CConstaterende datHarlingen
Koppel je AI →
Document · PDF

bijlage 1b - POVI deel B - THEMATISCHE VERDIEPING - GS vastgesteld 18-8 -schoon

openbare informatieve raadscommissie - Raadszaal 2 september 2026, gemeente HarlingenBij agendapunt: Nieuwe Povi-stukken39.361 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 5

Een groot deel van de biodiversiteit bevindt zich in het agrarisch gebied en dit wordt on- dersteund door GBDA. Er liggen kansen voor aanleg en beheer van houtwallen, singels, Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 44 agroforestry, grasland- en akkerranden, sloten, oevers, dijken en bermen. De uitdaging is om natuurmaatregelen goed te integreren in de bedrijfsvoering en langdurige financiering te borgen. Collectieven spelen hierin een cruciale rol. Soortenbeleid Zowel het Rijk als de provincies hebben beleid voor algemeen of schaars voorkomende soorten of soortengroepen. Hiervoor zijn beleids-, beheer- of beschermingsplannen opge- steld. Het soortenbeleid van de provincie Fryslân bestaat uit de volgende onderdelen:  Actief soortenbeleid: gericht op de bescherming van soorten die onder druk staan, met als doel behoud en herstel;  Aanpak van invasieve exoten: gericht op de bestrijding van inva- sieve soorten die hier van nature niet voorkomen en een bedrei- ging vormen voor de inheemse biodiversiteit, waarbij ook belan- gen zoals economie en volksgezondheid worden meegewogen;  Faunabeleid: gericht op het bestrijden van overlast en schade, en het verstrekken van tegemoetkomingen bij faunaschade.

Nationale Parken Fryslân telt vier Nationale Parken: de Alde Feanen, Schiermonnikoog, het Lauwersmeer (samen met de provincie Groningen) en het Drents-Friese Wold (samen met de provincie Drenthe). De Nationale Parken werken aan het nationale Beleidsprogramma Nationale Parken 2024-2030. Rijk en provincies helpen de Nationale Parken bij het realiseren van de opgaven uit het beleidsprogramma. Belangrijk is dat ze hun kernkwaliteiten behouden en versterken. Meer synergie tussen park en omgeving draagt bovendien bij aan de regi- onale economie en leefbaarheid. Friese Bomen- en Bossenstrategie Met de uitvoering van de in 2022 vastgestelde Friese Bomen- en Bossenstrategie draagt de provincie Fryslân bij aan de opname van CO2. Dit in lijn met de klimaatopgave, zoals vastgelegd in het Klimaatakkoord. Ook het herstel van biodiversiteit en landschap is hier- mee gediend. De strategie draait om uitbreiding en revitalisering van bos, houtige land- schapselementen, natte natuur en het ontwikkelen van agroforestry en voedselbossen. Belangrijk is ook gebruik en bescherming van inheems plantmateriaal. De uitvoering van de strategie omvat tevens de inzet van de maatregel groenblauwe dooradering van het landelijk gebied. Monitoring, transparantie en vertrouwen Door resultaten te volgen en te rapporteren, kunnen we beleid (tijdig) bijstellen en ont- staat er vertrouwen in de voortgang.

Op deze manier blijft natuurherstel, -beheer en -uit- breiding een lerend proces, niet een eenmalige uitvoering. Op grond van deze opgaven formuleren we het volgende algemene doel:  In 2050 is de biodiversiteit in Fryslân hersteld en is de natuur zo- danig veerkrachtig en weerbaar dat soorten en habitats niet meer worden bedreigd. Daarnaast zien we de volgende specifieke doelen: Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 45  Zo spoedig mogelijk ombuigen van de neerwaartse trend van de biodiversiteit naar een opwaartse trend, met bijzondere aandacht voor zeldzame en beschermde soorten die een sterke binding hebben met Fryslân. In lijn met de Agenda Herstel Biodiversiteit Fryslân;  We brengen de condities op orde die nodig zijn om de Friese na- tuur en de VHR doelen weer in gunstige staat van instandhouding te brengen. Dit doen we door zowel binnen als buiten Natura 2000-gebieden de drukfactoren te verlagen die voor verslechte- ring zorgen, waaronder stikstofdepositie. Daarmee leveren we een evenredige bijdrage aan de landelijke doelen (voor stikstof: in 2030 is 50% van het areaal stikgevoelige Natura 2000-gebieden niet meer overbelast; in 2035 is dat 74%);  Ombuigen van de neerwaartse trend van veel weidevogelsoorten in een toename in 2030 van ca. 30% t.o.v. 2021, om te komen tot duurzame weidevogelpopulaties.

Specifiek voor de gidssoort grutto streven we naar minimaal tienduizend broedparen in 2030;  Een einde maken aan de achteruitgang van bestuivende insec- ten. In 2030 dient dat het geval te zijn. Oplossingsrichtingen Bij het realiseren van een veerkrachtige natuur met een rijke biodiversiteit is ecosysteem- herstel ons uitgangspunt. Dit sluit aan bij de Europese Natuurherstelverordening en is nodig om van het vergunningenslot af te komen. De aanpak is gericht op uitvoerbaarheid, samenwerking en lange termijn. Daarbij kiezen we voor een Friese, realistische en ge- biedsgerichte invulling van Europese en nationale doelen. De benodigde maatregelen werken we uit in een Omgevingsprogramma voor natuur en biodiversiteit. Hierin willen we alle opgaven en maatregelen voor natuurherstel en biodi- versiteit bij elkaar brengen. Dit biedt overzicht en samenhang, en voorkomt versnippering van beleid en maatregelen. En het integreert de wettelijke verplichtingen, bestaande in- strumenten en provinciale ambities voor natuur- en biodiversiteitsherstel. Maximale inzet op bestaande afspraken We zetten maximaal in op de uitvoering van de bestaande afspraken, zoals het afronden van het Friese deel van het NNN en de Natura 2000-doelstellingen. Via beheerplannen werkt de provincie samen met beheerders en andere belanghebbenden aan de doelstel- lingen zoals opgenomen in de aanwijzingsbesluiten.

De uitvoering van natuurherstel- maatregelen vindt plaats via het Programma Natuur (fase 2) en het Maatregelpakket Na- tuur. Afspraken met de andere provincies en het Rijk worden geactualiseerd. Bijvoorbeeld het Natuurpact, inclusief de afspraken over fauna- en exotenbeheer, monitoring, natuur- brandbeheersing toezicht en eventuele handhaving. Bijzondere aandacht is er voor het Waddengebied en het IJsselmeer, waar het Rijk het bevoegd gezag is. Hier spelen namelijk naast de natuuropgaven ook complexe vraag- stukken rondom waterveiligheid, grondstofwinning, energie en defensie. Deze vragen om een integrale aanpak met daarin een belangrijke rol voor de provincie Fryslân. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 46 Natuur en biodiversiteit versterken in de hele provincie Fryslân Een goede basiskwaliteit natuur en landschap (BKNL) is een set condities (milieu- en landschappelijke condities) die algemene soorten nodig hebben om algemeen te kunnen blijven. In een Omgevingsprogramma of in gebiedsplannen werken we concreet uit hoe we de BKNL borgen. Een belangrijk onderdeel hiervan is de inzet van groenblauwe door- adering. Natuurgebieden buiten het NNN (zie structuurkaart landbouw en natuur) dragen bij aan de samenhang tussen natuurgebieden en landschappelijke kwaliteit; deze hebben nu meestal een bestemming natuur, groen/ bos of water.

De begrenzing en functie van deze gebieden kunnen worden aangepast indien dit nodig is voor andere maatschappelijke be- langen zoals woningbouw, mits de totale omvang niet afneemt en de samenhang blijft bestaan. De realisatie van het NNN is gericht op het verbinden van natuurgebieden. Grote stappen zijn hierin de afgelopen decennia al gezet, o.a. met de ‘Natte as’ van IJsselmeer tot Lau- wersmeer. Maar er zijn ook nog veel kansen. Door gerichte inzet van de instrumenten voor agrarisch natuur- en landschapsbeheer, GBDA en Bomen- en Bossenstrategie kan - ook zonder uitbreiding van natuurgebieden - worden gewerkt aan ecologisch effectieve verbindingen tussen bestaande natuurgebieden, waarmee het doelbereik dichterbij komt. In het landelijk gebied bevinden zich belangrijke vogelgebieden en leefgebieden van be- schermde soorten. Denk aan weide- en akkervogelgebied en, gebieden waar vogels overwinteren en leefgebieden van vissen, libellen en otters. Weidevogelgebieden verei- sen voldoende openheid en rust. In de Omgevingsverordening regelen we dat noodzake- lijke ruimtelijke ingrepen die – na afweging van belangen – genoemde rust en openheid in weidevogelgebieden aantasten, door de initiatiefnemer worden gecompenseerd. In het kader van de Nota Weidevogels en het afsprakenkader Aanvalsplan Grutto (juli 2026) werken we op meerdere plekken aan versterking van weidevogelgebieden.

