelijks verhard. Door de extra woningbouwopgave neemt het verhard oppervlak aanzienlijk toe. Vanwege de compensatieverplichting zal bij de ontwikkeling van deze locaties een waterstructuur moeten worden aangelegd. De negatieve effecten worden daarmee gemitigeerd. Binnen deze locaties is voldoende ruimte aanwezig om, buiten de huidige wet- en regelgeving om, bij te dragen aan een klimaatadaptief systeem. ● Scenario C- Noord: in de polder ten noorden van de A28 wordt de waterhuishouding nog afgestemd op landbouw waardoor ook voldoende drooglegging voor woningbouw kan worden gerealiseerd. Vanwege klimaatadaptatie is het wenselijk om een meer natuurlijke waterhuishouding te realiseren in de toekomst, zoals in de Omgevingsvisie is beschreven. Dat zal betekenen dat vernatting in het gebied op lange termijn niet is uit te sluiten. Indien deze trend doorzet, wordt de polder zonder maatregelen, niet geschikt geacht voor grootschalige woningbouw. Woningbouw is in dit geval alleen mogelijk na voldoende ophoging, rekening houdend met bodemdaling. Dit geeft een licht negatieve score, waardoor het licht positieve effect van het planvoornemen zonder woningbouw wordt geneutraliseerd.

● Scenario C- Zuid: rond de kernrand en Veluwerand is door de ligging in het grondwaterfluctuatiegebied bij woningbouw extra aandacht nodig om te zorgen dat er geen wateroverlast ontstaat, bijvoorbeeld door kruipruimteloos te bouwen. Dit wordt neutraal beoordeeld ten opzichte van het planvoornemen, wat per saldo tot een licht positief oordeel leidt. Binnen beide zoekgebieden is ruimte aanwezig om voldoende waterberging en groen in te passen waarmee ook hittestress kan worden gereduceerd. Het realiseren van woningen op nu de groen ingerichte locaties, leidt per definitie tot toename van hittestress. Alleen door ruime, natuurinclusieve woonwijken te realiseren kan dit zoveel mogelijk worden voorkomen. Vooralsnog wordt dit licht negatief beoordeeld. 8.4.2 Scenario’s Energie Zonnepanelen Het realiseren van zonnevelden op land heeft geen effecten op de grondwaterstand. Het verhard oppervlak dat met zonnevelden wordt aangebracht is dusdanig klein dat hemelwater nog steeds de bodem en daarmee het grondwater kan bereiken. Ook ten aanzien van droogte ontstaat er geen nadelig effect op landbodem. Door de panelen ontstaat er eens schaduw op de bodem waarmee deze minder snel uitdroogt bij extreme hitte. Dit scenario heeft daarmee geen effect op het licht positieve oordeel van het planvoornemen.

Voor de aspecten klimaatadaptatie en water maakt het daarmee niet uit welke locaties worden benut voor zonne-energie en is er geen verschil tussen groot- of kleinschalige locaties.

98/158

Windenergie Ten aanzien van windmolens zijn er geen effecten op hittestress, water(berging) of droogte. Door klimaatverandering ontstaan er mogelijk wel meer extremen in windsnelheden. Bij extreme windsnelheden worden de niet stormbestendige windmolens uitgeschakeld en de stormbestendige windmolens leveren bij deze snelheden minder energie.

Beoordeling en maatregelen Ten aanzien van scenario A treedt er op het gebied van klimaatadaptatie geen verbetering op ten opzichte van het planvoornemen omdat de plannen worden ingevuld onder het huidige beleid en wetgeving. Voor de plannen die nog niet zijn vastgesteld kan nog extra ruimte worden gereserveerd voor groen en water. Maar omdat het voornamelijk herinrichtingslocatie zijn binnen stedelijke grenzen, zal dit niet tot een aanzienlijke bijdrage leiden. Op de nieuwe zoeklocaties is voldoende ruimte aanwezig om extra maatregelen uit te voeren, zoals ruime natuurinclusieve kavels waarbij voldoende waterberging en openbaar groen kan worden gerealiseerd. Het noordelijk gebied in de polder is laaggelegen waarbij de waterhuishouding is ingericht voor landbouw. Bij klimaatverandering wordt verwacht dat er vernatting optreedt in het gebeid. Dit betekent dat woningbouw op deze locatie zonder maatregelen niet optimaal is. Voorgaande analyse is samengevat in Tabel 8-1. Tabel 8-1 beoordeling klimaat en water voor woningbouwscenario’s

