CConstaterende datHarlingen
Koppel je AI →
Document · PDF

bijlage 4 - REACTIENOTA - GS vastgesteld 18-8 (1)

openbare informatieve raadscommissie - Raadszaal 2 september 2026, gemeente HarlingenBij agendapunt: Nieuwe Povi-stukken59.864 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 7

Gevraagd wordt expliciet te maken wanneer de provincie kaderstellend, richtinggevend of normerend optreedt. Reactie: De POVI combineert bewust twee sporen: vrijwilligheid en gebiedsgerichte samenwerking als uitgangspunt, én het nakomen van wettelijke resultaatsverplichtingen voor Natura 2000, KRW en NNN. We erkennen dat hier spanning tussen kan zitten. In H. 4 van het visiedeel, over sturing en rollen incl. de aanvullende redeneerlijn, geven we meer inzicht in onze rollen en positie; ook in de POVI geven we via tekstformulering zo mogelijk al de mate van 11 augustus 2026 - Versie 0.3 21 vrijwilligheid resp. verplichtend karakter aan. In omgevingsprogramma's en de omgevingsverordening werken we nader uit welk niveau van sturing passend en noodzakelijk is. CONCLUSIE: Nee. De nadere uitwerking van wanneer en hoe de provincie stuurt, kaderstelt of normeert, vindt plaats in de omgevingsprogramma's en de omgevingsverordening. 2.2.3.3 Weidevogels en Aanvalsplan Grutto: verankering en kaartaanpassing Indieners: 37, 88 Indieners vragen om verankering van het Aanvalsplan Grutto, aanscherping van de compensatieregeling naar fysieke compensatie en gebiedsinrichtingsnormen. In december 2025 is de Intentieverklaring Aanvalsplan Grutto ondertekend; het afsprakenkader wordt medio juni 2026 bekrachtigd.

Reactie: Het provinciaal weidevogelbeleid en het afsprakenkader Aanvalsplan Grutto (juli 2026) zijn een logisch haakje voor verankering in de POVI, zowel in themadeel als in gebiedsdeel. Aanscherping naar slechts fysieke compensatie is op dit moment niet aan de orde. Dit punt zal worden meegenomen bij de evaluatie van de Nota weidevogels. CONCLUSIE: Ja. Twee aanpassingen: (1) In het thema Natuur wordt opgenomen dat de provincie de Nota weidevogels en het afsprakenkader Aanvalsplan Grutto (juli 2026) als vertrekpunt neemt voor verdere versterking van weidevogelgebieden, met boeren en agrarische collectieven als onmisbare partners en via o.a. langjarige vergoedingen. In het gebiedsdeel wordt voor Westergo, Oostergo, het Lage Midden en de Waddeneilanden de inzet vanuit het Aanvalsplan Grutto beknopt benoemd. (2) De structuurkaart wordt herzien: aangewezen en beoogde gebieden voor weidevogels worden indicatief weergegeven. 2.2.3.4 Noard-Fryslân Bûtendyks: kaartweergave en agrarisch medegebruik Indieners: 114 Indiener stelt dat agrarisch gebruik in Noard-Fryslân Bûtendyks bijdraagt aan biodiversiteit en N2000-instandhoudingsdoelen, en dat de weergave van nog in te richten NNN-gronden op de structuurkaart planologische schaduwwerking creëert.

Reactie: De N2000-status, NNN-begrenzing en UNESCO Werelderfgoedstatus zijn Europese en nationale verplichtingen die niet via de POVI kunnen worden heroverwogen. De weergave van nog in te richten NNN-gronden op visieniveau is echter onnodig gedetailleerd. CONCLUSIE: Ja. De weergave van nog in te richten NNN-gronden in Noard-Fryslân Bûtendyks wordt van de structuurkaart verwijderd. 2.2.3.5 Defensieterreinen en natuur Indieners: 43 De indiener maakt bezwaar tegen de passage in de POVI dat defensieterreinen en -objecten kunnen worden gecombineerd met natuur. De indiener stelt dat iedere verstoring van de natuur ten koste gaat van natuurwaarden, dat de druk op de Friese natuur al enorm is, en vraagt om geen natuur op te offeren aan defensie. Reactie: De POVI biedt ruimte voor de uitvoering van defensietaken en benoemt dat combinaties met andere functies, waaronder natuur, mogelijk zijn; daar zijn elders in het land ook voorbeelden van. Het Rijk is primair verantwoordelijk voor de inpassing van defensievoorzieningen. Voor activiteiten met mogelijke effecten op natuur geldt de vergunningplicht op grond van de Wet natuurbescherming, met de bijbehorende onderbouwing van effecten en de verplichting tot mitigatie of compensatie bij aantasting. CONCLUSIE: Geen aanpassing van de POVI. 2.3 Naar vitale steden en dorpen in een verbonden Fryslân 2.3.1 Wonen ca.

2.3.1.1 Meer regiokernen Indieners 52, 94, 95, 101 hebben een zienswijze ingediend om meer regiokernen te benoemen. De algemene lijn is dat de indieners de ontwikkelingsstrategie voor de kernenstructuur (landelijk 11 augustus 2026 - Versie 0.3 22 gebied / kernen / regiokernen en regiosteden / het stedelijk netwerk) ondersteunen. Echter is het verzoek om een aantal extra kernen als regiokern aan te wijzen. Reactie: De POVI sluit aan bij het ‘Streekplan Fryslân 2007, Om de kwaliteit fan de romte’ waarin ook een kernenstructuur was opgenomen en de huidige Omgevingsvisie ‘De romte diele’ (2020). De kernenstructuur is gebaseerd op de omvang/ schaal van kernen en op de functies van de kernen zoals wonen, werken en voorzieningen voor de eigen kern, maar ook voor het verzorgingsgebied rondom de kernen. Drachten, Heerenveen, Leeuwarden en Sneek zijn de grootste stedelijke centra in Fryslân en vormen het Fries Stedelijk Netwerk (Hierna FSN). Gezamenlijk hebben ze qua economisch toegevoegde waarde een aandeel van 50% in de Friese economie; circa 36% van de huishoudens woont in deze vier steden. De regiosteden Harlingen en Dokkum en vervolgens de diverse regiokernen vormen het volgende schaalniveau qua wonen, werken en voorzieningen. Deze kernen hebben een verzorgings- en werkgelegenheidsfunctie voor het omliggende gebied.

Verder zijn er vele overige dorpen, die belangrijk zijn voor de leefbaarheid en identiteit van het platteland. Met de huidige indeling wordt aangesloten bij het Streekplan, waarin de volgende kernen zijn benoemd als regionaal centrum: Balk, Bolsward, Buitenpost, Burgum, Franeker, Gorredijk, Grou, Joure, Kollum, Lemmer, Makkum, Oosterwolde, St. Annaparochie, Surhuisterveen, Wolvega, Workum. In de POVI zijn daar de volgende kernen aan toegevoegd: Damwoude, Koudum, Stiens. Deze kernen hebben inmiddels ook een duidelijke woon-, werk-, en verzorgende functie voor het omliggende gebied. Daarnaast ontstaat hiermee een goede regionale spreiding over de provincie. De kernen die als regiokern zouden moeten worden toegevoegd hebben deze functie in mindere mate. Ook qua spreiding zijn ze niet nodig; gelet op hun ligging kunnen ze te veel concurreren met nabijgelegen regiokernen. Het staat gemeenten vrij om binnen deze provinciale kernenstructuur, een aanvullende structuur te hanteren in het kader van hun eigen gemeentelijke visies, beleid en planvorming. Conclusie: De opgenomen kernenstructuur in stand houden en geen regiokernen toevoegen.

2.3.1.2 Bouwen naar behoefte in plaats van percentages Indieners 77, 79, 86, 87, 84, 94, 100, 101 vragen om niet te werken met percentages voor uitbreidingen van kernen en dorpen maar aan te sluiten bij de lokale behoefte (kwantitatief en kwalitatief), met ruimte voor lokale afweging. De gemeenten vrezen dat de percentages niet aansluiten bij de gemeentelijke plannen. Reactie: Op basis van het ‘Woningbehoefteonderzoek Fryslân’ opgesteld door Companen (januari 2026) blijkt dat er tot 2050 een kwantitatieve behoefte is aan 33.000 - 37.500 nieuwe woningen in Fryslân. In de getallen van Companen wordt uitgegaan van de autonome ontwikkeling en is geen ambitie opgenomen. Kijkend naar het FSN is er een ambitie voor de versterking van de economie met daarbij een extra ambitie qua woningbouw. In de opgenomen percentages in de POVI, 25% - 40% voor het FSN, 15% - 25% voor de regiosteden Harlingen en Dokkum, 10-25% voor de regiokernen, en 0% - 10% voor de overige dorpen, zit ruimte om in elke stad, kern en dorp om zo’n ambitie te realiseren voor 2050. Wij kunnen ons voorstellen dat in de directe nabijheid van het FSN en de regiosteden en – kernen er een zekere overloop mogelijk is naar de dorpen die zijn gelegen in, of aansluitend aan de ‘Multifunctionele stads-/dorpsranden’.