Dit gebeurt via een samenhangende, gebiedsgerichte inzet van maatregelen op het ge- bied van natuur, water, landbouw en inrichting. Deze aanpak is onder andere gericht op het realiseren van robuuste, aaneengesloten weidevogelgebieden van voldoende schaal (circa 1.000 hectare effectief weidevogelbeheer). Boeren zijn onmisbare partners en wor- den ondersteund via agrarische collectieven en langjarige vergoedingen. De aanwezigheid van vogels van de Europese Vogelrichtlijn, zoals grutto en smient, roer- domp en bruine kiekendief, vraagt om een integrale aanpak en een goede samenwerking met het Rijk. Ook is het behoud van vrijwilligheid gewenst voor realisatie van het doelbe- reik. Gebiedsgerichte uitvoering in de gebieden met meervoudige opgaven Waar er sprake is van meervoudige opgaven (zoals genoemd in deel Visie) zijn extra in- spanningen nodig om doelen voor natuur, landbouw en klimaat te kunnen realiseren. Waar nodig ondersteund met gebiedsplannen met concrete doelen, maatregelen en ver- antwoordelijkheden. Vanuit de natuuropgaven gaat de aandacht vooral uit naar de Natura 2000-gebieden en de beekdalen. Rondom de Natura 2000-gebieden ligt de prioriteit bij het verminderen van stikstofuitstoot en verdroging om de natuurdoelen in het Natura 2000-gebied te kunnen Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 47 halen.

We ondersteunen grondgebruikers hierbij met ons grondinstrumentarium en mid- delen voor agrarisch natuurbeheer, groenblauwe dooradering, innovatie, KPI-sturing door agrariërs, water- en bodemmaatregelen. In de beekdalen koppelen we herstel van een meer natuurlijk watersysteem aan verbete- ring van natuur. In verschillende gebiedsplannen zijn we hier al met boeren, terreinbe- heerders, Wetterskip Fryslân, gemeenten en inwoners mee bezig. Ook in het veenweidegebied zien we kansen om maatregelen voor het verminderen van veenoxidatie en maaivelddaling te combineren met verhoging van natuurwaarden. Door inzet van maatwerk verzilveren we lokale kansen. We besteden, waar sprake is van meervoudige opgaven, extra aandacht aan het vroegtij- dig behalen van een kwalitatief hoogwaardige groenblauwe dooradering. Stikstofaanpak In Fryslân kiezen we voor een samenhangende stikstofaanpak om van het vergunningen- slot te komen. Hierbij is geborgd natuurherstel het sleutelwoord. We kijken naast stikstof en de kritische depositiewaarden ook naar andere drukfactoren, zoals hydrologie. Vanuit deze brede insteek beoordelen we of vrijgekomen stikstofruimte nodig is om verslechte- ring van de natuur in Natura 2000-gebieden te voorkomen (additionaliteitsvereiste). We hanteren in Fryslân een generieke en een gebiedsgerichte aanpak. Generiek gaat om maatregelen voor heel Fryslân.

De gebiedsgerichte aanpak concentreert zich met name in de Zuidelijke Wouden/ Zuidoost Fryslân. Hier willen wij met betrokken partijen aan de slag om oplossingen te vinden voor de meervoudige opgaven rondom de Natura 2000- gebieden. Agenda Natuurinclusief Met het vaststellen van de Agenda Herstel Biodiversiteit Friesland in 2021, is afgespro- ken om de neerwaartse trend van de biodiversiteit om te buigen naar een opwaartse. Met daarbij extra aandacht voor zeldzame en beschermde soorten die een sterke binding hebben met Fryslân. Tot en met 2025 is aan deze agenda gewerkt via een herstelpro- gramma biodiversiteit. Vanaf 2026 wordt aansluiting gezocht bij de nationale beweging voor een natuurinclusieve samenleving (Collectief Natuurinclusief en Agenda Natuurin- clusief). Actieve soortenbescherming We ontwikkelen beleid voor actieve soortenbescherming, zodat zeldzame en be- schermde soorten duurzaam stand houden en zich kunnen uitbreiden. Hiermee voert de provincie haar wettelijke taak beter uit. Ruimtelijke ingrepen en natuurcompensatie Ruimtelijke ingrepen in het NNN voor andere functies dan natuur, zijn alleen mogelijk als hiervoor geen ruimte buiten het NNN te vinden is. En er moet sprake zijn van een open- baar belang dat opweegt tegen het natuurbelang.

Bij noodzakelijke ruimtelijke ingrepen in het NNN, of ontwikkelingen die aanzienlijke na- delige gevolgen hebben voor het NNN, wordt in fysieke in plaats van financiële compen- satie voorzien. Hiermee borgen we dat de natuur per saldo niet verslechtert. Ook voldoen we hiermee aan onze zorgplicht vanuit de Omgevingswet. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 48 In de Omgevingsverordening regelen we het afwegingskader en de mitigatie en compen- satie bij noodzakelijke ruimtelijke ingrepen m.b.t. het NNN. Natuurbrandbeheersing De vaststelling van het Fries Natuurbrandbeheersingsplan 2025-2029 (en bijbehorend samenwerkingsconvenant) legt de basis ter voorkoming van grote en onbeheersbare na- tuurbranden. In de uitvoering wordt hier al rekening mee gehouden. Raakvlakken De natuur is nauw verweven met andere thema’s en opgaven in de fysieke ruimte. On- derstaand sommen we de belangrijkste raakvlakken op.  Gezonde en veilige leefomgeving, leefbaarheid: Natuur is een voorwaarde voor een gezonde en veilige leefomgeving en voor leefbaarheid. De natuur biedt schoon water, frisse lucht, rust en ontspanning. Zorg voor de natuur biedt bescherming tegen kli- maatrisico’s en draagt bij aan een veerkrachtige samenleving;  Landschap: Natuur geeft het landschap zijn identiteit en ecolo- gische waarde, terwijl het landschap bepaalt hoe natuur wordt gebruikt, beschermd en beleefd.

Veel plant- en diersoorten zijn exclusief gebonden aan een landschapstype;  Landbouw: Landbouw en natuur vormen vanouds het fundament van het Friese landschap, de economie en de cultuur. De natuur levert de landbouw diensten zoals schoon water, bodemvrucht- baarheid, mineralen, bestuiving, bescherming en plaagbestrijding. Ook levert ze rechtstreeks grondstoffen zoals hout. De uitdaging is om landbouw en natuur meer met elkaar te verweven en geza- menlijk te versterken. Een goed voorbeeld is het beheer van wei- devogelgebieden;  Wonen: Natuur en groen maken wonen gezonder en prettiger. Een groene leefomgeving nodigt uit tot meer beweging en sociale interactie. Ook zijn mensen meer tevreden met hun woonomge- ving. Door woongebieden groener en natuurinclusiever te maken zijn ze beter bestand tegen de gevolgen van klimaatverandering, zoals hittestress en wateroverlast. Ook draagt groen binnen de bebouwde kom bij aan de biodiversiteitsopgave (Natuurherstel- verordening);  Mobiliteit: Mobiliteit en infrastructuur kunnen de natuur onder druk zetten. Denk hierbij aan versnippering van natuur en leefgebieden van soorten door (water)wegen. Natuur en mobiliteit kunnen el- kaar ook verrijken, op zo’n manier dat het besef van de waarde van natuur groeit - denk hierbij aan fiets- en wandelpaden door de natuur.

