bijlage 1b - POVI deel B - THEMATISCHE VERDIEPING - GS vastgesteld 18-8 -schoon
Tekst van het document
Ook het verdichten, verstoren en afdekken van bodems moet beperkt worden. We streven naar vitale, gezonde bodems die we duurzaam kunnen gebruiken voor land- bouw, natuur en stedelijke functies. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 25 De druk op de ondergrond neemt toe. Onder andere door drinkwaterwinning, geothermie, energieopslag en transport. Om conflicten te voorkomen en synergie te versterken is het belangrijk dat we ondergronds en bovengronds gebruik goed op elkaar afstemmen. Samenvattend leidt een en ander richting 2050 tot de volgende doelen: In 2035 is ongeveer de helft van het water- en bodemsysteem, en van de Friese leefomgeving, klimaatbestendig ingericht en in 2050 de hele provincie; De ruimtelijke inrichting en het landgebruik zijn afgestemd op de mogelijkheden van het water- en bodemsysteem; In 2027 wordt voldaan aan de normen voor waterkwaliteit, con- form de Europese Kaderrichtlijn Water; Uiterlijk in 2050 voldoen de primaire keringen langs het hoofdwa- tersysteem aan de veiligheidsnormen; Er is voldoende zoet en schoon water beschikbaar voor de ver- schillende woon-, werk- en verblijfsfuncties en voor landbouw en natuur; De drinkwatervoorziening is geborgd; Nieuwe bebouwing wordt gerealiseerd op plekken die qua water en bodem geschikt zijn. Stedelijke ontwikkelingen worden water- robuust en klimaatbestendig ingericht.
Wateroverlast en de nadelige gevolgen van hitte en droogte lig- gen op een aanvaardbaar niveau; Spoedlocaties met bodemverontreiniging zijn in 2030 gesaneerd; In 2050 zijn alle verontreinigde bodems gesaneerd; De bodem is gezond; de fysische, chemische en biologische kwa- liteit van de bodem voldoet aan de doelstellingen van de EU-richt- lijn bodemmonitoring en bodemveerkracht. Waardevolle bodem- elementen, waaronder archeologische vindplaatsen, blijven be- houden; Het aantal zwemlocaties in (schoon) open water is toegenomen; In 2050 zijn de veenafbraak, CO 2-uitstoot en de maaivelddaling in het veenweidegebied nagenoeg gestopt, waarbij de kwaliteiten van landschap en natuur zijn verbeterd. Funderingen worden niet verder aangetast. Ook de leefbaarheid en vitaliteit staan op een hoog peil; de landbouw heeft zich aangepast aan de veranderde omstandigheden en recreatie en toerisme hebben zich verder ont- wikkeld; Voor 2030 wordt in het veenweidegebied jaarlijks uitgegaan van gemiddeld 0,2 cm minder maaivelddaling en 0,4 megaton minder uitstoot van CO2-equivalenten (kanttekening hierbij: door een nieuwe rekenmethodiek kan dit wijzigen); de negatieve effecten van maaivelddaling worden beperkt en gecompenseerd. De land- bouw heeft hierbij een duurzaam ontwikkelperspectief, en het wa- tersysteem is waterrobuust en klimaatbestendig ingericht.
Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 26 Hoe gaan we dat doen? Om een antwoord te geven op de veelheid aan opgaven – en daarbij onze doelen te rea- liseren – zetten we in Fryslân breed in op verschillende, onderling sterk samenhangende sporen. Bij het maken van keuzes in ontwikkelingsrichtingen is het water- en bodemsys- teem de basis; daarmee is het ook sturend bij ruimtelijke ontwikkelingen. Daarom geldt als overkoepelend uitgangspunt: Het water- en bodemsysteem is sturend Bij een opwarmend klimaat lopen we tegen de grenzen van het natuurlijke water- en bo- demsysteem op. Naast het klimaatadaptief maken van onze leefomgeving, zullen landge- bruik en ruimtelijke ontwikkelingen beter moeten worden afgestemd op het watersysteem en de draagkracht van de bodem. Zo dragen we bij aan een toekomstbestendige leefom- geving. We blijven inzetten in op voldoende (drink)waterbeschikbaarheid, een waterro- buuste inrichting en het voorkomen van bodemdaling. We kiezen hiermee voor: het reserveren van ruimte voor waterbeschikbaarheid en waterberging, waterveilig- heid, en een solide, toekomstbestendig watersysteem; het afstemmen van landgebruik en ruimtelijke ontwikkelingen op het water- en bo- demsysteem (water en bodem sturend).
Daaronder valt het waterrobuust en klimaat- bestendig ontwikkelen en inrichten van nieuwe woon- en werklocaties; dit begint bij bouwen op locaties die qua water en bodem geschikt zijn of binnen aanvaardbare (maatschappelijke) kosten geschikt te maken zijn; het verbeteren van de waterkwaliteit aan de bron; het versterken van de rol van drinkwaterbelangen bij ruimtelijke ontwikkelingen; het inzetten op duurzaam bodemgebruik en bodembeheer; het uitgaan van duurzame ontgrondingen, bodemingrepen en grondstromen. We werken deze keuzes hierna uit in 8 punten. 1. Waterbeschikbaarheid Om de beschikbaarheid van zoet water te bestendigen, investeren we komende jaren in diverse maatregelen. Voldoende aanbod van oppervlaktewater is afhankelijk van de in- richting en het beheer van het landelijke hoofdwatersysteem. De beschikbaarheid van IJsselmeerwater is voor ons van strategisch belang. We zetten ons bij het Rijk in voor een betrouwbare leveringszekerheid van IJsselmeerwater. Omdat we voldoende IJssel- meerwater in de toekomst echter niet altijd kunnen garanderen, moeten we meer gebied- seigen water vasthouden. En accepteren dat er in perioden van langdurige droogte niet altijd doorgespoeld en/of beregend kan worden. Maatregelen als peilverhoging en ondiepere sloten zijn nodig om voldoende water in de bodem vast te houden; deze zijn te combineren met bestaand grondgebruik.
Zo voorko- men we dat grondwaterstanden in de zomer te diep uitzakken, waardoor landbouw en natuur schade ondervinden. Vooral op de zandgronden is dit belangrijk. Hier liggen kan- sen in de combinatie met groenblauwe dooradering. In het Gebiedsgerichte deel geven we per gebied aan hoe daar meer water kan worden vastgehouden. De landbouwsector kan met eigen wateropslag, adequaat bodemmanagement en de teelt van bepaalde rassen en gewassen minder kwetsbaar worden voor droogteperioden. Door meer zoetwater vast te houden en te laten infiltreren, onder meer in de beekdalen, Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 27 kunnen we ook de grondwatervoorraden op peil houden. Deze grondwatervoorraden zijn onder meer van belang voor de winning van drinkwater (zie hierna). Het vasthouden van gebiedseigen water en het herstellen van de sponswerking van stroomgebieden (beekda- len) zijn ook belangrijk om zo lang mogelijk een basisafvoer richting Waddenzee te be- houden. In ons regionaal Water- en bodemprogramma werken we de maatregelen voor waterbe- schikbaarheid en de kaders voor peilbeheer uit. Het Wetterskip voert het peilbeheer uit. 2. Wateroverschot en waterberging Bij een wateroverschot gaan we uit van de volgorde vasthouden, bergen en afvoeren van water. Hiervoor is meer ruimte nodig.
Het is wenselijk de Friese boezem uit te breiden met zo’n 1.500 hectare, zoveel mogelijk gecombineerd met andere functies (zoals wo- ningbouw). Ook zijn er waterbergingspolders nodig die, bij aanhoudend hoge waterstan- den, de boezem (tijdelijk) ontlasten. Dat kan op zowel natuur- als landbouwgronden plaatsvinden. Wij voeren met het Wetterskip regie op voldoende regionale waterberging. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor lokale piekwaterberging in steden en dorpen. Op programmaniveau werken we met gemeenten en Wetterskip de maatregelen voor (piek)waterberging gebiedsgericht uit. Om voldoende water te kunnen afvoeren, zijn na 2035 één of twee nieuwe zeegemalen nodig. Harlingen en Lauwersoog zijn hiervoor in beeld. Het Wetterskip is initiatiefnemer. Als we onvoldoende boezemwater kunnen afvoeren, komen laaggelegen gronden onder water te staan. Deze gronden houden we dan ook zoveel mogelijk vrij van bebouwing en kwetsbare functies. 3. Waterveiligheid We hebben ruimte gereserveerd voor toekomstige versterking van de primaire waterke- ringen langs de Waddenzee en het IJsselmeerkust; deze reserveringszones zijn opgeno- men in de Omgevingsverordening. De keuze voor binnen- of buitendijkse versterking is maatwerk, waarbij buitendijkse maatregelen de voorkeur hebben, en is afhankelijk van natuurwaarden, bebouwing, de productiewaarde van landbouwgronden, landschap en erfgoed.