Daarnaast zien wij ruimte en flexibiliteit voor gemeenten om binnen de categorie dorpen de woningbouw te concentreren in een paar dorpen, mits het totaal binnen 10% blijft. In het kader van de Kernenstrategie willen wij hier nadere invulling aan geven en zal concreet blijken welke woningbouwruimte nodig is voor de regiosteden, regiokernen en dorpen. Wij verwachten dat de woningbouwpercentages voldoende mogelijkheden bieden. Gemotiveerde afwijking, of aanpassing van de percentages in de POVI is mogelijk, wanneer dit noodzakelijk blijkt uit de Kernenstrategie. Conclusie: Het inzetten op alleen het wonen naar behoefte c.q. alleen voor de autonome ontwikkeling (kwantitatief en kwalitatief) biedt onvoldoende mogelijkheden tot het realiseren van een ambitie. De opgenomen percentages bieden meer ruimte aan gemeenten om ook ambities te realiseren. In het kader van de op te stellen Kernenstrategie zal concreet blijken welke woningbouwruimte bij welk dorp gerealiseerd kan worden. In het themadeel Wonen wordt een passage opnemen over extra woningbouw bij dorpen in/ nabij de ‘Multifunctionele stads- en dorpsranden’ en over ruimte voor gemeenten om de woningbouw bij een paar dorpen te concentreren mits het totaal binnen de 10% blijft.

11 augustus 2026 - Versie 0.3 23 2.3.1.3 Fries Stedelijk Netwerk versus de overige kernen Indieners 52, 79, 83, 84, 90, 94, 100, 101 Het FSN (in een gezamenlijke reactie) en de gemeenten van het FSN afzonderlijk, vinden dat het FSN in de POVI beter gepositioneerd kan worden; dan gaat het vooral om schaalsprong, versterking van de economie en agglomeratiekracht ten bate van geheel Fryslân. Enkele plattelandsgemeenten vinden (of verwachten) dat het FSN te veel inwoners naar zich toe kan trekken en de omliggende kernen te veel in hun ontwikkeling kan belemmeren. Reactie: De steden Drachten, Heerenveen, Leeuwarden en Sneek, het FSN, zijn de grootste steden in Fryslân en vormen een belangrijke motor voor de Friese economie. De betrokken gemeenten werken in de Verstedelijkingsstrategie gezamenlijk aan de toekomstige opgaven, waarbij het FSN onderdeel is van het nationaal stedelijk netwerk. Op deze manier kan het FSN ook (inter)nationaal een sterke positie krijgen, o.a. in de Nota Ruimte van het Rijk. Er wordt ingezet op een extra economische ontwikkeling boven op de autonome ontwikkelingen. Hierbij wordt gekeken naar het karakter van het FSN en de toegevoegde waarde die het kan hebben voor geheel Fryslân. Het aantrekken van nieuwe economische functies in het FSN zal ook effecten hebben op de omliggende steden/kernen en dorpen.

De intentie is dat de spin-off van de verstedelijkingstrategie een positief effect heeft voor geheel Fryslân dus ook voor de overige kernen en dorpen. We onderkennen dat deze betekenis/ functie van het FSN voor Fryslân in de POVI wat sterker naar voren kan komen. De inzet voor het FSN laat onverlet dat ook daarbuiten van oudsher sterke (clusters van) bedrijven zitten. Deze kunnen zich naar aard en schaal blijven ontwikkelen. De overige steden/kernen en dorpen behouden ook voldoende mogelijkheden om woningen te bouwen. Een sterke (economische) ontwikkeling van het FSN is gunstig voor heel Fryslân en zal bij kunnen dragen aan het voldoende op peil houden van beroepsbevolking en voorzieningen. Conclusie: de rol van het FSN in het visiedeel (H. 1, 3.3) van de POVI wordt verduidelijkt en als zodanig wordt het FSN beter gepositioneerd: binnen het netwerk van alle Friese steden en dorpen (de basislaag). Het FSN vormt, als fundament voor brede welvaart in Fryslân, vooral een katalysator om de Friese economie te versterken en te verbreden ten bate van heel Fryslân. 2.3.1.4 Positie van Leeuwarden Indiener 84 is van mening dat de rol van de hoofdstad Leeuwarden niet duidelijk is gepositioneerd in de POVI en vraagt om een duidelijkere rol en positie.

Reactie: Leeuwarden is de hoofdstad van Fryslân en heeft als zodanig een bestuurlijke, historische, economische en culturele plek in de provincie. Leeuwarden heeft samen met Groningen–Assen een centrale positie in Noord-Nederland. Leeuwarden heeft een typisch stedelijke uitstraling, met gevarieerde woonmilieus, een uitgebreid en aantrekkelijk winkelgebied in een historisch centrum, diverse soorten bedrijvigheid en allerlei (hoog)stedelijke voorzieningen die voor heel Fryslân van betekenis zijn. Daarnaast is Leeuwarden het belangrijkste Friese centrum van dienstverlening, (medische) zorg en onderwijs. Leeuwarden is bezig met het realiseren van de nieuwe woonwijk Middelsee (meer dan 5.000 woningen) en van de binnenstedelijke locatie Spoordok (ongeveer 3.000 woningen). We onderkennen dat deze positie van Leeuwarden binnen het FSN sterker naar voren mag komen. Conclusie: In het visiedeel (H. 1, 4.6) en in het gebiedsdeel (H 9) wordt de positie van Leeuwarden als provinciehoofdstad wat sterker benadrukt, binnen het verband van het Fries Stedelijk Netwerk. 2.3.1.5 Wadden willen meer specifieke mogelijkheden Indiener 21 vindt het woonbeleid te weinig passend voor de Waddeneilanden. Vooral de nadruk op inbreiding en herstructurering biedt onvoldoende ruimte.

Men wil meer maatwerk, flexibiliteit, pilots en innovatieve woonvormen en tijdelijke huisvesting voor seizoenspersoneel, zo nodig buiten bestaand stedelijk gebied. Reactie: We onderkennen de bijzondere omstandigheden op de Waddeneilanden. In het Gebiedsdeel voor de Waddeneilanden, onder Ruimtelijk ontwikkelingsperspectief, Waddenkernen, staat dat we samen met de gemeenten zoeken naar maatwerkoplossingen voor voldoende beschikbaarheid van woningen, lokale bedrijvigheid en bereikbaarheid van voorzieningen als zorg en onderwijs (vervolgens nader gespecificeerd). Het basisprincipe van inbreiden en herstructureren voor uitbreiden geldt ook voor de Waddeneilanden, mede gelet op de beperkte ruimte. In het kader van het programma Volkshuisvesting wordt voorgesteld om 11 augustus 2026 - Versie 0.3 24 een onderzoek te doen op een aantal Waddeneilanden naar de mogelijkheden van inbreiden en hergebruik/ transformatie binnen het bestaand bebouwd gebied. Verder staat in het themadeel Wonen dat we voor de (tijdelijke) huisvesting van personeel op de Waddeneilanden met gemeenten zoeken naar creatieve oplossingen, in en buiten de dorpen. In het provinciaal Volkshuisvestingsprogramma werken we dit uit. Conclusie: wij zien geen aanleiding om de POVI hierop aan te passen.

