CConstaterende datHarlingen
Koppel je AI →
Document · PDF

bijlage 1b - POVI deel B - THEMATISCHE VERDIEPING - GS vastgesteld 18-8 -schoon

openbare informatieve raadscommissie - Raadszaal 2 september 2026, gemeente HarlingenBij agendapunt: Nieuwe Povi-stukken39.361 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 4 van 5

de aanleg of revita- lisatie van bedrijventerreinen;  Recreatiemogelijkheden worden gecombineerd met ruimtelijke opgaven als klimaatmitigatie, natuurversterking, cultuurbehoud, energie- en landbouwtransitie. Hoe gaan we dat doen? Aansluitend op de opgaven en doelen kiezen we een aanpak langs verschillende sporen. Hieronder geven we ze weer, met een korte toelichting. Slimme groei We zetten blijvend in op slimme groei. Dat verschilt per gebied en soms ook locatie. Zo kan er in het ene gebied ruimte en draagvlak zijn voor groei van kwaliteitstoerisme, bij- voorbeeld om lokale voorzieningen in stand te kunnen houden (zoals supermarkt, dorps- café, zwembad), terwijl dat elders anders ligt en we daar juist inzetten op spreiding van bezoek over het gebied en de seizoenen. Denk hierbij aan het onderscheid tussen het Waddengebied (kust) en de Waddeneilanden. Bij slimme groei zoeken we dus naar een balans tussen de economische belangen en die van bezoekers en inwoners; brede wel- vaart dus. Slimme groei betekent ook gebruik maken van bestaand en/of vrijkomend erfgoed, monu- mentale gebouwen en het (her)ontwikkelen van bebouwde locaties. Dit verdient, ook uit Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 66 oogpunt van ruimtegebruik, de voorkeur boven nieuwe locaties ontwikkelen.

Onder slimme groei verstaan we tevens dat we in het bestemmingsmanagement meer inzetten op doelgroepen die de kwaliteiten van Fryslân en de Friese natuur, cultuur en het land- schap onderkennen, weten te waarderen, zullen bewaken en daar zelfs aan bijdragen (regeneratief toerisme). Denk daarbij bijvoorbeeld aan de natuur- en cultuurtoeristen. Voor alles geldt dat we het aanbod aan dagrecreatie en verblijfstoerisme beschikbaar moeten houden voor alle inkomens en mensen met een beperking: inclusief dus. Investeren in recreatieve infrastructuur Van oudsher is Fryslân een vaarprovincie, dankzij het uitgebreide waternetwerk van me- ren, kanalen en vaarten. Daarbij zien we een verschuiving van het bezit naar de huur van boten, maar ook een verschuiving naar compleet andere en nieuwe vormen van waterre- creatie. Denk aan suppen en foilen. Veel historische (vaar)routes voor de (middel)grote en kleine recreatievaart (w.o. kanoën) zijn, naast hun belang voor cultuur- en watertoerisme, van betekenis voor landschap en erfgoed, een gezonde leefomgeving en natuur. Inmiddels staat de provincie ook te boek als favoriete bestemming van wandelaars en fietsers. Hiervan profiteren niet alleen bezoekers, maar ook de eigen inwoners die er in hun vrije tijd graag op uittrekken. De behoefte aan een hoogwaardig en toegankelijk rou- tenetwerk voor wandelen, fietsen, varen blijft dan ook groot.

Denk daarbij niet alleen aan uitbreiden én verbinden van bestaande routenetwerken, maar ook aan het openstellen van particulier bezit als landpaden en het slechten van weg- en waterbarrières. De ont- sluiting en aantrekkelijkheid van de routenetwerken kunnen ook verbeterd worden door ze te verrijken (voorzien van points of interest) en te verbinden met recreatieve en cultu- rele voorzieningen. Bij ruimtelijke ontwikkelingen is het van belang dat de verschillende recreatieve routenetwerken in stand blijven, vooral de landelijke en provinciale LAW-rou- tes, LF-routes en knooppuntnetwerken, en het BRTN-Vaarnetwerk. Grootschalige en bestaande voorzieningen Nieuwe grootschalige (verblijfs)voorzieningen op land of water sluiten niet aan bij de inzet op slimme groei. Een uitzondering maken we voor voorzieningen die meerwaarde heb- ben voor andere opgaven. Bijvoorbeeld doordat ze substantieel bijdragen aan de kwali- teiten van natuur, landschap of de gemeenschap. Of dat ze verdiensten opleveren waar- mee we het gebied mooier kunnen maken of het beter kunnen ontsluiten. Ook in dat ge- val is er oog voor ruimtelijke kwaliteit en voor een bij Fryslân passend aanbod. Prioriteit ligt bij het revitaliseren, dan wel transformeren, van bestaande recreatieve ac- commodaties en complexen binnen het bestaande ruimtebeslag.

Uitbreiding van een ter- rein is mogelijk als dit gecombineerd wordt met andere opgaven. Het verbeteren van de kwaliteit van bestaande recreatieterreinen en voorzieningen zien we als een verantwoordelijkheid van de ondernemers, binnen de kaders van deze Omge- vingsvisie. Zij kunnen het beste bepalen waar in de markt behoefte aan is. Als er zich ini- tiatieven voordoen voor bijzondere en nieuwe vormen van verblijfsrecreatie – bijvoor- beeld varende huizen – met onvoorziene ongewenste effecten, dan zullen wij de verorde- ning daar op aanpassen. Gebruiksvisies voor water- en landrecreatie Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 67 De provinciale gebruiksvisies voor water- en landrecreatie bieden, op grond van o.a. de beschreven landschappelijke kwaliteiten per gebied, inspiratie om water- en landrecreatie een goede plek te geven in plannen en ontwikkelingen. In de gebruiksvisies geven we verschillende accenten voor ontwikkeling, afhankelijk van de regionale/lokale omstandig- heden, onder meer qua landschap, natuur, landgebruik, bebouwing en erfgoed. Stedelijke gebieden Samen met de gemeenten en het Rijk willen we een impuls geven aan recreatie in en rond de steden en regiokernen en daar met gemeenten de regie op voeren. Er is be- hoefte aan meer – of aan andere functies gekoppelde – recreatieruimte per inwoner én aan betere verbindingen met het landelijk gebied.

Ook moet er bij ontwikkelingen aan- dacht zijn voor meer – en goed toegankelijk – recreatief groen en water. Ook binnen de bebouwde kom. Dit draagt tevens bij aan de klimaatbestendigheid van wijken. Duurzaam toerisme en recreatie Passend bij onze circulaire ambities – en natuur-, landschap- en culturele kwaliteiten – zien we het beperken van energieverbruik, CO2 uitstoot en het stimuleren van fossielvrij vervoer binnen de sector als vanzelfsprekend. Hetzelfde geldt voor van het gebruik van hernieuwbare materialen en hergebruik van grondstoffen. Of toerisme en recreatie die samengaan met natuur- en landschapsontwikkeling en daar in het ontwerp en de plan- vorming al rekening mee houden. Ook het ontwikkelen van nieuwe duurzame concepten op het terrein van gezond ouder worden, voeding, streekproducten en korte ketens sluit hierbij aan. Permanente bewoning van recreatiewoningen Permanente bewoning van recreatiewoningen vinden we ongewenst. Het doet afbreuk aan de recreatieve kwaliteit en capaciteit van recreatieterreinen, levert meer verkeersdruk op en geeft een andere uitstraling. Omzetting naar een permanente woonbestemming is bij uitzondering mogelijk als de recreatiewoningen aansluiten op stad of dorp. Mits dit past binnen het gemeentelijk woonbeleid. Gemeenten zijn hiervoor aan zet. Omgekeerd speelt het recreatief bewonen van woningen met een permanente woonbe- stemming.