We geven invulling aan het begrip meerlaagse veiligheid (zie bijlage 1 en begrippenlijst) door waterrobuust te bouwen. Op deze manier zijn we voorbereid op noodsituaties. Voor vitale en kwetsbare functies is borging extra van belang. De Waddeneilanden verdienen speciale aandacht. Schuilmogelijkheden kunnen nodig zijn, omdat evacuatie bij een drei- ging van een dijkdoorbraak moeilijk kan zijn. Ook gas- en zoutwinning mogen niet leiden tot veiligheidsrisico's. Om nieuwe veiligheidsrisico’s te voorkomen vinden we nieuwe bebouwing in het buiten- dijkse gebied van IJsselmeer en Waddenzee ongewenst. Bij uitzondering is maatwerk mogelijk voor bijvoorbeeld bebouwing ten dienste van water- en kustbeheer, energie en vaarverkeer, natuur- en landschapsbeheer/ -beleving. Herstructurering en transformatie van bestaande bebouwing die buitendijks ligt is maatwerk. Gemeenten en initiatiefnemers kijken naar mogelijkheden om de veiligheidsrisico’s te verminderen of weg te nemen. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 28 4. Water en bodem sturend bij ruimtelijke ontwikkelingen Om (nieuwe) inrichtingsmaatregelen te voorkomen realiseren we nieuwe ontwikkelingen op plekken die passen bij het water- en bodemsysteem. Daar hoort bij dat we in de laag- ste delen van de verschillende gebieden het waterbergend vermogen op peil houden.
Dit is maatwerk en vergt locatieafwegingen en inrichtingskeuzes op gebiedsniveau. Gemeenten stemmen hun ruimtelijk beleid hierop af. Waterrobuust en klimaatrobuust bouwen is de norm. Bij herontwikkeling en (ver)nieuwbouw dienen we dus rekening te houden met het risico van hogere waterstanden. De beekdalen en laaggelegen polders blijven zoveel mogelijk gevrijwaard van nieuwe be- bouwing en kwetsbare functies buiten bestaande bouwpercelen. Uitgangspunt bij groot- schalige ontwikkelingen is dat boven het niveau van de Friese boezem wordt gebouwd; we denken hierbij vooral aan nieuwe uitbreidingslocaties voor wonen, bedrijvigheid en voorzieningen. Drijvende bouwwerken/ woningen en vergelijkbare oplossingen kunnen hierop een uitzondering zijn. Alle stedelijke ontwikkelingen worden waterrobuust en kli- maatbestendig ingericht. Om wateroverlast te voorkomen kan ophoging van nieuwe woon- en bedrijfslocaties nodig zijn. Gemeenten letten erop dat de waterbergingscapaci- teit in het bestaand bebouwd gebied op voldoende niveau komt en blijft. Ook bij nieuwe ontwikkelingen rond water, groen en infrastructuur voorzien initiatiefne- mers in de nodige waterberging. Op die manier is bij extreme neerslag schade te voorko- men, bijv. aan woon- en bedrijfspanden.
Gemeenten gaan de verstening van publieke en private ruimte tegen, met specifieke aandacht voor terreinen met een publieke/maat- schappelijke functie. Door ook in het landelijk gebied op voldoende hoogte te bouwen, is schade aan bebouwing bij extreme buien – of bij een noodzakelijke maalstop – te voorko- men. Kortdurende wateroverlast op landbouwgrond zal in de toekomst vaker voorkomen. 5. Waterkwaliteit Om de waterkwaliteit in Fryslân te verbeteren, zetten we in op maatregelen aan de bron. Denk aan het verminderen van de uitstoot en uitspoeling van nutriënten, chemische ge- wasbeschermingsmiddelen en andere verontreinigingen naar sloten en meren. Maar ook het voorkomen/beperken van de lozing van vervuilende stoffen via het riool (indirecte lo- zing). Door actualisatie van lozingsvergunningen, aanscherping van regelgeving en het voeren van bewustwordingscampagnes werken we aan een structurele vermindering van scha- delijke stoffen in het milieu. We stimuleren agrariërs en bedrijven om preventieve maatre- gelen te treffen, bijvoorbeeld met bufferstroken langs watergangen, een emissiearme be- drijfsvoering en de aanleg van natuurvriendelijke oevers. Op plekken met bestaande ver- ontreiniging (bodem- en sedimentverontreiniging), blijven we saneren en herstellen. In het RWBP werken we de maatregelen voor waterkwaliteit uit. 6.
Drinkwater Door toenemende drinkwatervraag, en verzilting van bestaande drinkwaterbronnen, zijn nieuwe drinkwaterbronnen in de toekomst noodzakelijk. De gebieden waar deze toekom- stige drinkwaterbronnen liggen, moeten we nu al vastleggen. De zoekgebieden voor deze zogenaamde Aanvullende Strategische Voorraden zijn bekend. We beschermen deze grondwatervoorraden en leggen ze vast in de Omgevingsverordening. De best mogelijke Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 29 locatie voor drinkwaterwinning binnen de zoekgebieden wordt op een later moment vast- gesteld. Andere bronnen voor drinkwater dan zoet grondwater en nieuwe winmethoden blijven in beeld, waarbij duurzaamheid en financiële en technische haalbaarheid bepa- lend zijn voor inzet. We stimuleren (drink)waterbesparing en innovaties die (drink)watergebruik verminderen, bijvoorbeeld door hergebruik van regenwater en waterrecycling. We werken de bespa- ringsmaatregelen uit in het Regionaal Water en Bodem Programma (RWBP). Specifieke aandacht vragen de Waddeneilanden, die voor hun drinkwater voor een aan- zienlijk deel zijn aangewezen op hun eigen zoetwatervoorraad; dit geldt in het bijzonder voor Vlieland en Schiermonnikoog. In het regionaal Water- en bodemprogramma werken we uit hoe de drinkwatervoorziening op de eilanden in de toekomst geborgd kan blijven.
Vanwege de beperkte drinkwatercapaciteit streven we op de eilanden in ieder geval naar zoveel mogelijk stabilisering van de drinkwatervraag. Nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen die, ondanks waterbesparende maatregelen, tot een aanzienlijke extra drinkwatervraag leiden moeten dan ook samengaan met waterbesparende maatregelen elders op het be- treffende eiland. 7. Duurzaam bodemgebruik en bodembeheer De bodem vormt letterlijk het fundament voor een schone, gezonde en natuurlijke leefom- geving. Naast het verbeteren van kwaliteit en structuur van de bodem, gaat het om het voorkomen van ongewenste activiteiten in bodem en ondergrond (bronmaatregelen) en het beperken van bodemdaling. Voor de afstemming tussen ingrepen in de (diepe) onder- grond, ook in relatie tot bovengronds gebruik, maken we op programmaniveau een afwe- gingskader. Dit kader passen we onder meer toe in onze adviezen inzake de Mijnbouw- wet. We zien mogelijkheden voor ondergrondse opslag van stoffen ten behoeve van duurzame energievoorziening. De volgende activiteiten in de ondergrond vinden we on- gewenst: Ondergrondse opslag van schadelijke afvalstoffen, zoals radioac- tief en chemisch afval; De winning van diepe delfstoffen, zoals gas en zout.