Ecologisch beheer en zorgvuldig ontwerpen is belangrijk om elkaar wederzijds te kunnen versterken;  Economie: De Friese economie is verbonden met de natuur. Dat geldt niet alleen voor de sterk ontwikkelde landbouw en zuivelin- dustrie, maar ook voor andere sectoren. Bij onvoldoende zorg voor de natuur, of negatieve effecten op de natuur, valt de bodem Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 49 onder de economie weg en wordt de provincie minder aantrekke- lijk voor nieuwkomers; De natuur geeft de gastvrijheidssector inhoud en aantrekkings- kracht, terwijl gastvrijheid de natuur toegankelijk maakt en er eco- nomische waarde aan toekent. De uitdaging is om gastvrijheid zo te organiseren dat ze samengaat met de aanwezige natuurwaar- den. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 50 H3. Naar sterke steden en dorpen in een leefbaar, vitaal en ver- bonden Fryslan Een vitaal Fryslân bouwt op sterke, complementaire steden en dorpen, met de na- druk op leefbaarheid door nabijheid. Dit betekent wonen, werken en voorzieningen dicht bij huis, inclusief groen, water en een klimaatadaptief landschap. Het Fries Stedelijk Netwerk is het economische en innovatieve hart, terwijl de regiosteden en regiokernen essentiële werkgelegenheids- en verzorgingsrollen vervullen. De dorpen vormen het unieke, bruisende weefsel van het platteland.

Om te groeien, wordt ingezet op gevarieerde woningbouw om jongeren te behouden en ouderen tegemoet te komen, met aandacht voor woon-zorgcombinaties. Er wordt slim gebruikgemaakt van de bestaande voorraad, maar ook nieuwbouw is hard nodig, vooral rond het stedelijk netwerk en in grotere dorpen/regionale kernen. De inrichting van nieuwe woon- en werklocaties gaat samen met de aanleg van groen, water en recreatie om de ruimtelijke kwaliteit in de multifunctionele stadsranden (als on- derdeel van de ‘uitnodigingszones’) te garanderen. We streven daarbij naar een ge- zonde, inclusieve leefomgeving die hittestress en wateroverlast beperkt, en biodiversiteit vergroot. Verbindingen en bereikbaarheid worden versterkt met als doel dat banen en regionale voorzieningen van huis uit binnen 30 minuten reistijd bereikbaar zijn; voor basisvoorzie- ningen geldt als streven 15 minuten. Mobiliteitshubs en een fijnmazig lokaal vervoer van- uit de OV-knooppunten spelen hierbij een sleutelrol in het daily urban system. De door het Rijk geplande Lelylijn zal de verbindingen binnen Noord-Nederland en met de rest van het land versterken. De gastvrijheidssector draagt bij aan de brede welvaart. Focus ligt op slimme, duurzame groei en revitalisering van bestaande voorzieningen. Kansen liggen in cultuur-, bezin- nings-, agro- en natuurtoerisme, passend bij de Friese kwaliteiten.

3.1 Wonen Fryslân staat bekend om haar aantrekkelijk woon- en leefklimaat met relatief betaal- bare woningen. Net als in de rest van het land is er ook in onze provincie veel vraag naar zowel koop- als huurwoningen. Het huidige aanbod voorziet daar onvol- doende in; versnelling van woningbouw is noodzakelijk. Dit geldt voor betaalbare woningen voor starters, woonruimte voor de groeiende groep ouderen, geschikte woningen voor nieuw- en terugkomers en woningen voor één- en tweepersoons- huishoudens. Er ligt dus een behoorlijke woningbouwopgave in het verschiet. Wat we niet los kunnen zien van opgaven als het oplossen van de netcongestie en het stikstofslot, die de benodigde woningbouw vertragen. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 51 De Friese steden, regiokernen en dorpen vervullen elk hun eigen rol op de woningmarkt. De steden, met hun kenniscentra en grootschalige bedrijvigheid, retailsector en voorzie- ningen, herbergen een belangrijk deel van de woningvoorraad. Dat is niet alleen econo- misch zo gegroeid – ‘wonen waar werk is’ –, maar wordt ook gestimuleerd om de ver- keersdruk (en uitstoot) te beperken en zo efficiënt mogelijk om te gaan met ruimte (con- centratie, verdichting, hoogbouw). De regiokernen, met een belangrijke regionale verzorgingsfunctie, vervullen op meer be- scheiden schaal een belangrijke woon- en bedrijfsfunctie.

Tot slot zijn daar de vele dor- pen - en woningen in het landelijk gebied – waar ruim en aantrekkelijk wonen veelal ge- combineerd wordt met kleinschalige bedrijvigheid en sociaal woonklimaat. In de hele provincie wordt, samen met gemeenten en woningbouwcorporaties, geïnves- teerd in het herstructureren, revitaliseren en verduurzamen van de huidige woningvoor- raad, bij zowel de woningbouwcorporaties als de private sector. Er zijn veel grote eenge- zinswoningen, die minder geschikt zijn voor kleinere huishoudens en voor 65-plus- sers. Daarnaast worden er nieuwe woningen toegevoegd door inbreiding of een ‘straatje’ erbij, en door grotere uitbreidingen bij steden en regiokernen. Streefbeeld 2050 In 2050 kent Fryslân een sterk samenhangend netwerk van steden en dorpen. In alle dorpen en steden van de Friese kernenstructuur is het aanbod van - en de variatie aan - woningen toegeno- men. Voor iedereen is een passende woning beschikbaar. Leeuwarden, Drachten, Heerenveen en Sneek vormen het Fries Stedelijk Netwerk (FSN), met Leeuwarden als provinciehoofdstad. Hier vinden we een grote variatie aan woonmilieus, bedrijvigheid en kennisclusters. Zowel in het be- bouwd gebied als in nieuwe, aantrekkelijke locaties in de multifunctionele stadsranden. De regio- steden en -kernen vervullen een belangrijke regiofunctie op het gebied van wonen, werken en voor- zieningen.

Ze bieden een aantrekkelijk woonklimaat, met een breed palet aan woningen en werkge- legenheid, en voorzieningen voor het omliggende platteland. In de overige dorpen zijn wonen, wer- ken en voorzieningen harmonieus verweven met de landelijke omgeving, wat een unieke woonkwa- liteit oplevert; de dorpen zijn cruciaal voor de leefbaarheid op het platteland. Het bebouwde gebied is opgeknapt, klimaatadaptief en verduurzaamd. Bodem- en waterkwaliteit zijn bij alle ontwikkelingen zorgvuldig afgewogen. In de stadsranden gaan nieuwe bedrijvigheid én trendy woonwijken samen met energieopwekking en -opslag, recreatief groen en waterpartijen. Uit- breidingen rond de dorpen sluiten naadloos aan bij de historische ontwikkelingsstructuur en verster- ken de regionale identiteit. Opgaven Voor de periode tot 2050 gaan we uit van 33.000 tot 37.500 te realiseren woningen om in de Friese woningbehoefte te kunnen voorzien; dit is een forse opgave waarvoor veel in- spanningen van diverse partijen nodig zijn. In de regionale woondeal maken we afspra- ken met het Rijk en de gemeenten om voldoende woningen in de juiste kwaliteiten te rea- liseren. Elke kern kan hierbij in ieder geval de autonome woningbehoefte (zie begrippen- lijst) opvangen.

Bovenop deze autonome woningbehoefte hebben we ook een ambitie: het realiseren van Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 52 extra woningen om meer mensen naar Fryslân aan te trekken, in combinatie met het sti- muleren van innovatieve bedrijvigheid en kennisclusters. Met deze ambitie kunnen we de beroepsbevolking op voldoende peil houden en de Friese economie een impuls geven. We bouwen die woningen op de juiste plaats en voor de juiste doelgroepen, conform de volgende doelen:  Voorzien in voldoende ontwikkelruimte voor het bouwen van de juiste woningen op de juiste plaats. Daarbij kijken we eerst naar mogelijkheden voor herstructurering en inbreiding van woningen voordat er ruimte wordt gereserveerd voor uitbreiding. Hierbij is het uitgangspunt dat woningbouw niet meer ruimte in beslag neemt dan noodzakelijk is;  Het aanbod van bestaande en nieuwe woningen sluit aan op de vraag naar woningen. Dit zowel qua aantallen als qua woningty- pen. De woningvoorraad is gevarieerd en bevordert de doorstro- ming.