Dit doet in kernen als Heeg en Hindeloopen – en op de Waddeneilanden – afbreuk aan de leefbaarheid. Het is een gemeentelijke verantwoordelijkheid om hierin handhavend op te treden. Raakvlakken Gastvrijheid is nauw verweven met andere thema’s en opgaven in de fysieke ruimte van Fryslân. Hieronder sommen we de belangrijkste raakvlakken op.  Gezonde en veilige leefomgeving: Een gezonde en veilige leef- omgeving is een voorwaarde voor gastvrijheid. Te veel recrea- tieve drukte kan tot overlast voor bewoners leiden;  Bodem en water: Een klimaatbestendige omgeving is een voor- waarde voor gastvrijheid. Sommige recreatievoorzieningen zijn kwetsbaar voor klimaatverandering. Denk aan buitendijkse voor- zieningen in het IJsselmeer, die gevaar lopen bij peilverhoging;  Landschap en natuur: Natuur en landschap zijn trekkers voor re- creanten. Recreatieve beleving van natuur vergroot het draagvlak Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 68 voor natuur. Op recreatieterreinen kan de biodiversiteit vergroot worden. Grootschalige recreatieterreinen kunnen nadelig zijn voor het landschap. Slimme groei van de gastvrijheidssector draagt bij aan beheer en onderhoud van natuur en landschap;  Erfgoed: Karakteristieke steden, dorpen en monumenten zijn trek- kers voor recreatie en toerisme, waaronder cultuur- en bezin- ningstoerisme.

Daarnaast zijn karakteristieke panden aantrekke- lijk als verblijfsaccommodatie;  Landbouw: Recreatie kan voor agrariërs een bron zijn van (ne- ven)inkomsten. Het agrarisch cultuurlandschap trekt recreanten aan. Recreatie kan de agrarische bedrijfsvoering ook in de weg zitten;  Wonen: Slimme groei van de gastvrijheidssector draagt bij aan een prettig woonmilieu. Teveel recreatieve drukte kan afbreuk doen aan het woonklimaat;  Mobiliteit: Een toegankelijk en fijn vertakt netwerk van vaarwegen, fiets- en wandelroutes is een voorwaarde voor gastvrijheid. Re- creatieve voorzieningen hebben een goede ontsluiting nodig. Op sommige plekken worden wegen en vaarwegen sterk belast door recreatief verkeer;  Energie: Een fossielvrije energievoorziening voor gastvrijheid vraagt om stevige aanpassingen - denk alleen al aan de veerbo- ten naar de Waddeneilanden. Recreatieve voorzieningen zijn te combineren met energieopwekking en energieopslag;  Economie: De gastvrijheidssector is een van de zes economische speerpuntsectoren. Slimme groei van de gastvrijheidssector draagt bij aan een toekomstbestendige economie. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 69 H4. Naar een fossielvrije en circulaire samenleving Fryslân maakt werk van een sterke, circulaire economie met een betrouwbare en betaalbare fossielvrije energievoorziening tegen 2050, met de focus op 2035.

Met als uitdaging het slim clusteren en verbinden van economie, energie en mobiliteit op de meest geschikte locaties. Op die manier benutten we de infrastructuur maxi- maal, versterken we synergie-effecten en voorkomen we versnippering en versto- ring van de ruimtelijke kwaliteit. Fryslân zet in op de groei van economische speerpunten, versterkt haar ruimtelijke posi- tie in de circulaire economie en stimuleert fossielvrije bedrijfsvoering. Goede verbindin- gen via water, weg, openbaar vervoer en de digitale snelweg zijn cruciaal voor het vesti- gingsklimaat en adequate bereikbaarheid en verbindingen. De provincie zet zich in voor de juiste match tussen bedrijf en locatie, rekening houdend met de context, het water- en bodemsysteem, de bereikbaarheid en de beschikbaarheid van energie. Bestaande bedrijventerreinen worden optimaal benut en opgewaardeerd tot energie hubs. Op strategische plekken bieden we ruimte aan grootschalige bedrijvigheid met (regionale) meerwaarde. Daarbij concentreren we ons de komende decennia op:  De (door)groei op het gebied van de economische speerpunten;  Het uitbouwen en opschalen van de koppositie in de circulaire economie;  Het oplossen van netcongestie en het slim(mer) omgaan met be- schikbare energie;  Het versnellen en concentreren van duurzame energieopwekking.

4.1 Economie en bedrijvigheid Het economisch beleid van de provincie Fryslân staat in dienst van de brede wel- vaart: een schoon, gezond en gelukkig leven voor alle inwoners. Een gezonde eco- nomische groei houdt daarin gelijke tred met – en gaat niet ten koste van – het so- ciale en natuurlijke kapitaal. Een strategische keuze die Fryslân zowel kansen als uitdagingen biedt. Friezen behoren tot de gelukkigste inwoners van Europa, wat wijst op een sterk sociaal en natuurlijk kapitaal (natuur, landschap, cultuur, erfgoed en gemeenschapszin) en hoge levenskwaliteit; het zogenaamde Friese Goud. Tegelijkertijd blijft de provincie econo- misch achter op de rest van Nederland. Dit manifesteert zich in lagere productiviteit en innovatiegraad, een krimpende beroepsbevolking en een lager gemiddeld en besteed- baar inkomen. Dit staat bekend als de Friese paradox: een gelukkig leven ondanks een relatief zwakke economische en financiële positie. Perspectief biedt dat de provincie koploper is in de circulaire economie. Het is belangrijk deze voorsprong en de brede welvaart te behouden én te versterken. Maar ook om de economische achterstand in te lopen, met als vliegwiel het stimuleren en faciliteren van toekomstgerichte, innovatieve en duurzame bedrijfssectoren en verdienmodellen.

Een strategie die niet alleen interessant is voor (de werving van) ‘schone’ bedrijven, maar ook Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 70 leidt tot een verbetering van de bodem, water-, natuur- en luchtkwaliteit en de volksge- zondheid. Technologische innovaties, zoals Artificial Intelligence (AI), bieden (nieuwe) kansen. Deze hebben effect op het soort van bedrijfsactiviteiten, de benodigde kennis en op het aantal en de soort van banen. Digitale voorzieningen (waaronder datacentra), ver- bindingen en veiligheid zijn inmiddels onmisbaar voor het functioneren en innoveren van bedrijven en alle andere organisaties. Randvoorwaarde is de beschikbaarheid van voldoende arbeidskrachten en een toe- komstbestendige beroepsbevolking. En een goede samenwerking tussen onderwijs en bedrijfsleven, zodat vraag en aanbod op de arbeidsmarkt qua kennis en kunde op elkaar aansluiten. Netcongestie en stijgende energieprijzen belemmeren de economische ontwikkeling van Fryslân. Zo is er niet altijd een aansluiting beschikbaar voor nieuwe bedrijven of voor be- drijven die willen verduurzamen of uitbreiden. Zonder extra maatregelen verwachten we dat deze problematiek toeneemt. De oplossingsrichtingen zijn aangegeven in de para- graaf energie (4.2). Streefbeeld 2050 In 2050 is de Friese economie toekomstbestendig en circulair. Welzijn, welvaart en leefomgeving zijn met elkaar in balans.

Dit is geleidelijk en stapsgewijs tot stand gekomen. In de eerste fase, rich- ting 2035, lag de nadruk op het moderniseren en verduurzamen van de economische structuur. Bestaande bedrijfs- en kantoorlocaties werden heringericht, verduurzaamd, adequaat ontsloten én klimaatbestendig gemaakt. Hierdoor zijn bestaande bedrijfslocaties optimaal benut. Door de transi- tie van een lineaire naar een circulaire economie worden er geen grondstoffen meer verspild. In het verlengde van de economische vernieuwing - en het provinciale speerpuntenbeleid - verre- zen er gaandeweg nieuwe bedrijfs- en kantoorlocaties, met name in en rond het Fries Stedelijk Net- werk, de regiosteden en regiokernen. Deze gerichte clustering van activiteiten was essentieel voor het beheer van de schaarse ruimte en cruciale productiefactoren als energie en personeel. Ook het onderling uitwisselen van kennis en kunde, diensten en goederen is hierdoor versterkt. De locaties zijn specifiek gekozen om optimale synergie te creëren. Ondernemingen kunnen dichtbij 'huis’ be- schikken over de noodzakelijk infrastructuur, variërend van snelle (fysieke en digitale) verbindingen, geschoold personeel en voldoende duurzame energie en woningen voor werknemers. Maar ook over samenwerkingspartners, waaronder kennisinstellingen en opleidingscentra.