Wanneer het Rijk dit toch toestaat, moet aantasting van het water- en bodem- systeem worden voorkomen en moeten nadelige effecten op mi- lieu en veiligheid worden weggenomen of gecompenseerd; Ondergrondse opslag van CO2, vanwege de mogelijkheid van ca- lamiteiten bovengronds; Fracking van de ondergrond met gebruikmaking van schadelijke stoffen. Bodemdaling door inklinking, veenoxidatie en gas- en zoutwinning, kan nadelige gevol- gen hebben voor bebouwing/ funderingen en voor de waterhuishouding in een gebied; we houden een vinger aan de pols en proberen deze gevolgen in overleg met andere partijen te beperken, zo mogelijk in een gebiedsproces. Samen met het Rijk en gemeen- ten doen we op dit moment kennis en ervaringen op over bodemdaling en funderingen in een gebiedsgerichte Leeraanpak; Fryslân is hierin als pilotgebied aangemerkt. De maat- Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 30 regelen worden op programmaniveau uitgewerkt. Voor compensatie van schade als ge- volg van gas- en zoutwinning in de diepe ondergrond zijn de winnende partij en het Rijk op grond van de Mijnbouwwet primair verantwoordelijk. We stimuleren duurzaam bodembeheer en duurzaam bodemgebruik, zodat water en voe- dingsstoffen beter worden vastgehouden en de bodemstructuur verbetert. Dit wordt on- derdeel van het Regionaal Water- en bodemprogramma.
Gemeenten zijn sinds enkele jaren wettelijk verantwoordelijk voor alle bodemsaneringen. Als provincie saneren we de laatste spoedlocaties bodemverontreiniging waarvoor we wettelijk nog verantwoordelijk zijn. 8. Duurzame ontgrondingen, bodemingrepen en grondstromen Bij ontgrondingen (zie begripsomschrijving) voor de winning van oppervlaktedelfstoffen (zand, grind, klei), gaan we uit van multifunctionaliteit. Naast de winning zelf worden ook andere doelen gediend, zoals natuurontwikkeling, waterberging en recreatie. Dit geldt zo- wel voor een bestaande ontgronding incl. mogelijke uitbreiding, als voor een nieuwe ont- gronding. Bij een voorgenomen winning wordt eerst onderzocht of voortzetting of uitbrei- ding van een bestaande ontgronding mogelijk is, mits dit ruimtelijk, landschappelijk en ecologisch aanvaardbaar is. Als dit niet mogelijk is, komt een nieuwe ontgronding in beeld. Kansen om winning van oppervlaktedelfstoffen te combineren met het op diepte houden van meren worden benut. Deze koppeling sluit aan bij het principe ‘koppelen en verbinden als uitdaging’ en is van meerwaarde voor de omgeving. Ook moet een voorgenomen ontgronding passen bij de kwaliteiten en omstandigheden van een gebied, waaronder landschap en archeologie.
Het maatschappelijk belang van de winning van een hoeveelheid oppervlaktedelfstoffen, wordt afgewogen tegen andere belangen in het gebied, zoals landbouw, landschap, na- tuur, woon- en leefmilieu. Functionele ontgrondingen die plaatsvinden ten behoeve van maatschappelijke opgaven, zoals waterveiligheid, waterberging, natuurontwikkeling, recreatie, infrastructuur, land- bouw of klimaatadaptatie, worden zodanig vormgegeven dat zij aansluiten bij de kenmer- ken en mogelijkheden van het water- en bodemsysteem. Daarbij wordt zorgvuldig afge- wogen hoe de ontgronding bijdraagt aan een duurzame inrichting van de leefomgeving, met aandacht voor onder meer bodem, water, landschap, natuur, archeologie en cultuur- historie. Voor het (her)gebruik van de vrijkomende grond ca. gelden de onderstaande uit- gangspunten. Bij alle ontgrondingen wordt de Omgevingsverordening in acht genomen. Bij opgaven zoals woningbouw, energietransitie en klimaatadaptatie komen grote hoe- veelheden grond vrij. Anderzijds is er meer grond nodig. We zetten in op duurzaam en circulair gebruik van bodem, grond en bagger, o.a. door vraag en aanbod bij elkaar te brengen (Grip op grond). Door schaarste aan grondstoffen wordt hoogwaardig hergebruik van grond steeds belangrijker.
Dit betekent dat het gebruik van primaire grondstoffen (daar waar mogelijk) wordt verminderd, de waarde van grond bij gebruik zoveel mogelijk wordt behouden, en de uitstoot van broeikasgassen wordt gereduceerd door voor de meest duurzame transportmethode te kiezen. We hanteren de voorkeursvolgorde: 1. Beperken van ontgraving; 2. Hoogwaardig hergebruik bij voorkeur op de locatie; 3. Hergebruik in de omgeving. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 31 In de Bodemagenda en het Regionaal Water- en Bodemprogramma werken we circulair en duurzaam grondgebruik nader uit via de circulaire grondladder. Opgaven koppelen en verbinden We zoeken actief naar kansen om water-, bodem- en klimaatmaatregelen met andere opgaven te combineren. Kunnen we bij de dijkversterkingen bijvoorbeeld gelijk meer doen voor de natuur, het recreatief medegebruik, de landbouw en de cultuurhistorische waarden in het gebied? En bij omvangrijke ruimtelijke initiatieven (nieuwe woonwijken, infrastructuur) dienen we bijvoorbeeld klimaatadaptatie integraal mee te nemen in zowel het ontwerp als de uitvoering. Deze meervoudige benadering leidt tot efficiënt ruimtege- bruik en draagt bij aan meerdere opgaven en doelen tegelijk. Meervoudige opgaven In Fryslân spelen meervoudige opgaven, zoals in de Visie genoemd en ook in de thema’s Landbouw en Natuur uitgewerkt.
Vanuit water, bodem en klimaat gaat het om de vol- gende gebieden: Veenweidegebieden In veengebieden beperken we de veenoxidatie en maaivelddaling en verbeteren we het water- en bodemsysteem. Met het Veenweideprogramma en in gebiedsprocessen geven we hier invulling aan; in de Gebiedsgerichte Verdieping gaan we hier nader op in. We streven naar een grondwaterstand van gemiddeld 40 centimeter onder het maaiveld. In de Omgevingsverordening worden instructieregels voor peilbesluiten opgenomen, zodat de randvoorwaarden voor het peilbeheer in het veenweidegebied duidelijk zijn. Wanneer dat vanwege bijvoorbeeld de hoge kosten van waterbeheer of de bescherming van infrastructuur en woningen wenselijk is, onderzoeken we of, waar en wanneer het Veenweideprogramma zich ook kan richten op het stoppen van maaivelddaling (zoals dit in Polder de Hegewarren gebeurd is). We bieden waar mogelijk ruimte voor initiatieven van onderop die een hoger waterpeil nastreven. Ook stimuleren we natte teelten bij hogere waterstanden en ondersteunen we pilots voor bijvoorbeeld de teelt van riet, lisdodde of andere biobased grondstoffen. We gebruiken onze strategische grondvoorraad om gronden aan te kopen of te ruilen. We kijken daarbij naar de gewenste landbouwstructuur en gebiedsopgaven. De laagste gron- den in het veenweidegebied kunnen zich ontwikkelen tot moerasnatuur of natte land- bouw.
Daarmee zijn zowel de klimaatadaptatie als het herstel van biodiversiteit gediend. Natura 2000-gebieden Rondom kwetsbare en verdroogde Natura 2000-gebieden – zoals hoogveen, heide en bossen op zand – zijn maatregelen nodig voor onder meer hydrologie en het reduceren van stikstof ten behoeve van natuurherstel. Dat kan bijvoorbeeld door het hanteren van hogere waterpeilen rondom deze gebieden. Maar ook door ontwateringssloten en -grep- pels aan te passen. Of door de drainage van landbouwpercelen en grondwateronttrekkin- gen te beperken. Hierdoor heeft de natuur minder last van ontwatering en dragen deze gebieden bij aan het beter vasthouden van water. Beekdalen Historisch gezien konden de Friese boezem en beekdalen periodiek overstromen. Dit na- tuurlijke overloopvermogen is grotendeels verdwenen. Door water in de beekdalen meer Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 32 ruimte te geven sluiten we weer aan bij dat oorspronkelijke systeem en werken we aan de wettelijke opgaven voor water, klimaat en natuur. Het herstel van de beekdalen in vooral Zuidoost-Fryslân is een belangrijk aandachtspunt. Beken zoals de Linde, de Tsjonger en het Koningsdiep krijgen meer ruimte om te mean- deren en zo nu en dan buiten hun oevers te treden. We passen herstelmaatregelen – als het verhogen van waterpeilen – toe zodat de beekdalen weer functioneren als overstro- mingsvlaktes.