We bouwen naar behoefte, zowel in de steden, de regioker- nen als in de dorpen;  De bestaande woningvoorraad is gerevitaliseerd en verduur- zaamd en daarmee toekomstbestendig; de woonomgeving is kli- maatbestendig ingericht;  Nieuwe woningen worden gerealiseerd op plekken die qua water en bodem geschikt zijn (zie Thema water en bodem); Woongebie- den worden waterrobuust en klimaatbestendig ingericht.  Nieuwbouw vindt plaats op locaties waar energie beschikbaar is, gecombineerd met duurzame warmtevoorziening, en op locaties die goed ontsloten (kunnen) worden;  Het accent in het aanbod van woningen voor nieuwe inwoners van buiten Fryslân ligt bij het FSN;  Woningbouw in de regiokernen ondersteunt het voorzieningenni- veau voor de omliggende dorpen en de bereikbaarheid daarvan binnen 15 tot 30 minuten reistijd (30-minutengemeenschap). Hoe gaan we dat doen? Om een antwoord te geven op de diversiteit van de opgaven – en onze doelen te realise- ren – werken we in samenwerking met de Friese gemeenten de opgaven uit in program- ma's. Dit doen we volgens onderstaande uitgangspunten. Wonen naar behoefte en onze ambitie Uitgangspunt is wonen naar behoefte, zowel kwantitatief als kwalitatief. Dat gebeurt zo- wel in de vorm van nieuwbouwen als herbestemmen van gebouwen. Daarbij is het be- langrijk dat het juiste type woning op de juiste plek wordt gebouwd of verbouwd.

Maar ook dat de woningvoorraad aansluit bij de veranderende vraag: meer een- en tweeper- soonshuishoudens, combinaties van wonen en zorg, duurzame en betaalbare woningen. We gaan ervan uit dat 2/3 van alle nieuw te bouwen woningen (huur en koop) betaalbaar zijn (30% sociale huurwoningen, 37% betaalbare huur en koop). Dit is in overeenstem- ming met de landelijke lijn. We streven ernaar dat het aantal bestaande sociale huurwo- ningen niet afneemt. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 53 Afhankelijk van bevolkings- en economische ontwikkelingen kunnen er, bovenop de auto- nome behoefte, extra woningen voor nieuwe inwoners worden gerealiseerd; dit is onze ambitie. We willen immers een aantrekkelijke woon- en werkprovincie zijn, ook voor werk- gevers en werknemers die zich hier willen vestigen. De beschik- en betaalbaarheid van woningen en de kwaliteit van de woonomgeving zijn hiervoor belangrijke vestigingsvoor- waarden. Deze extra woningbouw vindt met name plaats bij het FSN, en in meer beperkte mate bij de regiosteden Harlingen en Dokkum en de regiokernen; dit vooral vanwege de daar aanwezige werkgelegenheid. In de Verstedelijkingspropositie hebben we met de ge- meenten van het FSN afgesproken dat tot 2050 minimaal 26.500 en maximaal 42.400 woningen kunnen worden gebouwd.

Hierin zit een deel autonome behoefte en een deel ambitie; de bovenkant van de bandbreedte komt in beeld wanneer veel mensen naar Fryslân verhuizen (= ambitie). Aanvullend zijn er, naar aard en schaal, en in overleg met gemeenten, mogelijkheden voor extra woningbouw in de dorpen in of nabij de multifunctionele stads- en dorpsranden van het FSN, de regiosteden en de regiokernen. Ook vrijkomende bebouwing in het lan- delijk gebied - zoals boerderijen - leent zich voor aantrekkelijk wonen in een landelijke setting. In de op te stellen Kernenstrategie zullen we samen met gemeenten – binnen het kader van deze POVI – de toekomstige woningbouwruimte voor alle kernen uitwerken, zowel qua behoefte als ambitie. Wonen in gezonde, leefbare steden en dorpen Het sterk samenhangende netwerk van steden en dorpen (kernenstructuur) biedt de kap- stok voor een gevarieerd palet aan woningen en woonmilieus die elkaar aanvullen en versterken. Naast het bouwen van de juiste woningen gaat het ook om het ontwikkelen van een aantrekkelijke woonomgeving die gezondheid en leefbaarheid stimuleert. En die is voorbereid op het veranderende klimaat, met o.a. voldoende groen en water, om wa- teroverlast en hittestress te beperken.

Fries Stedelijk Netwerk Vanuit een stevige economische positie en een hoog voorzieningenniveau, gecombi- neerd met de Friese cultuur en het landschap, vormen de steden Leeuwarden, Sneek, Drachten en Heerenveen het Fries Stedelijk Netwerk. Deze steden hebben veel potentie om (door) te groeien. Beperkte en omvangrijke inbreidings- en uitbreidingsplannen zijn in alle varianten mogelijk: van hoogbouw en stedelijk wonen in hoge dichtheden, naar rui- mer wonen in het groen en nabij water en bos. Het aantal woningen groeit indicatief 25% ten opzichte van de huidige woningvoorraad; dit kan toenemen tot 40% indien veel men- sen naar Fryslân verhuizen (= ambitie).  Leeuwarden De nadruk ligt op transformatie en verdichting. Op de middellange termijn ligt de focus op kleinschalige inbreidingslocaties, op om- vangrijke transformatielocaties (Spoordok), op herstructurering van de bestaande voorraad (Leeuwarden-Oost) en op de uitbrei- dingslocatie Middelsee; Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 54  Drachten Naast binnenstedelijk wonen op diverse inbreidings- en herstruc- tureringslocaties, zijn er op termijn mogelijkheden voor grootscha- lige woningbouw ten zuiden van de A7.

In de toekomst te combi- neren met een station voor de door het Rijk geplande Lelylijn;  Heerenveen Naast binnenstedelijk wonen op diverse inbreidings- en herstruc- tureringslocaties, is er ruimte voor de ontwikkeling van de groot- schalige woningbouwlocatie Heerenveen-West;  Sneek Naast binnenstedelijk wonen op diverse inbreidings- en herstruc- tureringslocaties, is er ruimte voor de grootschalige gebiedsont- wikkeling Spoorzone Sneek en de ontwikkeling van de uitbrei- dingslocatie Harinxmaland. Regiosteden Harlingen en Dokkum In en rond de regiosteden Harlingen en Dokkum is een grote variatie in woningaanbod mogelijk: van stedelijk wonen tot meer ruim opgezette woonbuurten. Het aantal woningen groeit indicatief 15-25% ten opzichte van de huidige woningvoorraad. Regiokernen De regiokernen zijn het middelpunt van de 30-minutengemeenschap op het platteland. De kernen vormen de basis voor een compleet aanbod aan voorzieningen, ook voor de omringende dorpen en het landelijk gebied. Het aantal woningen groeit indicatief 10-25% ten opzichte van de huidige woningvoorraad. Dorpen Dorpen met meer dan 250 inwoners vangen voornamelijk de plaatselijke woonbehoefte op. Denk daarbij vooral aan herstructurering, inbreiding en eventueel uitbreiding, mits passend bij de omvang en identiteit van het dorp.

Het aantal woningen groeit indicatief 0- 10% ten opzichte van de huidige woningvoorraad. Gemeenten kunnen ervoor kiezen om de woningbouw te concentreren bij een beperkt aantal dorpen. In dat geval kan voor deze dorpen gemotiveerd worden afgeweken van het groeipercentage. Voorwaarde is dat de groei van al hun dorpen met meer dan 250 inwoners binnen 10% blijft. Plattelandsdorpen/Landelijk gebied In het landelijk gebied wordt gewoond in kleinere dorpen (< 250 inwoners) en op erven, onder meer bij of in (vrijkomende) agrarische bebouwing. Via transformatie wordt ingezet op het behoud van karakteristieke waardevolle bebouwing. Nieuwe bebouwing op be- staande erven in het buitengebied is mogelijk, mits dit de kwaliteit van het ensemble ten goede komt en er rekening wordt gehouden met de omgevingsfuncties. Het toevoegen van zowel woningen als voorzieningen in plattelandsdorpen en in het lan- delijk gebied is maatwerk. Door de keuze voor maatwerk is het niet meer nodig om in de Omgevingsverordening voor deze categorie de grenzen van het bestaand bebouwd ge- bied aan te geven. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 55 We houden met de groeipercentages rekening bij het maken van onze regionale woning- bouwafspraken met gemeenten. Anders bouwen Oplossingen voor de omvangrijke woningbouwopgave kunnen ook worden gevonden door anders te bouwen.