2.3.1.6 Energiebeschikbaarheid niet als harde randvoorwaarde voor woningbouw Indieners 87 en 95 willen geen rechtstreekse harde randvoorwaarden dat bij woningbouw de energiebeschikbaarheid op orde moet zijn. Reactie: De energie-infrastructuur is een cruciale randvoorwaarde voor ruimtelijke ontwikkelingen en daarmee ook voor woningbouw. Dat bleek ook uit het onderzoek Randvoorwaarden Woningbouw 2025 (januari 2026). Het realiseren van woningbouw door netbewust te bouwen of aan te sluiten op een warmtenetwerk biedt mogelijkheden voor de toekomst. In het Volkshuisvestingsprogramma wordt daar ook verder aandacht aan besteed. Conclusie: wij zien geen aanleiding om de POVI hierop aan te passen. In het Volkshuisvestingsprogramma wordt hier onder andere aandacht aan besteed. 2.3.1.7 Ruimte bieden aan nature-bases bouwen in gebiedsprocessen. Indiener 66 vraagt meer experimenteerruimte voor nature-based woningbouw die inspeelt op gebiedsgerichte innovatieve woonconcepten, bijdraagt aan klimaatadaptatie en aansluit bij ‘water en bodem sturend’. Reactie: Zulke innovatieve woonconcepten kunnen goed passen binnen het kader van de POVI m.b.t. waterrobuust bouwen en ‘water en bodem sturend’. In het themadeel Wonen, onder Anders wonen, staat bijv. dat we circulair en biobased bouwen stimuleren. Daar vallen ook de genoemde innovatieve woonconcepten onder.

De laagste (veen)gebieden zijn minder geschikt voor woningbouw, zoals in het thema Water en bodem en in het gebiedsdeel Lage Midden is aangegeven. Daaraan kunnen we als uitzondering woonconcepten toevoegen die nadrukkelijk rekening houden met het natte en laag gelegen karakter van het gebied. Daarbij zien wij ook een rol voor het Wetterskip en de gemeente. Conclusie: In het thema Water, onder Water en bodem sturend bij ruimtelijke ontwikkelingen, en in het Gebiedsdeel voor het Lage Midden een uitzondering opnemen voor bijzondere woonconcepten/ ontwikkelingen die nadrukkelijk rekening houden met laaggelegen, nat gebied. 2.3.1.8 Sturing op woningtoewijzing Indiener 59 vraagt om aandacht voor lokale binding bij woningtoewijzing, maatregelen om verdringingseffecten door instroom van buiten de regio. Reactie: Lokale binding bij woningtoewijzing kunnen gemeenten regelen in hun huisvestingsverordening. De POVI biedt het kader om te voorzien in voldoende kwantitatief en kwalitatief woningaanbod, ook voor instroom van buiten de provincie. In het kader van het Volkshuisvestingsprogramma wordt er gekeken naar urgentie en naar woningtoewijzing. Dit is echter primair een gemeentelijke taak en verantwoordelijkheid. Conclusie: de zienswijze geeft geen aanleiding tot aanpassing van de POVI. In het Volkshuisvestingsprogramma wordt hier aandacht aan besteed.

Gemeenten kunnen een huisvestingsverordening vaststellen en daarin dit onderwerp regelen. 2.3.1.9 Woningbouw en financiële middelen moeten in verhouding zijn Indiener 68 is van mening dat de 30% sociale huur via een gedifferentieerde aanpak moet plaatsvinden in Fryslân en dat de ambitie van de FSN te hoog is. Verzwarende stedenbouwkundige voorwaarden ten opzichte van de Nationale Prestatie Afspraken zijn financieel niet te dragen door corporaties. Reactie: In de POVI worden de uitgangspunten (diversiteit, kwaliteit, brede welvaart) consistent doorgevoerd. De groeiambities van het FSN gaan niet ten koste van overige kernen en landelijk gebied; deze zijn vooral gekoppeld aan opvang van instroom van buiten Fryslân. De overige kernen hebben groeipercentages die aansluiten bij aard en schaal van de kernen. In het Volkshuisvestingsprogramma wordt aandacht besteed aan haalbaarheid en betaalbaarheid voor corporaties. Met het inwerkingtreden van de Wet versterking regie 11 augustus 2026 - Versie 0.3 25 volkshuisvesting is de 30% sociale huur in de nieuwbouw een feit geworden. In het kader van de Woondeals en het Volkshuisvestingsprogramma wordt hier een verdere invulling aan gegeven, waarbij ook aandacht is voor de woningbouwcorporaties. Het gaat ten alle tijden om een balans tussen kwaliteitseisen en financiële uitvoerbaarheid.

Daarnaast wordt in het kader van onder andere het Volkshuisvestingsprogramma een onderzoek uitgevoerd naar de opgave en middelen van de woningbouwcorporaties. Conclusie: de zienswijze geeft geen aanleiding tot het wijzigen van de tekst van de POVI. In het Volkshuisvestingsprogramma en de Woondeal worden hier verder gesprekken over aangegaan met de woningbouwcorporaties, waarbij de investeringscapaciteit van de woningbouwcorporaties zeker zal worden meegenomen. 2.3.1.10 Wonen in relatie tot andere ruimtelijke thema's Indieners 78 en 88 zijn van mening dat in de POVI niet voldoende rekening wordt gehouden met o.a. stikstof, natuur, water en bodem en dat woningbouw niet uitvoerbaar is wanneer deze punten niet worden geregeld. Reactie: In de POVI staat dat woningbouw afstemming vraagt met natuur/ stikstofruimte, netcapaciteit en water en bodem. Ook de passende beoordeling en het OER laten zien dat deze afstemming met nadere maatregelen zoals mitigatie, cruciaal blijven en dat onzekerheden bestaan. We onderkennen dat een hoge woningbouwambitie zonder voldoende natuur- en stikstofcondities kan vastlopen. Met de POVI willen wij daarom natuurherstel stimuleren en het stikstofslot opheffen om de woningbouwambities mogelijk te maken; ook in het thema Wonen kan deze relatie aangegeven worden.

De POVI is een strategisch document dat niet aangeeft waar daadwerkelijk gebouwd kan worden (wel zijn in het Gebiedsdeel indicatief locaties benoemd en aangegeven). Dit zal afgewogen moeten worden in het kader van Omgevingsplannen. Gemeenten zijn daarvoor in eerste instantie aan zet, met water en bodem sturend als uitgangspunt vanuit de POVI. Conclusie: de zienswijze geeft aanleiding om in het thema Wonen, onder Wonen i.r.t. water en bodem, ook de relatie met natuurherstel wat uitdrukkelijker te benoemen. 2.3.1.11 Verdeling sociale huur Indiener 83 is van mening dat verdeling van de sociale huur onevenredig kan uitpakken voor het FSN omdat die gemeenten al een hoog aandeel sociale huur hebben. Reactie: met de invoering van de Wet versterking regie volkshuisvesting zijn de aandelen 30% sociale huur en 2/3 betaalbare woningbouw juridisch vastgelegd; deze aandelen hebben betrekking op nieuwbouw. In de POVI zijn de aandelen 30% sociale huur en 2/3 betaalbare woningen voor de provincie als geheel benoemd. De uitwerking en de borging horen thuis in de woondeals en het Volkshuisvestingsprogramma. Conclusie de zienswijze geeft geen aanleiding tot aanpassing van de POVI op dit punt. In het programma wordt hier verder uitvoering aan gegeven.

2.3.1.12 Vrijkomende (agrarische) bebouwing Indiener 30 voert aan dat agrarische hulpbedrijven zich in vrijkomende agrarische bebouwing moeten kunnen vestigen, zoals dat ook in Omgevingsverordening staat. Reactie: Hergebruik van vrijkomende agrarische bebouwing is in de POVI niet beperkt tot wonen (zie 3.2, bij vrijkomende boerderijen ca.); ook andere functies zoals ambachtelijke en dienstverlenende bedrijvigheid worden genoemd. De lijst in de POVI is niet limitatief zodat 'agrarische hulpbedrijven' niet uitgesloten zijn; in de nieuwe omschrijving die aansluit bij de Omgevingsverordening betreft het dan ‘hulpbedrijven landelijk gebied’. Het gaat steeds om passend hergebruik, zowel ruimtelijk als functioneel. Conclusie: Ter verduidelijking hebben we in het thema Leefbaarheid aangegeven dat ook ‘hulpbedrijven landelijk gebied’ voor hergebruik van vrijkomende boerderijen ca. in aanmerking kunnen komen; voorwaarde is dat ze passen in het (landelijk) gebied. In bijlage 5 hebben we een begripsomschrijving van ‘agrarische hulpbedrijven’ opgenomen die aansluit bij de begripsomschrijving in de Omgevingsverordening. 11 augustus 2026 - Versie 0.3 26 2.3.2 Leefbaarheid 2.3.2.1 Leefbaarheid, algemeen Indieners 21, 101 en 113 vragen om leefbaarheid en cultuur als een zelfstandige drager van brede welvaart neer te zetten en daarmee als een zelfstandig beleidsdoel.