Waar mogelijk brengen we oude beekmeanders terug. Door deze beekdalen, gecombineerd met natuurontwikkeling, fasegewijs te vernatten en de afvoer te vertragen, houden we het water langer vast. Ook kan water beter infiltreren om de grondwatervoorraad op peil te houden. En de waterkwaliteit verbetert erdoor. De bodem werkt als een spons die zowel verdroging in de zomer als piekafvoer in de winter dempt. Daarmee blijft het beekveen behouden en gaan we verdroging van zowel de natuur als de landbouwgronden tegen. Behoud van beekveen en vochtige natuur is belangrijk. Het vergroot de waterbergingscapaciteit en is van grote ecologische waarde. We zoeken naar passende gebiedsprocessen voor de drie beekdalen. Deze worden ge- richt op beekherstel, natuurontwikkeling (nieuwe moeras- en overstromingsgebieden) en landbouwkundige aanpassingen (bijvoorbeeld richting extensiever gebruik in de beek- zone), in nauwe samenwerking met de waterschappen, gemeenten, buurprovincies, agrariërs, recreatiesector en natuurbeheerders. Grondwaterbeschermingsgebieden en toekomstige grondwatervoorraden Op de zandgronden liggen ook belangrijke drinkwaterbronnen, zoals de infiltratiegebie- den bij Appelscha en Oosterwolde. In grondwaterbeschermingsgebieden staan we geen vervuilende activiteiten toe.
Risicovolle activiteiten in de ondergrond – denk aan mijn- bouw en warmte-koude opslag – blijven op veilige afstand van drinkwaterbronnen. Om een veilige drinkwatervoorziening in de toekomst veilig te stellen, scherpen we de be- scherming van de grondwaterbeschermingsgebieden aan in de Omgevingsverordening. Raakvlakken Het thema ‘Water, bodem en klimaat’ raakt aan veel andere thema’s en opgaven in de fysieke ruimte van Fryslân. Hieronder een opsomming van de belangrijkste verbanden: Landschap: Water- en klimaatmaatregelen kunnen bijdragen aan de kwaliteit van het landschap. Nieuwe ingrepen zoeken aanslui- ting bij historische elementen zoals dijken, terpen en oude water- lopen. Dijkversterkingen worden landschappelijk ingepast, met respect voor cultuurhistorie; Natuur en landbouw: Water en bodem vormen de basis voor duurzame landbouw en veerkrachtige natuur. Aanpassingen in natuur en landbouw zijn nodig om het water- en bodemsysteem voor te bereiden op klimaatverandering (water vasthouden en wa- ter bergen); Wonen: Bij alle woningbouw in dorpen en steden is klimaatbe- stendigheid cruciaal. Wonen vraagt om groene klimaatadaptieve wijken en een veilige leefomgeving zonder overstromingsrisico’s; Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 33 Infrastructuur: Wegen en spoorwegen moeten bestand zijn tegen droogte, wateroverlast en calamiteiten.
Bij aanleg en beheer van infrastructuur op slappe veenbodems vraagt de draagkracht van de bodem aandacht. Tegelijk is klimaatadaptatie moeilijk voorstel- baar zonder infrastructuur, denk aan dijken, kanalen en riolerin- gen; Energie: De uitdaging is om energieopwekking zo in te passen dat deze niet alleen de uitstoot van CO₂ reduceert, maar ook de bodemvruchtbaarheid, waterveiligheid en klimaatbestendigheid versterkt; Economie: Bestaande en nieuwe bedrijventerreinen worden kli- maatbestendig ingericht, met meer ruimte voor water. Kostbare en kwetsbare economische functies worden niet in de laagste de- len gesitueerd; Omgevingskwaliteit: We zien aanpassingen in het watersysteem niet alleen als technische ingrepen, maar ook als ontwerpopga- ven waarin esthetiek, beleving en gebruikswaarde gezamenlijk meewegen. Elke ingreep is een kans om de omgevingskwaliteit te vergroten; Gezonde leefomgeving: De natuurlijke systemen van water en bodem beïnvloeden onze fysieke en mentale gezondheid en vor- men de basis voor een gezonde leefomgeving. Hittestress en wa- teroverlast zetten deze basis onder druk. In steden en dorpen zor- gen wadi’s en groene waterpleinen niet alleen voor wateropvang, maar vergroten ze ook de aantrekkelijkheid van het straatbeeld en de leefomgeving.
Structuurkaart Klimaat (zie kaartenboek) De kaart Klimaat laat de belangrijkste onderdelen zien van het Friese watersysteem en onze drink- watervoorziening. Het gaat dan om de waterlopen, de beekdalen en de grotere gemalen en sluizen. Door klimaatverandering zullen we moeten anticiperen op een aantal situaties zoals verzilting (klei- gebieden), verdroging (vooral in de zandgebieden) en voldoende zoet water. Door bij nieuwe ont- wikkelingen goed te bedenken waar we ontwikkelen en hoe we dat doen, kunnen we (toekomstige) problemen voorkomen. 2.2. Landbouw Fryslân hecht aan een toekomst waarin landbouw een volwaardige functie blijft. We willen een provincie zijn waar boeren ontwikkelruimte hebben en waar de maat- schappelijke betekenis van landbouw wordt gewaardeerd en beloond. Dat past bij de overtuiging dat Fryslân, met haar rijke landbouwtraditie, boerdiversiteit en sterke ketens, dé landbouwprovincie van Nederland is en blijft. In Fryslân is land- bouw geen sector op afstand, maar een stevig ingebed onderdeel van de samenle- ving. De landbouw is een van de belangrijkste economische pijlers van Fryslân. Boerenbedrij- ven, zuivel- en akkerbouwketens, loonwerkers en kennisinstellingen vormen samen een sterke regionale economie met een grote bijdrage aan werkgelegenheid en brede wel- vaart.
Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 34 De Friese landbouw levert ook een belangrijke bijdrage aan de voedselzekerheid. Met vruchtbare bodems, kennisintensieve bedrijven, sterke ketens en relatief stabiele water- beschikbaarheid is Fryslân een van de regio’s waar ook in de toekomst betrouwbaar en hoogwaardig voedsel kan worden geproduceerd. In een tijd van klimaatverandering, geo- politieke spanningen en onvoorspelbare internationale handel is deze regionale voedsel- basis van strategisch belang. De sterke agrarische sector heeft vanouds zijn stempel gedrukt op het landschap. Het Friese landschap is grotendeels agrarisch cultuurlandschap: van de open kleigebieden tot de besloten zandgebieden. Dit landschap, inclusief de boerenerven die er deel van uitmaken, is niet alleen economisch van waarde, maar ook sociaal en cultuurhistorisch. Boeren beheren het grootste deel van het landelijk gebied en leveren daarmee onmis- bare bijdragen aan waterbeheer, bodemkwaliteit, biodiversiteit, landschapsbehoud en re- creatieve kwaliteit. Deze groenblauwe diensten – van houtwalonderhoud tot slootbeheer en weidevogelmaatregelen – zijn al generaties lang onderdeel van het Friese vakman- schap. Steeds meer worden ze ook erkend als maatschappelijk waardevol en als bron van inkomsten voor boeren.
Streefbeeld 2050 De Friese landbouw- en agrofoodsector is in 2050 een weerspiegeling van de diversiteit aan land- schappen en sociaaleconomische omstandigheden in Fryslân. De landbouw produceert gezond, veilig en duurzaam voedsel. Hiermee wordt gezorgd voor voedselzekerheid, een leefbaar platteland, een vitale economie en een rijk landschap. Iedere landbouwer heeft een duidelijk ontwikkelperspectief en investeert van daaruit in de toekomst van z’n bedrijf. Boeren staan daarmee aan het roer van hun eigen bedrijf. De landbouw is verweven met maatschappelijke opgaven en marktsectoren. Denk hierbij aan agra- risch natuur- en landschapsbeheer, biobased teelten voor bijvoorbeeld de woningbouw, energiepro- ductie of kinderopvang. Hiermee is de landbouw multifunctioneel. De productie vanuit boerdiversi- teit zorgt voor een gezonde balans tussen agrarische economie, natuur, landschap, klimaat en ge- zondheid. Gemeenschappelijk is dat landbouwbedrijven kwalitatieve groei laten zien: slimmer, efficiënter, duurzamer en met meerwaarde voor de omgeving. Dit kan zijn voor hoogwaardige producten met gebiedswaarden die onder andere lokaal worden afgezet, of voor exportproducten in grotere volu- mes voor de (inter)nationale markt. Fryslân werkt gebiedsgericht, zonder blauwdrukken.