In het provinciaal Volkshuisvestingsprogramma werken we dit uit, mede op grond van de beschikbare middelen en maatregelen van diverse partijen en overheden. Hieronder geven we enkele richtingen aan. Herstructureren en revitaliseren Uit oogpunt van zorgvuldig ruimtegebruik en behoud van omgevingskwaliteit, zetten we in op het optimaal benutten van het bestaand bebouwd gebied. We betrekken hierbij de grote herstructureringsopgave in steden en dorpen: het opknappen en verduurzamen van woningen, het klimaatadaptief maken van de woon- en leefomgeving én het aantrekkelij- ker maken van werklocaties en stads- en dorpscentra. Het aandeel woningen in Fryslân dat ouder is dan 50 jaar is 56%; hoger dan landelijk. Meer voordeuren Via creatieve oplossingen als woningsplitsing en woningdelen, collectief wonen, transfor- matie en hergebruik, het optoppen van woningen, kunnen in steden en dorpen en op be- staande erven, extra woningen worden gerealiseerd. Dit is maatwerk per kern en erf en vraagt om inzet en maatregelen van gemeenten, corporaties en marktpartijen. Circulair, biobased en fabrieksmatig bouwen We stimuleren circulair en biobased bouwen, eigentijds ontwerpen en bouwen met kwali- teit en oog voor de omgeving. Wat een impuls geeft aan een nieuwe Friese circulaire bouwcultuur. Om de woningbouw te versnellen zien we goede mogelijkheden voor innovatie in de bouw.

Voorbeelden hiervan zijn houtskeletbouw en fabrieksmatige bouw van woningen. Wonen voor specifieke doelgroepen Het huisvesten van arbeidsmigranten in de landbouw kan, conform de vigerende Omge- vingsverordening, plaatsvinden op het erf van het agrarisch bedrijf. Voor de (tijdelijke) huisvesting van personeel op de Waddeneilanden zoeken we met gemeenten naar crea- tieve oplossingen, in en buiten de dorpen. In het provinciaal Volkshuisvestingspro- gramma werken we dit uit – mede op grond van de beschikbare middelen en maatrege- len van diverse partijen en overheden – en komen we met voorstellen voor huisvesting van andere, specifieke doelgroepen. Wonen in relatie tot water en bodem, en natuurherstel Door klimaatverandering krijgen we vaker te maken met hevige regenbuien en langdurige neerslagperioden waardoor wateroverlast kan ontstaan; ook in de bebouwde omgeving. Om wateroverlast te voorkomen dienen nieuwe ontwikkellocaties voor woningbouw daarom zo veel mogelijk op -vanuit het water- en bodemsysteem gezien- geschikte loca- ties te liggen, en ingericht met voldoende bergingscapaciteit voor water (zie thema water en bodem). Bestaande woongebieden worden klimaatadaptief gemaakt, met meer groen en mogelijkheden voor waterberging. Gemeenten werken de maatregelen op program- maniveau met betrokken partijen uit.

We vragen hierbij aandacht voor een rechtvaardige Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 56 en evenredige verdeling van kosten over eigenaren en huurders/ gebruikers. En voor de kennis en ervaringen die worden opgedaan in de gebiedsgerichte Leeraanpak m.b.t. bo- demdaling en funderingen, waarin Fryslân als pilotgebied is aangemerkt. Om de benodigde woningen te kunnen realiseren zal daarnaast sprake moeten zijn van natuurherstel en het opheffen van het stikstofslot, zodat bouwbelemmeringen worden op- geheven. Raakvlakken Het wonen is nauw verweven met andere thema’s en opgaven in de fysieke ruimte. On- derstaand sommen we de belangrijkste raakvlakken op.  Gezonde en veilige leefomgeving: Een gezonde en veilige leef- omgeving is een basisvoorwaarde voor gezond en prettig wonen. Toevoeging van woonfuncties kan bijdragen aan de sociale veilig- heid - denk aan wonen boven winkels. Een goed ontworpen woonomgeving draagt bij aan de gezondheid van de bewoners;  Natuur: Natuurwaarden dragen bij aan een fijn woonklimaat en voorkomen hittestress. Andersom kunnen woongebieden bij een juiste inrichting veel bijdragen aan de biodiversiteit. Om woningen te kunnen bouwen is voldoende stikstofruimte nodig; natuurher- stel draagt hieraan bij;  Landschap en erfgoed: Nieuwe uitbreidingslocaties voor woning- bouw nemen ruimte in en hebben impact op het landschap en de cultuurhistorie.

Dit vraagt om ontwerpen met aandacht voor land- schappelijke kwaliteit, groen en water. Vrijkomend erfgoed kan goed benut worden voor wonen;  Landbouw: Nieuwe woningbouwlocaties kunnen ten koste gaan van landbouwgrond. Dit vergt een afweging van belangen. De teelt van gewassen voor biobased bouwen kan een verdienmodel voor agrariërs zijn of worden;  Bodem en water: Meer ruimte voor water maakt woonwijken kli- maatbestendig. Andersom wordt in het ontwerp van woonwijken en de wijze van bouwen rekening gehouden met het water- en bodemsysteem;  Leefbaarheid: Een fijne woning in een prettige woonomgeving is een basisvoorwaarde voor leefbaarheid;  Mobiliteit, bereikbaarheid: Woonwijken vragen een goede ont- sluiting met diverse vervoerstypen in een samenhangend mobili- teitssysteem;  Energie: Een voorwaarde om te kunnen bouwen is ruimte voor aansluiting op het elektriciteitsnetwerk noodzakelijk, dit kan onder andere via netbewust bouwen. Netcongestie werkt momenteel vertragend; Economie: Sterke economische ontwikkeling leidt meestal tot een grotere woningbehoefte. Andersom is een prettig woonklimaat een vestigingsfactor voor bedrijven en een impuls voor economi- sche ontwikkeling. Een slimme gastvrijheidssector komt de leef- baarheid en het woonklimaat ten goede.

Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 57 Structuurkaart Wonen (zie kaartenboek) De kaart geeft vooral de kernenstructuur weer en de percentages uitbreiding die bij de verschil- lende categorieën kernen horen. Vooral de gebieden buiten de indicatief aangegeven verzorgings- gebieden rond de kernen (in de vorm van cirkels) verdienen aandacht qua bereikbaarheid van voorzieningen. 3.2 Leefbaarheid Friezen zijn de gelukkigste inwoners van Nederland en doen veel vrijwilligerswerk. Ze geven de kwaliteit van hun leven ongeveer een acht. Desalniettemin is actie no- dig. De bevolking vergrijst namelijk snel. Ook worden er minder kinderen geboren. Gelet op de huidige bevolkingsprognose zal de beroepsbevolking – als er niets ver- andert – met 5 % gaan afnemen. Dit leidt tot knelpunten op de arbeidsmarkt en in de zorg. Bovendien tast deze ontwikkeling de sociale samenhang van de samenle- ving aan. Voorzieningen in dorpen verdwijnen, de bereikbaarheid ervan wordt min- der en de leegstand neemt toe. Anders gezegd: de leefbaarheid staat onder druk en daarmee ook het Friese geluk. Een leefbare omgeving maakt mensen gezonder en gelukkiger. Leefbaarheid gaat over de mate waarin de leefomgeving aansluit bij de wensen en behoeften van inwoners. Maar wat mensen belangrijk vinden, verschilt. Sommigen houden van rust en ruimte, an- deren juist van levendigheid.