Daarnaast is het voorstel om een modaal inkomen als indicator voor brede welvaart te gebruiken. Reactie: Voor het thema leefbaarheid en voorzieningen wordt eind dit jaar een onderzoek opgestart om meer inzicht te krijgen in leefbaarheid, ook in relatie tot brede welvaart. In dit onderzoek worden alle gemeenten meegenomen, zo ook de Wadden. De vertaling van dit onderzoek gaat plaatsvinden in de programma's. Voor de verdere uitwerkingen blijft er aandacht voor culturele voorzieningen, cultuureducatie, talentontwikkeling ect. Daarnaast bevat brede welvaart meerdere aspecten. (Modaal) inkomen is daar zeker een belangrijk onderdeel van en kan als indicator worden benut; vooralsnog wordt echter eerst onderzoek gedaan. Conclusie De zienswijze geeft geen aanleiding tot het aanpassen van de POVI teksten. In de programma's die volgen uit de POVI zal dit onderwerp zeker een plek krijgen, zoals ook gezondheid en een gezonde leefomgeving integraal worden meegewogen. 2.3.2.2 Investeren in de economie o.a. in de retail Indiener 2 vraagt om de passages over detailhandel uitdrukkelijk te vermelden dat de concentratie van winkels in centra is gebaseerd op ruimtelijke en maatschappelijke motieven (leefbaarheid, ruimtelijke kwaliteit, stedelijk/dorps milieu, tegengaan structurele leegstand) en niet op economische motieven.

Daarnaast wil men graag de formulering over “winkelformules die hier niet passen” te verduidelijken door een ruimtelijke, niet-economische afbakening op te nemen en te benadrukken dat de concrete beoordeling op gemeentelijk niveau plaatsvindt. De provinciale rol dient zich te richten op hoofdlijnen en regionale structuur, terwijl de concrete branchering en Dienstenrichtlijn-motivering in gemeentelijke omgevingsplannen wordt uitgewerkt. Ook dient de Europese Dienstenrichtlijn en de noodzaak van een toets op non- discriminatie, noodzaak en evenredigheid bij de uitwerking van detailhandelsbeleid vorm te worden gegeven. Reactie: We kunnen ons vinden in de strekking van de zienswijze. In het themadeel Leefbaarheid van beweging 3 verduidelijken we onze inzet voor detailhandel, gebaseerd op ruimtelijke en maatschappelijke motieven. De concrete beoordeling vindt op gemeentelijk niveau plaats; in het kader van hun Omgevingsplannen onderbouwen gemeenten welke vormen en branches van detailhandel in aanmerking komen voor bepaalde plekken. Daarnaast verduidelijken we ons beleid voor grootschalige winkels buiten het centrumgebied, waarbij de nadruk ligt op niet dagelijkse goederen. Ook hier leveren de gemeenten het maatwerk qua omvang, ontsluiting, en branchering. Conclusie: de ingediende zienswijzen geven aanleiding tot het aanpassen van de POVI teksten m.b.t.

detailhandel in het themadeel Leefbaarheid. 2.3.2.3 Leefbaarheid, specifiek (o.a. belang ontmoetingsplekken) Indieners 68, 77 en 88 vinden dat in het kader van de leefbaarheid, samenredzaamheid en sociale infrastructuur, in en rondom de dorpen (groene) ontmoetingsplekken/ recreatieruimten, dorpshuizen en verenigingen aanwezig moeten zijn en als zodanig ook moeten kunnen functioneren. De 30/15 minuten benadering is daarvoor een te smalle basis. Ook dient de organisatie van dergelijke ontmoetingsplekken op orde te zijn, evt. door subsidieverstrekking. Reactie: Het belang van ontmoeting voor de leefbaarheid wordt in de POVI op diverse plekken benoemd en is onderdeel van beweging 3, Naar sterke steden en dorpen in een leefbaar, vitaal en verbonden Fryslan. In het thema Leefbaarheid staat onze ambitie dat een ontmoetingsplek in elk dorp of elke wijk aanwezig is; dat kan in diverse vormen en vergt maatwerk. Onze Beleidsbrief Leefbaarheid gaat nader in op het belang en de organisatie hiervan. De realisatie van ontmoetingsplekken is primair een gemeentelijke taak. De provincie heeft wel een aantal regelingen die hier een bijdrage aan kunnen leveren, zoals IMF en DOM. Wij nemen deze zienswijze mee als aandachtspunt voor de uitwerking (bijv. in Omgevingsprogramma's of sociale/regionale programma's).

Daarnaast zijn groen en recreatie onderdeel van een vitale kern en zorgen deze voor een klimaatadaptieve inrichting van steden en dorpen. De kaders hiervoor staan in de POVI. De concrete invulling hiervan per stad of dorp ligt bij de gemeenten. Conclusie: De ingediende zienswijze geeft geen aanleiding om de POVI aan te passen. In programma's worden deze onderwerpen uitgewerkt. Zo zal er onder de noemer gezondheid meer aandacht worden gevraagd voor groen en recreatie in ruimtelijke plannen. 11 augustus 2026 - Versie 0.3 27 2.3.2.4 Regioplan NPVR Zuidoost Fryslân Indiener 100 vraagt meer duidelijkheid over het Regioplan NPVR Zuidoost Fryslân,dat als regionaal kader functioneert, en vraagt om het Regioplan te verankeren in de POVI. Reactie: Het regioplan NPVR Zuidoost is met name een visievormend document waarin voor een aantal thema's (mobiliteit, wonen, onderwijs, economie etc.) de opgaven en toekomstige ambities worden uitgewerkt. Die thema's komen - in een andere groepering - grotendeels ook terug in de POVI. Gedeputeerde Staten hebben het regioplan ZO onlangs ook vastgesteld en blijft ook de komende periode betrokken bij het verder uitwerken van het regioplan in uitvoeringsagenda's. Als in vervolg op het regioplan een gebiedsontwikkelingstraject komt, zal de provincie daarop aansluiten.

De sturingsfilosofie van de provincie kan op dit punt worden aangepast en meer duidelijkheid bieden over de rol van de provincie. Conclusie De zienswijze leidt tot een aanpassing. In het visiedeel, H. 4 over sturing, is meer verheldering opgenomen over onze provinciale rollen en belangen door o.a. het toevoegen van de paragrafen 4.5 en 4.6. 2.3.3 Bereikbaarheid 2.3.3.1 Bereikbaarheid, algemeen Indiener 109 beantwoord in beweging 4 Indiener 68 vindt dat er heldere keuzes zijn gemaakt die van belang zijn voor Fryslân en geeft complimenten voor de Omgevingsvisie. Indiener pleit voor een integrale benadering voor de ontwikkeling van de Friese kernen en voor een goede en betaalbare (bereikbaarheid van de) voorzieningen, zodat huurders ook in kleinere kernen kunnen blijven wonen. Reactie: We waarderen het compliment en zien hierin steun voor de koers en de keuzes in de POVI. Het belang van bereikbaarheid van voorzieningen en toegankelijkheid van vervoer wordt op meerdere plekken in de POVI genoemd; dit is onderdeel van een inclusieve en leefbare leefomgeving (beweging 1 en 3). In het Visiedeel, H. 1 resp. par. 2.2 De Friese opgaven, kunnen we de relatie tussen bereikbaarheid en de kernenstructuur nog nader accentueren, en toegankelijkheid toevoegen aan de kernopgave voor het mobiliteitssysteem.

Toegankelijkheid van haltes, stations en OV-knooppunten is onderdeel van de verdere uitwerking van publieke mobiliteit in OV-concessies en uitvoeringsprogramma's. Daarbij wordt ook aandacht besteed aan de aansluiting van lopen en fietsen op het openbaar vervoer; dat komt de leefbaarheid in de kleinere kernen en bereikbare voorzieningen voor alle inwoners ten goede. Conclusie: In het Visiedeel H. 1 de relatie tussen bereikbaarheid en kernenstructuur nader accentueren, en in par. 2.2 toegankelijkheid toevoegen aan de kernopgave mobiliteitsysteem. 2.3.3.2 Bereikbaarheid i.r.t. o.a. agglomeratiekracht, daily urban system, 15/30-minutenstrategie Indieners 83, 84, 87, 100 en 101 vragen om bereikbaarheid, agglomeratiekracht, daily urban system en de 15/30 minutenstrategie als samenhangend sturend principe uit te werken, inclusief concrete netwerkkeuzes, investeringsprioriteiten en de rol van de Lelylijn. Reactie: We onderkennen dat de samenhang tussen deze belangrijke aspecten in met name het visiedeel wat sterker naar voren mag komen. In H. 1 kan binnen het netwerk van alle Friese steden en dorpen en daarbinnen het FSN, deze samenhang aangevuld en verduidelijkt worden; in de thema’s economie en bedrijvigheid en mobiliteit, is dit op enkele plekken eveneens te verwerken. In het toegevoegde H.