Elk gebied vindt oplossingen die passen bij de bodem, het water, de landbouwstructuur, de biodiversiteit en de samenleving. Boeren zijn medeont- werpers van het Friese landschap. Resultaten komen tot stand door vakmanschap, samenwerking en wederzijds begrip. Banden tussen boeren en hun omgeving zijn versterkt met duurzame oplos- singen voor de landbouw en de regio. Zo versterken landbouw en leefomgeving elkaar. Opgaven en doelen De Friese landbouw staat voor een aantal samenhangende opgaven. Regelgeving rond mest, stikstof, waterkwaliteit en dierwaardigheid stelt eisen aan bedrijfsvoering en vergt investeringen. Schommelende marktprijzen, hogere kosten, stijgende grondvraag, onzekerheid over toekomstig beleid en maatschappelijke verwachtingen maken het voor ondernemers soms lastig om lange termijn beslissingen te nemen. Dit alles biedt kansen, maar vraagt ook aanpassingen. Wij zien de landbouw als sector die oplossingen biedt voor de opgaven waar we voor staan – voor voedsel, landschap, natuur én leefbaarheid. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 35 Daarom zet de provincie in op ontwikkelruimte voor de landbouw, benutten van boerdi- versiteit en innovatiekracht, en aansluiting bij de kenmerken van het Friese platteland. Verdienvermogen en perspectief Een sterk en stabiel verdienvermogen is de basis voor een toekomstbestendige en boer- diverse landbouwsector.
Dat geldt des te meer voor Fryslân, waar veel familiebedrijven al generaties lang het landschap en de economie vormgeven. De uitdaging is om kansen toegankelijk en rendabel te maken voor uiteenlopende bedrijfstypen. Een gezonde finan- ciële basis is een voorwaarde voor investeringen in duurzaamheid, innovatie en opvol- ging. Het versterken van het verdienvermogen is daarmee niet alleen een economische opgave, maar ook een sociaal-maatschappelijke: het gaat om de leefbaarheid van het landelijk gebied, de continuïteit van ketens en het behoud van agrarisch vakmanschap voor volgende generaties. Goed, veilig en voldoende voedsel Wereldwijde ontwikkelingen maken voedselzekerheid steeds belangrijker. Fryslân heeft hierin een strategische positie. Vruchtbare bodems, kennisrijke ketens, relatief goede wa- terbeschikbaarheid en een sterke landbouwtraditie maken de provincie tot een betrouw- bare voedselproducent. De uitdaging is om deze positie te blijven benutten met zo weinig mogelijk impact op natuur, water en leefomgeving. Een robuuste landbouwsector is es- sentieel voor een stabiele en veilige voedselvoorziening. Dat vraagt om investerings- ruimte, innovatie en aandacht voor bodem- en waterkwaliteit. Bodem, water en klimaatverandering Het Friese landbouwsysteem staat direct in verbinding met water en bodem.
Klimaatver- andering zet dit systeem onder druk: langere droge perioden, intensievere buien, toene- mende verzilting en veranderingen in grondwaterstanden beïnvloeden de bedrijfsvoering. Regionale verschillen tussen Wadden, klei, veen en zand vragen een gebiedsgerichte aanpak. De uitdaging is om in elk gebied een balans te vinden tussen landbouwproduc- tie, water- en bodembeheer, natuurwaarden en klimaatadaptatie. Boeren leveren een cruciale bijdrage aan deze balans. Door hun landbeheer vormen zij immers de basis voor het functioneren van het watersysteem. Ruimte en ruimtelijke duidelijkheid De druk op de ruimte neemt toe: woningbouw, recreatie, natuurherstel, energie, waterop- gaven en infrastructuur vragen allemaal om plek. In deze context is duidelijkheid voor de landbouw van groot belang. Bedrijven moeten voor hun bedrijfsvoering weten waar ze aan toe zijn. Zonder ruimtelijke zekerheid nemen investeringsbereidheid en opvolging af. Daarom werkt Fryslân aan een landbouwhoofdstructuur: een kader dat duidelijk aangeeft waar landbouwproductie leidend blijft en waar combinaties met andere opgaven mogelijk zijn. De uitdaging ligt in het vinden van een evenwicht tussen flexibiliteit en zekerheid, zonder belemmeringen op te werpen voor noodzakelijke maatschappelijke ontwikkelin- gen.
Biodiversiteit en landschapskwaliteit Het Friese agrarische landschap kan bogen op waardevolle biodiversiteit. Het herbergt boerenlandvogels, zoogdieren, bestuivers, graslandvlinders en slootflora en -fauna. Toch staat deze biodiversiteit al jaren onder druk. De uitdaging is om biodiversiteit te verster- ken op een manier die realistisch is voor de landbouwpraktijk. En om die biodiversiteit Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 36 gunstig te laten werken voor de landbouw (functionele agrobiodiversiteit). Boeren zijn al decennialang actief met beheermaatregelen, waarbij agrarische collectieven een cruciale rol spelen. Dat vraagt om evenwicht tussen productie en beheer, en om maatregelen die passen bij het gebied. Biodiversiteitsherstel in Fryslân is niet alleen een ecologische op- gave, maar ook een landschapsopgave. Het in stand houden en versterken van land- schapsstructuren draagt bij aan biodiversiteit, cultuurhistorie, recreatieve waarde en iden- titeit. Boeren spelen hierin een sleutelrol. Maatschappelijke druk De landbouw staat enerzijds midden in de samenleving en ervaart anderzijds maatschap- pelijke druk. Discussies over stikstof, mest, klimaat, biodiversiteit of dierwaardigheid ra- ken ondernemers en gezinnen.
Toch is het juist in Fryslân vanzelfsprekend dat boeren, inwoners, organisaties en overheden samen optrekken: de door alle partijen gewaar- deerde ‘Friese aanpak’. De uitdaging is om dat sociale fundament te benutten. Door te werken met agrarische collectieven, gebiedscoöperaties, dorpen en ketens ontstaan draagvlak en uitvoeringskracht. Dit vraagt ook om wederzijds vertrouwen, betrouwbare informatie, voorspelbare communicatie en aandacht voor de menselijke kant en maat van verandering. Alles bij elkaar genomen, leiden deze opgaven tot twee hoofddoelen voor 2050: Een diverse en toekomstbestendige landbouw, die bijdraagt aan brede welvaart, voedselzekerheid en andere – wettelijke – opga- ven in het landelijk gebied; De agrarische bedrijfsvoering en het landbouwkundig gebruik zijn afgestemd op de natuurlijke omstandigheden van gebieden (boer- diversiteit). Oplossingsrichtingen Door te investeren in innovatie, ketenontwikkeling, circulariteit en nieuwe markten, werkt Fryslân aan een toekomstbestendige landbouw die ruimte biedt aan ondernemers, aan- sluit bij de gebiedsopgaven en waarde creëert voor boeren, bedrijven en de mienskip. Landbouwhoofdstructuur Ruimtelijke duidelijkheid is één van de belangrijkste voorwaarden voor toekomstbesten- dig ondernemerschap.
Boeren moeten weten waar welke (meervoudige) opgaven spelen, waar de landbouw als primaire functie wordt erkend en waar investeringen logisch zijn. De landbouwhoofdstructuur (LHS) biedt dat fundament, zoals geïntroduceerd in het Visie- deel. In Fryslân kiezen we voor een LHS waarin alle huidige landbouwgronden een plek hebben. De structuur voorkomt dat landbouw te pas en te onpas ‘overal een beetje’ moet wijken, en bevestigt dat landbouw in Fryslân een volwaardige en blijvende functie is. De provincie kiest voor een benadering waarin boerdiversiteit de ruimte krijgt: de onderne- mer bepaalt zijn of haar eigen richting, rekening houdend met de omstandigheden en op- gaven in het gebied. De provincie ondersteunt dit met heldere gebiedsdoelen en haar in- strumentarium, waaronder actief grondbeleid. We gaan nader onderzoek doen naar een passende nadere aanduiding van de provinci- ale belangen binnen de LHS en dit – in samenhang met het afwegingskader – uitwerken Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 37 op programmaniveau. Deze aanduiding maakt inzichtelijk waar en in welke mate provinci- ale belangen spelen.