In de overige dor- pen hebben de van oudsher meer kleinschalige bedrijven hun sterke positie behouden; ook deze bedrijven hebben de slag naar circulariteit en innovatie gemaakt. Dat alles in een aantrekkelijke omgeving waarin in de ontwerpfase aandacht is besteed aan ruimte- lijke kwaliteit, duurzame mobiliteit (transferia en hubs), circulariteit, groen, water en een goede overgang naar het omringende landschap. Kwaliteiten die zich terugbetaalden in zowel de vestiging van nieuwe – hoofdzakelijk op circulaire leest geschoeide en stuwende, innovatieve - bedrijven als uitbreiding van bestaande bedrijven. Dit heeft geleid tot groei van de (beroeps)bevolking en het aantal jongeren dat in Fryslân werkt, studeert en (ver)blijft. Door te investeren in kwaliteit, duurzaamheid, bereikbaarheid en moderne faciliteiten heeft Fryslân haar economische achterstand de afgelopen decennia zelfs omgezet in een voorsprong. Daarin bleek het inzetten en voortbouwen op de Economische Samenwerkingsagenda Blue Delta een gouden zet. Alle zes daarin benoemde speerpuntsectoren – Agro Food, Watertechnologie, High- tech Systemen en Materialen, Circulaire Materialen, Maritieme Technologie en Gastvrijheidssector Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 71 – hebben de wind in de zeilen. Mede dankzij van een uitstekend woon- en leefklimaat, met vol- doende betaalbare woningen.

Opgaven en doelen De centrale opgave voor de komende decennia is het realiseren van een vitale economie met een toekomstbestendig verdienvermogen, die in 2050 volledig circulair is. Dit vereist het bieden van voldoende ontwikkelruimte, met als leidend principe: het juiste bedrijf op de juiste plek. Om dit te bereiken, zetten we in op economische vernieuwing. We willen onze achterstand inlopen door innovatie in speerpuntsectoren en zorgvuldig gebruik van energie, (bouw)grondstoffen, arbeid en ruimte. De ambitie om de economische achterstand in te lopen vertaalt zich in de volgende doe- len:  Economische structuurversterking met behoud van het ‘Friese Goud’ als fundament van de brede welvaart: natuur, landschap, cultuur, erfgoed en sterke sociale verbanden;  Het inlopen van de economische achterstand ten opzichte van de rest van Nederland op het gebied van productiviteit, innovatie- graad, gemiddeld inkomen en bruto regionaal product per inwo- ner;  In 2050 is de Friese economie volledig circulair met een gesloten kringloop van grond- en hulpstoffen en eindproducten. Concrete mijlpaal voor de korte termijn is het bereiken van 50% circulariteit in 2035;  Het op peil houden van de beroepsbevolking om de economische en maatschappelijke doelen te kunnen realiseren.

Specifieke doelen:  In 2050 zijn alle bedrijfsmatige vervoersstromen fossielvrij;  Een toename van de rol van vaarwegen in het transport van goe- deren, grond-, hulp- en reststoffen voor bedrijven;  De havens aan het Prinses Margrietkanaal en Van Harinxmaka- naal, en de zijtakken hiervan, richten zich op watergebonden be- drijvigheid, gaan zuinig om met de ruimte en ontwikkelen zich op basis van bestaande specialismen en de vaarwegklasse;  Nieuwe bedrijvigheid wordt gerealiseerd op plekken die qua water en bodem geschikt zijn. Bedrijfslocaties worden waterrobuust en klimaatbestendig ingericht.  Het aanbod aan kantoorlocaties sluit aan op de vraag, zowel in kwantitatieve als in kwalitatieve zin. Ruimtelijke uitdagingen Genoemde opgaven en doelen leiden tot een drietal ruimtelijke uitdagingen. De eerste is het bieden van ruimte voor toekomstbestendige bedrijvigheid. Hoewel de Friese econo- mie zich ontwikkelt en bedrijven willen vernieuwen, zijn de beschikbare ruimte, cruciale infrastructurele voorzieningen – zoals energie, laadinfrastructuur en verbindingen – en Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 72 zoetwater niet overal toereikend. De oplossing schuilt in het zorgvuldig matchen van de aard van de bedrijvigheid met de locatie, waarbij beschikbaarheid van infrastructuur en zoetwater en een zorgvuldige inpassing in de omgeving van stad of dorp voorop staan.

Anders gezegd: het juiste bedrijf op de juiste locatie. De tweede uitdaging is flexibel inspelen op nieuwe ontwikkelingen, ook wel de 'additio- nele ruimtevraag' genoemd. De ruimtevraag laat zich niet volledig voorspellen, zodat pro- vincie en gemeenten strategisch wendbaar moeten zijn om ruimte te reserveren voor kansrijke, onverwachte initiatieven, zoals nieuwe vormen van hightech bedrijvigheid of snelle groei van bestaande ondernemingen. Dit zonder de kwaliteit van de leefomgeving uit het oog te verliezen. We sluiten echter niet uit dat de ruimtevraag op termijn afneemt, bijvoorbeeld door (toename) online (thuis/elders) werken. Of doordat bestaande bedrijfs- activiteiten – als gevolg van AI – verder worden geautomatiseerd en minder ruimte vra- gen. De derde uitdaging is het versterken van de integrale kwaliteit van bedrijventerreinen. Be- drijventerreinen zijn meer dan economische centra; het zijn plekken waar verschillende opgaven samenkomen. Naast behoefte aan ruimte voor ondernemen, is er een groei- ende behoefte aan energie, groen, klimaatadaptatie en duurzame mobiliteit, inclusief laadinfrastructuur. Kortom: het toekomstbestendig ontwikkelen, revitaliseren en aantrek- kelijker maken van bestaande en nieuwe bedrijfslocaties tot aangename werklandschap- pen waar het ook prettig verblijven is.

Hoe gaan we dat doen? Om te komen tot een gezonde, duurzame economische ontwikkeling en om achterstan- den in te lopen, nemen we eerder genoemde opgaven en uitdagingen als vertrekpunt. We willen de Friese economie faciliteren door ruimte te bieden aan bedrijvigheid op een manier die past bij onze provincie. Dit vraagt om strategische planning, optimaal gebruik van bestaande locaties en het toewijzen van de juiste plek aan het juiste type bedrijf, met oog voor landschap en leefbaarheid. De aanpak die we voor ogen hebben, gaan we hier- onder puntsgewijs af. Inzicht en integrale programmering Slim faciliteren van de Friese economie vereist kennis van de ruimtebehoefte bij bedrij- ven en een integrale benadering van programmering en toewijzing. Om inzicht te krijgen in de autonome ruimtevraag (natuurlijke groei en dynamiek van bedrijven), voeren we elke vier tot vijf jaar een vraagprognose uit. Deze analyse kijkt naar sectorontwikkeling, de functie van bedrijventerreinen en ruimtegebruik per kavel. De uitkomsten bieden hou- vast voor beleid. Samen met gemeenten en partners (zoals netbeheerders) maken we periodieke regio- nale afspraken voor enkele jaren over de benodigde ruimte voor bedrijvigheid, energieop- wekking, energieopslag en laadinfrastructuur. Bepalend hierbij zijn de energievoorzie- ning, de infrastructuur, de grootte en het type bedrijvigheid die bij een plek passen.

We gaan zuinig met onze ruimte om. We hanteren daarbij de ‘ladder van zuinig ruimtege- bruik’. Daarbij kijken we eerst naar wat er binnen bestaande bedrijventerreinen mogelijk is, ondermeer via revitalisering, daarna of uitbreiding wenselijk is en pas als laatste of een nieuw terrein nodig is. Bij het ontwikkelen van een nieuw bedrijventerrein wordt Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 73 vooraf beoordeeld of er voldoende fossielvrije energie beschikbaar is. Of dat deze lokaal kan worden opgewekt. Daarbij wordt rekening gehouden met de benodigde ruimte voor energievoorziening. We onderzoeken met gemeenten de mogelijkheden om bestaande bedrijventerreinen be- ter te benutten. De uitkomsten van dit onderzoek gebruiken we in de programmeringsaf- spraken met gemeenten. Samen verkennen we ook het instrumentarium – ruimtelijk, juri- disch, financieel – om deze mogelijkheden te benutten. Op programmaniveau werken we dit verder uit. Passend bij aard en schaal Nieuwe bedrijfsontwikkelingen moeten passen bij de aard en schaal van de kern en het landschap respecteren; de kernenstructuur – met het FSN, de regiosteden, regiokernen en overige dorpen – biedt hiervoor een goede grondslag. De meer grootschalige bedrijvigheid in alle categorieën concentreren we in en rond het Fries Stedelijk Netwerk, de regiosteden en regiokernen.