4.6 Sturen op opgaven, in het visiedeel, hanteren we als sturingsconcept het netwerk van steden en dorpen, in relatie tot o.a. verbondenheid en bereikbaarheid; de Lelylijn past daar goed binnen. De gevraagde concrete netwerkkeuzes en investeringen (incl. Lelylijn) horen thuis in een omgevingsprogramma mobiliteit/bereikbaarheid. Conclusie: De zienswijze geeft aanleiding tot het verduidelijken van de samenhang tussen de genoemde aspecten in H. 1 en in het toegevoegde H. 4.6 Sturen op opgaven van het visiedeel, en in de thema’s economie en bedrijvigheid en mobiliteit. 2.3.3.3 Bereikbaarheid, platteland/ voorzieningen Indiener 75 benadrukt het belang van goede ontsluitingen in het landelijk gebied voor de gewenste grondstofkringlopen. Reactie: Dit punt heeft raakvlakken met mobiliteit in de verschillende thema's, zoals mobiliteit en bereikbaarheid in het landelijk gebied en in het kader van circulaire economie. Het mobiliteitssysteem zoals uitgewerkt in het thema mobiliteit voorziet ook in goede ontsluitingen voor grondstofkringlopen. De concrete uitwerking krijgt een plek in programma's. 11 augustus 2026 - Versie 0.3 28 Conclusie: De POVI tekst behoeft geen aanpassing, op verschillende plekken is het mobiliteitsnetwerk benoemd. 2.3.4 Gastvrijheid 2.3.4.1 Gastvrijheid, algemeen Indieners 74 en 79 missen een visie op wat mogelijk, gewenst en kansrijk qua recreatie en toerisme.

Hierbij wordt ook aandacht gevraagd voor de toeristisch minder ontwikkelde delen van de provincie. Indieners zien graag meer handvaten opgenomen in de POVI. Reactie: Voor gastvrijheid kiezen we bewust voor het inzetten op slimme groei zonder op voorhand (hoeveelheid) ruimte te bepalen of locaties aan te wijzen. In de thema- en het gebiedenhoofdstuk en de ‘Gebruiksvisies voor water- en landrecreatie’ specificeren wij welke recreatievormen goed bij slimme groei passen. Conclusie: Er is geen aanleiding om de tekst van de POVI op dit punt aan te passen. 2.3.4.2 Gastvrijheid, verblijfsrecreatie (kleinschalig, grootschalig) Indiener 31 en 86 waardeert de aandacht voor de gastvrijheidssector, maar vraagt om toerisme niet te sturen op typen bezoekers en deze typering uit de POVI te verwijderen. Ook wil men graag meer ontwikkelruimte voor zowel kleinschalige als grootschalige recreatie op basis van duidelijke kwaliteitscriteria en waarbij rekening wordt gehouden met een groeiende ruimtebehoefte van toeristen. Particulier verhuur (zoals Airbnb) zou als ongewenst moeten worden beschouwd vanwege effecten op het woningaanbod en de leefbaarheid. Reactie: De zienswijze ondersteunt voor een belangrijk deel de koers van de provincie.

De POVI stuurt niet op het type toerist maar op recreatievormen en soorten van toerisme die passen binnen slimme groei van de gastvrijheidssector; daar kan (indirect) wel een type toerist uit voortvloeien. Wij ondersteunen kleinschalige vormen van recreatie en toerisme en zijn terughoudendheid ten aanzien van grootschalige recreatievormen. Terughoudendheid ten aanzien van grootschalige recreatie is een bewuste keuze omdat deze niet goed past bij de gewenste gastvrijheidssector. Een uitzondering voor een grootschalig initiatief is mogelijk wanneer deze aantoonbare meerwaarde heeft waarbij meerdere opgaven zijn gediend. Concrete eisen aan recreatieontwikkeling worden in de Omgevingsverordening uitgewerkt en particuliere verhuur is een verantwoordelijkheid die bij de gemeente ligt. Conclusie: De ingediende zienswijze geeft geen aanleiding tot het aanpassen van de teksten in de POVI. 2.3.4.3 Gastvrijheid, landrecreatie Indiener 113 is van mening dat toerisme niet milieuvriendelijk is en vraagt zich af waarom de ontwikkeling van het toerisme is gericht op het veengebied onder de noemer landbouw en natuur? Reactie: toerisme valt onder de noemer van gastvrijheid en is niet beperkt tot het veengebied. Recreatie en toerisme zijn onderdeel van beweging 3 (Leefbaar en vitaal Fryslân). Gastvrijheid moet en kan juist bijdragen aan een leefbare en gezonde leefomgeving.

Conclusie: De zienswijze geeft geen aanleiding tot het aanpassen van de POVI teksten. 2.3.4.4 Gastvrijheid, recreatieve routenetwerken Indieners 11, 33, 51, 77 en 86 pleiten voor meer aandacht voor (vaar) routes (onder meer fiets- en kanoroutes) en voor de betekenis van cultuurhistorische waarden zoals vaarten (ook als waarde voor groenblauwe dooradering). Deze kunnen zowel voor landschappelijke waarden en cultuurtoerisme (gastvrijheidssector) als voor een gezonde leefomgeving en natuur van belang zijn. Daarnaast wordt om financiële middelen gevraagd. Reactie: We onderkennen het belang van (vaar)routes voor landschap, cultuurtoerisme/ gastvrijheid en gezonde leefomgeving en natuur. Daarnaast passen routestructuren in slimme groei en de gastvrijheidssector en in de ruimtelijke principes. Concrete projecten opnemen, zoals de vraag is, past echter niet bij het abstractieniveau van de POVI maar in een programma. Ook het beschikbaar stellen van financiële middelen hoort in een programma thuis. 11 augustus 2026 - Versie 0.3 29 Conclusie: In het thema Gastvrijheid, onder Investeren in recreatieve infrastructuur, hebben we dit aanvullend opgenomen. 2.3.4.5 Gastvrijheid specifiek, seizoen verlenging Indiener 77 vraagt om seizoensverlenging en vraagt om dit uitdrukkelijk op te nemen in de teksten van de POVI.

Reactie: In de POVI wordt benoemd dat wij juist inzetten op spreiding van bezoek over het gebied en over de seizoenen. Dit vormt een van de uitgangspunten van Slimme groei en maatwerk per gebied/locatie. Conclusie: Geen aanpassing van de teksten van de POVI er wordt voldoende maatwerk geboden. 2.4 Naar een fossielvrije en circulaire samenleving De wijze van beantwoording van de zienswijzen in deze paragraaf 2.4 is anders opgebouwd dan die in de andere paragrafen. Gebundelde beantwoording zoals hierboven, zou minder recht doen aan de mate van gedetailleerdheid van de betreffende zienswijzen. Bij de beantwoording in paragraaf 2.4 hebben we daarom gekozen voor een behandeling per aspect. 2.4.1 Economie en bedrijvigheid 2.4.1.1 Economie, algemeen Indieners: 21; 52; 77; 83; 86; 87; 100 Samenvatting A. Er wordt gevraagd om economie nadrukkelijker te positioneren als onderdeel van brede welvaart en als dragende kracht voor een toekomstbestendig Fryslân. Daarbij wordt verzocht om scherper te formuleren welke economische ambities de provincie heeft en welke bijdrage economische ontwikkeling levert aan leefbaarheid, voorzieningen en de kwaliteit van de leefomgeving. B.