Daarbij blijft uitgangspunt dat de provincie niet stuurt op de bedrijfs- voering van agrarische ondernemers, maar wel een juridisch houdbaar kader heeft om landbouwbelangen en -grond zorgvuldig te kunnen wegen in relatie tot andere opgaven, zoals water, natuur, energie en woningbouw. Afwegingskader De landbouw heeft belang bij ruimte, investeringszekerheid en eerlijke afweging. Voor de provincie betekent dit helder communiceren, keuzes goed onderbouwen en gebiedsge- richt werken. Daarom ontwikkelen we, samen met het Rijk en in afstemming met het Wet- terskip en gemeenten, een afwegingskader voor landbouwgronden; op programmaniveau vullen we dit in. Hiermee willen we bewerkstelligen dat het provinciale belang van landbouw/ voedsel- voorziening wordt afgewogen tegen de voorgenomen functiewijziging. Bij een voorgeno- men onttrekking van landbouwgrond voor een andere functie (bijvoorbeeld woningbouw) wordt het maatschappelijk belang daarvan dus nadrukkelijker afgewogen tegen het be- lang van behoud van de landbouwgrond. Deze afweging is maatwerk, afhankelijk van omstandigheden als de kwaliteit en ligging van de grond, en van beschikbare alternatie- ven. Het afwegingskader werkt dus niet belemmerend, maar zorgt voor een gelijkwaar- dige afweging van belangen en voor een gelijk speelveld tussen gemeenten.
Meervoudige opgaven Binnen de LHS spelen meervoudige opgaven: rond Natura 2000-gebieden, in grondwa- terbeschermingsgebieden en beekdalen, en in het veenweidegebied. Hier werken we met alle betrokken partijen gebiedsgericht aan de wettelijke opgaven voor natuur, water en klimaat. Dat brengt bijzondere aandacht met zich mee voor maatregelen als stikstofre- ductie, hydrologie, groenblauwe dooradering en het beperken van het gebruik van pesti- ciden (vanuit het voorzorgsbeginsel). Met gericht grond- en subsidiebeleid (bijvoorbeeld ANLb en het werken met KPI’s) rond deze meervoudige opgaven kunnen we de land- bouwstructuur verbeteren. De werkwijze vanuit de LHS en de meervoudige opgaven biedt een stabiel ruimtelijk ka- der dat ondernemers houvast geeft om te investeren en door te ontwikkelen. Deze duide- lijkheid helpt niet alleen boeren, maar ook andere partijen. Gemeenten weten hierdoor beter waarmee ze rekening moeten houden bij bijvoorbeeld woningbouw en recreatie. Ook kan Wetterskip Fryslân investeringen afstemmen op agrarische structuren. Daar- naast ontstaat voor financiers, zoals banken, meer zekerheid over de ontwikkelruimte van bedrijven. Daardoor kunnen zij ondernemers beter ondersteunen bij investeringen die passen bij de opgaven en het gebied.
Gebiedsgericht werken met lokale logica Fryslân werkt gebiedsgericht, omdat de verschillen tussen Wadden, klei, veen en zand groot zijn. De gebiedsgerichte aanpak draait om het vinden van oplossingen die passen bij de lokale gesteldheid van bodem, water, landbouwstructuur, natuurwaarden en de sa- menleving. 'Niet alles kan overal' (Remkes, 2022). Boeren worden daarbij niet gezien als uitvoerders, maar als medeontwerpers van het landschap. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 38 Dit is zichtbaar in de verschillende gebieden van Fryslân en ook op het agrarische erf. Innovaties en nieuwe functies krijgen steeds vaker een plek op het agrarische bouwper- ceel en leveren een bijdrage aan maatschappelijke opgaven. Zo kan mestvergisting (af- hankelijk van toekomstige ontwikkeling van het mestaanbod) bijdragen aan het terugdrin- gen van stikstof- en broeikasuitstoot en het opwekken van groene energie. Zulke ontwik- kelingen vragen extra ruimte, net als bevordering van dierenwaardigheid of alternatieve verdienmodellen zoals kamperen bij de boer. Daarom willen we maatwerk toestaan bij de uitbreiding van agrarische bouwpercelen. De inhoudelijke en procesvoorwaarden werken we nader uit in de Omgevingsverordening. In gebiedsprocessen worden afspraken gemaakt over waterbeheer, landschap, biodiver- siteit en landbouwontwikkeling.
Deze afspraken zijn gebaseerd op lokaal vakmanschap en gebiedslogica. Het gaat om trajecten met een lange tijdsspanne: gezamenlijke plan- vorming op grond van heldere gebieds- en bedrijfsdoelen, meerjarig beheer, monitoring, etc. Grondeigenaren, collectieven, landbouw- en natuurorganisaties, dorpen en overhe- den vormen de kern van deze aanpak. Zij kennen het gebied en kunnen draagvlak orga- niseren. Door deze gebiedsgerichte samenwerking ontstaat een uitvoeringspraktijk die realistisch is, gedragen wordt en bijdraagt aan ruimtelijke kwaliteit en agrarisch perspec- tief. We gaan en hoeven niet overal tegelijk aan de slag. Urgent zijn de meervoudige opga- ven. Voor het veengebied zijn we al aan het werk via het Veenweideprogramma. Daar- naast hebben de Zuidelijke Wouden (Zuidoost-Fryslân) prioriteit vanwege de noodzaak om de stikstofdepositie in kwetsbare natuurgebieden te verlagen en daarmee uit het ver- gunningenslot te komen. Om die reden merken we dit gebied aan als uitnodigingszone landelijk gebied (zie begrippenlijst in de Bijlagen) en onderzoeken we de mogelijkheid om voor de Zuidelijke Wouden een programma te starten dat vergelijkbaar is met het Veen- weideprogramma. Agrofood, innovatie, nieuwe teelten en kringlopen Fryslân heeft een sterke agrofoodsector met een kennisbasis die zich kan meten met de beste in Europa.
De combinatie van agrarisch vakmanschap, verwerkende industrie, hoogwaardige onderwijs- en kennisinstellingen en een cultuur van samenwerking vormt een sterke motor voor vernieuwing. Hiermee kunnen we de landbouw economisch vitaal houden en tegelijk duurzaam ontwikkelen. De opgaven van deze tijd bieden ook economische kansen. De groeiende vraag naar bi- obased materialen en regionale eiwitten maakt nieuwe teelten en ketens interessant voor Fryslân. Vlas, hennep, riet en andere vezelgewassen sluiten goed aan bij de biobased bouwsector, terwijl eiwitteelten bijdragen aan de eiwittransitie, bodemkwaliteit en teeltdi- versiteit. Ook combinaties met nattere omstandigheden (peilverhoging) zijn mogelijk. En voedselbossen kunnen, naast volwaardige voedselproductie, bijdragen aan groenblauwe dooradering (zie hierna) en opname van CO2. Door producten regionaal te verwerken, kunnen onderscheidende Friese producten worden ontwikkeld en ontstaat meerwaarde in de keten. Zulke gewassen kunnen wel gevolgen hebben voor het landschapsbeeld; op programmaniveau zullen we daar aandacht aan besteden. We vinden het wel gewenst dat hoogwaardige landbouwgronden vooral beschikbaar blij- ven voor voedselproductie. Bij de inzet van subsidies en andere stimuleringsmaatregelen sturen we daarop.
Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 39 Bij innovaties staat in Fryslân het versterken van kringlopen – van bodemvruchtbaarheid en ruwvoerbenutting tot mest- en mineralenstromen – voorop. Dat streven naar circulari- teit vormt het fundament onder verdere verduurzaming. Innovaties die daarop aansluiten dragen bij aan lagere emissies, volhoudbare bedrijfsvoering en een beter rendement. Denk aan gebruik van renure, evenwichtsbemesting en precisielandbouw. Zo kunnen veranderingen meerdere doelen tegelijk dienen. Ook precisie- en datatechnologie, water-, kunstmest- en chemische stoffen besparende technologieën en automatisering/ robotisering, dragen bij aan een toekomstbestendige, rendabele landbouw. Groenblauwe diensten en agrarisch natuurbeheer In Fryslân zetten we groenblauwe dooradering (GBDA) in als maatregel, omdat een fijn- mazig netwerk van landschapselementen essentieel is voor biodiversiteitsherstel, water- kwaliteit en landschappelijke kwaliteit. Daarnaast draagt het bij aan de levering van es- sentiële ecosysteem diensten zoals bestuiving en natuurlijke plaagregulatie voor de land- bouw. Boeren vervullen hierin een sleutelrol als landschapsbeheerders.