Dit versterkt de economische structuur en voorkomt afbreuk aan het landschap en leefmilieu. Ook houden we zo het platteland vitaal. Kleinschalige en gemengde bedrijvigheid met beperkt ruimtebeslag kan zich verspreid over de provincie ontwikkelen, ook bij kleinere kernen. Samen met gemeenten stellen we een richtinggevende lijst op met bedrijventerreinen waar uitbreiding of herontwikkeling wenselijk is, en voor welk type bedrijvigheid. Mede vanuit de Economische Samenwerkingsagenda Blue Delta versterken we de economi- sche speerpuntclusters in het Fries Stedelijk Netwerk, waarbij elk centrum een eigen fo- cus heeft (Leeuwarden: watertechnologie/agrofood, Drachten: innovatieve maakindustrie, Sneek: maritieme technologie en toerisme, Heerenveen: circulaire materialen). Bij de regiosteden Harlingen en Dokkum ligt het accent op regionaal gebonden bedrijven. Zo is Harlingen uitermate geschikt voor (zee)haven gebonden bedrijvigheid en Dokkum de bedrijfsspil in Noordoost-Fryslân. De regiokernen zijn het terrein van de meer regiogebonden ondernemingen met een be- langrijke regiofunctie, veelal in de streek genestelde MKB-bedrijven. De dorpen zijn het terrein voor de meer kleinschalige, lokale bedrijven die passen bij de identiteit en schaal van het dorp en die zich als zodanig kunnen ontwikkelen; een nieuw bedrijventerrein ligt hier niet voor hand.

Wanneer bestaande bedrijven uit hun jasje groeien en afbreuk doen aan de ruimtelijke kwaliteit en leefbaarheid van het dorp, is verplaatsing naar één van de regiokernen of stedelijke centra gewenst. Sturing op meerwaarde en specifieke typen bedrijvigheid We bieden ruimte aan grootschalige bedrijvigheid (kavels > 3 ha) die bijdraagt aan de Friese economie en brede welvaart, zoals circulaire productie en verwerking, logis- tiek/distributie en (hightech) maakindustrie. De zoekgebieden hiervoor liggen bij Leeuwarden, Drachten, Sneek, Heerenveen en Har- lingen; deze zijn gebaseerd op criteria vanuit markt- en ruimtelijk perspectief. Het gaat om goed ontsloten locaties nabij bestaande (bovenregionale) bedrijventerreinen, waar grootschalige bedrijventerreinen logisch op aansluiten; als herontwikkeling van bestaand bedrijventerrein reële mogelijkheden biedt, heeft dit de voorkeur boven aanleg van nieuw Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 74 bedrijventerrein. Binnen de zoekgebieden wijzen provincie en gemeenten samen geschikte locaties aan, bij voorkeur multimodaal ontsloten. Ze ontwikkelen deze in samenhang met de speer- puntclusters en het acquisitieconvenant met de F4-gemeenten.

Nieuwe grootschalige bedrijven versterken het economisch profiel van Fryslân en dragen aantoonbaar bij aan brede welvaart (bij voorkeur aansluiten bij de zes speerpuntsectoren, bijdragen aan werkgelegenheid/kennis, duurzaam omgaan met energie/water/ruimte). In dat geval hebben ze regionale meerwaarde. Hyperscale datacentra (zie begripsomschrijving) vinden we ongewenst; landelijk zijn hier- voor enkele plekken buiten Fryslân gereserveerd. Kleinere datacentra sluiten we niet uit, mits deze de Friese economie ondersteunen en, zoals genoemd, regionale meerwaarde hebben. We ontwikkelen met gemeenten een afwegingskader om te bepalen welke bedrijven ge- wenst zijn, en welke aspecten op welke wijze bij het bepalen van regionale meerwaarde meespelen. Watergebonden en milieubelastende bedrijvigheid De economische, logistieke en maritieme betekenis van de Friese binnenhavens en zee- haven Harlingen is groot. Samenwerking en netwerkvorming tussen de havens biedt ont- wikkelkansen voor diverse watergebonden bedrijven; in het kader van de provinciale Ha- venvisie vullen we dit in. Om de vitale watergebonden sectoren, zoals maritieme maakin- dustrie, jachtbouw en bedrijven met veel vervoer over water, en sectoren met een hogere milieucategorie zo goed mogelijk ruimtelijk te faciliteren, willen we met gemeenten de hiervoor bestemde terreinen beter beschermen.

Bij nieuwe/vrijkomende kavels op bedrijventerreinen met een hogere milieucategorie en watergebonden bedrijventerreinen, wordt voorrang gegeven aan bedrijvigheid in een ho- gere milieucategorie respectievelijk daadwerkelijk watergebonden bedrijvigheid (vaar- wegklasse leidend). We onderzoeken met gemeenten de mogelijkheden om droge, respectievelijk lichtere be- drijvigheid te verplaatsen naar andere geschikte locaties. Balans in kantoorruimte Met gemeenten maken we afspraken over de afstemming van aanbod op de vraag naar kantoorruimte. Er is vooral vraag naar hoogwaardige, duurzame kantoorruimten op goed ontsloten locaties; deze zijn vooral te vinden in en bij het FSN, en op meer beperkte schaal bij de regiosteden en regiokernen. Tegenover deze kwalitatieve vraag staat een aanbod van relatief veel verouderde kantoorgebouwen. Hierdoor is sprake van een mis- match tussen vraag en aanbod. De nadruk ligt daarmee op herstructurering en herontwik- keling van kantoorlocaties. En op transformatie naar andere functies wanneer kantoor- ruimten niet meer geschikt te maken zijn voor de vraag. Door functieverandering kan ruimte vrijkomen voor stedelijke bedrijvigheid, voorzieningen én woningbouw. Wenselijk is dat de nieuwe functies gebruik maken van de bestaande ontsluiting en OV-voorzienin- gen.

Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 75 Ruimte voor circulaire economie De circulaire economie zal (tijdelijk) meer ruimte vragen dan een lineaire economie; zo’n 20 tot 40 procent voor onder meer opslag, verwerking en recycling van reststoffen. Deze ruimte bieden we volgens de genoemde oplossingsrichtingen en maakt onderdeel uit van de provinciale vraagprognoses en regionale programmeringsafspraken met gemeenten. Samen met de Vereniging Circulair Fryslân (VCF) blijven we vol inzetten op de transitie van een lineaire naar een circulaire economie. We willen Fryslân tot de meest circulaire regio van Europa maken. Als provincie hebben we een aanjagende, stimulerende, inspi- rerende en coördinerende rol, zoals uitgewerkt in de Beleidsbrief Economie 2025-2030. Zo zetten we subsidie-instrumenten in en bevorderen we innovaties door middel van proeftuinen en regelluwe zones. We werken samen met bedrijven en kennisinstellingen aan een systematische aanpak van biobased bouwen en het circulair maken van plastic; de focus ligt op onderzoek en innovatie (hoger onderwijs) en een bij de praktijk passend curriculum. Duurzaam en cir- culair gebruik van bouwgrondstoffen/ oppervlaktedelfstoffen, o.a. via onze aanpak Grip op grond, sluit daar goed op aan (zie 2.1 Water, bodem en klimaatadaptatie); dit stimu- leert ook innovatie en opbouw van kennis en kunde op dit vlak.

We acteren actief om hobbels op weg naar circulariteit weg te nemen. We sturen op een goede (inter)nationale profilering: Fryslân als voorbeeldregio. Op Europees niveau wer- ken we in Interreg-projecten samen met andere Europese regio’s aan opschaling van het gebruik van biobased materialen. Onze blik is breed. Bij het ontwikkelen en uitvoeren van beleid voor biobased bouwen is het bijvoorbeeld belangrijk om opgaven als wonen, landbouw, gastvrijheid, ruimte, infra en de groenblauwe opgaven in het landelijk gebied te verbinden. Additionele ruimtevraag De uitdaging is om als overheid flexibel en strategisch om te gaan met onvoorziene ruim- tevraag, zonder de kwaliteit van de leefomgeving uit het oog te verliezen. Deze additio- nele ruimtevraag is niet voorspelbaar met gebruikelijke prognosemodellen en omvat de volgende typen ontwikkelingen:  Nieuwe economische activiteiten die incidenteel van aard zijn of een trendbreuk vormen;  Bestaande economische activiteiten die onverwacht sterk groeien;  Niet-economische activiteiten die extra ruimte vragen op bedrij- venterreinen, zoals mestvergisters, windmolens/zonneparken, laadinfrastructuur. In de Uitvoeringsagenda Ruimtelijk Economische Visie (2026) maken we met het Rijk en gemeenten afspraken over hoe we deze additionele ruimtevraag op een verantwoorde en zorgvuldige manier opnemen in de programmering van bedrijventerreinen.