Er wordt gevraagd meer aandacht te besteden aan de economische structuur van Fryslân, waaronder de betekenis van de maakindustrie, innovatie, digitalisering, robotisering en investeringen in productiviteit en concurrentiekracht. Daarbij wordt benadrukt dat de maakindustrie een belangrijke economische pijler vormt en een explicieter ontwikkelperspectief verdient. C. Er wordt gevraagd om de relatie tussen economie, wonen, bereikbaarheid en voorzieningen sterker uit te werken. Daarbij wordt benadrukt dat deze opgaven in samenhang moeten worden beschouwd en elkaar wederzijds versterken. D. Er wordt gevraagd om meer aandacht voor arbeidsmarkt, vakmanschap, onderwijs en de aansluiting tussen onderwijs en bedrijfsleven. Daarbij wordt gewezen op het belang van voldoende arbeidskrachten en een toekomstbestendige beroepsbevolking voor de Friese economie. E. Er wordt gevraagd om meer aandacht voor de economische betekenis van het midden- en kleinbedrijf, familiebedrijven en lokaal ondernemerschap. Daarbij wordt benadrukt dat deze bedrijven een belangrijke bijdrage leveren aan werkgelegenheid, leefbaarheid en de economische structuur van Fryslân. F. Er wordt gevraagd om meer onderscheid te maken tussen stedelijke en landelijke economische profielen.

Daarbij wordt gewezen op verschillen in economische structuur, sectoropbouw en ontwikkelbehoeften tussen stedelijke gebieden en landelijke gemeenten. G. Er wordt gevraagd om recreatie en toerisme nadrukkelijker te erkennen als economische sectoren en als onderdeel van de economische ontwikkeling van Fryslân. Daarbij wordt gewezen op kansen voor seizoensverlenging, recreatieve ontwikkeling en versterking van de regionale economie. H. Er wordt gevraagd rekening te houden met bijzondere economische structuren, waaronder die van de Waddeneilanden. Daarbij wordt gewezen op het belang van voldoende ruimte voor voorzieningen, ondernemerschap en economische vitaliteit in gebieden met een specifieke schaal en context. 11 augustus 2026 - Versie 0.3 30 Antwoord A. Wij herkennen dat de indieners vragen om een concretere economische duiding in de POVI. De POVI benoemt economische vitaliteit, innovatie, werkgelegenheid en verdienvermogen als belangrijke onderdelen van brede welvaart. Daarnaast bevat de POVI een ruimtelijke strategie voor verschillende typen bedrijvigheid en ontwikkelruimte voor bedrijven in steden, regiokernen en kleinere kernen. De nadere uitwerking van economische ambities, ontwikkellocaties en programmering vindt plaats in omgevingsprogramma's, regionale programmeringsafspraken en andere economische uitvoeringsagenda's.

Wij zien daarom geen aanleiding om de hoofdkoers van de POVI aan te passen. Wel hebben we het belang van het Fries Stedelijk Netwerk als motor voor de Friese economie in H. 1 en 3.3 verduidelijkt en beter gepositioneerd; zie ook zienswijze Fries Stedelijk Netwerk versus de overige kernen. B. Wij herkennen de wens om de economische koers van Fryslân scherper zichtbaar te maken. De POVI bevat een ruimtelijke visie op een toekomstbestendige economie en benoemt daarbij onder meer ontwikkelruimte voor de speerpuntsectoren, innovatie, kennisontwikkeling, verduurzaming en een aantrekkelijk vestigingsklimaat als belangrijke elementen. De POVI is echter geen economisch uitvoeringsprogramma, maar een strategische omgevingsvisie. De verdere uitwerking van economische structuurversterking, innovatie, digitalisering, arbeidsmarkt en het verdienvermogen van Fryslân vindt plaats binnen het economische beleid en de daarbij behorende programma’s en uitvoeringsagenda’s. Wel hebben we de relatie tussen deze economische ontwikkelingen en de ruimtelijke keuzes in de POVI op enkele punten wat duidelijker verwoord. C. In het Visiedeel leggen we deze relatie; in het themadeel werken we dit voor de verschillende thema’s uit.

We hebben deze relatie op visieniveau sterker uitgewerkt door de positie en functie van het netwerk van steden en dorpen en daarbinnen het FSN te verduidelijken (zie zienswijze Fries Stedelijk Netwerk versus de overige kernen). D. In het Visiedeel is ons inziens voldoende aandacht voor het belang van de beroepsbevolking voor de economie en de opgave om deze op voldoende peil te houden; dit is een belangrijke reden om meer vakmensen en kenniswerkers naar Fryslân aan te trekken. In de inleiding op het thema economie en bedrijvigheid hebben we dit als randvoorwaarde toegevoegd, evenals de aansluiting tussen onderwijs en bedrijfsleven. Uit te werken in omgevingsprogramma's, regionale programmeringsafspraken en andere economische uitvoeringsagenda's. E. We onderkennen het belang van deze bedrijven voor de Friese economie; we bieden ook passende ontwikkelruimte voor deze bedrijven. In H.1 van het visiedeel hebben we dit belang aanvullend benoemd en in beweging 4 daar ontwikkelruimte naar aard en schaal aan gekoppeld (in het thema economie en bedrijvigheid was dit al aangegeven); F. Dit onderscheid is naar onze mening voldoende weergegeven in de verschillende profielen van steden en dorpen in de kernenstructuur, zoals op diverse plekken in de POVI omschreven. Ook de verschillen in aard van de dynamiek tussen stedelijke en meer landelijke gebieden is aangegeven.

Uit te werken in omgevingsprogramma's, regionale programmeringsafspraken en andere economische uitvoeringsagenda's. G. In het visiedeel, met name bij beweging 3, en in het thema Gastvrijheid, gaan we naar onze mening voldoende in op de economische betekenis van recreatie en toerisme. Daar staat bijvoorbeeld ook dat wordt ingezet op spreiding van bezoek over de provincie en over de seizoenen. H. Naar onze mening komen de diverse economische structuren voldoende tot uitdrukking in het onderscheid tussen economische sectoren/ specialisaties (waaronder de speerpuntsectoren), tussen de kernen, meer stedelijke en meer landelijke gebieden, en in de gebiedsdelen; uit te werken in omgevingsprogramma's, regionale programmeringsafspraken en andere economische uitvoeringsagenda's. De bijzondere positie van de Waddeneilanden, ook in economische zin, wordt volgens ons voldoende in alle drie delen van de POVI weergegeven, met name in het gebiedsdeel (incl. enkele aanvullingen over circulariteit en functiemenging/ verbreding n.a.v. zienswijzen). 2.4.1.2 Regionale economische ecosystemen Indieners: 52, 79; 83;84, 87,100 Samenvatting A. Er wordt gevraagd om regionale economische ecosystemen nadrukkelijker te erkennen als onderdeel van de economische structuur van Fryslân.

Daarbij wordt gewezen op het belang van economische concentraties en samenhangende netwerken van bedrijven, kennisinstellingen, infrastructuur en arbeidsmarkten. 11 augustus 2026 - Versie 0.3 31 Specifiek wordt gevraagd om het economische ecosysteem langs de A6/A7 explicieter te erkennen en uit te werken. B. Er wordt gevraagd om het Fries Stedelijk Netwerk nadrukkelijker te positioneren als economisch systeem en motor voor brede welvaart. Daarbij wordt gevraagd de verstedelijkingsstrategie en investeringsagenda sterker te verankeren en economische ontwikkeling, woningbouw, bereikbaarheid en investeringen in samenhang te benaderen. Daarnaast wordt gevraagd te onderzoeken of uitnodigingszones sterker in FSN-verband kunnen worden benaderd, zodat wonen, werken, energie en groen ook op de schaal van het Fries Stedelijk Netwerk in samenhang worden ontwikkeld. C. Er wordt gevraagd om duidelijker te maken hoe regionale economische ecosystemen doorwerken naar regiokernen, landelijke gebieden en omliggende gemeenten. Daarbij wordt aandacht gevraagd voor grensoverschrijdende relaties, onder meer met Groningen, en voor de doorwerking van investeringen, werkgelegenheid en voorzieningen naar andere delen van Fryslân. Antwoord: A. In de POVI ligt de focus op het netwerk van steden en dorpen en daarbinnen van het FSN als concentratiepunten voor wonen, werken en voorzieningen.