Thema

beschrijving effecten

Scenario A

Scenario B

Scenario C noord

Scenario C zuid

Klimaat en water

Kans op wateroverlast/last van droogte

0/+

0/+

0

0/+

Klimaat - hittestress

Kans op toename hittestress

0

0

-/0

-/0

Noodzakelijke mitigerende maatregelen bij de beoordeling uit Tabel 8-1 zijn: ● voldoende waterberging realiseren bij nieuwe bouwprojecten (conform huidige regelgeving); ● zoveel mogelijk groen toepassen binnen nieuwe projecten, waar mogelijk natuurinclusief bouwen; ● Scenario C-zuid: bij realiseren van woningen in het grondwaterfluctuatiegebied moeten maatregelen aan de woningen worden getroffen, zoals het kruipruimteloos bouwen. Gewenste of aanbevolen maatregelen om de beoordeling uit Tabel 8-1 te verbeteren zijn: ● in Scenario C het opzetten van ruime, groene wijken met voldoende waterberging om hittestress te voorkomen; ● bij realisatie van woningen in de polder (C-noord) deze eerst ophogen in plaats van het grondwaterpeil te verlagen. In Tabel 8-2 is de beoordeling van voor scenario’s energie opgenomen. Tabel 7-9 Samenvatting ecologische effecten windturbines en zonnevelden Thema

beschrijving effecten

Klimaat en water

99/158

Windmolens

Zonnevelden

groot

Klein (< 40 m)

groot

kleinschalig

Effecten wateroverlast/droogte

0

0

0

0

Effecten op hittestress

0

0

0

0

9. LANDSCHAP EN CULTUURHISTORIE Wettelijke en beoordelingskaders Landschapsontwikkelingsplan Voor landschap is geen wettelijk kader van toepassing, maar zijn er wel beleidskaders vastgelegd, zowel in de provinciale omgevingsvisie als in de gemeentelijke gebiedsvisie. Op basis van deze documenten is in 2011 het Landschapsontwikkelingsplan opgesteld. Het Landschapsontwikkelingsplan (LOP) beschrijft de visie van Hattem op haar landschap voor de looptijd van 10 jaar. Hattem wil de diversiteit aan landschapstypen behouden en verder ontwikkelen. Dit gebeurt door het versterken van de unieke, onderscheidende kenmerken en het in stand houden en versterken van de grenzen en overgangen ertussen. Dit vraagt om maatwerk, want ontwikkelingen moeten mogelijk blijven. Omgevingsvisie In de omgevingsvisie wordt de beleidslijn uit de oude structuurvisie en het LOP voortgezet. De gemeente is in de omgevingsvisie ingedeeld in acht deelgebieden met elk een eigen karakter. Van elk deelgebied zijn in de Omgevingsvisie de karakteristieken beschreven die samen het huidige karakter (de huidige identiteit) vormen. Het landschap speelt daarin een zeer belangrijke rol.

Per deelgebied wordt vervolgens op basis van dat huidige karakter de koers op hoofdlijnen op weg naar 2040 weergegeven: hoe willen we de bestaande landschappelijke en andere kwaliteiten van het deelgebied behouden en versterken en welk type ontwikkelingen kunnen daaraan bijdragen? Cultuurhistorie De Erfgoedwet is sinds 1 juli 2016 het wettelijk kader voor de omgang met erfgoed. In de Omgevingswet zullen de regels uit de Erfgoedwet voor de omgang met de fysieke leefomgeving geïntegreerd worden. Daarbij blijven de bevoegdheden en beschermingsniveaus in grote lijnen gehandhaafd, het betreft onder andere bescherming van rijksmonumenten, stads- en dorpsgezichten.

Referentiesituatie Landschappelijke waarden Het Hanzestadje Hattem wordt omsloten door het waterrijke landschap van de IJssel aan de ene zijde en de bosrijke Veluwe aan de andere zijde. De grote variatie en de vele overgangen tussen de laag gelegen IJsselvallei en de hoog gelegen Veluwe maken dat Hattem een zeer aantrekkelijk landschap heeft. De IJssel met haar uiterwaarden en de Hoenwaard vormen een dynamisch waterrijk gebied, met een mix van open agrarisch cultuurlandschap en natuurgebieden. Ten zuidwesten van Hattem ligt de hoger gelegen Veluwe met zijn uitgestrekte droge bossen. Tussen de Veluwe en de IJssel, op de overgang van hoog naar laag, ligt een halfopen cultuurlandschap met de landgoederen Molecaten en Hezenberg. Het Apeldoorns Kanaal vormt een fraaie en historische lijn in het landschap, die noord-zuid loopt door de zone tussen Veluwe en IJssel. Ten westen van de kern Hattem, op de overgang naar de bossen van de Veluwe, bevindt zich een kampenlandschap met langs de Veluwerand open enken en essen. Het zicht over de enken naar de rand van de Veluwe is zeer waardevol. Het kampenlandschap is wat gefragmenteerd als gevolg van de verstedelijkingsdruk: hier zijn de laatste decennia woningen en bedrijven bijgekomen, terwijl oude houtwallen en andere landschappelijke structuren zijn verdwenen.

De ruimtelijke kwaliteit en het eigen karakter is hier minder sterk dan in andere delen binnen de gemeente. Ten noorden van de kern Hattem ligt een open polderlandschap dat onderdeel is van de IJsselvallei. Het landschap bestaat uit zeer open en natte komgronden en, dichter tegen de Geldersedijk aan, wat meer verdichte en iets hoger gelegen oeverwallen. Dit gebied heeft een uitgesproken agrarisch karakter met voornamelijk open grasland. De openheid wordt op een paar plekken doorbroken door verschillende grootschalige infrastructuurlijnen: de A28, N50 en twee spoorlijnen.

100/158

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Hattem&id=9b93571b-c3c9-4927-a038-adcab631a85e