Het behoud, be- heer, herstel en de uitbreiding van houtwallen, elzensingels, heggen, hagen, overhoek- jes, ecologisch beheerde bermen en sloten en kruidenrijke akkerranden dragen bij aan de herkenbaarheid van het Friese landschap en biodiversiteitsherstel. Ook agroforestry en voedselbossen kunnen als landbouwvormen onderdeel zijn van de GBDA. Friese me- deoverheden nemen verantwoordelijkheid door publiek eigendom van bermen, oevers en watergangen ecologisch te beheren. Daar werken we al aan in gezamenlijkheid. We streven naar 10% GBDA over het hele areaal van het landelijk gebied van Fryslân in 2050, aansluitend op de Friese Bomen- en Bossenstrategie en het Aanvalsplan Land- schapselementen Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Het specifieke percentage per gebied kan verschillen. Fryslân kiest ervoor om groenblauwe diensten een plek te geven in het verdienmodel. Samen met het Rijk werken we aan samenhang tussen het Gemeenschappelijk Land- bouwbeleid (GLB, met eco-regelingen en ANLb) en provinciale regelingen. Naar ver- wachting zal het areaal agrarisch natuurbeheer de komende jaren fors toenemen door verruiming van het landelijke ANLb-budget; we streven in dat kader naar langjarige ver- goedingen. Meervoudige opgaven en belangrijke vogelgebieden hebben daarbij prioriteit.
Boeren hoeven dit niet alleen te organiseren: BoerenNatuur Fryslân speelt hierin een be- langrijke rol als verbinder en uitvoerder. Agrarisch natuurbeheer is voor Fryslân niet alleen een ecologisch instrument, maar ook een manier om het landschap aantrekkelijk en leefbaar te houden voor bewoners en be- zoekers. Door hun bijdrage aan het beheer van natuur en landschap versterken boeren de identiteit en kwaliteit van Fryslân. Beroepsvisserij De beroepsvisserij hoort bij Fryslân. Het Waddengebied, het IJsselmeer, Lauwersmeer en Harlingen zijn economische schakels in de kust- en zeevisserij. We ondersteunen de sector in haar transitie naar een duurzame toekomst, in balans met natuurherstel, water- kwaliteit en klimaatadaptatie. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 40 De binnenvisserij is niet alleen economisch van belang, maar ook belangrijk vanwege haar bijdrage aan streekproducten, bestrijding van invasieve exoten, waterkwaliteit en cultuurhistorische evenementen. De Friese boezem vormt de ruggengraat van de binnen- visserij en is ook aantrekkelijk voor vele sportvissers. Omdat ze tevens de snelweg vormt voor vele vissoorten die binnenlands migreren, of gebruikmaken van zoetzout-overgan- gen, zijn vismigratievoorzieningen cruciaal. Deze voorzieningen leveren dus een belang- rijke bijdrage aan de visstand, waar zowel visserij als biodiversiteit van profiteren.
Glastuinbouw In de provincie Fryslân is glastuinbouw geen grote groeisector. Het areaal is beperkt. We kiezen voor behoud en optimalisatie van bestaande glastuinbouwlocaties, in plaats van nieuwe locaties. Hierbij houden we rekening met de onderscheiden perspectieven en ont- wikkelpotenties van de glastuinbouwclusters Berlikum en Sexbierum; deze worden nader uitgewerkt. Nieuwe vestigingen zijn alleen mogelijk binnen de bestaande glastuinbouw- clusters en met een goede landschappelijke inpassing; voorwaarde is dat deze de cluster versterken. Uitbreiding van een bestaand glastuinbouwbedrijf is maatwerk en moet pas- sen bij de schaal van het bedrijf. Verplaatsing naar een bestaande glastuinbouwcluster geniet daarbij de voorkeur. Verduurzaming van de glastuinbouw is wenselijk; in plaats van energie gebruiken, kunnen kassen energieneutraal worden of zelfs energie leveren. Raakvlakken De landbouw staat in verband met veel andere thema’s en opgaven in de fysieke ruimte. Hieronder noemen we de voornaamste. Veilige en gezonde leefomgeving: Een schone en toekomstbe- stendige landbouw draagt bij aan schoon water, gezonde bo- dems, biodiversiteit en gezond voedsel; Landschap: Landbouw vormt het landschap, en omgekeerd be- paalt het landschap de mogelijkheden voor de landbouw.
Samen zijn ze ecologisch, historisch en cultureel met elkaar verweven; Natuur: Landbouwvormen met relatief veel uitstoot van schade- lijke stoffen en bodemingrepen kunnen biodiversiteit onder druk zetten. Andere landbouwvormen kunnen de biodiversiteit verster- ken en daar zelf van profiteren (agrobiodiversiteit); Wonen: Landbouw en wonen zijn historisch en ruimtelijk verwe- ven. Het agrarische cultuurlandschap vormt een prettige woonom- geving; hinder kan daar ook afbreuk aan doen. Hergebruik van voormalige boerderijen is een kans voor wonen en behoud van agrarisch erfgoed, onder voorwaarde dat dit geen beperkingen voor de landbouw oplevert; Mobiliteit: Landbouw heeft infrastructuur nodig voor transport en bereikbaarheid. Grote landbouwvoertuigen belasten (plattelands)- wegen en kunnen de verkeersveiligheid bedreigen. Drones in de landbouw worden gebruikt voor precisielandbouw; ze helpen boe- ren kosten te verlagen en verspilling milieubelasting te beperken; Economie: Landbouw vormt al eeuwenlang de economische rug- gengraat van Fryslân en is belangrijk voor de werkgelegenheid, export en regionale identiteit. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 41 De landbouwsector beheert het landschap en de producten die toerisme en horeca aantrekkelijk maken. De gastvrijheidssector biedt de landbouw kansen om zich te verbreden.
Structuurkaart landbouw en natuur (zie kaartenboek) Deze kaart geeft inzicht in de landbouwhoofdstructuur, waarin alle huidige landbouwgronden een plek heb- ben. Op deze gronden krijgt boerdiversiteit de ruimte, rekening houdend met de omstandigheden en opga- ven in een gebied. Overal zorgen we voor een basiskwaliteit natuur en landschap. De meervoudige opga- ven in het veenweidegebied, de beekdalen, rondom Natura 2000 gebieden en de drinkwaterwin- en grond- waterbeschermingsgebieden zijn met rasters aangegeven. Twee gebieden zijn aangeduid met een con- tour: het veenweidegebied waar we al aan de slag zijn met het Veenweideprogramma, en Zuidoost Frys- lân waar de opgaven vanuit natuur, landbouw en water urgent zijn. 2.3. Natuur Fryslân kent een grote rijkdom aan landschappen en natuurtypen die samen een herkenbare en gewaardeerde provincie vormen. De open kleigebieden, de dynami- sche Wadden, de meren en vaarten, de veenmoerassen, het coulissenlandschap van de Wâlden en de veenweidegebieden vormen een mozaïek waarin natuur, land- schap en cultuurhistorie nauw met elkaar zijn verweven. Deze landschappen zijn door eeuwen van menselijk gebruik gevormd, hebben grote ecologische waarde en zijn een leefgebied voor veel soorten planten en dieren. Ze bieden rust, ruimte en unieke kenmerken die bepalend zijn voor de beleving van Fryslân.