Jongeren hebben belang bij goed onderwijs en vervoer. Ge- zinnen zoeken een veilige woonomgeving met een school, met kinderopvang of een speeltuin in de buurt. Ouderen hechten veel waarde aan zorg dichtbij, zoals een huisarts of apotheek, maar ook aan goed vervoer en sociaal contact. Behalve per individu en leeftijdscategorie, verschillen de behoeften ook per gebied en regio. Door de bank genomen is het Fries landelijk gebied, op Nederlandse schaal, rela- tief dunbevolkt met veel kleine kernen. Anders dan in de steden, vragen bereikbaarheid en behoud van het voorzieningenniveau – waaronder winkels, scholen en bibliotheken - veel aandacht. Overigens moet er ook in sommige stedelijke wijken het nodige gebeuren om de leef- baarheid op orde te krijgen. Denk aan het revitaliseren en verduurzamen van woningen, het vergroten van de veiligheid op straat en het verbeteren van woonmilieus. Hier zijn echter vooral het Rijk, gemeenten, woningbouwcorporaties en private partijen aan zet. Als provincie richten we ons vooral op het behoud van de leefbaarheid op het platteland, zodat die niet achterblijft bij de stedelijke ambities. Zo ondersteunen we bijvoorbeeld met onze Kleine Kernen Aanpak initiatieven en projecten gericht op het verbeteren van de leefbaarheid in dorpen. Streefbeeld 2050 De brede welvaart floreert in Fryslân.

Mensen wonen prettig en werken, leren en ontspannen in een gezonde, gevarieerde omgeving. De provincie is Europees gezien het voorbeeld van een betrok- ken en verbonden samenleving met levendige dorpen, culturele activiteiten en een dynamisch ste- delijk netwerk. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 58 Dankzij een provincie-dekkend en samenhangend mobiliteitssysteem, zijn voorzieningen en werklo- caties voor iedereen goed bereikbaar. Het slim combineren van voorzieningen en clusteren van bedrijvigheid heeft daaraan bijgedragen. Centrumgebieden vormen het kloppende hart van steden en dorpen, met gevarieerde detailhandel, horeca en andere publieksfuncties die de levendigheid en aantrekkelijkheid vergroten. De leegstand van winkels en andere bebouwing is sterk afgenomen door vestiging van nieuwe, eigentijdse (winkel)functies. Transport, energievoorziening en economie zijn verduurzaamd, waardoor de kwaliteit van de leef- omgeving een impuls kreeg. Dit heeft - tezamen met de investeringen in de woningvoorraad, na- tuurkwaliteit en gastvrijheid - geleid tot sterke stedelijke clusters, waar bestaande en nieuwe bedrij- vigheid is gevestigd en een aantrekkelijk woonklimaat heerst.

De beroepsbevolking is, mede door technologische innovaties en verdere automatisering, weer op voldoende peil; er zijn voldoende mensen om de zorg en het onderwijs op niveau te houden en om in diverse vormen van bedrijvig- heid en dienstverlening aan de slag te gaan. Mede dankzij deze aanwas, maar ook door het aan- trekken van het toerisme, konden we het voorzieningenniveau, en de leefbaarheid, in stand hou- den. Ook in de vele, kleine historische kernen die het platteland sieren. Dit alles mede dankzij de vruchtbare samenwerking tussen Friese overheden, (kennis)instellingen, bedrijfsleven, ngo’s en bewoners(initiatieven). Opgaven en doelen De leefbaarheid en het voorzieningenniveau staan onder druk in veel dorpen in het lan- delijk gebied. Niet alleen door de geschetste vergrijzing en ontgroening van de Friese sa- menleving, maar ook door het tekort aan woningen en de trek naar de stad van met name jongeren. Ook door leegstand van vrijkomende boerderijen, kerken en vergelijk- bare gebouwen staan de leefbaarheid en het behoud van karakteristieke bebouwing on- der druk. Komende decennia zullen we alle zeilen moeten bijzetten om de leefbaarheid en vitaliteit van de dorpen, maar ook van sommige steden, op peil te houden.

Daarvoor moeten we:  Voldoende en gevarieerde woningen bouwen, ook in en rond de regiokernen en dorpen;  Voorzieningen waar mogelijk combineren;  Investeren in gemeenschapszin/verbondenheid. Dit tegen de ach- tergrond van verregaande individualisering, digitalisering en de demografische ontwikkeling;  Investeren in het versterken van de economie, ook om arbeids- krachten aan te trekken en de beroepsbevolking op voldoende peil te houden;  Sturen op - en stimuleren van - de aantrekkelijkheid van stads- en dorpscentra als plekken om te winkelen, ontmoeten en beleven;  Ruimte bieden voor vervangende functies in leegstaande bebou- wing.

Daarbij stellen we onszelf de volgende doelen:  Realiseren van toekomstbestendige banen en voorzieningen in alle delen van Fryslân, passend bij de samenstelling van de be- roepsbevolking in een gebied; Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 59  Banen en regionale voorzieningen zijn binnen dertig minuten van huis uit bereikbaar; voor basisvoorzieningen geldt als streven 15 minuten;  De bebouwde omgeving in steden en dorpen is opgeknapt, ver- duurzaamd, klimaatadaptief en voldoet aan ieders woonwensen en specifiek aan die van ouderen en starters op de woon- en ar- beidsmarkt;  Stads- en dorpscentra aantrekkelijker maken voor winkelen, ont- moeten en beleven, zodat er geen of nauwelijks leegstand is;  Afname van leegstand van karakteristieke bebouwing door pas- send hergebruik. Hoe gaan we dat doen? Om een antwoord te geven op genoemde opgaven – en onze doelen te realiseren – zet- ten we in het landelijk gebied in op de volgende aanpak:  Creëren van een 30-minutengemeenschap door diverse mobilitei- ten goed op elkaar af te stemmen en overstappen te faciliteren via mobiliteitshubs;  Creëren van de juiste balans tussen economische ontwikkelingen en ruimtelijke- en sociale inrichting. Regiokernen en steden - met hun gevarieerde aanbod aan werkgelegenheid en voorzieningen - spelen hierin een belangrijke rol. Gemeenten zetten hierop in;  Bevorderen van sociale cohesie.

Dat doen we door te investeren in verenigingen, dorpsbelangen en vrijwilligers. Onze ambitie is een ontmoetingsplek in elk dorp of elke wijk. Dat kan in de vorm van een dorpshuis (dorpskamer), sportaccommodatie, biblio- theek, buurthuis of wijkgebouw zijn, maar het kan ook om een jeu de boules-baan of een gezamenlijke pluktuin gaan;  Realiseren van adequate bereikbaarheid, zowel fysiek als digitaal (glasvezel). Een goed werkend daily urban system, waarin wo- nen, werken en voorzieningen qua ligging en ontsluiting goed op elkaar zijn afgestemd, vormt hiervoor de basis;  Voorzien in voldoende, passende en betaalbare woonruimte voor diverse doelgroepen, waaronder jongeren, jonge gezinnen en ou- deren;  Faciliteren van initiatieven die leiden tot het combineren van voor- zieningen, het verbeteren van de toegankelijkheid van voorzienin- gen en het onderwijsaanbod voor iedereen;  In lijn met het gedachtegoed van Positieve Gezondheid (leefstijl, participatie, enz.) bevorderen wij gezondheid in al ons beleid. Met het oog op de detailhandel zijn we uit op:  Het vergroten van de aantrekkelijkheid, kwaliteit en toegankelijk- heid van centrumgebieden; de gemeenten hebben hierin het voortouw. De Friese Retailagenda met gemeenten en private par- tijen speelt hierin een belangrijke rol.

Deze is gericht op het stimu- leren en organiseren van samenwerking, ondernemerschap en adequate inrichting van de openbare ruimte. Ook in de aanpak Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 60 van leegstand – en de afstemming van het detailhandelbeleid – werken we samen met de Friese gemeenten;  De concentratie van winkels in de stads- en dorpscentra. Dit is gewenst vanwege de levendigheid, de ruimtelijke kwaliteit (w.o. voorkomen van leegstand), bereikbaarheid van voorzieningen, ontmoetings- en belevingsfunctie en aantrekkingskracht van stads- en dorpscentra. Een uitzondering is mogelijk voor winkels die vanwege de volumineuze aard van de goederen, gevaar en hinder of logistiek niet goed passen in c.q. afbreuk kunnen doen aan de aantrekkelijkheid en verblijfsfunctie van stads- en dorps- centra en daarom beter op perifere locaties kunnen worden ge- vestigd; ook voor solitaire kleinschalige winkelvestigingen, buurt- winkelcentra e.d. zijn uitzonderingen mogelijk als deze geen af- breuk doen aan de kwaliteit van stads- en dorpscentra.