Op termijn kan minder ruimte nodig zijn, bijvoorbeeld door nieuwe toepassingen van AI die bepaalde be- drijfsactiviteiten overbodig maken. Door op deze manier strategisch te programmeren, Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 76 blijven we flexibel. En kunnen we ruimte bieden aan nieuwe, kansrijke economische ini- tiatieven, terwijl we toch zorgvuldig omgaan met onze schaarse ruimte en landschappe- lijke kwaliteiten. Meervoudig gebruik en kwaliteit Bedrijventerreinen zijn steeds vaker multidisciplinaire werklocaties waar meerdere opga- ven samenkomen. Wat een integrale benadering van ruimtelijke kwaliteit noodzakelijk maakt. Naast ruimte voor bedrijven is er behoefte aan:  Duurzame energiefuncties in de vorm van opwekking, opslag, conversie en laadinfrastructuur (incl. clean energy hubs);  Duurzaamheids- en klimaatoplossingen in de vorm van groen, biodiversiteit, waterberging en klimaatadaptatie;  Sociale kwaliteit in de vorm van plekken voor ontmoeten en be- wegen, veilige bereikbaarheid en voorzieningen zoals verzor- gingsplaatsen. Deze dragen bij aan een prettig werkklimaat. Het is cruciaal dat bij herstructurering, uitbreiding en ontwikkeling van nieuwe terreinen van meet af aan rekening wordt gehouden met de samenhang tussen deze opgaven.

Aandacht voor energievoorziening, water, groen, duurzame mobiliteit en klimaatbesten- digheid maakt bedrijfslocaties tot toekomstbestendige en goed ingepaste werkomgevin- gen. De ruimte die deze aanvullende functies vragen, beïnvloedt de fysieke ruimte voor nieuwe bedrijvigheid. Een integrale benadering in de programmeringsafspraken helpt om binnen de bestaande ruimte de juiste balans te vinden tussen economische, ecologische en maatschappelijke belangen. Bedrijfslocaties in relatie tot water en bodem Door klimaatverandering krijgen we vaker te maken met hevige regenbuien en langdurige neerslagperioden waardoor wateroverlast kan ontstaan; ook in de bebouwde omgeving. Om wateroverlast te voorkomen dienen nieuwe bedrijfslocaties daarom zo veel mogelijk op -vanuit het water- en bodemsysteem gezien- geschikte locaties te liggen, en ingericht met voldoende bergingscapaciteit voor water (zie thema Water en bodem). Raakvlakken Het thema ‘Economie en bedrijvigheid' is nauw verweven met andere thema’s en opga- ven in de fysieke ruimte van Fryslân. We sommen de belangrijkste raakvlakken op.  Gezonde en veilige leefomgeving: Bedrijven kunnen hinder ver- oorzaken en het milieu belasten. Adequate vergunningsvoorwaar- den en een goede ligging ten opzichte van kwetsbare functies kunnen dit beperken.

Werkgelegenheid en een prettig werkkli- maat dragen bij aan gezondheid;  Bodem en water: Sommige bedrijven hebben veel koelwater no- dig. Ook gebruik van de bodem komt voor, zoals bij ondergrondse energieopslag. Laaggelegen bedrijventerreinen lopen risico op wateroverlast. Anderzijds bieden bedrijventerreinen kansen voor de aanleg van waterberging; Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 77  Landbouw: Ruimte voor (circulaire) economie kan ten koste gaan van landbouwgrond. Hoe meer ruimte er wordt gecreëerd op be- staande bedrijventerreinen, hoe minder landbouwgrond er nodig is;  Natuur en landschap: Ruimte voor (circulaire) economie heeft im- pact op natuur en landschap. Hoe meer ruimte er op bestaande bedrijventerreinen wordt gecreëerd, hoe kleiner de impact. Een duurzaam verdienvermogen genereert middelen om te investeren in natuur en landschap. De aanwezigheid van natuur, landschap en erfgoed bevordert het economisch vestigingsklimaat;  Energie: Bedrijventerreinen vragen veel energie. Nabijheid van energieopwekking is daarom belangrijk. Op de terreinen kan ook energie worden geproduceerd;  Wonen: Een sterke economische ontwikkeling leidt tot een gro- tere woningbehoefte. Onderlinge nabijheid van wonen en werken beperkt de mobiliteit en stimuleert lopen en fietsen;  Leefbaarheid: Een sterke economie zorgt voor werkgelegenheid, inkomen en verdienvermogen.

Voor de leefbaarheid en brede welvaart is dit belangrijk;  Mobiliteit: Bedrijventerreinen vragen een goede ontsluiting, met vervoerstypen die zijn afgestemd op het type bedrijven. Hoe beter deze afstemming, hoe beter het mobiliteitssysteem functioneert.  Gastvrijheidssector: Nieuwe bedrijventerreinen kunnen nadelig zijn voor recreatieve beleving. Bedrijventerreinen kunnen ook re- creatief aantrekkelijker worden, zeker in combinatie met bezoek aan en beleving van sommige categorieën van bedrijven. Structuurkaart Economie (zie kaartenboek) Deze kaart geeft inzicht in de ruimtelijke opgaven op het gebied van economie. Met als uitgangspunt ‘het juiste bedrijf op de juiste locatie’ qua type bedrijvigheid, beschikbaarheid van voldoende infrastructuur, zoetwater en energie. Op de kaart is te zien dat bij het stedelijk netwerk veel samenkomt, waarbij elke kern eigen accenten heeft. De uitdaging is om bij deze clusters van bedrijvigheid, zowel bestaande terrei- nen beter te benutten als nieuwe, toekomstbestendige bedrijventerreinen te ontwikkelen (incl. zoekruimte voor grootschalige bedrijvigheid > 3 ha). Het beter benutten van het Friese beroepsvaarwegennetwerk (Prinses Margrietkanaal en Van Harinxmakanaal, en zijtakken) voor met name circulaire bedrijven is een belangrijk streven.

4.2 Energie De Friese economie, woningbouw en mobiliteit zijn afhankelijk van een betrouw- baar energiesysteem. Dat systeem verandert snel maar loopt inmiddels hard tegen grenzen aan. Steeds meer bedrijven en instellingen kunnen niet verder groeien door netcongestie. Zonder ingrijpen raakt dit ook huishoudens. Tegelijkertijd staan betaalbaarheid en leveringszekerheid van energie onder druk door internationale ontwikkelingen. De recente energiecrisis en geopolitieke spanningen laten zien hoe kwetsbaar Europa nog altijd is voor schommelingen op de internationale energie- markt. Als we nu niet handelen, wordt energie duurder, kunnen bedrijven niet Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 78 groeien en dreigen ze te vertrekken. Ook worden woningen niet of veel later ge- bouwd. Energiezekerheid is daarmee een basisvoorwaarde voor brede welvaart en een toekomstbestendige provincie De energietransitie is in volle gang. In 2023 werd er in Fryslân 4,3 TWh fossielvrije ener- gie opgewekt, dat was toen 26% van onze totale energievraag. Er moet dus nog veel ge- beuren om in 2050 een fossielvrije energievoorziening te hebben. Daarom verkennen we of technieken als Small Modular Reactor (SMR, kleine kerncentrales) of blue energy op termijn kunnen bijdragen aan de energievoorziening. Dit zijn echter geen oplossingen voor de huidige problemen.