In deze landschappen liggen belangrijke natuurkernen, zoals het Friese deel van het Na- tuurnetwerk Nederland (NNN), de Natura 2000-gebieden, nationale parken en de Wad- denzee met een internationale UNESCO-status. Deze gebieden zijn van cruciaal belang voor bijvoorbeeld broedvogels, trekvogels, zoet- en brakwaternatuur. Bovendien vinden we er zeer kwetsbare habitattypen. De weidevogelgraslanden maken Fryslân daarnaast tot een provincie van internationale betekenis voor soorten als grutto, kievit en tureluur. De Friese meren en boezem spelen een sleutelrol in onze waterhuishouding en bieden leefgebied voor tal van vis- en vogelsoorten. Een groot deel van de biodiversiteit vinden we (ook) buiten de formele natuurgebieden: in bermen, sloten, houtwallen, erfbeplanting, dijken, weilanden en akkers en het groen in en rondom dorpen en steden. Deze structuren vormen de dooradering van het landschap en verbinden natuurgebieden met elkaar. Ze bieden dieren ruimte om te schuilen, te foera- geren en zich voort te planten. Het is de dagelijkse natuur die bewoners zien en ervaren, en die kenmerkend is voor zowel het ecologische als het landschappelijke karakter van Fryslân. Natuur onder druk De soortenrijkdom en natuurkwaliteit staan echter onder druk. Dit ondanks alle inspannin- gen, zoals het verbeteren van het Natuurnetwerk Nederland en het Programma Natuur van de Rijksoverheid.
Zo voldoet de waterkwaliteit nog niet overal aan de normen van de Kaderrichtlijn Water en beperkt de hoge stikstofdepositie de ecologische veerkracht van gevoelige natuurtypen. Klimaatverandering zorgt bovendien voor een veranderende hy- drologie en bodemverdroging. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 42 Ook neemt de ruimtedruk toe: woningbouw, infrastructuur, landbouw, energie en recrea- tie vragen steeds meer van de beperkt beschikbare ruimte in de provincie. Mede hierdoor zijn natuurgebieden versnipperd en onvoldoende met elkaar verbonden, zoals in Zuidoost Fryslân en Het Lage midden. We moeten natuurwaarden dan ook afwegen tegen de waarde van andere maatschappe- lijke doelen en belangen. En deze zoveel mogelijk combineren met andere functies. Het huidige vergunningenslot rondom stikstof maakt duidelijk dat natuurkwaliteit een voorwaarde is voor ruimtelijke ontwikkelingen. Door te hoge stikstofbelasting, en onvol- doende geborgd natuurherstel, is de provincie beperkt in het afgeven van natuurvergun- ningen. Dit raakt de landbouw, de woningbouw, de energietransitie, de infrastructuur en het bedrijfsleven. Natuurherstel is daarmee niet alleen ecologisch, maar ook maatschap- pelijk en economisch noodzakelijk. Fryslân zal hiervoor samen met het Rijk een stap ex- tra moeten zetten.
Een veerkrachtige natuur, met een rijke biodiversiteit, is bovendien een randvoorwaarde voor een gezonde en leefbare toekomst voor iedereen. Natuur is belangrijk voor onze ge- zondheid, woon- en leefkwaliteit. Groene en waterrijke omgevingen bieden ontspanning, verkoeling en ruimte voor recreatie. Rust, stilte en duisternis – kwaliteiten van Fryslân – worden schaarser en daarmee waardevoller. Er is in veel gebieden een sterk draagvlak voor natuur, landschap en biodiversiteit, mede dankzij agrarische collectieven, dorpsini- tiatieven en vele vrijwilligers. Streefbeeld 2050 In 2050 beschikt Fryslân over een vitaal en toekomstbestendig natuurnetwerk zonder onderbrekin- gen. Binnen en buiten natuurgebieden zijn de doelen uit de Vogel- en Habitatrichtlijn (VHR) be- haald en de biodiversiteit is hersteld. Het Friese deel van Natuurnetwerk Nederland (NNN) is gerea- liseerd en functioneert als de ruggengraat van de Friese natuur, met daarbinnen gezonde bronpo- pulaties. Het natuurbeheer van het NNN en de Natura 2000-gebieden is duurzaam geborgd. Eco- systemen functioneren en natuurherstelmaatregelen zijn niet of nauwelijks meer nodig. Natuur speelt niet alleen een rol in beschermde gebieden. Ook daarbuiten zijn de bodem- en water- kwaliteit en de biodiversiteit op orde.
De omgeving is natuurinclusief ingericht, met bloemrijke ber- men, groene verbindingen in het landschap en groen- en waterstructuren in dorpen en steden. Het gaat goed met onze algemene soorten. Fryslân is hierdoor klimaatbestendiger, leefbaarder en aan- trekkelijker. Bij ontwikkelingen houden we standaard rekening met de werking van ecosystemen en van de soorten die hierin voorkomen. Natuurwaarden wegen mee in de beoordeling of ruimtelijke functies op de juiste plek liggen. Opgaven en doelen De natuuropgave van Fryslân is omvangrijk en nauw verweven met veel andere maat- schappelijke thema’s. In de periode tot 2050 richten we ons op herstel, behoud en duur- zame verankering van natuur binnen een uitvoerbaar kader. Hieronder duiden we de voornaamste opgaven aan. Europese en landelijke verplichtingen Fryslân werkt aan de uitvoering van de Europese Natuurherstelverordening, de Vogel- en Habitatrichtlijn, de Kaderrichtlijn Water (ecologische waterkwaliteit) en het Natuurpact met Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 43 het Rijk. Deze kaders vragen om herstel van natuurkwaliteit, verbetering van leefgebie- den, versterking van het Natuurnetwerk Nederland (NNN) en het voorkomen van ver- slechtering in Natura 2000-gebieden. Deze verplichtingen zijn richtinggevend voor de Omgevingsvisie.
Een groot deel van de soorten, habitattypen en vogels bevinden zich niet in een gunstige staat van instandhouding. Dit geldt ook voor onze boerenlandvogels en bestuivers. Vergunningverlening en stikstof Door hoge stikstofdepositie en onvoldoende geborgde herstelmaatregelen is het moeilijk om natuurvergunningen te verlenen. Dit belemmert het bedrijfsleven in het algemeen en de landbouw, woning-, utiliteits- en wegenbouw in het bijzonder. Ecologisch herstel en juridisch houdbare maatregelen voor stikstofreductie zijn noodzakelijk om voortgang en investeringen weer mogelijk te maken. Afronding en kwaliteitsversterking van Natuurnetwerk Nederland Het Natuurnetwerk Nederland (NNN) is de ruggengraat van de Friese natuur en de voor- raadkast van de Friese biodiversiteit. Daarom heeft een tijdige afronding van het Friese deel van het NNN prioriteit. Tegelijkertijd werken we via Grip op Kwaliteit met natuurbe- heerders aan het versterken van de ecologische kwaliteit binnen bestaande natuurgebie- den. Ook verbeteren we samen met Wetterskip Fryslân de ecologische waterkwaliteit, in lijn met de doelen van de Kaderrichtlijn Water. Basiskwaliteit natuur en landschap buiten beschermde natuurgebieden Buiten de aangewezen natuurgebieden zorgen we voor een basisniveau van natuur- en landschapskwaliteit. Dat betekent: ruimte voor biodiversiteit in het agrarisch gebied, in de dorpen en de steden.
Als de landschappelijke en milieucondities voor algemene soorten, ook buiten de natuurgebieden, op orde zijn dan ondersteunt dat de beschermde natuur en draagt dit bij aan voldoende habitat voor soorten van belang voor de landbouw, zoals natuurlijke vijanden die jagen op plaaginsecten. Boerenlandvogels Fryslân heeft een internationale verantwoordelijkheid voor boerenlandvogels. In de Nota Weidevogels 2021-2030 is als ambitie opgenomen de neerwaartse spiraal van veel wei- devogelsoorten om te buigen in een opwaartse trend van zo’n 30% ten opzichte van 2021. Voor de gidssoort grutto streven we naar minimaal tienduizend broedparen in 2030. We werken onder meer via het Aanvalsplan Grutto aan de doelen. Ook andere boerenlandvogels zoals akkervogels en broedvogels van het halfopen agrarische cultuur- landschap hebben onze aandacht. Inzet van groenblauwe dooradering We werken aan gemiddeld 10% hoogwaardige groenblauwe dooradering (GBDA) van het landelijk gebied in 2050. De verbinding en versterking van leefgebieden die hiermee ge- stalte krijgt, draagt bij aan de basiskwaliteit van natuur en landschap en komt tegemoet aan de VHR-doelen. We hanteren daarbij de definities en criteria van het Aanvalsplan Landschap. Het huidige areaal en kwaliteit van GBDA leggen we vast en monitoren we, zodat we dit beter kunnen beschermen.