Daarmee kunnen agglomeratievoordelen, innovatie, en kennisontwikkeling ten bate van heel Fryslân worden verstrekt. We onderkennen daarnaast ook het economisch belang van ontwikkeling van de regionale economische ecosystemen, zowel regionaal als (inter)provinciaal. In het Gebiedsgerichte deel gaan we in op deze regionale economische ecosystemen langs A7 en A6, zoals deze in de Nota Ruimte worden benoemd; met name op hun betekenis voor de innovatieve maakindustrie. Deze hebben we bij de uitnodigingszones in het gebiedsgerichte deel wat nadrukkelijker benoemd. B. We hebben de functie van het FSN als economische motor voor Fryslân in het Visiedeel duidelijker aangegeven, en daarmee de betekenis en positie van het FSN voor heel Fryslân beter gepositioneerd. Hierbij hebben we mede de verstedelijkingsstrategie, kernenstrategie en investeringsagenda sterker verankerd. Zie ook zienswijze Fries Stedelijk Netwerk versus de overige kernen. Binnen de uitnodigingszones kan de noodzakelijke ontwikkelruimte voor het FSN worden gevonden. Naast het FSN hebben deze uitnodigingszones ook betrekking op de ontwikkelingen rond de regiosteden Harlingen en Dokkum en op energievraagstukken in relatie tot nabijgelegen energievraagclusters; de uitnodigingszones hebben daarmee een iets bredere scope dan het FSN. C.

Zie onze reactie bij A hierboven; nader uit te werken in de Kernenstrategie en de regionale afspraken over programmering van bedrijventerreinen. 2.4.1.3 Bedrijvigheid, bedrijventerreinen en ontwikkelruimte Indieners: 30, 52; 77; 79; 86; 87; 90; 94; 100; 101; 114 Samenvatting A. Er wordt gevraagd om meer aandacht voor economische ontwikkelruimte buiten het Fries Stedelijk Netwerk. Daarbij wordt benadrukt dat ook regiokernen en landelijke gemeenten ruimte nodig hebben voor bedrijvigheid, werkgelegenheid en economische ontwikkeling. Gevraagd wordt de economische betekenis van regiokernen nadrukkelijker te erkennen en ontwikkelmogelijkheden niet uitsluitend te concentreren in de F4-steden. En om duidelijkheid te geven over de ontwikkelmogelijkheden per type kern. B. Er wordt gevraagd om ruimte te behouden voor lokaal gewortelde bedrijven en kleinschalige bedrijfsontwikkeling in en nabij dorpen. Daarbij wordt gewezen op het belang van maatwerk, mogelijkheden voor lokale bedrijven om door te groeien in de eigen omgeving en het behoud van ontwikkelruimte voor kleinschalige bedrijvigheid. Ook wordt gevraagd om ruimte te houden voor uitbreiding van bestaande bedrijventerreinen in dorpen wanneer de lokale situatie daarom vraagt.

Er wordt tevens gevraagd ruimte te bieden aan hulpbedrijven in het landelijk gebied en aan economische functies op vrijkomende agrarische locaties, wanneer deze functioneel verbonden zijn met het landelijk gebied. C. Er wordt gevraagd om voldoende ontwikkelruimte op bedrijventerreinen. Daarbij wordt gewezen op de behoefte aan uitbreidingsruimte, duidelijke provinciale kaders voor werklocaties en het belang van regionale afspraken over bedrijventerreinen. Ook wordt opgemerkt dat uitsluitend inzetten op beter benutten van bestaande terreinen niet altijd voldoende zal zijn om aan de toekomstige ruimtebehoefte te voldoen. D. Er wordt gevraagd om bedrijventerreinen verder te ontwikkelen tot toekomstbestendige en multifunctionele werklocaties. Daarbij worden opgaven op het gebied van energie, circulariteit, logistiek, klimaatadaptatie en innovatie nadrukkelijk verbonden aan de ontwikkeling van bedrijventerreinen. 11 augustus 2026 - Versie 0.3 32 E. Er wordt aandacht gevraagd voor herstructurering, revitalisering en beter benutten van bestaande bedrijventerreinen. Daarbij wordt benadrukt dat deze opgave een belangrijke bijdrage kan leveren aan zorgvuldig ruimtegebruik, economische ontwikkeling en de kwaliteit van werklocaties. F.

Er wordt gevraagd om duidelijkheid over de rol van de provincie en de ondersteuning van gemeenten bij de herstructurering en verduurzaming van bedrijventerreinen. Daarbij wordt gewezen op de samenhang met de energietransitie, circulaire economie en andere ruimtelijke opgaven Antwoord A. De POVI zet in op een sterk Fries Stedelijk Netwerk én op vitale regiokernen en dorpen. Economische ontwikkeling concentreert zich daarom niet uitsluitend in de F4- steden. Regiokernen vervullen een belangrijke rol voor werkgelegenheid, voorzieningen en bedrijvigheid in hun omgeving; bij o.a. de thema’s wonen, leefbaarheid, economie en bedrijvigheid werken we dit uit. De ontwikkelmogelijkheden verschillen per gebied en sluiten aan bij de aard, schaal en functie van steden, regiokernen en dorpen. In het gebiedsgerichte deel gaan we nader in op de afzonderlijke regiokernen. B. De POVI biedt ruimte voor lokaal gewortelde bedrijvigheid die past bij de schaal en identiteit van dorpen en kernen. Daarbij blijft maatwerk mogelijk. Tegelijkertijd wordt gestuurd op een zorgvuldige afweging van ruimtelijke kwaliteit, leefomgeving en economische ontwikkeling. De concrete afweging van uitbreidingsmogelijkheden vindt plaats bij de verdere uitwerking van plannen en initiatieven.

Hulpbedrijven in het landelijk gebied in het landelijk gebied hebben ontwikkelruimte op agrolocaties en op vrijkomende agrarische locaties. We hebben dit in het Themadeel Leefbaarheid verduidelijkt door toevoeging van de categorie hulpbedrijven landelijk gebied met een bijbehorende begripsomschrijving, zoals deze ook in onze Omgevingsverordening is opgenomen. Op vrijkomende agrarische locaties zijn ook andere economische functies mogelijk voor zover deze passen in de landelijke omgeving; gemeenten wegen dit per situatie af. C. De POVI zet in op zorgvuldig ruimtegebruik, waarbij herstructurering, revitalisering en beter benutten van bestaande bedrijventerreinen belangrijke uitgangspunten zijn. Tegelijkertijd sluit de visie uitbreiding van bedrijventerreinen niet uit wanneer daar vanuit regionale behoefte aanleiding voor bestaat. De afweging tussen herstructurering, intensivering en uitbreiding vindt plaats binnen de regionale programmering en afspraken over werklocaties. D. De POVI beschouwt bedrijventerreinen als multifunctionele locaties waar economische ontwikkeling samenkomt met opgaven op het gebied van energie, circulariteit, klimaatadaptatie en mobiliteit; we hebben in het thema Economie en bedrijvigheid de verbreding naar werklandschappen daaraan toegevoegd.

Deze integrale benadering sluit aan bij de beweging naar een fossielvrije en circulaire samenleving en een toekomstbestendige economie. De verdere uitwerking van deze opgaven vindt plaats in programma's, gebiedsgerichte uitwerkingen en de ontwikkeling van individuele bedrijventerreinen. E. De POVI zet in op zorgvuldig ruimtegebruik en het beter benutten van bestaande ruimte voordat nieuwe locaties worden ontwikkeld. Herstructurering, revitalisering en intensiever gebruik van bestaande bedrijventerreinen passen binnen deze lijn en dragen bij aan een efficiënt ruimtegebruik en toekomstbestendige werklocaties. De concrete uitwerking en prioritering van deze opgave vindt plaats in regionale programmering, uitvoeringsprogramma's en samenwerking tussen provincie en gemeenten. F. De POVI beschrijft de strategische koers voor de ontwikkeling van Fryslân en geeft richting aan de ruimtelijke ontwikkeling van bedrijventerreinen. De inzet van instrumenten, ondersteuning van gemeenten en de uitvoering van projecten worden uitgewerkt binnen bestaande programma's, subsidieregelingen, regionale samenwerkingsafspraken en uitvoeringsagenda's. Daarbij wordt nadrukkelijk de verbinding gelegd met de energietransitie, circulaire economie en andere maatschappelijke opgaven.