Extra duurzame elektrici- teitsopwekking is op korte termijn nodig om het elektriciteitsnet betrouwbaar en betaal- baar te houden. Met het oog op de toekomst staan we dit tijdelijk toe (ca. 25 jaar). Ook het transport, de conversie en de opslag van duurzame energie vragen nog veel aanpas- singen aan het energienetwerk en veel ruimtebeslag, zowel onder- als bovengronds. De energievoorziening wordt dan ook duidelijker zichtbaar. Door vroegtijdig na te denken over waar we energie opwekken, opslaan en distribueren, voorkomen we conflicten in het landschap en verminderen we kosten en hinder (energieplanologie). We verbinden tech- nische, ruimtelijke en maatschappelijke keuzes, zodat de energietransitie niet alleen haal- baar wordt, maar ook rechtvaardig en toekomstbestendig. Wij definiëren het provinciaal belang ten aanzien van energie als volgt: Een toegankelijk, stabiel, betaalbaar, en energieneutraal energiesysteem. Dat betekent dat we inzetten op:  Een eerlijke lusten- en lastenverdeling op het gebied van energie, met energie voor en door de gemeenschap.  Het oplossen van netcongestieproblematiek, en het stimuleren van slim (lokaal) gebruik van energie en het net.  Besparen van energie.  Het maximaal benutten van de in kaart gebrachte potentie van groengas en duurzame warmte.  Energieneutraliteit in 2050, met 4,4 TWh elektriciteitsproductie in 2035.

 Goed ingepaste energie-infrastructuur, zowel in het landschap als in het energiesysteem Streefbeeld 2050 In 2050 beschikt Fryslân over een betrouwbaar, betaalbaar en duurzaam energiesysteem dat bij- draagt aan de brede welvaart. De provincie is aardgas- en fossielvrij en landelijk koploper in slimme oplossingen in de energietransitie. De omslag naar duurzame energie heeft niet alleen bijgedragen aan het behalen van klimaatdoelen, maar ook aan een rechtvaardige energietransitie waarin alle Friezen kunnen meedoen en van profiteren. Er ontstonden ook nieuwe kansen voor de Friese eco- nomie. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 79 Het Friese energiesysteem bestaat uit een slimme combinatie van centrale en decentrale onderde- len. De landelijke infrastructuur met wind op zee, kernenergie, groen gas en waterstof vormt de ruggengraat van het systeem. Deze wordt aangevuld met lokale energiehubs, wind- en zonne-ener- gie, warmtenetten, mogelijke SMR's, biogas en opslag van warmte en elektriciteit. Met als resultaat een flexibel en toekomstbestendig energiesysteem. Vraag en aanbod van energie komen op de juiste plekken samen, met aandacht voor een gezonde leefomgeving, landschap en de beperkte beschikbare ruimte.

Nieuwe infrastructuur (elektriciteitska- bels) is grotendeels ondergronds aangelegd en gebundeld in bestaande structuren, waardoor de impact op het landschap beperkt blijft en er ruimte overblijft voor andere functies. Slimme energiesystemen, realtime sturing en digitalisering zorgen ervoor dat vraag en aanbod van energie continu op elkaar worden afgestemd. Door slim gebruik te maken van lokaal opgewekte energie en energiehubs beschikken bedrijventerreinen over een aantrekkelijk en concurrerend ves- tigingsklimaat. In de warmtetransitie hebben isolatiemaatregelen, het benutten van geothermie en aquathermie en de aanleg van warmtenetten geleid tot een efficiënte inzet van warmtebronnen. De Friezen profiteren rechtstreeks van de duurzame, in de provincie opgewekte, energie. Het aan- tal windturbines is de afgelopen jaren afgenomen. Daar staat tegenover dat nieuwe, hogere en effi- ciëntere turbines veel meer energie opwekken. Biogas en groen gas leveren een belangrijke bij- drage aan het verduurzamen van de landbouw. Innovaties in het opwekken van duurzame energie en nieuwe opslagtechnieken dragen bij aan de stabiliteit en leveringszekerheid van elektriciteit en warmte. Fryslân anticipeert voortdurend op nieuwe inzichten en technologische ontwikkelingen.

Opgaven en doelen Fryslân staat voor de opgave om de komende decennia flinke vorderingen te maken met de realisatie van een betrouwbaar, betaalbaar en fossielvrij energiesysteem. Dit is een voorwaarde voor het goed kunnen wonen, werken en verplaatsen. In 2050 willen we on- afhankelijk zijn van fossiele brandstoffen. In de Friese Energievisie, die we in regionaal verband als Friese Energietafel hebben opgesteld, is de opgave richting 2050 inzichtelijk gemaakt. In die visie zijn de volgende vijf principes voor het energiesysteem van de toe- komst opgenomen:  Fryslân stimuleert energie voor en door de gemeenschap;  Fryslân zet maximaal in op energiebesparing;  Alle bronnen zijn nodig, naast kleinschalige is ook grootschalige productie nodig;  Fryslân past de energie-infrastructuur goed in, zowel in het land- schap als in het energiesysteem;  Fryslân versterkt de flexibiliteit van het energiesysteem. We verduurzamen de energievoorziening, beperken het energiegebruik en garanderen leveringszekerheid. Op korte termijn is de grootste uitdaging het oplossen van netcon- gestie. Daarvoor wordt het elektriciteitsnet uitgebreid, verzwaard en slimmer benut. We gaan zuinig(er) om met energie. We willen in 2030 25% minder energie verbruiken dan in 2010.

Met energiebesparing - en door de potentie van biogas, aquathermie, rest- warmte en geothermie optimaal te benutten - verminderen we de druk op het elektrici- teitsnet en bieden we perspectief op (meer) lokale energievoorziening. Daarom zetten we maximaal in op energiebesparing. We streven de komende jaren naar een evenwichtige groei van duurzame elektriciteits- opwekking. In 2025 wekken we in Fryslân zo'n 3 TWh aan elektriciteit op. Dat moet in 2035 minstens 4,4 TWh zijn, met inzet op zonne- en windenergie. In 2050 voorzien we in een behoefte van minstens 7,1 TWh elektriciteit. Voor de doorgroei richting 2050 kijken we, in samenwerking met het Rijk, naar wind op zee en naar de mogelijkheden die één of meer SMR’s kunnen bieden. Ook onderzoeken we de haalbaarheid van opwekking met nieuwe alternatieve bronnen zoals de tidal kite en blue energy. Bronnen die wezenlijk kunnen bijdragen aan het beantwoorden van de energievraag én aan de stabiliteit van ons energiesysteem. Zo zetten we stap voor stap koers naar een provincie die haar energie zoveel mogelijk zelf opwekt en onafhankelijk is van fossiele brandstoffen. Doelen 2030 – 2035:  | 33% fossielvrije energieopwekking in 2030;  | 25% energiebesparing in 2030 t.o.v. 2010;  | 55% CO2-reductie in 2030 t.o.v.

1990;  | Maximale inzet op groen gas en duurzame warmte (biogas, aquathermie, restwarmte en geothermie) tot 2035 ;  | Minimaal 4,4 TWh duurzame elektriciteitsopwekking in 2035.  | Een eerlijke lusten- en lastenverdeling Doelen voor 2050:  | Onafhankelijkheid van fossiele brandstoffen. We wekken op wat we zelf verbruiken (inclusief wind van zee);  | 95% CO2-reductie t.o.v. 1990. Hoe gaan we dat doen? Om te komen tot een robuust en toekomstbestendig energiesysteem moeten we de ko- mende jaren tegelijkertijd werken aan uitbreiding, slimmer gebruik en verduurzaming van het energiesysteem. De energietransitie is daarbij niet alleen een technische opgave, maar ook een ruimtelijke en maatschappelijke opgave. Daarom zijn een eerlijke verdeling van lusten en lasten, een integrale ruimtelijke aanpak, en samenwerking, belangrijke uit- gangspunten in de uitvoering van deze Omgevingsvisie. Aansluitend bij de Friese Energievisie is energie voor en door de gemeenschap een be- langrijk uitgangspunt. Bij dit principe gaat het over lokaal eigendom, een eerlijke verdeling van lusten en lasten en een rechtvaardige energietransitie waarin inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties kunnen meeprofiteren van lokaal opgewekte energie.