Het is aan gemeenten om in het kader van hun Omgevingsplannen te con- cretiseren en te onderbouwen welke vormen/ branches van detail- handel hiervoor in aanmerking komen;  Selectieve mogelijkheden voor overige grootschalige winkels bui- ten het centrumgebied, met nadruk op niet-dagelijkse goederen zoals elektronica/ media, doe-het-zelf en wonen. In eerste instan- tie zien we hiervoor alleen ruimte in Leeuwarden, op het terrein De Centrale; dit vanwege het bovenregionale karakter en de be- perkte marktruimte in Fryslân. Gerelateerd aan een specifiek thema of specialisatie kan ook bij een ander stedelijk centrum ruimte zijn, mits de gemeente onderbouwt dat hiervoor mark- ruimte is en dit geen afbreuk doet aan de regionale detailhandels- structuur en de kwaliteit van stads- en dorpscentra. De gemeente levert het maatwerk qua omvang, ontsluiting, en branchering. Voor vrijkomende boerderijen, kerken en vergelijkbare gebouwen zetten we in op pas- send hergebruik. Dit is voor verschillende functies ook een aantrekkelijke optie.

Vervan- gende functies als wonen, cultuur en kunst, educatie, zorgverlening, recreatie, horeca en ontspanning, ambachtelijke en dienstverlenende bedrijvigheid, en hulpbedrijven landelijk gebied (zie begripsomschrijving) kunnen goed in de landelijke omgeving passen; voor- waarde is dat de ruimtelijke uitstraling en effecten hiervan op de omgeving passen in het (landelijk) gebied. Het toevoegen van nieuwe bebouwing op het omringende perceel is mogelijk wanneer dit bijdraagt aan behoud van de karakteristiek van de bebouwing en de ruimtelijke kwaliteit van het ensemble als geheel vergroot. Voor veel van deze initiatieven geldt dat de provincie richtinggevend en faciliterend is en de uitvoering vooral ligt bij partijen als gemeenten, woningbouwverenigingen en wijk- teams. Dat geldt ook als het gaat om investeringen in de leefbaarheid in wijken met een relatief eenzijdige bevolkingssamenstelling en waar meervoudige problemen spelen. De gemeenten zijn daarin leidend. Raakvlakken Leefbaarheid is nauw verweven met andere thema’s en opgaven in de fysieke ruimte van Fryslân. Onderstaand sommen we de belangrijkste raakvlakken op. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 61  Natuur: De aanwezigheid van natuur bepaalt mede de mate van leefbaarheid.

Volgens onderzoek van Planbureau Fryslân wil 71% van de ondervraagde inwoners van Fryslân meer ruimte voor na- tuur;  Landschap en erfgoed: Een mooie en karakteristieke leefomge- ving en het benutten van erfgoed bevorderen de waardering en identificatie en daarmee de leefbaarheid;  Landbouw: Agrarisch natuur- en landschapsbeheer, korte voed- selketens en lokaal geproduceerd voedsel dragen bij aan de leef- baarheid;  Wonen: Fijne, veilige en betaalbare woningen zijn essentieel voor de leefbaarheid;  Mobiliteit: Goede bereikbaarheid van werk, voorzieningen en on- derwijs is cruciaal voor de leefbaarheid, met name in het landelijk gebied;  Economie: Een sterke economie versterkt de leefbaarheid. Eco- nomische activiteiten zijn een bron van werk en inkomen, en bie- den draagvlak voor voorzieningen. Recreatie en toerisme dragen sterk bij aan het geluk, het welzijn en de gezondheid van zowel bewoners als bezoekers van de pro- vincie. Van toeristische en recreatieve voorzieningen profiteert uiteindelijk iedereen;  Gezonde leefomgeving: Sporten versterkt de sociale samenhang en is goed voor de gezondheid. Het Friese verenigingsleven is voor een groot deel rond sport georganiseerd. 3.3 Bereikbaarheid Bereikbaarheid speelt een sleutelrol in het verbinden van platteland, dorpen, regio- nale kernen en het stedelijk netwerk.

Dat is niet alleen belangrijk voor de instand- houding van de leefbaarheid in het landelijk gebied, maar ook voor de werkgele- genheid en economische ontwikkeling van de provincie. We streven naar een betere onderlinge bereikbaarheid van steden, regiokernen, dorpen en landelijk gebied. Niet alleen door te investeren in de infrastructuur, maar ook door in te zetten op duurzame mobiliteit. Dit via mobiliteitshubs en transferia waar openbaar ver- voer, deelvervoer, fiets- en autovervoer en voorzieningen samenkomen. De mobiliteits- hubs versterken de bereikbaarheid in het daily urban system, beperken de vervoersar- moede, stimuleren duurzame vervoerskeuzes en dragen bij aan leefbaarheid. Meer hier- over in het thema mobiliteit (4.3). Streefbeeld 2050 In 2050 is Fryslân een 30-minutengemeenschap waarin banen en regionale voorzieningen vanuit alle delen van de provincie voor iedereen binnen een half uur van huis uit te bereiken zijn. En ba- sisvoorzieningen bij voorkeur binnen 15 minuten. De 30- en 15-minutenbenadering is richtinggevend gedachtengoed en geen harde uniforme norm; de toepassing vraagt om gebiedsgericht maatwerk. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 62 Cruciale rol hierin speelt het gedifferentieerd OV-netwerk met sterke, directe verbindingen tussen de dorpen en de steden.

Hetzelfde geld voor de fijnmazige bereikbaarheid van de halteplaatsen met publiek en privaat vervoer. Het vervoer is bovendien betaalbaar, zodat de vervoerskosten geen belemmering vormen om werk en voorzieningen te bereiken. In het verbinden van de verschillende vervoerswijzen, spelen de verspreid over de provincie lig- gende mobiliteitshubs en transferia een belangrijke rol. Ook in relatie tot het beperken van het auto- verkeer, het ontzien van de binnensteden en het verduurzamen van de mobiliteit. Opgaven en doelen Fryslân staat voor de opgave om te werken aan zowel de bereikbaarheid en leefbaarheid van het platteland, met zijn vele kleine kernen, als het verduurzamen van de mobiliteit. Het uitgestrekte grondgebied en de veranderende bevolkingssamenstelling vragen een flexibel en betaalbaar mobiliteitssysteem. Een inclusief systeem van publieke en private mobiliteit, dat aansluit bij de regionale verschillen en maatschappelijke ontwikkelingen. Met als extra opgave dit systeem te verduurzamen om het milieu en de leefomgeving te ontzien. Om dat te realiseren zet de provincie in op de volgende doelen:  Het borgen van (basis) bereikbaarheid en beperken van vervoers- armoede. Bijvoorbeeld door inzet van dorpshubs met sociale- en vervoersfuncties;  Het verminderen van de uitstoot van CO2 en fijnstof;  Het verbeteren van de verkeersveiligheid.

Hoe gaan we dat doen? Bij het (door)ontwikkelen van het mobiliteitssysteem passen we de Trias Mobilica toe. Dat wil zeggen dat we ten eerste onnodige verplaatsingen vermijden (door voorzieningen naar mensen te brengen), ten tweede de vorm van mobiliteit veranderen en ten derde mobiliteit schoner maken. In de Friese situatie maken we dat op de volgende manieren concreet:  Mobiliteitshubs ontwikkelen op de juiste locaties in het daily urban system: uitrol van regionale en bovenlokale hubs die openbaar-, auto- en fietsvervoer, deelmobiliteit en noodzakelijke voorzienin- gen onderling verbinden;  Dorpshubs combineren met maatschappelijke voorzieningen, zo- als de bibliotheek en de supermarkt. Door de centrale ligging in het dorp - en de aanwezige voorzieningen - heeft deze hub be- halve een reisfunctie ook een sociale functie. Dit kan ook leiden tot beperking van het aantal verplaatsingen. Anders gezegd: breng de mensen niet naar de voorzieningen, maar de voorzienin- gen naar de mensen;  Het fietsnetwerk/doorfietsroutenetwerk versterken. Aanleg of ver- betering van snelle en veilige fietsroutes tussen kernen. Dit zal vooral gericht zijn op woon-werkverkeer. Daarnaast kijken we naar mogelijkheden om het recreatief fietsnetwerk te versterken, als bijdrage aan de gastvrijheidssector; Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 63  Duurzaam mobiliteitsgedrag stimuleren.