2.4.1.4 Circulaire economie, circulaire ketens en biobased economie Indieners: 21, 30; 77; 79;87;88 90; 94; 100; 104 Samenvatting A. Er wordt gevraagd om de ambitie voor een circulaire economie concreter uit te werken. Daarbij wordt gevraagd duidelijker te maken welke ruimtelijke, economische en maatschappelijke keuzes nodig zijn om de transitie naar een circulaire samenleving te 11 augustus 2026 - Versie 0.3 33 ondersteunen en hoe circulariteit wordt verbonden aan innovatie, bedrijvigheid en economische ontwikkeling. B. Er wordt gevraagd om meer aandacht voor de ruimtevraag van de circulaire economie. Daarbij wordt gewezen op de extra ruimte die nodig is voor onder meer opslag, verwerking, hergebruik van materialen, circulaire bedrijvigheid, grondstoffenhubs en het sluiten van regionale kringlopen. C. Er wordt gevraagd om circulaire economie breder te benaderen dan bedrijventerreinen alleen. Daarbij wordt gewezen op kansen in onder meer de bouw, landbouw, logistiek, infrastructuur en regionale ketensamenwerking. Specifiek wordt gevraagd meer aandacht te besteden aan circulair en biobased bouwen. Er wordt tevens gewezen op het belang van lokale circulaire ketens, hergebruik van grondstoffen, verwerking van reststromen en de rol van specifieke gebieden, zoals de Waddeneilanden, als proeftuin voor circulaire en duurzame ontwikkeling. D.

Er wordt gevraagd de ontwikkeling van de circulaire economie nadrukkelijk te verbinden aan de draagkracht van bodem, water, natuur en biodiversiteit en circulaire ontwikkeling te bezien in samenhang met klimaatadaptatie en natuurherstel. Antwoord: A. De POVI beschrijft de gewenste ontwikkelrichting en legt de verbinding met economische ontwikkeling, innovatie, landbouw, grondstoffengebruik en ruimtegebruik. De verdere uitwerking van maatregelen, instrumenten en concrete keuzes vindt plaats in programma's en uitvoeringsagenda's. De POVI is daarvoor niet het geëigende instrument. B. De POVI benoemt dat de overgang naar een circulaire economie gevolgen heeft voor het ruimtegebruik en dat circulaire activiteiten op onderdelen meer ruimte kunnen vragen dan lineaire processen. De visie geeft hiervoor de ruimtelijke richting. De afweging welke ruimte nodig is voor specifieke functies, zoals grondstoffenhubs, opslag, verwerking en circulaire bedrijvigheid, vindt plaats in de verdere uitwerking van beleid, programma's en gebiedsgerichte afwegingen. In het thema Economie en bedrijvigheid hebben we toegevoegd dat de benodigde ruimte voor circulaire economie ook onderdeel is van de regionale programmeringsafspraken met gemeenten. C. De POVI benadert circulariteit als een integrale opgave die raakt aan meerdere sectoren, waaronder economie, bouw, landbouw, energie en infrastructuur.

Daarmee beperkt de visie zich niet tot bedrijventerreinen; ook binnen bijv. de thema’s landbouw en wonen is aandacht voor circulariteit. De positie van de Waddeneilanden hierin hebben we in het gebiedsgerichte deel wat meer benadrukt. De verdere uitwerking van circulaire ketens, circulair en biobased bouwen en de toepassing binnen specifieke sectoren vindt plaats in de daarvoor opgestelde programma's en beleidskaders. D. In het Visiedeel, bij de beweging Naar een fossielvrije en circulaire samenleving, leggen, leggen we deze verbinding. Ook in de intro hebben we dit toegevoegd. 2.4.1.5 Grootschalige bedrijvigheid Indieners: 100; 108 Samenvatting A. Er wordt gevraagd om de zoekgebieden voor grootschalige bedrijvigheid beter te laten aansluiten op de feitelijke ruimtelijke en economische ontwikkelmogelijkheden. Daarbij wordt gevraagd om voldoende flexibiliteit in de locatiekeuze en om rekening te houden met bestaande planvorming en regionale economische ontwikkelingen. B. Er wordt gevraagd om bij de aanwijzing van locaties voor grootschalige bedrijvigheid nadrukkelijk rekening te houden met landschap, leefomgeving, cultuurhistorie en de belangen van omwonenden. Daarbij wordt gewezen op het belang van een zorgvuldige ruimtelijke inpassing en het voorkomen van aantasting van landschappelijke kwaliteiten. Antwoord: A.

De in de POVI opgenomen zoekgebieden zijn bedoeld als strategische aanduidingen voor de ontwikkeling van grootschalige bedrijvigheid en niet als exacte locaties; ze zijn gebaseerd op onderzoek naar economische vestigingsfactoren. Bij de verdere uitwerking en locatiekeuzes wordt rekening gehouden met regionale economische ontwikkelingen en andere aspecten, bestaande planvorming en de resultaten van nader onderzoek. B. De ontwikkeling van grootschalige bedrijvigheid vraagt om een zorgvuldige afweging van economische belangen, landschappelijke kwaliteiten, leefomgeving en cultuurhistorische waarden. Dit sluit aan bij de uitgangspunten van de POVI. In de verdere uitwerking van zoekgebieden en concrete locaties worden deze aspecten 11 augustus 2026 - Versie 0.3 34 betrokken bij de afweging en is een zorgvuldige ruimtelijke inpassing een belangrijk uitgangspunt. 2.4.1.6 Watergebonden bedrijvigheid en haveneconomie Indieners: 79; 100 Samenvatting A. Er wordt gevraagd om watergebonden bedrijvigheid nadrukkelijker te erkennen als onderdeel van de economische structuur van Fryslân. Daarbij wordt gewezen op de betekenis van havens, vaarwegen en vervoer over water voor logistiek, industrie, circulaire economie en een toekomstbestendig economisch systeem. B. Er wordt gevraagd om economische ontwikkelkansen langs belangrijke vaarwegen explicieter te benoemen.

Daarbij wordt aandacht gevraagd voor het Prinses Margrietkanaal, de ontwikkeling van watergebonden bedrijvigheid, het oplossen van knelpunten in de vaarinfrastructuur en het versterken van goederenvervoer over water. Antwoord: A. Wij nemen dit punt gedeeltelijk over. Watergebonden bedrijvigheid vormt een belangrijk onderdeel van de Friese economie. In het Visiedeel en bij de thema’s Economie en bedrijvigheid, en Mobiliteit hebben we de betekenis verduidelijkt van havens, vaarwegen en vervoer over water voor logistiek, industrie en circulaire economie. De nadere uitwerking van de economische ontwikkeling van havens en watergebonden bedrijvigheid is opgenomen in de Havenvisie Fryslân. B. Wij nemen dit punt gedeeltelijk over. In het Visiedeel en bij de thema’s Economie en bedrijvigheid, en Mobiliteit hebben we het belang van belangrijke vaarwegen en bereikbaarheid van de havens voor de economische ontwikkeling van Fryslân verduidelijkt. Specifieke keuzes over vaarwegklassen, infrastructurele knelpunten en de ontwikkeling van watergebonden bedrijvigheid maken onderdeel uit van de Havenvisie Fryslân en de daarbij behorende uitvoeringsprogramma's. 2.4.1.7 Innovatieclusters, campussen en kennisontwikkeling Indieners: 52, 87, 100 Samenvatting A. Er wordt gevraagd om meer aandacht voor de ontwikkeling van innovatieclusters, campussen en kennisintensieve bedrijvigheid.

Daarbij wordt gewezen op de bijdrage die deze ontwikkelingen kunnen leveren aan innovatie, economische structuurversterking en de toekomstbestendigheid van de Friese economie. Daarnaast wordt gevraagd innovatieontwikkeling nadrukkelijk te verbinden aan economische clusters, bedrijventerreinen en de versterking van de maakindustrie. B. Er wordt gevraagd om duidelijkheid over de rol van de provincie en het beschikbare instrumentarium voor het ondersteunen en versnellen van campusontwikkeling, innovatieclusters en samenwerking tussen bedrijfsleven, onderwijs en overheid. Antwoord: A. Wij onderschrijven het belang van innovatie, kennisontwikkeling en samenwerking tussen bedrijven, onderwijsinstellingen en overheden voor een toekomstbestendige Friese economie. De POVI benoemt innovatie en economische vernieuwing als belangrijke onderdelen van brede welvaart en economische ontwikkeling. De visie richt zich daarbij op de ruimtelijke randvoorwaarden voor economische ontwikkeling en niet op specifieke clusters of campusontwikkelingen. De verdere uitwerking van innovatie- en campusontwikkeling vindt plaats binnen het economische beleid en de daarvoor beschikbare programma's en uitvoeringsagenda's. B. Wij begrijpen de behoefte aan duidelijkheid over de rol van de provincie bij campusontwikkeling en innovatieclusters.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://harlingen.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/4e046b02-2d0d-4498-8b7e-e35ddf65be1b?agendaItemId=83a9bd4c-9d07-403f-a984-db10c9b0516f