Wij zien daarbij grote meerwaarde en kansen voor energiegemeenschappen (zie begripsom- schrijving) om dit uitgangspunt verder vorm te geven binnen de Friese energietransitie. Daarnaast passen we energieplanologie toe. Bij de ontwikkeling en herstructurering van woonwijken, bedrijventerreinen en mobiliteitsinfrastructuur reserveren we structureel Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 | 80 Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 81 ruimte voor energievoorzieningen, zoals energiehubs, lokale opwek, opslag en netinfra- structuur. Energievoorzieningen zijn daarmee een integraal onderdeel van de ruimtelijke inrichting. Samen met gemeenten, netbeheerders en het Rijk stemmen we ruimtelijke ontwikkelingen, netcapaciteit en netuitbreiding vroegtijdig op elkaar af. Gezien de lange doorlooptijden van energie-infrastructuur maken we tijdig ruimtelijke keuzes over waar energie wordt opgewekt, opgeslagen, getransporteerd en gebruikt. Als provincie vervullen we een sturende en regisserende rol, terwijl netbeheerders, ge- meenten, bedrijven en inwoners de uitvoering grotendeels vormgeven. In de Friese Ener- gietafel werken we samen in het afstemmen en gezamenlijk oppakken van bovenge- meentelijke acties. Samen met onze partners werken we de uitvoering van deze Omge- vingsvisie verder uit in de Omgevingsprogramma’s.

Voor de uitvoering van projecten is onder andere het Fûns Skjinne Fryske Enerzjy (FSFE) beschikbaar. Bij de uitwerking van onderstaande vijf inhoudelijke sporen passen we deze uitgangspun- ten steeds toe. Zo geven we richting aan de ontwikkeling van een betrouwbaar, betaal- baar en toekomstbestendig energiesysteem. 1. Uitbreiding van het elektriciteitsnet Een versnelde uitbreiding van het elektriciteitsnet is noodzakelijk om netcongestie op te lossen. We werken samen met TenneT, Liander, gemeenten en het Rijk. De benodigde energie-infrastructuur zal veel ruimte innemen; daarom zorgen we voor een zorgvuldige inpassing van nieuwe stations, kabelverbindingen en andere voorzieningen voor energie- transport, -opslag en -omzetting. We willen Friese aftakkingen van het nationale energienetwerk, zoals de waterstofback- bone en de 380 kV-hoogspanningsverbinding; het tracé van de 380 kV-verbinding op de kaart Energie is gebaseerd op het Regioadvies 380 kV-verbinding Vierverlaten-Ens. Daarmee kunnen we de pieken en dalen in vraag en aanbod naar energie opvangen en zorgen voor een stabiele en betrouwbare energievoorziening. We gaan daarbij voor een snelle(re) vergunningverlening en verkennen hoe we de provinciale grondstrategie kun- nen inzetten om de bouw van nieuwe energie-infrastructuur te versnellen.

Deze inzet – het aftakken van het nationale energienetwerk en de snelle(re) vergunningen – werken we nader uit in een programma. Uitgangspunt is dat nieuwe elektriciteitsinfrastructuur zoals kabels waar mogelijk, onder- gronds wordt aangelegd. Dit om het effect op de omgeving te beperken en optimaal ge- bruik te maken van de beschikbare ruimte. Het Rijk hanteert voor 380kV- en 220kV-ver- bindingen: 'bovengronds, tenzij'. Als het Rijk voor bovengrondse uitvoering kiest, moet daar een passende vorm van compensatie tegenover staan. Bijvoorbeeld door elders in de provincie bestaande, bovengrondse verbindingen ondergronds te brengen. Of door te investeren in de provincie. Omdat het Rijk verantwoordelijk is voor de nationale energie- infrastructuur, brengen we dit punt nadrukkelijk onder de aandacht in de landelijke be- sluitvorming. 2. Slimmer gebruik van het bestaande net Naast uitbreiding van het elektriciteitsnet, gaan we voor efficiënter gebruik van de be- staande infrastructuur. Samen met de Friese gemeenten, netbeheerders en partners van Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 82 de Friese Energietafel werken we aan de uitvoering van het Actieplan Netcongestie Frys- lân, met als doel meer ruimte te creëren binnen de bestaande energie-infrastructuur en aanvragen op de wachtlijst alsnog aan te kunnen sluiten.

Flexibiliteit (FLEX) en regelbaar vermogen zijn essentieel voor een toekomstbestendig energiesysteem, omdat duurzame bronnen zoals zon en wind variabel zijn en de beschik- bare netcapaciteit beperkt is. Slimme innovaties en digitalisering, zoals smart grids, ener- giemanagementsystemen en realtime sturing, spelen hierbij een belangrijke rol. In de uit- werking van het Omgevingsprogramma werken we uit hoe we deze ontwikkelingen ver- der kunnen stimuleren. Bij ruimtelijke keuzes over bedrijventerrein, woningbouw en mobiliteit wordt rekening ge- houden met beschikbare netcapaciteit; in de raakvlakken gaan we hierop in. Energieopslag Energieopslag speelt een belangrijke rol in het energiesysteem en omvat meer dan al- leen batterijen. Ook opslag van warmte, biogas en groen gas draagt bij aan flexibiliteit en leveringszekerheid. Bij de ontwikkeling van collectieve warmtenetten en toepassingen voor biogas en groen gas nemen we opslag daarom nadrukkelijk mee. We maken onderscheid tussen verschillende vormen van batterijopslag en koppelen deze aan uiteenlopende uitgangspunten, zoals hierna weergegeven: Grootschalige batterijopslag (> 70 MW, waarbij de netaansluiting niet wordt ge- deeld met andere verbruikers en/of opwekkers (stand alone)).

Van belang is dat grootschalige batterijsystemen een bijdrage leveren aan het verlich- ten van netcongestie of een bijdrage leven aan het belang van balans en leveringsze- kerheid van het hoogspanningsnet van TenneT. Daarom moeten initiatieven voor grootschalige batterijopslag beschikken over een contract met TenneT dat hierop ge- richt is. Daarnaast verwachten wij van initiatiefnemers dat zij zich inspannen om de omgeving goed te betrekken en aandacht hebben voor een eerlijke verdeling van lus- ten en lasten. Grootschalige batterijopslag staan wij in eerste instantie alleen toe gekoppeld aan de onder- stations Bolsward, Oudehaske, Burgum en Louwsmeer. Deze grootschalige batterijopslag wordt bij voorkeur geplaatst op een bedrijventerrein in de nabijheid van deze onderstations. Wanneer dit niet mogelijk blijkt, is plaatsing nabij het onderstation zelf onder voorwaarden mogelijk. Daarbij is een goede landschappelijke inpassing van belang en wordt rekening ge- houden met toekomstige uitbreiding van een onderstation. Samen met het ministerie en de netbeheerders blijven we in gesprek over en verken- nen we waar en in welke mate batterijsystemen in het Friese energiesysteem nodig zijn. Batterijopslag bij energieopwekking Elektriciteitsopslag bij zonne- of windparken staan wij onder voorwaarden toe.

De op- Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 83 slaginstallatie moet ruimtelijk en qua capaciteit in verhouding staan tot het project, vol- doen aan de veiligheidsnormen en zorgvuldig landschappelijk worden ingepast. De vergunning voor opslag en opwekking kent dezelfde looptijd en geldt alleen binnen het bestaande projectperceel. Batterijopslag bij grootverbruikers kan bijdragen aan het opvangen van pieken op het elektriciteitsnet, meer flexibiliteit in het energiesysteem en een grotere leverings- zekerheid voor bedrijven. Deze ontwikkelingen voorzien we met name op bedrijven- terreinen. Daarbij stimuleren we waar mogelijk collectieve opslagvoorzieningen. In een Omgevingsprogramma werken we dit uit. Wij werken de voorwaarden voor verschillende categorieën batterijen verder uit in een Omgevingsprogramma en leggen dit vast in de Omgevingsverordening. Dit geldt ook voor de opslag van warmte, biogas en groen gas. Dit kan bovengronds en ondergronds. Dit is maatwerk; vooral ondergronds is een goede afstemming met kwantiteit en kwaliteit van grondwater van belang. De voorwaarden hiervoor werken we uit in een Omgevings- programma. Lokale energiehubs We bevorderen initiatieven voor energiehubs op en rond bedrijventerreinen, waarmee produc- tie, opslag en verbruik van energie slim worden gekoppeld.