Onder andere door in te zetten op een gedragsverandering die het aantal autokilometers beperkt en duurzame reiskeuzes vanzelfsprekend maakt;  De verkeersveiligheid verbeteren via infrastructurele maatregelen en de inzet op veilig verkeersgedrag;  Het STOMP-principe toepassen, bijvoorbeeld bij gebiedsontwik- keling, om duurzame verplaatsingen te stimuleren. STOMP-principe Het STOMP-principe passen we toe in gebiedsontwikkeling en is leidend voor ons mobiliteitsbeleid om duurzame vervoerskeuzes te stimuleren. Met het STOMP-ordeningsprincipe geven we prioriteit aan meer duurzame en gezonde vormen van mobiliteit (lopen, fietsen en openbaar vervoer) en minder prioriteit aan minder duurzame mobiliteitsvormen (zoals de auto). De volgorde binnen STOMP is bedoeld als afwegingskader, niet als vaste hiërarchie; per gebied en opgave bepalen we welke combinatie van vervoerswijzen het meest passend is. Met STOMP zorgen we voor bereik- bare en leefbare gebieden, waarin de mens centraal staat en de auto als laatste vervoermiddel wordt ingezet. 1. Stappen: hoe zorgen we in een gebied voor voorzieningen op loopafstand? En hoe zorgen we voor aantrekkelijke looproutes en verblijfsruimtes voor verschillende doelgroepen? 2. Trappen: hoe zorgen we ervoor dat voorzieningen bereikbaar zijn met de fiets? Hoe zorgen we voor directe en comfortabele fietsroutes? 3.

Openbaar vervoer: hoe sluiten we een gebied aan op het ov-netwerk? Kunnen we ov-voorzienin- gen en gebiedsfuncties combineren? 4. Mobility as a Service: welke mobiliteitsdiensten bieden we aan? Komen er hubs, en waar? Welke vormen van mobiliteit bieden we aan? 5. Privé-auto: moet het gebied bereikbaar zijn voor privéauto's? En op welke manier? Wat betekent dat voor parkeervoorzieningen? Op het platteland blijft de auto voor veel mensen een belangrijk vervoermiddel. Het STOMP-prin- cipe passen we dan ook niet rigide toe, maar als maatwerk en met gezond verstand. Dat doen we in samenwerking met gemeenten, vervoerders en lokale partijen.

Raakvlakken Het thema bereikbaarheid kent de volgende raakvlakken met andere thema’s en opga- ven:  Wonen, bedrijvigheid, voorzieningen: het goed situeren van mobi- liteitshubs draagt bij aan de bereikbaarheid van woningen, bedrij- ven en voorzieningen;  Gezonde leefomgeving: mobiliteitshubs, fietsnetwerken en het STOMP-principe brengen mensen in beweging en komen de leef- baarheid en gezondheid van mensen ten goede;  Natuur en landschap: infrastructuur is enerzijds onderdeel van het landschap en anderzijds heeft infrastructuur impact op landschap en natuur;  Leefbaarheid: bereikbaarheid van basisvoorzieningen komt de leefbaarheid ten goede; Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 64  Energie: mobiliteitshubs zijn te combineren met voorzieningen voor elektrisch laden, groengas en waterstofgas, energiehubs en deelvoertuigen;  Economie en bedrijvigheid: een optimale bereikbaarheid is goed voor de economie en een aantrekkelijk vestigingsklimaat. Een verbonden fiets- en wandelnetwerk met goed gesitueerde hubs is aantrekkelijk voor recreanten en geeft een impuls aan de gastvrijheidssector. 3.4. Gastvrijheid De gastvrijheidssector is van grote betekenis voor Fryslân.

De sector is goed voor 7,2% van de totale (directe) Friese werkgelegenheid en voor 4,2% van de toege- voegde economische waarde; landelijk is de sector goed voor 6,7% van het aantal banen en 4,1% van de economisch toegevoegde waarde. Niet minder van belang is haar bijdrage aan het geluk, het welzijn, de gezondheid en de kwaliteit van leven van zowel inwoners als bezoekers. Het even fraaie als diverse landschap, de eigen cultuur, het erfgoed en het vele water nodigen uit om in Fryslân te recreëren en de provincie te bezoeken. Recreatie en toerisme dragen dus zowel bij aan de economische dynamiek, de vitaliteit van steden en dorpen als aan het Friese woon-, leef- en vestigingsklimaat. Vanwege dit belang continueren we onze inzet op slimme groei. Dat betekent dat kwaliteit boven kwantiteit gaat en dat nieuwe ontwikkelingen altijd toekomstbestendig zijn en verbonden met andere ruimtelijke vraagstukken. Daarbij spelen vragen als: Wie wordt er beter van? Wat wordt er mooier van? Past het bij Fryslân? Hoe gaat het met de natuur? Zo zetten we bijvoorbeeld in op spreiding van bezoek over de provincie en over de seizoenen. En op het stimuleren van (duurzaam) toeristisch-recreatief aanbod dat aansluit bij de aard, schaal en identiteit van de provincie en specifieke gebieden. Maar bijvoorbeeld ook op het realiseren van aantrekkelijke, toekomstbestendige banen.

In het verlengde hiervan nemen we de beschikbaarheid en toegankelijkheid van recrea- tieruimte mee in lopende en nieuwe gebiedsopgaven. Mooi voorbeeld hiervan is de herin- richting van de Lendevallei waarin zowel natuur-, landschap-, landbouw-, recreatie- als klimaatdoelen samenkomen. Streefbeeld 2050 Ook in 2050 hebben de inwoners van Fryslân profijt van de slimme groei van de gastvrijheidssec- tor. Recreatie- en toerisme leveren naast een grote bijdrage aan de economie, vooral ook een bij- drage aan het geluk, het welzijn, de gezondheid en de kwaliteit van leven van alle inwoners. De provincie heeft zich ontwikkeld tot een voor iedereen aantrekkelijke en duurzame toeristisch-recrea- tieve bestemming die aansluit bij de aard, schaal en identiteit van de provincie. Het recreatieve aanbod is vervlochten met – en onderdeel van – een divers landschap, robuuste natuur, rijk cultureel erfgoed, leefbare dorpen, aantrekkelijke steden én het is voor iedereen dichtbij en bereikbaar. De strategie van slimme groei, met behoud van ruimtelijke kwaliteit en leefbaarheid, heeft haar vruchten afgeworpen. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 65 Opgaven en doelen Er spelen verschillende opgaven waarin de gastvrijheidssector een rol kan spelen. Dat geldt bijvoorbeeld voor de instandhouding van werkgelegenheid en erfgoed, en de verbe- tering van natuur en landschap.

Maar ook voor de aantrekkelijkheid en aantrekkings- kracht van dorpen en steden en het woon-, leef- en investeringsklimaat. Ook mogen we het belang van de sector voor onze gezondheid en verbondenheid niet vergeten. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de toegenomen populariteit van wandelen, fietsen en het bezoeken van natuurgebieden. Maar ook uit de waardering voor evenementen en ontmoetingsplekken in dorpen en kleine kernen. Bovendien draagt de sector aantoonbaar bij aan de instandhouding van het voorzieningenniveau. Voor het omgevingsbeleid rond gastvrijheid leidt dit tot de volgende doelen:  De gastvrijheidssector groeit slim en duurzaam; dit betekent dat de sector bijdraagt aan de brede welvaart van Friese inwoners, nu en later;  Er is per inwoner meer recreatieruimte beschikbaar; deze is ade- quaat ontsloten en voldoet ook kwalitatief aan de recreatiebe- hoefte;  De recreatieve routenetwerken (varen, wandelen, fietsen, paard- rijden ca.) hebben meer samenhang en zijn versterkt; dit geldt met name voor de landelijke en provinciale netwerken voor wan- delen en fietsen (Lange-Afstand-Wandelpaden, Langeafstand Fietsroutes, knooppuntnetwerken) en varen (Basis Recreatie Toervaart Netwerk);  De kwaliteit en duurzaamheid van recreatieve voorzieningen en accommodaties zijn verbeterd;  Recreatiemogelijkheden worden integraal meegenomen in ge- biedsontwikkelingen, woningbouwopgaven en

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://harlingen.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/af0648c9-bc52-4935-936e-6ad94a7a8495?agendaItemId=83a9bd4c-9d07-403f-a984-db10c9b0516f