Energiehubs kunnen verschillende vormen aannemen, maar kenmerken zich door een integrale en collectieve aanpak van ener- gievoorzieningen. Energiehubs zijn daarbij een belangrijke oplossing voor netcongestie op bedrijventerreinen en sturen op flexibiliteit, vraagsturing, opslag en piekmanagement. Deze hubs dragen bij aan een stabieler energiesysteem, versterken de lokale economie en bieden aanknopingspunten voor andere opgaven, zoals duurzame mobiliteit, warmtetransitie en ruim- telijke clustering van functies. Gemeenten spelen hierin een actieve rol. De mogelijkheden voor energiehubs worden begrensd door de voorwaarden die wij stellen aan verschillende vor- men van energieopwekking, zoals de voorwaarden voor windenergie. We verkennen de alter- natieve mogelijkheden voor bedrijventerreinen waar opwek niet mogelijk is, of waar opwek niet wenselijk wordt geacht. We zien kansen om energiehubs te koppelen aan energiegemeenschappen. Wij zien energiegemeenschappen breder dan alleen als onderdeel van energiehubs. Ook bin- nen andere onderdelen van de energietransitie, zoals warmte, lokale opslag, collectieve op- wek en slimme energiesystemen, zien wij kansen voor deze vorm van samenwerking.

Ener- giegemeenschappen kunnen bijdragen aan meer lokaal eigendom, een eerlijke verdeling van lusten en lasten en een rechtvaardige energietransitie, waarin inwoners, bedrijven en maat- schappelijke organisaties kunnen meeprofiteren van lokaal opgewekte energie. Dit sluit aan bij het Friese uitgangspunt van energie voor en door de gemeenschap. De provincie werkt in een Omgevingsprogramma uit hoe zij vanuit haar rol kan bijdragen aan de verdere groei van energiegemeenschappen in Fryslân. 3. Energiebesparing De provincie ziet energiebesparing in alle sectoren als een noodzakelijke opgave. Ener- giebesparing sluit direct aan bij verschillende provinciale doelen: het beperkt de energie- vraag, verlaagt de CO₂-uitstoot, ontlast het elektriciteitsnet en draagt bij aan een gezonde en betaalbare leefomgeving. Daarnaast is energiebesparing voor bedrijven steeds vaker Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 84 een voorwaarde om te kunnen verduurzamen, ontwikkelen en groeien binnen de beschik- bare netcapaciteit. Dat kan via isolatie, verduurzaming van (bedrijf)processen en elektrificatie van mobiliteit. Onze rol hierin is beperkt: het Rijk bepaalt grotendeels het tempo en de randvoorwaar- den, onder meer via wetgeving en subsidieregelingen.

Gemeenten en woningcorporaties vervullen een leidende rol in de warmtetransitie en zijn cruciaal bij de uitvoering van ener- giebesparende maatregelen. Vanuit onze verantwoordelijkheid voor de economische ont- wikkeling van Fryslân zien wij een rol in het ondersteunen van het midden- en kleinbedrijf en bedrijventerreinen bij de energietransitie. Elektrificatie speelt een grote rol binnen energiebesparing. Bij de elektrificatie van mobili- teit vervullen we wel een rol in de organisatie van de laadinfrastructuur, met name in het publieke domein. In het Omgevingsprogramma werken we verder uit hoe we de provinci- ale rol richting bedrijventerreinen en het MKB invullen en hoe we slimme oplossingen voor laadinfrastructuur kunnen stimuleren. 4. Versnelling niet-elektrische bronnen Om de energietransitie te versnellen, zetten we maximaal in op niet-elektrische energie- bronnen zoals biogas, aquathermie, restwarmte en geothermie. Het moleculaire energie- systeem, met onder meer groen gas en waterstof, vormt een belangrijke aanvulling op het elektriciteitssysteem en draagt bij aan een flexibel en robuust energiesysteem. Aquathermie en geothermie mogen het grond- en oppervlaktewater echter niet negatief beïnvloeden. Biogas – Vergisting Vergisting van met name mest biedt kansen.

Het draagt bij aan het perspectief voor de landbouw, kan bijdragen aan het verminderen van broeikasgasemissies en levert duur- zaam groen gas. De potentie in Fryslân is groot, momenteel wordt nauwelijks vijf procent van de mest vergist. De vergunningverlening wordt belemmerd door de stikstofproblema- tiek, terwijl mestvergisting, in combinatie met aanvullende maatregelen, kan bijdragen aan het verminderen van emissies. Als provincie werken we aan oplossingen en stimule- ren we deze ontwikkeling. Mestvergisting kent twee vormen: mono-mestvergisting en covergisting. Beide zijn moge- lijk in Fryslân. We willen de potentie van vergisting benutten en zetten in op het stimule- ren van mono-mestvergisting omdat dit passend is bij de grondgebonden agrarische be- drijfsvoering in Fryslân en er SDE++ subsidie te verkrijgen is. We blijven ruimte geven aan mestvergisting op agrarische bouwpercelen, individueel of in lokale samenwerkings- verbanden, zolang dit een nevenactiviteit blijft bij het agrarisch bedrijf. Zorgvuldige inpas- sing en minimale overlast voor omwonenden staan daarbij voorop. Ook zien we mogelijk- heden voor vervoer naar en grootschalige vergisting van mest op daarvoor passende lo- caties zoals bedrijventerreinen, agro-locaties, glastuinbouwlocaties en terreinen van openbare nutsvoorziening.

De voorwaarden werken we verder uit in een Omgevingspro- gramma en de Omgevingsverordening. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 85 Vergisting kan boeren helpen bij de afbouw van derogatie en kunstmestgebruik. Boven- dien draagt men bij aan de Friese energievoorziening. Met inzet van innovatieve tech- nieken versterken we de kringlooplandbouw en benutten we de Friese biogaspotentie maximaal. Waterstof We zien beperkte kansen voor de productie van waterstof. Waterstof is vooral een onder- steunende energiedrager in sectoren waar elektrificatie lastig is. Denk aan processen met hoge warmte, zwaar transport, piekverwarming in industrie en back-upvermogen. We zet- ten in op een aftakking van het waterstofnetwerk Nederland naar een vijftal Friese loca- ties (zie kaart Energie), mits daar een passende energiebehoefte is. Wij zien wel kansen voor kleinschalige elektrolyse (<10–20 MW) bij bedrijven of energiehubs. Dit kan benut worden voor het balanceren van het net. Warmtetransitie en publieke rol In de warmtetransitie zet Fryslân in op efficiënt gebruik van energie. Dat betekent: waar het kan en passend is, te kiezen voor collectieve warmtesystemen. Via lokale en regio- nale warmtenetten willen we duurzame warmtebronnen beter benutten, zoals aquather- mie, restwarmte, biogas en bodemenergie.

De ontwikkeling van lokale en regionale warmtenetten is in dit verband een wettelijke verplichting voor gemeenten en provincie. Daarmee ontlasten we het elektriciteitsnet, verlagen we de energievraag en beperken we de investeringskosten voor woningeigenaren, voorzieningen en bedrijven. Collectieve warmtesystemen dragen in veel gevallen bij aan de laagste maatschappelijke kosten van het warmtesysteem. Omdat dit per gebied verschilt, maken gemeenten hierin een ge- biedsgerichte afweging. Goede data en inzicht in onder andere warmtevraag, infrastruc- tuur en bronnen zijn daarbij van belang. Vanuit de provincie zien wij een rol in het onder- steunen van deze kennisontwikkeling en afwegingen. Met de ‘Missy Wetterwaarmte’ spraken we de ambitie uit om in 2030 zo'n 60.000 wonin- gen en 10.000 bedrijfsgebouwen aan te sluiten op collectieve warmtenetten. Aquathermie (TEO en TEA) speelt hierin een belangrijke rol. Ook Wetterskip Fryslân levert een belang- rijke bijdrage door warmte beschikbaar te stellen uit hun installaties, zoals via Warmte Kracht Koppelingen en warmte uit gezuiverd afvalwater (RWZI's). We stimuleren boven- dien lokale warmtegemeenschappen, seizoensopslag en kleinschalige warmtenetten, zo- als onder andere in Súdwest-Fryslân wordt onderzocht. Bij de ontwikkeling van warmtenetten houden we rekening met de benodigde ruimte voor opwekking, opslag en distributie.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://harlingen.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/af0648c9-bc52-4935-936e-6ad94a7a8495?agendaItemId=83a9bd4c-9d07-403f-a984-db10c9b0516f